Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 887 2070730 1814659 2026-07-09T23:27:33Z ~2026-39057-73 168478 /* Girêdanên derve */ 2070730 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Kêm|tarîx=adar 2024}} '''Dad''' an '''hiqûq''' peyvîname nav dû [[mirov]] an mirov û [[dewlet]] an nav devletê de ya. Bi gelemperî ev gotin, salixkirina wê bi vî rengî tê kirin. ''Dad, peyname di nav mirov û mirov û an jî mirov û dewlet de, ku bi wê têkilî û hewldan û tevgerên mirov li gor wê têna rastkirin a.'' Di kurdî de gotina dadê, li ser mafê mirov re tê salixkirin. Cihên ku lê dadgehkirin têkirin jî [[Qasre Dadê]] na. Lê gotina dad, bi teybetî di kurdî de, di temenê xwe de, kevneşopîyekê jî ku bi wê re tê ziman dihêne ziman. Kevneşopî, di nava kurdan de, weke rêgezên civatî ên ku li gor wan bi birastî were jîyinê têne ziman. Bi kevneşopiyê re, wateyeka din jî li vê gotinê kirina, ew jî "li rastiyê lêgerîn a." Ev gotin kevneşopîk in. Di dewletê de, dad, li gelek beşan tê beşkirin. Bi teybetî, di roja me, bi pêşketinên ku dibin û bûna, ev beşkirin, bi awayekî vekirî têna ziman. Minaq, [[Dada Bazirganiyê]], [[Dada Teybet]], [[Dada Hemdemî]] an [[dada Şariştanî]] [[Dada Destûrî]] ku weke dada temenê destûrên bingihên an dewletê ya, [[Dada Rêvebirinê]], [[Dada teybet a Dewletê]] [[Dada Cezakirinê]] û hwd, ku hê bi gelek qadên din re were ser ziman, dad tê ziman. Lê hemû jî bi hev re, di çerçova dewletê û rêvebbirina wê de di ahangekê de dbin û têne ser ziman. Hevdû tememkirina wan ya di kirinê de, weke xala herî giring ya dadî jî tê dîtin. Rêgez û xalên destûrî ên ku bi wan tê cezakirin û rêvebirin, bi destûrî, afirîna wan, bi [[Felsefe Dadê]] re xwediyê dîroka xwe ya teybet in. Dad, rêgezên wê wê li ser çi werina afirandin û bilind bibin. Bi teybetî, şeklê jîyane civatê, çand, kevneşopî, dîrok û hwd, weke xalên ku di wê de li berçav têna girtin in. Dad, bi têgihiştin û bîra wê, bi zanîna wê re tê ziman. Di kirinê de bi rêvebirinê re tê dîtin. == Pergalên Dadê == Bi teybetî, sê pergalên dadî ên ku mirov di vir de li ser wan bisekinê hene. Yek, ku jê re "Continental-law" jî tê gotin û destpêka ji ji dema Roma kevn tê destpêkirin û jê re dada roma jî tê gotin a. bi teybetî, têkiliyên di nava mirovan re rastkirina wan û hwd, li berçav digirê. Li rojava û hwd di meriyetê de ya. Pergala dadî ya duyemin jî ku jê re Dada hevbeş tê gotin ku bi "Common-law" jî tê nasîn a. Bi teybetî li qitaya Emarîka û li Emarîka ev pergale dadî di pergalê dadî ya dewletê de ya. Pergalê sêyemin jî weke pergalê dadî ya olî û hwd a. Minaq, Dada Şerîatê, ya Îslamê, mirov karê ji vê re weke minaq bide. Lê bi vê re, mirov karê hê pirr pergalên dadî ên civatî bêne ziman. Minaq, dada deronîyê, dada civaknasî û hwd. Hemû pergalên wê jî, li gorî pêşketina xwe rêzgez û xal û destûrên xwe kifş dike. Di sadsale me de, pergalaka din ya dadî hat ziman. Ew jî, weke pergale dadî ya Sosyalîst tê zanîn ku di dema yekîtîya sovyet de hebû bû. Di vê pergalê dadî de jî de mirov û mafê wî, di nava mafên civatê ên hevbeş de tê hasibandin. Mafên hevbeş ku herkesek, wekehev tê dîtin û şîrovekirin, di wê de tê ziman. == Beşên dadê == * [[Dada cezayan]] * [[Dada gelemperî]] * [[Dada peymanan]] * [[Dada tawanî]] * [[Dada hewirdorê]] * [[Dada pêşbaziyê]] * [[Dada parastina civaknasiyê]] * [[Dada bêş]] * [[Dada xerîdariyê]] * [[Dada peyvnameyê]] * [[Dada malûmilkan]] * [[Dada milkiyeta hizrî]] * [[Dada malbatê]] * [[Dada deyndêr]] * [[Dada pardarî]] * [[Dada karûbar]] * [[Dada bazirganî]] * [[Dada deryayî]] * [[Dada rêvebirinê]] * [[Dada tenduristiyê]] * [[Dada zanistê]] * [[Dada niştin û barkirinê]] * [[Dada dewletê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.geocities.com/mehname/werger Ferhenga Peyvên Dadnasî ya Kurdî-Inglîzî]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}, ji aliyê [[Husein Muhammed]] hatiye amadekirin [https://istanbullawfirm.com.tr/article-arbitration Ferhenga Peyvên Dadnasî ya Kurdî-Inglîzî] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dad| ]] [[Kategorî:Dadmendî]] [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]] hqerq3lbh4u1za5npg8ymim1in8lle7 2070734 2070730 2026-07-10T03:13:08Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2070730|2070730]] yê [[Special:Contributions/~2026-39057-73|~2026-39057-73]] ([[User talk:~2026-39057-73|gotûbêj]]) şûnde kir 2070734 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Kêm|tarîx=adar 2024}} '''Dad''' an '''hiqûq''' peyvîname nav dû [[mirov]] an mirov û [[dewlet]] an nav devletê de ya. Bi gelemperî ev gotin, salixkirina wê bi vî rengî tê kirin. ''Dad, peyname di nav mirov û mirov û an jî mirov û dewlet de, ku bi wê têkilî û hewldan û tevgerên mirov li gor wê têna rastkirin a.'' Di kurdî de gotina dadê, li ser mafê mirov re tê salixkirin. Cihên ku lê dadgehkirin têkirin jî [[Qasre Dadê]] na. Lê gotina dad, bi teybetî di kurdî de, di temenê xwe de, kevneşopîyekê jî ku bi wê re tê ziman dihêne ziman. Kevneşopî, di nava kurdan de, weke rêgezên civatî ên ku li gor wan bi birastî were jîyinê têne ziman. Bi kevneşopiyê re, wateyeka din jî li vê gotinê kirina, ew jî "li rastiyê lêgerîn a." Ev gotin kevneşopîk in. Di dewletê de, dad, li gelek beşan tê beşkirin. Bi teybetî, di roja me, bi pêşketinên ku dibin û bûna, ev beşkirin, bi awayekî vekirî têna ziman. Minaq, [[Dada Bazirganiyê]], [[Dada Teybet]], [[Dada Hemdemî]] an [[dada Şariştanî]] [[Dada Destûrî]] ku weke dada temenê destûrên bingihên an dewletê ya, [[Dada Rêvebirinê]], [[Dada teybet a Dewletê]] [[Dada Cezakirinê]] û hwd, ku hê bi gelek qadên din re were ser ziman, dad tê ziman. Lê hemû jî bi hev re, di çerçova dewletê û rêvebbirina wê de di ahangekê de dbin û têne ser ziman. Hevdû tememkirina wan ya di kirinê de, weke xala herî giring ya dadî jî tê dîtin. Rêgez û xalên destûrî ên ku bi wan tê cezakirin û rêvebirin, bi destûrî, afirîna wan, bi [[Felsefe Dadê]] re xwediyê dîroka xwe ya teybet in. Dad, rêgezên wê wê li ser çi werina afirandin û bilind bibin. Bi teybetî, şeklê jîyane civatê, çand, kevneşopî, dîrok û hwd, weke xalên ku di wê de li berçav têna girtin in. Dad, bi têgihiştin û bîra wê, bi zanîna wê re tê ziman. Di kirinê de bi rêvebirinê re tê dîtin. == Pergalên Dadê == Bi teybetî, sê pergalên dadî ên ku mirov di vir de li ser wan bisekinê hene. Yek, ku jê re "Continental-law" jî tê gotin û destpêka ji ji dema Roma kevn tê destpêkirin û jê re dada roma jî tê gotin a. bi teybetî, têkiliyên di nava mirovan re rastkirina wan û hwd, li berçav digirê. Li rojava û hwd di meriyetê de ya. Pergala dadî ya duyemin jî ku jê re Dada hevbeş tê gotin ku bi "Common-law" jî tê nasîn a. Bi teybetî li qitaya Emarîka û li Emarîka ev pergale dadî di pergalê dadî ya dewletê de ya. Pergalê sêyemin jî weke pergalê dadî ya olî û hwd a. Minaq, Dada Şerîatê, ya Îslamê, mirov karê ji vê re weke minaq bide. Lê bi vê re, mirov karê hê pirr pergalên dadî ên civatî bêne ziman. Minaq, dada deronîyê, dada civaknasî û hwd. Hemû pergalên wê jî, li gorî pêşketina xwe rêzgez û xal û destûrên xwe kifş dike. Di sadsale me de, pergalaka din ya dadî hat ziman. Ew jî, weke pergale dadî ya Sosyalîst tê zanîn ku di dema yekîtîya sovyet de hebû bû. Di vê pergalê dadî de jî de mirov û mafê wî, di nava mafên civatê ên hevbeş de tê hasibandin. Mafên hevbeş ku herkesek, wekehev tê dîtin û şîrovekirin, di wê de tê ziman. == Beşên dadê == * [[Dada cezayan]] * [[Dada gelemperî]] * [[Dada peymanan]] * [[Dada tawanî]] * [[Dada hewirdorê]] * [[Dada pêşbaziyê]] * [[Dada parastina civaknasiyê]] * [[Dada bêş]] * [[Dada xerîdariyê]] * [[Dada peyvnameyê]] * [[Dada malûmilkan]] * [[Dada milkiyeta hizrî]] * [[Dada malbatê]] * [[Dada deyndêr]] * [[Dada pardarî]] * [[Dada karûbar]] * [[Dada bazirganî]] * [[Dada deryayî]] * [[Dada rêvebirinê]] * [[Dada tenduristiyê]] * [[Dada zanistê]] * [[Dada niştin û barkirinê]] * [[Dada dewletê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.geocities.com/mehname/werger Ferhenga Peyvên Dadnasî ya Kurdî-Inglîzî]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}, ji aliyê [[Husein Muhammed]] hatiye amadekirin {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dad| ]] [[Kategorî:Dadmendî]] [[Kategorî:Felsefeya siyasetê]] [[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]] esbfxkdh4if4bticwrta4kemmxczwky 4 4082 2070742 2070494 2026-07-10T06:12:09Z Kurê Acemî 105128 2070742 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Charlemagne]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Josef Stalin]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Peterê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galen]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Têsla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homer]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Euro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portugalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Mollusca]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema zayînê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Poliomyelitis]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya Pişikan a Kronîk a Astengdar]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Sermagirtin]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya inorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyewî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Infrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromanyetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevbandoriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevbandoriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Pola]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Radyoaktîvîte]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza numerîk]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmara kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Dibetî]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksîyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Bindeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya destkarî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojîya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamekirinê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Motorê kombustiyona navxweyî]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîks]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Wênekêşî]] ye [[:en:Photography|(en)]] # [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Merwaniyan|Dewleta Merwanîyan]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayîr]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bangladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japonya]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Tayland]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holanda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kinshasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Jakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Mekke]] # [[Mumbai]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Moskow]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Saint Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sydney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Qenala Panamayê]] # [[Kanala Suezê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} l8gaw72ov2rpmpj27rn0fwpqak5kr4o 0 4780 2070708 2032332 2026-07-09T17:22:32Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2070708 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Rûsya'''{{Efn|bi navê '''Ûris'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=303 }}</ref> jî tê nasîn}} ({{langx|ru|Россия|Rossîya}}), bi fermî '''Federasyona Rûsyayê''' ({{langx|ru|Российская Федерация|Rossîyskaya Federatsîya}}), welatekî [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Bakurê Asyayê]] ye ku ji aliyê [[erdnîgarî]] ve welatê herî mezin ê cîhanê ye û bi yazdeh [[Beşa saetê|beşên saetê]] ve dirêj dibe û bi çardeh welatan re sinorên bejahiyê parve dike. Rûsya nehem welatê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê [[Ewropa]]yê ye. Rûsya welatekî bajarî ye ku nifûsa wê herî zêde li bajaran dîjîn. Li welêt 16 navend hene ku nifûsa wan ji yek milyonê zêdetir e. Paytext û bajarê herî mezin bajarê [[Mosko]]wê ye. [[Saint Petersburg]] duyem bajarê herî mezin û paytexta [[çand]]î ya Rûsyayê ye. Slavên Rojhilat di navbera sedsalên 3an û 8an {{pz}} de wekê komeke naskirî li Ewropayê derketine holê. Yekem dewleta Slaviya Rojhilat, [[Kievana Rûs]] di sedsala 9an de derket holê û di sala 988an de jî [[Xirîstiyaniya Ortodoks|Xiristiyaniya Ortodoks]] a [[Împeratoriya Bîzansê]] ji aliyê wan ve hatiye qebûlkirin. Di dawiyê de Kievana Rûs ji hev belav bûye û [[Dûkîtiya Mezin a Moskowê]] rêberiya yekkirina erdên Rûsyayê kiriye ku di 1547an de dibe sedema ragihandina [[Çarîtiya Rûsyayê]]. Di destpêka sedsala 18an de Rûsya bi desteserkirin, îlheqkirin û bi hewldanên keşifvanên rûsî pir berfireh bûye ku pê re [[Împeratoriya Rûsî]] ava bûye û di dîrokê de wekê sêyem împeratoriya herî mezin ê cîhanê cih girtiye. Lêbelê bi [[Şoreşa Rûsyayê 1917|Şoreşa Rûsyayê]] di 1917an de desthilatdariya monarşiyê ya Rûsyayê hatiye hilweşandin û di dawiyê de SFSR-ya Rûsyayê ku dewleta yekem a makezagonî ya sosyalîst a cîhanê bû hatiye cihê Împeratoriya rûsî. Piştî [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|Şerê Navxweyî ya Rûsyayê]], SFSR ya Rûsyayê bi sê komarên din ên Sovyetê re [[Yekîtiya Sovyetê]] ava kiriye ku pêkhateyên herî mezin û sereke yê Yekîtiya Sovyetê bû. Di sala 1930an de Yekîtiya Sovyetê ku bibû sedema berdêla bi milyon jiyanan di pêşketina pîşesaziyeke bilez de bû. Piştre di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bi pêşengiya hewildanên mezin li Eniya Rojhilat roleke diyarker ji bo hevalbendan lîstiye. Bi destpêkirina [[Şerê Sar]] re ji bo serdestiya îdeolojîk û bandora navneteweyî bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] re dikeve nav hewlên hevberî yê. Di serdema Sovyetê ya sedsala 20an de hinek biserketinên teknolojîk ên Rûsyayê yên herî girîng têne dîtin ku di nav de yekem satelayta ku ji hêla mirovan ve hatiye çêkirin û yekem sefera mirovî ya li fezayê hatiye pêk anîn. Di sala 1991ê de SFSR ya Rûsyayê bi rûxandina Yekîtiya Sovyetê re wekî Federasyona Rûsyayê hatiye damezrandin. Ji aliyê Federasyona Rusyayê ve destûreke nû hatiye qebûlkirin ku sîstema nîv-serokatiyê federal hatiye ava kirin. Ji destpêka sedsalê ve pergala siyasî ya Rûsyayê di bin serweriya [[Vladîmîr Pûtîn]] de ye ku welat di bin serweriya wî de paşveçûneke demokratîk werdigire û bûye dîktatoriyeke otorîter. Rûsya bi awayekî leşkerî tevlî gelek pevçûnên li hemberê dewletên sovyeta berê û welatên din bûye. Tevî şerê bi [[Gurcistan]]ê ya sala 2008an de û şerê bi [[Ûkrayna]]yê re ku ji sala 2014an de tevî Kirimê ku di sala 2014an de hatiye desteserkirin û çar herêmên din ên ku di sala 2022an de ji aliyê Rûsya ve hatiye dagirkirin şerê rûsî berdewam dike. Rûsya endamê daîmî yê Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî, endamê G20, SCO, BRICS, APEC, OSCE û WTO û dewleta endamê pêşeng a rêxistinên Post-Sovyet ên wekî CIS, CSTO û EAEU/EEU ye. == Nav == Navê Rûsya ji dewleta rusê hatiye wergirtin ku dewleteke serdema navîn e ku bi piranî [[slavên rojhilatî]] lê dijîn. Lêbelê navê Rûsya piştre girîngiya bidest dixe ku nerê welat pir caran ji hêla niştecîhên xwe ve wekî "Русская Земля" (Russkaya Zemlya, Erdê Rûsyayê) hatiye binav kirin. Ji bo ku welat ji dewletên din ên ku ji vî navî hatine zêdekirin, di dîroka nûjen de wekê ''Rûsyaya Kievan'' jî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Russia |sernav=Russia {{!}} Etymology of the name Russia by etymonline |malper=www.etymonline.com |roja-gihiştinê=2024-12-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |sernav=rus |url=https://www.thefreedictionary.com/rus |kovar=The Free Dictionary }}</ref> Navê ''Rûs'' ji gelê rûs hatiye ku komeke varangiyan (dibe ku wîkîngên dwêdî hatiye) ku damezrînerên dewleta rûsî (Русь) bûn. Navê ''Ruthenia'' ku forma latînî ya kevn a navê rûsî bû, ji bo herêmên rojava û başûr ên herêma Rûsyayê re ku bi piranî li tenişta Ewropaya Katolîk bûn hatiye binavkirin. Navê niha yê welat Россия (Rossiya) ji peyva yewnanî ya Rûsya (Rosia) tê ku forma yewnanî ya navê Rûsî û her weha bilêvkirina [[Împeratoriya Bîzansê]] ya Kievan a Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Russians: The People of Europe |paşnav=Milner-Gulland |pêşnav=Robin |weşanger=Wiley |tarîx=2000-04-07 |isbn=978-0-631-21849-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BgJjHFwmj2UC&pg=PA1&hl=ku }}</ref> == Dîrok == === Dîroka despêkê === [[Wêne:Yamnaya Steppe Pastoralists.jpg|thumb|çep|Tevî çanda Afanasievo ya başûrê Sîbîryayê, belavbûna Serdema Bronz a bav û kalên şivaniyê yên Yamnaya Steppe ku di navbera 3300 û 1500 {{bz}} de belav bûne.]] Yekem bicih bûna mirovî ya li Rûsyayê heya serdema Oldowan a destpêka Paleolîtîka Jêrîn diçe. Nêzîkî 2 milyon sal berê nûnerên ''Homo erectus'' koçî [[Nîvgirava Tamanê]] ya li başûrê Rûsyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shchelinsky |pêşnav=V. E. |paşnav2=Gurova |pêşnav2=M. |paşnav3=Tesakov |pêşnav3=A. S. |paşnav4=Titov |pêşnav4=V. V. |paşnav5=Frolov |pêşnav5=P. D. |paşnav6=Simakova |pêşnav6=A. N. |tarîx=2016-01-30 |sernav=The Early Pleistocene site of Kermek in western Ciscaucasia (southern Russia): Stratigraphy, biotic record and lithic industry (preliminary results) |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S104061821500991X |kovar=Quaternary International |series=The first peopling of Europe and technological change during the Lower-Middle Pleistocene transition |cild=393 |rr=51–69 |doi=10.1016/j.quaint.2015.10.032 |issn=1040-6182 }}</ref> Li [[Kafkasyaya Bakur]] amûrên kevirên heste yên ku dîroka amûran ji 1,5 milyon sal berê vedigere hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://paleogeo.org/article3.html |sernav=Articles |malper=web.archive.org |tarîx=2013-05-20 |roja-gihiştinê=2024-12-21 |roja-arşîvê=2013-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130520090413/http://paleogeo.org/article3.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Mînakên dîroka radyokarbonê yên ji şikefta Denisova ya li Çiyayên Altayê tê texmîn kirin ku mînakên herî kevn a Denisovayê ye ku 195-122.700 sal berê jiyaye. Di şikefta paşîn de fosîlên Denî ku hîbrîdek mirovî ya kevnar bû ku nîv Neandertal û nîv Denisovayî bûn û 90.000 sal berê jiyan kirine hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1559&context=smhpapers1 |sernav=Wayback Machine |malper=ro.uow.edu.au |roja-gihiştinê=2024-12-21 }}</ref> Rûsya warê hinek ji Neandertalên dawîn ên ku 45.000 sal berê di şikefta Mezmaiskayayê de hatine dîtin bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ovchinnikov |pêşnav=Igor V. |paşnav2=Götherström |pêşnav2=Anders |paşnav3=Romanova |pêşnav3=Galina P. |paşnav4=Kharitonov |pêşnav4=Vitaliy M. |paşnav5=Lidén |pêşnav5=Kerstin |paşnav6=Goodwin |pêşnav6=William |tarîx=2000 |sernav=Molecular analysis of Neanderthal DNA from the northern Caucasus |url=https://www.nature.com/articles/35006625 |kovar=Nature |ziman=en |cild=404 |hejmar=6777 |rr=490–493 |doi=10.1038/35006625 |issn=1476-4687 }}</ref> Yekem şopa mirovên nûjen a destpêkê li Rûsyayê ji 45.000 salên berê vedigere ku li rojavayê Sîbîryayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4753769 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=0028-0836 }}</ref> Vedîtina bermahiyên çandî yên bi giranî bermahiyên mirovên nûjen ên anatomîkî ye ku herî kêm 40.000 sal berê li Kostyonki–Borshchyovo û li Sungir ku dîroka wan vedigere 34.600 sal berê li rojavayê Rûsyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sikora |pêşnav=Martin |paşnav2=Seguin-Orlando |pêşnav2=Andaine |paşnav3=Sousa |pêşnav3=Vitor C. |paşnav4=Albrechtsen |pêşnav4=Anders |paşnav5=Korneliussen |pêşnav5=Thorfinn |paşnav6=Ko |pêşnav6=Amy |paşnav7=Rasmussen |pêşnav7=Simon |paşnav8=Dupanloup |pêşnav8=Isabelle |paşnav9=Nigst |pêşnav9=Philip R. |paşnav10=Bosch |pêşnav10=Marjolein D. |paşnav11=Renaud |pêşnav11=Gabriel |paşnav12=Allentoft |pêşnav12=Morten E. |paşnav13=Margaryan |pêşnav13=Ashot |paşnav14=Vasilyev |pêşnav14=Sergey V. |paşnav15=Veselovskaya |pêşnav15=Elizaveta V. |tarîx=2017-11-03 |sernav=Ancient genomes show social and reproductive behavior of early Upper Paleolithic foragers |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aao1807 |kovar=Science |cild=358 |hejmar=6363 |rr=659–662 |doi=10.1126/science.aao1807 }}</ref> Mirov herî kêm 40.000 sal berê li Mamontovaya Kuryayê gihîştine Rûsyaya Arktîk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pavlov |pêşnav=Pavel |paşnav2=Svendsen |pêşnav2=John Inge |paşnav3=Indrelid |pêşnav3=Svein |tarîx=2001 |sernav=Human presence in the European Arctic nearly 40,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/35092552 |kovar=Nature |ziman=en |cild=413 |hejmar=6851 |rr=64–67 |doi=10.1038/35092552 |issn=1476-4687 }}</ref> Nifûsên kevnar ên Ewrasyaya Bakur ên ji Sîbîryayê ji hêla genetîkî ve dişibin çanda Mal'ta–Buret û Afontova Gora ku beşdareke genetîkî ya girîng ên ji amerîkîyên xwemalî yên kevnar û Hunter-Gathererên rojhilatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Balter |pêşnav=Michael |tarîx=2013-10-25 |sernav=Ancient DNA Links Native Americans With Europe |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.342.6157.409 |kovar=Science |cild=342 |hejmar=6157 |rr=409–410 |doi=10.1126/science.342.6157.409 }}</ref> Hîpoteza Kurgan a li herêma Volga-Dnieper li başûrê Rûsya û Ûkraynayê wekê urheimat ya Proto-Hind-Ewropiyan bi cih dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |paşnav2=Ringe |pêşnav2=Don |tarîx=2015-01-14 |sernav=The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 |kovar=Annual Review of Linguistics |ziman=en |cild=1 |hejmar=Volume 1, 2015 |rr=199–219 |doi=10.1146/annurev-linguist-030514-124812 |issn=2333-9683 }}</ref> Koçberiyên destpêkê yên Hind û Ewropî yên ji pêngava Pontîk-Xezerê ya Ûkrayna û Rûsyayê, bav û kalên Yamnaya û zimanên Hind-Ewropî li deverên mezin ên Ewrasyayê belav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015-03-02 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5048219 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=0028-0836 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/nomadic-herders-left-strong-genetic-mark-europeans-and-asians |sernav=Nomadic herders left a strong genetic mark on Europeans and Asians |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2024-12-21 |ziman=en }}</ref> Pastoralîzma koçerî li deşta Pontîk-Kaspiyayê ku di serdema Kalkolîtîk de dest pê dike pêşketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html |sernav=The "Princess" of Ipatovo |malper=web.archive.org |tarîx=2008-06-10 |roja-gihiştinê=2024-12-21 |roja-arşîvê=2008-06-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080610043326/http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bermahiyên van şaristaniyên deştan li cihên wekî Ipatovo, Sintashta, Arkaim û Pazyryk hatine kişfkirin ku di şer de şopên herî kevn ên hespan ên naskirî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early riders: the beginnings of mounted warfare in Asia and Europe |paşnav=Drews |pêşnav=Robert |weşanger=Routledge |tarîx=2004 |isbn=978-0-415-32624-7 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm53021519 |oclc=ocm53021519 }}</ref> Çêbûna genetîkî ya axaftvanên malbata zimanên ûralî li bakurê Ewropayê bi koça ji Sîbîryayê ku bi kêmî ve 3500 sal berê dest pê kiribû, pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lamnidis |pêşnav=Thiseas C. |paşnav2=Majander |pêşnav2=Kerttu |paşnav3=Jeong |pêşnav3=Choongwon |paşnav4=Salmela |pêşnav4=Elina |paşnav5=Wessman |pêşnav5=Anna |paşnav6=Moiseyev |pêşnav6=Vyacheslav |paşnav7=Khartanovich |pêşnav7=Valery |paşnav8=Balanovsky |pêşnav8=Oleg |paşnav9=Ongyerth |pêşnav9=Matthias |paşnav10=Weihmann |pêşnav10=Antje |paşnav11=Sajantila |pêşnav11=Antti |paşnav12=Kelso |pêşnav12=Janet |paşnav13=Pääbo |pêşnav13=Svante |paşnav14=Onkamo |pêşnav14=Päivi |paşnav15=Haak |pêşnav15=Wolfgang |tarîx=2018 |sernav=Ancient Fennoscandian genomes reveal origin and spread of Siberian ancestry in Europe |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6258758 |kovar=Nature Communications |ziman=en |cild=9 |doi= }}</ref> Di sedsalên 3em û 4em ên {{pz}} de padîşahiya Gothîk Oium li başûrê Rûsyayê hebû ku paşê ji aliyê hunan ve hatiye dagir kirin. Di navbera sedsalên 3em û 6em ên {{pz}} de Padîşahiya Bosporan ku sîyaseteke helenîstîkî bû ku li şûna kolonîyên yewnanî bi dest xistibû bi êrîşên koçeran ên ku ji alîyê qebîleyên şerker ên wekê hun û ewrasiyên Ewrasyayê ve dihatin birêvebirin, hatiye birîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dynamics: why states rise and fall |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-691-11669-3 |cih=Princeton |series=Princeton studies in complexity }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greek colonisation of the Black Sea area: historical interpretation of archaeology |weşanger=F. Steiner |tarîx=1998 |isbn=978-3-515-07302-8 |cih=Stuttgart |ziman=engger |paşnavê-edîtor=Tsetskhladze |pêşnavê-edîtor=Gocha R. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm40844803 |series=Historia. Einzelschriften |oclc=ocm40844803 }}</ref> Bav û kalên rûsan di nav eşîrên slavî de ne ku ji Proto-Hind û Ewropiyan veqetiyane ku tê texmînkirin ev veqetandin 1500 sal berê li bakurê rojhilatê Ewropayê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhernakova |pêşnav=Daria V. |paşnav2=Brukhin |pêşnav2=Vladimir |paşnav3=Malov |pêşnav3=Sergey |paşnav4=Oleksyk |pêşnav4=Taras K. |paşnav5=Koepfli |pêşnav5=Klaus Peter |paşnav6=Zhuk |pêşnav6=Anna |paşnav7=Dobrynin |pêşnav7=Pavel |paşnav8=Kliver |pêşnav8=Sergei |paşnav9=Cherkasov |pêşnav9=Nikolay |paşnav10=Tamazian |pêşnav10=Gaik |paşnav11=Rotkevich |pêşnav11=Mikhail |paşnav12=Krasheninnikova |pêşnav12=Ksenia |paşnav13=Evsyukov |pêşnav13=Igor |paşnav14=Sidorov |pêşnav14=Sviatoslav |paşnav15=Gorbunova |pêşnav15=Anna |tarîx=2020-01-01 |sernav=Genome-wide sequence analyses of ethnic populations across Russia |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0888754318307419 |kovar=Genomics |cild=112 |hejmar=1 |rr=442–458 |doi=10.1016/j.ygeno.2019.03.007 |issn=0888-7543 }}</ref> Slavên Rojhilatî hêdî hêdî li rojavayê Rûsyayê (li navbera Moskoya nûjen û Saint-Petersburgê de) bi du pêlên koçberiyê de bi cih bûne. Pêleke koçberiyê ji Kîevê ber bi Sûzdal û Muromaya îro ve diçe û pêleke koçberî ya din jî ji Polotsk ber bi Novgorod û Rostovê ve diçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inner Eurasia from prehistory to the Mongol Empire |paşnav=Christian |pêşnav=David |weşanger=Blackwell |tarîx=2022 |isbn=978-0-631-20814-3 |çap=Réimpr. de l'éd. de 1998 |cih=Malden (Mass.) |series=A history of Russia, Central Asia and Mongolia }}</ref> Beriya koçberiyê slaviyan li herêmê gelên Fînno-Ugrî jiyan kirine. Ji sedsala 7an û pê ve Slavên Rojhilatî yên ku koçê herêmê bûne Fînno-Ugriyên xwemalî hêdî hêdî hatine asîmîle kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/2.htm |sernav=Russia - History |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-21 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Cambridge medieval history |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36291-7 |cih=Cambridge [England] ; New York, NY, USA |paşnavê-edîtor=McKitterick |pêşnavê-edîtor=Rosamond }}</ref> === Rûs a Kîevanê === [[Wêne:Kievan Rus en.jpg|thumb|çep|Di sedsala 11an Rûsa Kîevan.]] Damezrandina yekem dewletên Slavyaya Rojhilat di sedsala 9an de bi hatina varangiyan, bazirgan, şervan û niştecihên herêma [[Deryaya Baltîk]] re hevdem bû. Berî her tiştî ev vîkîngên ku bi eslê xwe skandînavî bûn ku ji rojhilatê Baltîkê bi rêyên avê ber bi [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] ve hatibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Byzantium and the Slavs |paşnav=Obolensky |pêşnav=Dimitri |weşanger=Crestwood, N.Y. : St. Vladimir's Seminary Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-88141-008-2 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/byzantiumslavs0000obol }}</ref> Li gorî Nestor Chronicle, varangên ji gelê Rûsyayê bi navê Rurîk di sala 862an de wekî hikumdarê Novgorodê hatiye hilbijartin. Di 882an de cîgirê wî Oleg ku berê bac dabû Xazaran, ji aliyê başûr ve derbas dibe û Kîevê zeft dike û Rûsa Kîevan ava dike. Oleg, kurê Rurik Igor û kurê Igor Svyatoslav I di pey re hemî eşîrên herêmî yên Slavyaya Rojhilat bi serweriya Kîevê ve hatine girêdan ku Desthilatdariya Xezerê hatiye hilweşandin û çend kampanyayên leşkerî li dijî Bîzans û Persiyan hatiye dest pê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to medieval Europe, 300-1550 |paşnav=Blockmans |pêşnav=Wim |weşanger=Routledge |tarîx=2007 |isbn=978-0-415-34699-3 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm71322201 |paşnav2=Hoppenbrouwers |pêşnav2=Peter |oclc=ocm71322201 }}</ref> Ji sedsalên 10an heta sedsala 11an, Rûsa Kievan bûye yek ji mezintirîn û dewlemendtirîn welatên Ewropayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/t/pm/64851.htm |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en }}</ref> Di dema desthilatdariya Vladîmîrê Mezin (980-1015) û kurê wî Yaroslavê Aqilmend (1019-1054) de, Serdema Zêrîn a Kîevê hate ceribandin ku di wê demê de Xirîstiyaniya Ortodoks ji Bîzansê hatiye pejirandin û yekem qanûna nivîskî ya Slaviya Rojhilat bi navê Russkaya Pravda hatiye nivîsandin. Di Serdema feodalîzmê û desentralîzasyonê de bi têkoşîna di navbera endamên Xanedaniya Rûrik de ku Rûs a Kîevan hikum dikir hatiye nîşankirin. Serdestiya Kievanê li bakur-rojhilat Vladimir-Suzdal, li bakur-rojava Komara Novgorod û li başûr-rojava Mîrektiya Galisiya-Volînyan kêm bû. Di navbera salên 1237-40 de dagirkirina mongolan derba dawî li Rûs a Kîevan dixe û dibe sedema ku welat hilweşe û nîvê nifûsa xwe winda bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kiev: A Portrait, 1800-1917 |paşnav=Hamm |pêşnav=Michael F. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-691-02585-8 |çap= |cih=Princeton, New Jersey }}</ref> Piştê şêlandin û dagirkirina mongolan başûr û navenda Rûsyayê ji aliyê Tirk-Mongolan ve hatiye dagirkirin. Di dawiyê de Galîsya-Volînya ku di nav Hevbeşiya Polonî-Lîtvanya de bûn Vladimir-Suzdal û Komara Novgorod, du herêmên li ser derûdora Kîevê, asîmîle dibin û ji bo neteweya nûjen a rûsan bingeh ava dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shsu.edu/~his_ncp/Kievan.html |sernav=Kievan Rus' and Mongol Periods |malper=web.archive.org |tarîx=2015-11-09 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |roja-arşîvê=2015-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151109082559/http://www.shsu.edu/~his_ncp/Kievan.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Novgorod tevî Pskov di heyama desthilatdariya Mongolan de bi rêveberiyeke otonomî hatiye parastin ku bi giranî ji hovîtiyên mongolan ku bandorê li welatê mayî dike rizgar dibe. === Dukatiya Mezin a Moskowê === Hilweşîna Kievan Rûsî di dawiyê de şahidiya mezinbûna Dukaya Mezin a Moskowê ku di destpêkê de beşek ji Vladimir-Suzdalê bû dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/item/97007563 |sernav=Russia : a country study {{!}} Library of Congress |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}</ref> Di dema ku hê jî di bin destê Mongol-Tataran de bû û bi lihevhatina wan, Moskow di destpêka sedsala 14an de dest bi bihêztir kirina bandora xwe yê li herêmê dike ku gav bi gav dibe hêza pêşeng "yekkirina axa Rûsyayê".<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of Medieval Europe |paşnav=Mackay |pêşnav=Angus |weşanger=Routledge |tarîx=2002-09-11 |isbn=978-1-134-80693-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=X6KIAgAAQBAJ }}</ref> Dema ku kursiyê Metropolîtanê ya [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks]] a Rûsyayê di sala 1325an de derbasê Moskowê dibe, bandora dêrê zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A companion to Russian history |weşanger=Wiley-Blackwell |tarîx=2009 |isbn=978-1-4443-0842-6 |cih=Chichester |paşnavê-edîtor=Gleason |pêşnavê-edîtor=Abbott |series=Blackwell companions to world history }}</ref> Hevrikê dawî yê Moskowê, Komara Novgorod, wekî navenda bazirganiya postê û bendera herî rojhilat a Yekitîya Hanseatîkê pêşveketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anders |pêşnav=Holsgaard-Larsen |paşnav2=Corrie |pêşnav2=Myburgh |paşnav3=Jan |pêşnav3=Hartvigsen |paşnav4=Cuno |pêşnav4=Rasmussen |paşnav5=Marianne |pêşnav5=Hartvig |paşnav6=Kristian |pêşnav6=Marstrand |paşnav7=Per |pêşnav7=Aagaard |tarîx=2010 |sernav=Standardized simulated palpation training--development of a palpation trainer and assessment of palpatory skills in experienced and inexperienced clinicians |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20171136 |kovar=Manual Therapy |cild=15 |hejmar=3 |rr=254–260 |doi=10.1016/j.math.2010.01.003 |issn=1532-2769 |pmid=20171136 }}</ref> Bi rêberiya Mîrê Moskowê Dmitriy Donskoy artêşa yekbûyî ya mîrekiyên rûsî di şerê Kulikovoyê de ku di sala 1380an de diqewime li hemberê Mongol-Tataran serkevtineke girîng bidest dixe û Mongol-Tatar têk diçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/2.htm |sernav=Russia - History |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}</ref> Moskow hêdî hêdî duka xwe sereke û mîrektiyên derdorê, tevî erdên di destên hevrikên berê yên bihêz ên mîna Tver û Novgorod bidest dixe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/3.htm |sernav=Russia - Muscovy |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}</ref> Ivan III ("mezin") kontrola Hordeya Zêrîn avêt û tevahiya bakurê Rûsyayê di bin serweriya Moskowê de bihêztir dike û yekem hikumdarê rûsê bû ku sernavê "Dukaya mezin a hemî Rûsyayê" werdigire. Piştî dagirkirina Konstantînopolîsê ku di 1453an ji aliyê osmaniyan hatiye dagirkirin, Moskow îdîa kiriye ku bajêr nûnertiya mîrateya Împeratoriya Romaya Rojhilat wergirtiye. Ivan III bi Sophia Palaiologina ku biraziya împeratorê Bîzansê yê dawî Constantine XI bû dizewice û nîşana Eylo yê duserî ya Bîzansî di destpêkê de wekê nîşana xwe diyar dike û di dawiyê de jî wekê nîşana Rûsyayê diyar dike.<ref name=":0" /> Vasily III di destpêka sedsala 16an de bi girêdana çend dewletên paşîn ên serbixwe yên Rûsyayê hemî Rûsyayê dike yek.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of the Modern European State System, 1494-1618 |paşnav=Anderson |pêşnav=M. S. |weşanger=Routledge |tarîx=2014-09-25 |isbn=978-1-317-89275-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=smCgBAAAQBAJ&pg=PT281 }}</ref> === Tsardoma Rûsyayê === [[Wêne:Ivan IV by anonim (18th c., GIM).jpg|thumb|Ivan IV ji 1533an heta sala 1547an Tsardomê Mezin ê Moskowê bû.]] Di geşedaniya ramanên Romaya Sêyemîn de, dukê mezin Ivan IV ("bi xof") di sala 1547an de bi fermî taca yekem tsar a Rûsyayê hate li xwe kiriye. Tsar zagoneke nû derdixe (Sudebnik ya 1550), yekem saziya nûnerê feodal a rûsî (Zemsky Sobor) ava dike, artêşê ji nû ve nû dike, bandora dîndaran asteng dike û rêveberiya herêmî ji nû ve birêxistin dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/3.htm |sernav=Russia - Muscovy |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Di dema padîşahiya xwe yê dirêj de Ivan bi girêdana sê xanatên tataran, Kazan û Astraxan li ser Volga û Xanate Sibirê ku li başûrê rojavayê Sîbîryayê li erdê Rûsyayê zêde dike ku erdê Rûsyayê ya mezin ducaran berfireh dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Perrie |pêşnav=Maureen |tarîx=1978 |sernav=The Popular Image of Ivan the Terrible |url=https://www.jstor.org/stable/4207642 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=56 |hejmar=2 |rr=275–286 |issn=0037-6795 }}</ref> Di dawiyê de, di dawiya sedsala 16an de Rûsya ber bi rojhilatê Çiyayê Uralê ve berfireh dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Skryivnikov |pêşnav=R. G. |tarîx=1986-01-01 |sernav=Ermak's Siberian Expedition |url=https://brill.com/view/journals/ruhi/13/1/article-p1_1.xml |kovar=Russian History |ziman=en |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–39 |doi=10.1163/187633186X00016 |issn=1876-3316 }}</ref> Lêbelê Tsardom ji bo gihîştina beravên Baltik û bazirganiya deryayê ku Şerê Livoniyayê ya dirêj û neserketî li dijî hevbendiya Keyaniya Polonya û Dukatiya Mezin a Lîtvanya (paşê Yekîtiya polonî-lîtvanî ya yekbûyî), Keyaniya Swêdê û Danîmarka-Norwêcê dide destpêkirin qels dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Filyushkin |pêşnav=Alexander |tarîx=2016-03-23 |sernav=Conquest, Borders, Geopolitics |url=https://brill.com/view/journals/ruhi/43/1/article-p1_1.xml |kovar=Russian History |ziman=ru |cild=43 |hejmar=1 |rr=1–21 |doi=10.1163/18763316-04301004 |issn=1876-3316 }}</ref> Tsardom bi vê qelisbûnê di sala 1572an de di şerê artêşeke dagirker a Tatarên Kirimê ya Şerê Molodî de bi tevahî têk diçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reign of terror: Ivan IV |paşnav=Skrynnikov |pêşnav=R. G. |weşanger=Brill |tarîx=2016 |isbn=978-90-04-30400-0 |cih=Leiden ; Boston |paşnav2=Williams |pêşnav2=Paul |series=Eurasian studies library : history, societies & cultures in Eurasia }}</ref> Mirinên kurên Ivan di sala 1598an de dawiya xanedana Rurikên kevnar bi xwe re tîne û ligel birçîbûna karesatbar a salên 1601-1603an dibe sedema şerekî navxweyî, serweriya îdeakaran û destwerdana biyanî yên di dema tengasiyên destpêka sedsala 17an.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunning |pêşnav=Chester |tarîx=1995 |sernav=Crisis, Conjuncture, and the Causes of the Time of Troubles |url=https://www.jstor.org/stable/41036998 |kovar=Harvard Ukrainian Studies |cild=19 |rr=97–119 |issn=0363-5570 }}</ref> Hevbendiya Polonî-Lîtvanî, sûd werdigirt ku beşek ji Rûsyayê desteser dike ku heya paytexta Moskowê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wójcik |pêşnav=Zbigniew |tarîx=1982 |sernav=Russian Endeavors for the Polish Crown in the Seventeenth Century |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Russian-Endeavors-for-the-Polish-Crown-in-the-W%C3%B3jcik/cdef7146d890d1489bec076247f598d4377cb522 |kovar=Slavic Review |ziman=en |cild=41 |hejmar=1 |rr=59–72 |doi=10.2307/2496635 |issn=0037-6779 }}</ref> Di sala 1612an de polonî neçar dimînin ku paşde vekişin. Piştê vekişîna poloniyan Rûsya ji hêla hêzên dilxwaz ên rûsî ve ku ji hêla bazirgan Kuzma Minin û prens Dmitriy Pozharsky ve dihatin birêvebirin hatiye parastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bogolitsyna |pêşnav=Anna |paşnav2=Pichler |pêşnav2=Bernhard |paşnav3=Vendl |pêşnav3=Alfred |paşnav4=Mikhailov |pêşnav4=Alexander |paşnav5=Sizov |pêşnav5=Boris |tarîx=2009 |sernav=Investigation of the Brass Monument to Minin and Pozharsky, Red Square, Moscow |url=https://www.jstor.org/stable/27867061 |kovar=Studies in Conservation |cild=54 |hejmar=1 |rr=12–22 |issn=0039-3630 }}</ref> Xanedaniya Romanov di sala 1613an de bi biryara Zemskî Sobor derdikeve ser textê û welêt gav bi gav ji qeyranê xilas dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Orchard |pêşnav=G. Edward |tarîx=1989 |sernav=The Election of Michael Romanov |url=https://www.jstor.org/stable/4210028 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=67 |hejmar=3 |rr=378–402 |issn=0037-6795 }}</ref> Rûsya di sedsala 17an de ku serdema Kozakan bû, mezinbûna axa xwe berdewam kiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/collections/meeting-of-frontiers/articles-and-essays/exploration/russian-discovery-of-siberia/ |sernav=The Russian Discovery of Siberia {{!}} Exploration {{!}} Articles and Essays {{!}} Meeting of Frontiers {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |malper=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Di 1654an de rêberê Ûkraynayê, Bohdan Khmelnytsky, pêşniyar kiriye ku Ûkrayna di bin parastina tsarê Rûsyayê Alexis de be û qebûl kirina vê pêşniyarê dibe sedema şerê rûs û poloniyan. Di dawiyê de Ûkrayna li ser Dnieperê hatiye perçe kirin û beşa rojhilat (Ûkraynaya Çep û Kyîv) di bin serweriya Rûsyayê de dimîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The northern wars: war, state and society in northeastern Europe, 1558 - 1721 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-0-582-06429-4 |cih=London New York |series=Modern wars in perspective }}</ref> Ber bi rojhilat ve kifşkirina bilez a rûsî û kolonîzekirina Sîbîryaya berfireh berdewam kiriye bi vê berfireh bûne re nêçîrvaniya postên ajalan û ji bo qiloçên fîlan, nêçîrvaniya fîlan kirine. Kaşîfên rûsî bi giranî li ser rêçên Çemê Sîbîryayê ber bi rojhilat ve çûye û di nîvê sedsala 17an de, li rojhilatê Sîbîryayê, li nîvgirava Chukchi, li kêleka çemê Amûrê û li peravên Okyanûsa Pasîfîk, wargehên rûsan hebûn.<ref name=":1"/> Di 1648an de Semyon Dezhnyov bûye yekem kese ewropî ku ji Tengava Beringê derbas bûye. === Împeratoriya Rûsyayê === [[Wêne:Growth of Russia 1547-1725.png|thumb|çep|Berfirehbûna axa Rûsyayê ji dema serweriya Ivan IV heya mirina Peter I.]] Di bin serweriya [[Petrûsê Mezin]] de li Rûsyayê di 1721ê de rêveberiya împeratoriyeke hate ragihandin û xwe wekî yek ji hêzên mezin ên ewropî destnîşan kiriye. Împeratoriya Rûsyayê ji 1682an heya 1725an hikum kiriye ku Petrûs di Şerê Mezin ê Bakur (1700-1721) de Swêdê têk dibe û gihîştina Rûsyayê ji bo derya û bazirganiya deryayê re peyda dike. Di sala 1703an de li ser Deryaya Baltîkê, Peter Saint Petersburg wekê paytexta nû ya Rûsyayê ava dike. Di tevahiya desthilatdariya wî de reformên berfireh hatine kirin ku bandorên çandî yên rojavayî yên girîng aniye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/4.htm |sernav=Russia - Early Imperial Russia |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Catherine I (1725-1727), paşê Peter II (1727-1730) û Anna li cihê derbasî ser textê bûne. Di salên 1741-1762an de di dema serweriya qîza Petrûs I Elizabeth de Rûsya beşdarî Şerê Heft Salan (1756-1763) dibe. Di dema pevçûnê de leşkerên rûsî Prûsyaya Rojhilat dagir kirin û gihîştine bajarê Berlînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kohn |pêşnav=Hans |tarîx=1960 |sernav=Germany and Russia |url=https://www.jstor.org/stable/45310370 |kovar=Current History |cild=38 |hejmar=221 |rr=1–5 |issn=0011-3530 }}</ref> Lêbelê piştî mirina Elizabeth, ji aliyê Peter III ya Rûsyayê ve ku alîgirê [[Keyaniya Prûsyayê|Padîşahiya Prûsyayê]] bû hemî erdên dagirkirî ji bo Padîşahiya Prûsyayê hatiye vegerandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Raeff |pêşnav=Marc |tarîx=1970 |sernav=The Domestic Policies of Peter III and his Overthrow |url=https://www.jstor.org/stable/1844479?origin=crossref |kovar=The American Historical Review |cild=75 |hejmar=5 |rr=1289–1310 |doi=10.2307/1844479 |issn=0002-8762 }}</ref> Catherine II ("mezin") ku di salên 1762-1796an de hikum kiriye, serokatiya [[Serdema Ronakbîrî ya Rûsyayê]] kiriye. Wê kontrola siyasî ya rûsî li ser Hevbendiya Polonî-Lîtvanî berfireh kiriye û piraniya herêmên wê bi Rûsyayê ve girêdsye û Rûsyayê dike welatê herî qelebalix ê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Perkins |pêşnav=James Breck |tarîx=1896 |sernav=The Partition of Poland |url=https://www.jstor.org/stable/1833615?origin=crossref |kovar=The American Historical Review |cild=2 |hejmar=1 |rr=76–92 |doi=10.2307/1833615 |issn=0002-8762 }}</ref> Li aliyê başûr piştî Şerên Rûs û Tirkan yên serketî yên li dijî Xanedaniya Osmanî, Katerîn sinorê Rûsyayê berbi [[Deryaya Reş]] ve bi pêş ve bir ku di vê demê de hilweşandina Xanatoya Kirimê pêk hatiye û Kirim beşdarî axa Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anderson |pêşnav=M. S. |tarîx=1958 |sernav=The Great Powers and the Russian Annexation of the Crimea, 1783-4 |url=https://www.jstor.org/stable/4205010 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=37 |hejmar=88 |rr=17–41 |issn=0037-6795 }}</ref> Di encama serketinên li ser Îrana Qacarî di dema şerê Rûs û Farisan de, di nîvê yekem a sedsala 19an de Rûsya [[Qefqasya]]yê jî zeft dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Behrooz |pêşnav=Maziar |tarîx=2013 |sernav=Revisiting the Second Russo-Iranian War (1826–28): Causes and Perceptions |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iranian-studies/article/abs/revisiting-the-second-russoiranian-war-182628-causes-and-perceptions/5E6C3498B65CEF2D22147C93CB1BDAF5 |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=46 |hejmar=3 |rr=359–381 |doi=10.1080/00210862.2012.758502 |issn=0021-0862 }}</ref> Paşê Catherine, kurê wê Pawlos, kesayeteke bêîstîqrar bû û bi giranî li ser pirsgirêkên hundurîn eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ragsdale |pêşnav=Hugh |tarîx=1983 |sernav=Russia, Prussia, and Europe in the Policy of Paul I |url=https://www.jstor.org/stable/41046596 |kovar=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas |cild=31 |hejmar=1 |rr=81–118 |issn=0021-4019 }}</ref> Piştê serweriya wî ya kurt, stratejiya Katerîn berdewam dibe ku Alexander I (1801–1825) di sala 1809an de [[Fînlenda]]yê ji [[Swêd]] a qelsbûyî û di sala 1812an de Besarabiya jî ji osmaniyan hatiye stendin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1910 |sernav=Finland |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/finland/4B3F87858EBEBA91AB5B90E311B55B1F |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=4 |hejmar=3 |rr=350–364 |doi=10.2307/1945868 |issn=1537-5943 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Charles |tarîx=1993 |sernav=Moldova and the New Bessarabian Questions |url=https://www.jstor.org/stable/40396520 |kovar=The World Today |cild=49 |hejmar=7 |rr=135–139 |issn=0043-9134 }}</ref> Di vê heyamê de li [[Amerîkaya Bakur]], rûs bûne yekem ewropî ku gihîştine [[Alaska]]yê û Alaskayê kolonî kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/harriman/1899/exploration.html |sernav=PBS - Harriman: History of Exploration |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Di salên 1803-1806an de yekem gera rûsî ya cîhanê hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McCartan |pêşnav=E. F. |tarîx=1963 |sernav=The Long Voyages--Early Russian Circumnavigation |url=https://www.jstor.org/stable/126593?origin=crossref |kovar=The Russian Review |cild=22 |hejmar=1 |rr=30–37 |doi=10.2307/126593 |issn=0036-0341 }}</ref> Di sala 1820an de, sefereke rûsî parzemîna [[Antarktîka]]yê kişf dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/who-discovered-antarctica-depends-who-ask |sernav=Who really discovered Antarctica? Depends who you ask. |malper=web.archive.org |tarîx=2021-03-05 |roja-gihiştinê=2024-12-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305011853/https://www.nationalgeographic.com/history/article/who-discovered-antarctica-depends-who-ask |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Şoreşa rûsî û şerê navxweyî === [[Wêne:Vladimir Lenin Speech in May 1920.jpg|thumb|çep|Vladîmîr Lenîn di sala 1920an de li Moskowê diaxive.]] Rûsya dema ku ji hevalbendên xwe yên Sê Antante veqetiyabû, di sala 1914an de beşdarî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de ji bo bersivdayîna ragihandina şer ê ku Avusturya-Mecarîstanê li hemberê hevalbendê Rusyayê, Serbiya dabûn destpêkirin di çend eniyên de şer de beşdarî şer dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Williamson |pêşnav=Samuel R. |tarîx=1988 |sernav=The Origins of World War I |url=https://www.jstor.org/stable/204825?origin=crossref |kovar=The Journal of Interdisciplinary History |cild=18 |hejmar=4 |rr=795–818 |doi=10.2307/204825 |issn=0022-1953 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmitt |pêşnav=Bernadotte E. |tarîx=1924 |sernav=Triple Alliance and Triple Entente, 1902-1914 |url=https://www.jstor.org/stable/1836520?origin=crossref |kovar=The American Historical Review |cild=29 |hejmar=3 |rr=449–473 |doi=10.2307/1836520 |issn=0002-8762 }}</ref> Di sala 1916am de Êrîşa Brusilov ya Artêşa Rûsî ya Emperyal hema hema bi tevahî Artêşa Awistro-Mecarî hilweşand.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schindler |pêşnav=John |tarîx=2003-01-01 |sernav=Steamrollered in Galicia: The Austro-Hungarian Army and the Brusilov Offensive, 1916 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1191/0968344503wh260oa |kovar=War in History |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=27–59 |doi=10.1191/0968344503wh260oa |issn=0968-3445 }}</ref> Lê belê ji ber zêdebûna lêçûnên şer, qurbaniyên zêde û gotegotên gendelî û xiyanetê zêde dibin, bêbaweriya giştî ya berê ya ji bo rejîmê kûrtir dibe. Ev hemî faktor ji bo Şoreşa Rûsyayê ya sala 1917an ku di du çalakiyên mezin de pêk hatiye dibe bingeh.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/8.htm |sernav=Russia - Revolutions and Civil War |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Di destpêka sala 1917an de Nicholas II neçar dimîne ku ji ser texte xwe were xwarê ku di encamê de ew û malbata wî di dema Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de têne girtin û piştre jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Walsh |pêşnav=Edmund |tarîx=1928-03-01 |sernav=The Last Days of the Romanovs |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1928/03/the-last-days-of-the-romanovs/303877/ |roja-gihiştinê=2024-12-23 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463 }}</ref> Li cihê rêveberiya monarşiyê koalîsyoneke qelsê partiyên siyasî xwe hikûmeta demkî radigihîne û ji aliyê heman hikumetê ve Komara Rûsyayê hatiye ragihandin. Di 19 çileyê ya sala 1918an de Meclîsa Damezrîner a Rûsyayê, Rûsya komareke federal a demokratîk diyar dike û bi vî awayê biryara hikûmeta demkî qebûl dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mosse |pêşnav=W. E. |tarîx=1964 |sernav=Interlude: The Russian Provisional Government 1917 |url=https://www.jstor.org/stable/149631 |kovar=Soviet Studies |cild=15 |hejmar=4 |rr=408–419 |issn=0038-5859 }}</ref> Dotira rojê Meclîsa Damezrîner ji aliyê Komîteya Birêvebir a Navendî ya hemî Rûsyayê ve hatiye betalkirin.<ref name=":2" /> Saziyeke sosyalîst a alternatîv û Sovyeta Petrogradê bi hev re hebûn ku bi rêya meclîsên karker û gundiyan ên ku bi awayekî demokratîk hatine hilbijartin desthilatdariyê bi dest dixin ku wekê sovyet hatiye binavkirin. Desthilatdariya desthilatdarên nû li cihê ku qeyrana li welêt çareser bike, tenê krîza heyî ya li welêt girantir dike û di dawiyê de bi Şoreşa Oktobir a bi pêşengiya Bolşevîk Vladîmîr Lenîn hikûmeta demkî hatiye hilweşandin û desthilatdariya sovyetan dibe sedema avakirina yekemîn dewleta sosyalîst a cîhanê.<ref name=":2" /> Şerê Navxweyî yê Rûsyayê di navbera Tevgera Spî ya antî-komûnîst û Bolşevîkan, Artêşa Sor de qewimiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Figes |pêşnav=Orlando |tarîx=1990 |sernav=THE RED ARMY AND MASS MOBILIZATION DURING THE RUSSIAN CIVIL WAR 1918–1920 |url=https://academic.oup.com/past/article-lookup/doi/10.1093/past/129.1.168 |kovar=Past and Present |ziman=en |cild=129 |hejmar=1 |rr=168–211 |doi=10.1093/past/129.1.168 |issn=0031-2746 }}</ref> Piştî îmzekirina Peymana Brest-Litovskê ku bi Hêzên Navendî yên Şerê Cîhanê yê Yekem re şer bi dawî anî; Rûsya Bolşevîst piraniya herêmên xwe yên rojava ku %34 ji nifûsê, %54 ji pîşesaziyê, %32 ji zeviyên xwe yên çandiniyê û bi qasî %90 ji kanên komirê dihewîne radest dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/russian-revolution-history-lenin |sernav=From Tsar to U.S.S.R.: Russia's Chaotic Year of Revolution |malper=web.archive.org |tarîx=2021-04-15 |roja-gihiştinê=2024-12-23 |roja-arşîvê=2021-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210415111202/https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/russian-revolution-history-lenin |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hêzên hevalbend ji bo piştgiriya hêzên dij-komunîst destwerdanek leşkerî ya neserkevtî didin destpêkirin. Di dawiya şerê navxweyî yê tund de, aborî û binesaziya Rûsyayê gelek zirar dibînin û bi qasî 10 milyon di şer de jiyana xwe ji dest didin ku piraniya wan sivîl bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Russian-Civil-War/Foreign-intervention#ref283723 |sernav=Russian Civil War - Intervention, Allies, Bolsheviks {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-06 |roja-gihiştinê=2024-12-23 |ziman=en }}</ref> Bi molyonan mirov dibin koçberên spî û birçîbûna rûsî ya salên 1921–1922an de dibe sedema mirina pênc milyon mirovan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaufuss |pêşnav=Tatiana |tarîx=1939-05-01 |sernav=The White Russian Refugees |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271623920300106 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=203 |hejmar=1 |rr=45–54 |doi=10.1177/000271623920300106 |issn=0002-7162 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icrc.org/en |sernav=ICRC {{!}} International Committee of the Red Cross |malper=www.icrc.org |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> === Yekîtiya Sovyetê === [[Wêne:Russian SFSR in Soviet Union (1936).svg|thumb|Di sala 1936an de nexşeya Yekîtiya Sovyetê ya Rûsyayê.]] ==== Aboriya fermandarî û civaka Sovyetê ==== Di 30 kanûna sala 1922an de Lenîn û alîkarên wî be bi tevlîbûna komarên Belarûsya, Transkafkasya û Ûkraynayê Yekîtiya Sovyetê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szporluk |pêşnav=Roman |tarîx=1973 |sernav=Nationalities and the Russian Problem in the U.S.S.R.: an Historical Outline |url=https://www.jstor.org/stable/24356607 |kovar=Journal of International Affairs |cild=27 |hejmar=1 |rr=22–40 |issn=0022-197X }}</ref> Bi guhertinên sinorên navxweyî û pêvekirinên di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de yekîtiyek mezin ên ku ji 15 komaran pêk dihatin hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brzezinski |pêşnav=Zbigniew |tarîx=1984 |sernav=The Soviet Union: World Power of a New Type |url=https://www.jstor.org/stable/1174124?origin=crossref |kovar=Proceedings of the Academy of Political Science |cild=35 |hejmar=3 |rr=147–159 |doi=10.2307/1174124 |issn=0065-0684 }}</ref> Piştî mirina Lenîn di sala 1924an de troykayeke (rêveberên Yekîtiya Sovyetê) hatiye destnîşankirin ku berpirsiyariya rêveberiyê werbigire. Di dawiyê de Joseph Stalin ku Sekreterê Giştî yê Partiya Komunîst bû hemî aliyên opozîsyonê ditepisîne û desthilatdariya xwe di destên xwe de kom dike û di salên 1930an de dibe rêveberê otorîter a welat.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glassman |pêşnav=Leo M. |tarîx=1931-04-01 |sernav=Stalin’s Rise to Power |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article-abstract/34/1/73/167266/Stalin-s-Rise-to-Power?redirectedFrom=fulltext |kovar=Current History |cild=34 |hejmar=1 |rr=73–77 |doi=10.1525/curh.1931.34.1.73 |issn=0011-3530 }}</ref> Leon Troçkî ku alîgirê sereke yê şoreşa cîhanê ye di sala 1929an de ji Yekîtiya Sovyetê hatiye sirgûnkirin û fikra Stalîn a Sosyalîzma Yek Welat dibe nêrîna fermî ya Yekîtiya Sovyetê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Getty |pêşnav=J. Arch |tarîx=1986 |sernav=Trotsky in Exile: The Founding of the Fourth International |url=https://www.jstor.org/stable/151989 |kovar=Soviet Studies |cild=38 |hejmar=1 |rr=24–35 |issn=0038-5859 }}</ref> Berdewamiya têkoşîna navxweyî ya di nav partiya Bolşevîkan de bi "paqijiya mezin" derdikeve holê. ==== Stalînîzm û nûjenbûn ==== Di bin serokatiya Stalîn de, hukûmetê dest bi aboriyeke fermanî dike ku di wî demê de welat bi giranî gundewarî bû ku pîşesazîkirina welat û kolektîfkirina çandiniya welat dide destpêkirin. Di vê dema guherîna bilez a aborî û civakî de bi milyonan mirov şandin kampên kar ên cezayê ku di nav wan de gelek mehkûmên siyasî yên ji ber dijberiya wan ên gumanbar ên li dijî Stalîn derketibûn û kesên rasterast ku li dijî desthilatdariya Stalîn derketibûn hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rosefielde |pêşnav=Steven |tarîx=1981 |sernav=An Assessment of the Sources and Uses of Gulag Forced Labour 1929-56 |url=https://www.jstor.org/stable/151474 |kovar=Soviet Studies |cild=33 |hejmar=1 |rr=51–87 |issn=0038-5859 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kreindler |pêşnav=Isabelle |tarîx=1986 |sernav=The Soviet Deported Nationalities: A Summary and an Update |url=https://www.jstor.org/stable/151700 |kovar=Soviet Studies |cild=38 |hejmar=3 |rr=387–405 |issn=0038-5859 }}</ref> Di heman demê de bi milyonan kesên dijberî Stalîn sirgûnê herêmên bejahî yên Yekîtiya Sovyetê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=EBLTDwAAQBAJ&pg=PA171 |sernav=On the political economy of plant disease epidemics: Capita selecta in ... - J.C. Zadoks - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2022-12-25 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |roja-arşîvê=2022-12-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221225095407/https://books.google.com/books?id=EBLTDwAAQBAJ&pg=PA171 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bêrêxistinbûna demkî ya çandiniya welêt, polîtîkayên dijwar ên dewletê û hişkesaliya di wî demê de dibe sedema birçîbûna Sovyetê ku di salên 1932 û 1933an qewimîye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger |paşnav=Davies |pêşnav=R. W. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2010-01-20 |isbn=978-0-230-27397-9 |cih=Basingstoke |ziman=en |url=https://link.springer.com/book/10.1057/9780230273979 |paşnav2=Wheatcroft |pêşnav2=Stephen G. |doi=10.1057/9780230273979 }}</ref> Di vê xelayiyê de ji 5.7 heta 8.7 milyon kes ji birçiyan jiyana xwe jidest dide ku ji wan 3.3 milyon kes li herêmê Yekîtîya Sovyet a Rûsyayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wolowyna |pêşnav=Oleh |tarîx=2021-10-02 |sernav=A Demographic Framework for the 1932–1934 Famine in the Soviet Union |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Demographic-Framework-for-the-1932%E2%80%931934-Famine-in-Wolowyna/4132d875b715add045fd398f34adff5048397dca |kovar=Journal of Genocide Research |ziman=en |cild=23 |hejmar=4 |rr=501–526 |doi=10.1080/14623528.2020.1834741 |issn=1462-3528 }}</ref> Yekîtîya Sovyetê di dawiyê de di demek kurt de veguherînek bi mesref ji bo aboriyeke pir çandinî û gavên pîşesazî yên mezin avêtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rosefielde |pêşnav=Steven |tarîx=1988-04-01 |sernav=Excess Deaths and Industrialization: A Realist Theory of Stalinist Economic Development in the 1930s |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002200948802300207 |kovar=Journal of Contemporary History |ziman=en |cild=23 |hejmar=2 |rr=277–289 |doi=10.1177/002200948802300207 |issn=0022-0094 }}</ref> ==== Şerê Cîhanê yê Duyem û Neteweyên Yekbûyî ==== [[Wêne:Ленинград блокадный. Им обеим 30 лет.jpg|thumb|çep|Du keçên ciwan di sala 1942an de di dema dorpêçkirina Lenîngradê de çekên binavûdeng PPD-40 amade dikin.]] [[Wêne:RIAN archive 602161 Center of Stalingrad after liberation.jpg|thumb|çep|Şerê Stalîngradê, şerê herî mezin û xwînrêj di dîroka şerê di cihanê de bû di sala 1943an de bi serketina Sovyetê ya ku li dijî artêşa almanan pêk hatiye bi dawî bûye.]] Yekîtiya Sovyetê di 17ê îlona sala 1939an de bi dagirkirina Polonyayê li gorî protokola veşartî ya di nav Peymana Molotov-Ribbentrop a bi Almanyaya Nazî re, beşdarî Şerê Cîhanê yê Duyem dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Geoffrey |tarîx=1992 |sernav=The Soviet Decision for a Pact with Nazi Germany |url=https://www.jstor.org/stable/152247 |kovar=Soviet Studies |cild=44 |hejmar=1 |rr=57–78 |issn=0038-5859 }}</ref> Yekîtîya Sovyetê di berdewamiya şer de Fînlendayê dagir dike û li gel dagirkirina dewletên Baltîkê beşek ji Romanyayê jî dagir dike û beşdarî axa Yekîtiya Sovyetê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Moldovans |paşnav=King |pêşnav=Charles |weşanger=Hoover Institution Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8179-9792-2 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/moldovansromania00king_0/mode/2up }}</ref> Di 22ê hezîrana sala 1941ê de Almanya Yekîtiya Sovyetê dagir dike û eniya herî mezinê Şerê Cîhanê ya Duyem, eniya rojhilat vedike. Di encama şer de nêzîkî 5 milyon leşkerên Artêşa Sor ji aliyê Naziyan ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The law of blood: thinking and acting as a Nazi |paşnav=Chapoutot |pêşnav=Johann |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-674-66043-4 |cih=Cambridge, Massachusetts |paşnavê-terciman=Richmond Mouillot |pêşnavê-terciman=Miranda }}</ref> Bi awayeke zanetî bi birçîbûnê an bi awayekî din 3.3 milyon hêsîrên Sovyetê têne kuştin, Her çiqas Wehrmacht di destpêkê de serketinek girîng hatibe bidest xistin jî êrîşa wan di Şerê Moskowê de hatiye rawestandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Assmann |pêşnav=Kurt |tarîx=1950 |sernav=The Battle for Moscow, Turning Point of the War |url=https://www.jstor.org/stable/20030251?origin=crossref |kovar=Foreign Affairs |cild=28 |hejmar=2 |rr=309–326 |doi=10.2307/20030251 |issn=0015-7120 }}</ref> Piştre almanan di zivistana salên 1942-1943an de pêşî di Şerê Stalîngradê de şikestinên mezin xwarin û piştre jî di şerê Kurskê de ku di havîna sala 1943an de qewimiye artêşa wan hatiye şikestin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clairmont |pêşnav=Frederic F. |tarîx=2003 |sernav=Stalingrad: Hitler's Nemesis |url=https://www.jstor.org/stable/4413752 |kovar=Economic and Political Weekly |cild=38 |hejmar=27 |rr=2819–2823 |issn=0012-9976 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mulligan |pêşnav=Timothy P. |tarîx=1987-04-01 |sernav=Spies, Ciphers and 'Zitadelle': Intelligence and the Battle of Kursk, 1943 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002200948702200203 |kovar=Journal of Contemporary History |ziman=en |cild=22 |hejmar=2 |rr=235–260 |doi=10.1177/002200948702200203 |issn=0022-0094 }}</ref> Têkçûneke din a Almanyayê di dema dorpêçkirina Lênîngradê de qewimiye ku di navbera salên 1941 û 1944an de ji aliyê hêzên Almanya û Fînlendayê ve bajar bi tevahî ji aliyê deverên bejahiyê ve hatiye dorpêçkirin û ji ber birçîbûnê zêdetirî milyonek kes dimirin lê bajêr qet xwe radestê almanan nake.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Krypton |pêşnav=Constantine |tarîx=1954 |sernav=The Siege of Leningrad |url=https://www.jstor.org/stable/125859?origin=crossref |kovar=The Russian Review |cild=13 |hejmar=4 |rr=255–265 |doi=10.2307/125859 |issn=0036-0341 }}</ref> Hêzên Sovyetê di salên 1944-1945an de li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî pêş dikevin û di gulana sala 1945an de Berlînê dagir dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/soviet-victory-battle-berlin-finished-nazi-germany |sernav=The Battle of Berlin was the Soviet victory that ended WWII |malper=web.archive.org |tarîx=2021-03-20 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |roja-arşîvê=2021-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210320151932/https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/soviet-victory-battle-berlin-finished-nazi-germany |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di tebaxa sala 1945an de, Artêşa Sor êrîşî Mançuria dike û japonan ji Asyaya Bakur û Rojhilat derdixe ku ev jî dibe alîkar ku hevalbend di şerên li hemberê japonan de biser bikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morton |pêşnav=Louis |tarîx=1962 |sernav=Soviet Intervention in the War with Japan |url=https://www.jstor.org/stable/20029588?origin=crossref |kovar=Foreign Affairs |cild=40 |hejmar=4 |rr=653–662 |doi=10.2307/20029588 |issn=0015-7120 }}</ref> Şerê di salên 1941-1945an de ku di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de ku li Rûsyayê qewimiye wekî Şerê Welatparêziya Mezin ê Rûsyayê tê zanîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=RFE/RL |sernav=Russia's Monumental Tributes To The 'Great Patriotic War' |url=https://www.rferl.org/a/russia-s-monumental-tribute-to-the-great-patriotic-war-/30599462.html |roja-gihiştinê=2024-12-25 |xebat=RadioFreeEurope/RadioLiberty |ziman=en }}</ref> Ji ber ku di şer di nav aliyekê şer de bûn Yekîtiya Sovyetê, Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî û Çîn di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de wekê çar dewletên mezin ên hevalbendan dihatin naskirin û piştre jî bûne çar endamên bingehîn ên [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-231-03289-6 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd }}</ref> Di dema şer de hêjmara mirina sivîl û leşkerên Yekîtiya Sovyetê bi qasî 26-27 milyon kes bû ku ev hêjmar nîvê hemî kuştiyên di Şerê Cîhanê yê Duyem pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cataclysm: the war on the Eastern Front, 1941-45 |paşnav=Cumins |pêşnav=Keith |weşanger=Helion & Company Ltd |tarîx=2011 |isbn=978-1-907677-23-6 |cih=Solihull, West Midlands, England |url=https://www.worldcat.org/title/752491700 |oclc=752491700 }}</ref> Di vî şerê de aborî û binesaziya Sovyetê rastî wêraneke mezin hatiye ku bûye sedema birçîbûna Sovyetê ku di salên 1946-1947an de qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://warwick.ac.uk/fac/soc/economics/staff/mharrison/public/pp2011postprint.pdf |sernav="The Soviet Union after 1945: Economic Recovery and Political Repression" }}</ref> ==== Superhêz û Şerê Sar ==== Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem li gorî Konferansa Potsdamê, Artêşa Sor beşek ji Ewropaya Rojhilat û Navendî ku di nav de Almanyaya Rojhilat û herêmên rojhilatê Awistriyayê hebûn dagir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/potsdam-origins-cold-war/ |sernav=Potsdam and the Origins of the Cold War |malper=JSTOR Daily |tarîx=2015-08-06 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en-US |paşnav=Wills |pêşnav=Matthew }}</ref> Hikûmetên komunîst li dewletên biçûkên Bloka Rojhilat hatine erkdarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bunce |pêşnav=Valerie |tarîx=1985 |sernav=The empire strikes back: the evolution of the Eastern bloc from a Soviet asset to a Soviet liability |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/empire-strikes-back-the-evolution-of-the-eastern-bloc-from-a-soviet-asset-to-a-soviet-liability/7FCF9F7C70F8F8D9F3FD583604027D5C |kovar=International Organization |ziman=en |cild=39 |hejmar=1 |rr=1–46 |doi=10.1017/S0020818300004859 |issn=1531-5088 }}</ref> Piştî ku Yekîtiya Sovyetê dibe dibe duyem hêza nûkleerî ya cîhanê,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holloway |pêşnav=David |tarîx=1981-05-01 |sernav=Entering the Nuclear Arms Race: The Soviet Decision to Build the Atomic Bomb, 1939-45 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/030631278101100201 |kovar=Social Studies of Science |ziman=en |cild=11 |hejmar=2 |rr=159–197 |doi=10.1177/030631278101100201 |issn=0306-3127 }}</ref> Yekîtiya Sovyetê hevalbendiya Pakta Varşovayê ava dike û ji bo serdestiya gerdûnî ku wekî Şerê Sar tê zanîn,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wolfe |pêşnav=Thomas W. |tarîx=1966 |sernav=The Warsaw Pact in Evolution |url=https://www.jstor.org/stable/40393859 |kovar=The World Today |cild=22 |hejmar=5 |rr=191–198 |issn=0043-9134 }}</ref> bi dijberên wekê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û dewletên ewropî û bi [[NATO]]yê re dikeve nav têkoşînan. ==== Derbeya li dijî Gorbaçov û belavbûna Yekîtiya Sovyetê ==== [[Wêne:President Ronald Reagan Greets a Young Boy While Touring Red Square During The Moscow Summit in The USSR - DPLA - 8f066efdc87eb23a889a89bd7c39173d.jpg|thumb|Di dema civîna di sala 1988an de li Moskowê Rêberê Sovyetê Mikhail Gorbaçov û Serokê Dewletên Yekbûyî Ronald Reagan li Meydana Sor.]] Ji sala 1985an û pê ve rêberê Yekîtiya Sovyetê ya dawî [[Mikhail Gorbaçov]] ku dixwest reformên lîberal di sîstema Sovyetê de pêk bîne, bi polîtîkayên glasnost (vebûn) û perestroika (ji nû veavakirinê) hewl daye ku dawî li serdema rawestana aborî bîne û hikûmetê demokratîk bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McForan |pêşnav=D. W. J. |tarîx=1988 |sernav=Glasnost, Democracy, and Perestroika |url=https://www.jstor.org/stable/41881835 |kovar=International Social Science Review |cild=63 |hejmar=4 |rr=165–174 |issn=0278-2308 }}</ref> Lê belê ev yek dibe sedem ku li seranserê welêt tevgerên neteweyî û cudaxwaz ên bihêz zêde bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beissinger |pêşnav=Mark R. |tarîx=2009 |sernav=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism |url=https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-european-history/article/abs/nationalism-and-the-collapse-of-soviet-communism/511A7FC26ADB958BF98E6175EE32FD9C |kovar=Contemporary European History |ziman=en |cild=18 |hejmar=3 |rr=331–347 |doi=10.1017/S0960777309005074 |issn=1469-2171 }}</ref> Berî sala 1991ê aboriya Sovyetê duyem mezintirîn aboriya cîhanê bû lê di salên xwe yên dawî de welat dikeve nava qeyraneke aboriyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shleifer |pêşnav=Andrei |paşnav2=Vishny |pêşnav2=Robert W. |tarîx=1991 |sernav=Reversing the Soviet Economic Collapse |url=https://www.jstor.org/stable/2534597?origin=crossref |kovar=Brookings Papers on Economic Activity |cild=1991 |hejmar=2 |rr=341–360 |doi=10.2307/2534597 |issn=0007-2303 }}</ref> Ji ber ku dewletên Baltîk xwestin ku ji Yekîtiya Sovyetê veqetin, di sala 1991ê de li seranserê welêt aloziya aborî û siyasî dest pê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-09-07-mn-1530-story.html |sernav=Independence for Baltic States : Freedom: Moscow formally recognizes Lithuania, Latvia and Estonia, ending half a century of control. Soviets to begin talks soon on new relationships with the three nations. |malper=Los Angeles Times |tarîx=1991-09-07 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en-US |paşnav=Dahlburg |pêşnav=John-Thor |paşnav2=Marshall |pêşnav2=Tyler }}</ref> Di 17ê adarê de giştpirsiyeke hatiye lidarxistin ku tê de piraniya welatiyên beşdar dengê erê didin ku Yekîtiya Sovyetê bibe federasyoneke nû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-03-19-mn-494-story.html |sernav=Vote Backs Gorbachev but Not Convincingly : Soviet Union: His plan to preserve federal unity is supported--but so is Yeltsin's for a Russian presidency. |malper=Los Angeles Times |tarîx=1991-03-19 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en-US |paşnav=Parks |pêşnav=Michael }}</ref> Di yezîrana sala 1991ê de Boris Yeltsin bûye yekem serokê rasterast di dîroka Rûsyayê de wekê serokê Yekîtiya Sovyetê ya Rûsyayê hatiye hilbijartin. Di tebaxa sala 1991ê de hewleke derbeyê ya ku ji aliyê endamên hikûmeta Gorbaçov ve ku li dijî Gorbaçov hatibû kirin û bi armanca parastina Yekîtiya Sovyetê hatibû kirin, dibe sedema bidawîbûna Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gibson |pêşnav=James L. |tarîx=1997 |sernav=Mass Opposition to the Soviet Putsch of August 1991: Collective Action, Rational Choice, and Democratic Values in the Former Soviet Union |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/mass-opposition-to-the-soviet-putsch-of-august-1991-collective-action-rational-choice-and-democratic-values-in-the-former-soviet-union/B604394B0B7EBEF807E5CDCD3421DE19 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=91 |hejmar=3 |rr=671–684 |doi=10.2307/2952082 |issn=0003-0554 }}</ref> Di 25ê kanûna sala 1991ê de piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, ligel Rûsyaya hemdem, çardeh dewletên din ên piştî Sovyetê derketine holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rferl.org/a/soviet-union-collapse-timeline/31487661.html |sernav=The Undoing Of The U.S.S.R.: How It Happened |malper=RadioFreeEurope/RadioLiberty |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en |paşnav=Foltynova |pêşnav=Kristyna }}</ref> === Federasyona Rûsyayê === ==== Veguherîna aborîya bazarê û krîzên siyasî ==== [[Wêne:Vladimir Putin with Boris Yeltsin-5.jpg|thumb|çep|Boris Yeltsin, Vladimir Putin li gel Patrîk II ne.]] Hilweşîna aborî û siyasî ya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], Rûsyayê ber bi depresyoneke kûr û dirêj ve biriye. Di dema perçebûna Yekîtîya Sovyetê û piştî perçebûna Sovyetê reformên berfireh hatine amadekirin ku destveguherîna şîrketên dewletê ji bo kesên sivîl û serbestberdana bazar û bazirganiyê hatine kirin ku di reforoman de guhertinên radîkal hatibûn kirin û wekê "terapiya şokê" hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shleifer |pêşnav=Andrei |paşnav2=Treisman |pêşnav2=Daniel |tarîx=2005 |sernav=A Normal Country: Russia After Communism |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/0895330053147949 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=19 |hejmar=1 |rr=151–174 |doi=10.1257/0895330053147949 |issn=0895-3309 }}</ref> Veguherîna şîrketên dewletê bi giranî ji saziyên dewletê derbasê kesên ku di nav hindurê hikûmetê de têkiliyên wan hene dibin ku ev yek jî bûye sedema bilindbûna olîgarşên rûsî.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-01-01 |sernav=How Russia's oligarchs are attempting to legitimise their extraordinary wealth |url=https://www.abc.net.au/news/2019-01-02/rich-russians-the-rise-of-the-oligarchs/10626236 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Piştê ku şîrketên dewletê derbasê olîgarşan dibin gelek ji dewlemendên nû bi milyaran dolaran dirav û bi sermayeyên xwe re revîne derveyî welat.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tikhomirov |pêşnav=Vladimir |tarîx=1997 |sernav=Capital Flight from Post-Soviet Russia |url=https://www.jstor.org/stable/153715 |kovar=Europe-Asia Studies |cild=49 |hejmar=4 |rr=591–615 |issn=0966-8136 }}</ref> Qeyrana aboriyê bûye sedema hilweşîna karûbarên civakî - rêjeya jidayikbûnê her ku çû kêm bûye û rêjeya mirinê jî zêde bûye û bi milyonan ketin xizaniyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hollander |pêşnav=D. |tarîx=1997 |sernav=In Post-Soviet Russia, Fertility Is on the Decline; Marriage and Childbearing are Occurring Earlier |url=https://www.jstor.org/stable/2953371?origin=crossref |kovar=Family Planning Perspectives |cild=29 |hejmar=2 |rr=92–94 |doi=10.2307/2953371 |issn=0014-7354 }}</ref> Di heman demê de li gel krîza aboriyê li welat gendeliya tund û herwiha çeteyên sûcê û sûcên organîzekirî her ku çûye zêde bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Frisby |pêşnav=Tanya |tarîx=1998-01-01 |sernav=Tanya |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09668139808412522 |kovar=Tanya |doi=10.1080/09668139808412522 |issn=0966-8136 }}</ref> Di dawiya sala 1993an de, aloziyên di navbera Yeltsin û parlamentoya Rûsyayê de bi tundî bi bikaranîna hêza leşkerî û bi krîzeke destûrî bidawî dibe. Di dema krîzê de, Yeltsin ji hêla hikûmetên rojavayî ve hatibû piştgirî kirin û di dema şer û pêvçûnan de zêdetirî 100 kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/russias-1993-crisis-still-shaping-kremlin-politics-25-years-on/a-45733546 |sernav=Russia's 1993 crisis still shaping Kremlin – DW – 10/03/2018 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> ==== Destûra bingehîn a lîberal a nûjen, hevkariya navneteweyî û aramkirina aborî ==== Di meha kanûnê de giştpirsiyeke hatiye kirin û hatiye pesend kirin ku destûreke nû destnîşan dike ku desthilatiyên pir mezin dide serokê rêveberiya dewletê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-10-04 |sernav=Who Was Who? The Key Players In Russia's Dramatic October 1993 Showdown |url=https://www.rferl.org/a/russia-players-1993-crisis/25125000.html |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref> Salên 1990î bi pevçûnên çekdarî yên li Bakurê Kafkasya, hem pevçûnên etnîkî yên herêmî û hem jî serhildanên îslamî yên cudaxwaz re rû bi rû dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wilhelmsen |pêşnav=Julie |tarîx=2005-01-01 |sernav=Europe-Asia Studies |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0966813052000314101 |kovar=Europe-Asia Studies |doi=10.1080/0966813052000314101 |issn=0966-8136 }}</ref> Ji dema ku cudaxwazên çeçen di destpêka salên 1990î de serxwebûna xwe ragihandine, di navbera komên serhildêr û hêzên rûsî de şerekî gerîla ya bi navberî derdikeve. Êrîşên terorîstî li dijî sivîlan ji aliyê cudaxwazên çeçen ve hatine lidarxistin ku di encamê de bi hezaran sivîlên rûsî jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sinai |pêşnav=Joshua |tarîx=2015 |sernav=The Terrorist Threats Against Russia and its Counterterrorism Response Measures |url=https://connections-qj.org/article/terrorist-threats-against-russia-and-its-counterterrorism-response-measures |kovar=Connections: The Quarterly Journal |cild=14 |hejmar=4 |rr=95–101 |doi=10.11610/Connections.14.4.08 }}</ref> Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, Rûsyayê berpirsiyariya dayîna deynên derve yên Sovyetê girtiye ser xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.straitstimes.com/world/europe/26-years-on-russia-set-to-repay-all-soviet-unions-foreign-debt |sernav=26 years on, Russia set to repay all Soviet Union's foreign debt {{!}} The Straits Times |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-08 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408173420/https://www.straitstimes.com/world/europe/26-years-on-russia-set-to-repay-all-soviet-unions-foreign-debt |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1992an de, piraniya kontrolên bihayê xerîdar ji holê hatine rakirin ku ev bûye sedema enflasyoneke tund ku bi daketineke berbiçav nirxa rûbleya rusî daxistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf |sernav="Prospects for Russia's Economic Reforms" |roja-gihiştinê=2024-12-26 |roja-arşîvê=2020-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200925170637/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kêmasiyên sermiyana bilind digel zêdebûna reva sermayeyê û nekarîna vegerandina deynan, bûye sedema qeyrana darayî ya sala 1998an a Rûsyayê ku bûye sedema kêmbûna GDP ya zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.stlouisfed.org/files/htdocs/publications/review/02/11/ChiodoOwyang.pdf |sernav="A Case Study of a Currency Crisis: The Russian Default of 1998" }}</ref> ==== Çûyîna ber bi aboriya modern, navendîbûna siyasî û paşveçûyîna demokratîkê ==== Di 31ê meha kanûna sala 1999an de serok Yeltsin bi awayekî neçaverêkirî îstifa kir ku rêveberiyê radestî serokwezîrê nû yê tayînkirî û cîgirê wî yê bijartî [[Vladîmîr Pûtîn|Vladimir Putin]] dike.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2000-01-01 |sernav=YELTSIN RESIGNS: THE OVERVIEW; Yeltsin Resigns, Naming Putin as Acting President To Run in March Election (Published 2000) |url=https://www.nytimes.com/2000/01/01/world/yeltsin-resigns-overview-yeltsin-resigns-naming-putin-acting-president-run-march.html |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Piştre Vladîmîr Pûtîn di hilbijartinên serokatiyê ya 2000an de bi ser dikeve û serhildana çeçenan di Şerê Çeçenistanê yê Duyem de têk dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=O’Loughlin |pêşnav=John |paşnav2=Witmer |pêşnav2=Frank D.W. |tarîx=2011-01-21 |sernav=tandfonline |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00045608.2010.534713 |kovar=tandfonline |doi=10.1080/00045608.2010.534713 |issn=0004-5608 }}</ref> Pûtîn di sala 2004an de cara duyem bû serokkomarê Rûsîyayê. Di vê heyamê de bi bihayên bilind ên neftê û zêdebûna veberhênanên biyanî zêde dibe ku aborî û standardên jiyanê yên Rûsyayê bi girîngî baştir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/10/11/russias-economy-under-president-putin-in-charts.html |sernav=5 charts show Russia's economic highs and lows under Putin |malper=CNBC |tarîx=2021-10-11 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en |paşnav=Ellyatt |pêşnav=Holly }}</ref> dema ku Dmîtrîy Medvedev ji bo serdemeke wekê serokkomar hatiye hilbijartin ku tevî sinorên dema qanûnî li ser desthilatdariyê bimîne, di sala 2008an de Pûtîn erka serokwezîriyê werdigire. Ev serdem wekî "tandemokratîk" hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Monaghan |pêşnav=Andrew |tarîx=2012 |sernav=The vertikal: power and authority in Russia |url=https://academic.oup.com/ia/article-lookup/doi/10.1111/j.1468-2346.2012.01053.x |kovar=International Affairs |ziman=en |cild=88 |hejmar=1 |rr=1–16 |doi=10.1111/j.1468-2346.2012.01053.x }}</ref> Piştî krîza dîplomatîk a bi welatê cîran Gurcistanê re, Şerê Rûs-Gurcistanê di navbera 1-12 tebaxa sala 2008an de qewimiye ku di encamê de Rûsya du dewletên cudaxwaz li herêmên ku li Gurcistanê dagir dike nas dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unrecognized Entities: Perspectives in International, European and Constitutional Law |weşanger=BRILL |tarîx=2021-12-28 |isbn=978-90-04-49910-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ECBXEAAAQBAJ&pg=PA246 }}</ref> Ev şer yekem şerê ewropî bû ku sedsala 21an de derketibû. ==== Dagirkirina Ûkraynayê ==== [[Wêne:Annexation of Southern and Eastern Ukraine.svg|thumb|Erdên Ukraynayê yên di bin dagirkeriya Rûsyayê de ji 30ê îlona sala 2022an vir ve dema ku îlheqkirina Rûsyayê hatiye ragihandin.]] Di destpêka sala 2014an de piştî şoreşa alîgirê rojava li cîranê [[Ûkrayna]]yê, Rûsyayê Kirim tevlî referanduma bi nakok li ser statuya Kirimê lidarxistibû di bin dagirkeriya Rûsyayê de hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1190722543 |sernav=worldcat |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russian 'Hybrid Warfare' and the Annexation of Crimea: The Modern Application of Soviet Political Warfare |paşnav=DeBenedictis |pêşnav=Kent |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2022-07-28 |isbn=978-0-7556-4003-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CkaIEAAAQBAJ }}</ref> Îlheqkirina Kirimê li herêma Donbasê ya Ûkraynayê serhildaneke dide destpêkirin ku bi destwerdana leşkerî ya Rûsyayê wekê beşek ji şerekî neragihandî ya li dijî Ûkraynayê hatibû destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Putin Takes Crimea 2014: Grey-zone warfare opens the Russia-Ukraine conflict |paşnav=Galeotti |pêşnav=Mark |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2023-09-28 |isbn=978-1-4728-5385-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EmnGEAAAQBAJ }}</ref> Piştî ku hikûmeta rûsî li herêmê protestoyên dijberî hikûmetê dide destpêkirin ku tevî piraniya niştecihan li dijî veqetîna ji Ûkraynayê bûn, Çekdarên Rûsî û hêzên leşkerî bi piştgirîya milîsên cihêxwaz ên herêmî şerek li rojhilatê Ûkraynayê li dijî hikûmeta nû ya Ûkraynayê didin destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kiis.com.ua/?lang=eng&cat=news&id=258 |sernav=News - The views and opinions of South-Eastern regions residents of Ukraine: April 2014 |malper=kiis.com.ua |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref> Di pevçûnek mezin de Rûsyayê di 24ê sibata sala 2022an de rasterast dest bi dagirkirina Ûkraynayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/putin-orders-military-operations-in-eastern-ukraine-as-un-meets |sernav=Russian forces launch full-scale invasion of Ukraine |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Dagirkerî piştî Şerê Cîhanê yê Duyem şerê herî konvansiyonelê li Ewropayê nîşan daye û bi şermezarkirina navneteweyî hatiye rexne kirin ku li hemberê aborî û bazirganiya Rûsyayê cezayên berfirehên hatine sepandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vox.com/22968949/russia-sanctions-swift-economy-mcdonalds |sernav=The unprecedented American sanctions on Russia, explained |malper=Vox |tarîx=2022-03-09 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-US |paşnav=Walsh |pêşnav=Ben }}</ref> Di encamê de Rûsya di meha adara sala 2022an de ji Konseya Ewropayê hatiye derxistin û di meha nîsanê de jî ji Konseya Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî hatiye derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.un.org/en/story/2022/04/1115782 |sernav=UN General Assembly votes to suspend Russia from the Human Rights Council {{!}} UN News |malper=news.un.org |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.coe.int/en/web/portal/-/the-russian-federation-is-excluded-from-the-council-of-europe |sernav=The Russian Federation is excluded from the Council of Europe |malper=Portal |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB }}</ref> Di meha îlonê de, piştî êrîşên dijber ên Ukraynayê yên serkevtî, Pûtîn "seferberiya qismî" ragihandiye ku yekem seferberiya Rûsyayê ya piştî Operasyona Barbarossayê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sauer |pêşnav=Pjotr |tarîx=2022-09-21 |sernav=Putin announces partial mobilisation and threatens nuclear retaliation in escalation of Ukraine war |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/21/putin-announces-partial-mobilisation-in-russia-in-escalation-of-ukraine-war |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di dawiya îlonê de Pûtîn îlheqkirina çar herêmên Ûkraynayê ku bi qismî dagirkirî bûn ragihandiye ku ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve mezintirîn îlheqkirina li Ewropayê ye. Di encama êrîşan de tê texmînkirin ku bi sed hezaran kes hatine kuştin an jî birîndar bûne û di heman demê de Rûsya bi gelek sûcên şer hatiye tawanbar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |sernav=The War in Ukraine Is Just Getting Started |malper=The Intercept |tarîx=2023-03-09 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-US |paşnav=Hussain |pêşnav=Murtaza }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/07/05/how-many-russian-soldiers-have-been-killed-in-ukraine |sernav=How many Russian soldiers have been killed in Ukraine? |malper=archive.ph |tarîx=2024-07-09 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |roja-arşîvê=2024-07-09 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20240709061020/https://www.economist.com/graphic-detail/2024/07/05/how-many-russian-soldiers-have-been-killed-in-ukraine |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Pûtîn û serokên Rûsyayê peymanên tevlêbûnê îmze dikin ku li qada navneteweyî nayên naskirin û bi berfirehî wekê tevgerên neqanûnî hatiye şermezar kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sauer |pêşnav=Pjotr |tarîx=2023-10-21 |sernav=UN finds further evidence of Russian war crimes in Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/21/un-finds-further-evidence-of-russian-war-crimes-in-ukraine |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=The Observer |ziman=en-GB |issn=0029-7712 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/11/ukraine-russian-strikes-amounting-to-war-crimes-continue-to-kill-and-injure-children/ |sernav=Ukraine: Russian strikes amounting to war crimes continue to kill and injure children |malper=Amnesty International |tarîx=2024-11-18 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Şerê li Ûkraynayê krîza demografîk a Rûsyayê kûrtir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-18/putin-s-war-escalation-is-hastening-demographic-crash-for-russia |sernav=Bloomberg |malper=www.bloomberg.com |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref> ==== Serhildana Koma Wanger ==== [[Koma Wagner]] komeke leşkerî ya taybet ê Rûsyayê bû ku li Ûkrayna û li hinek deverên [[Afrîka]]yê ji bo Rûsyayê şer dikir. Piştê nelihevkirinên di navbera serokê komê Yevgenî Prîgojîn û serokê [[Wezareta Parastinê ya Rûsyayê]] Koma Wanger di hezîrana sala 2023an de serhildaneke li dijî Wezareta Parastinê ya Rûsyayê ragihandiye û ji qadên şerên li Ûkraynayê berê xwe dide Moskowê. Piştê serhildanê Koma Wanger bajarê Rostov-on-Don kontrol dike û heya sinorê bajarê Moskowê pêşve diçe. Piştî danûstandinên di navbera Wagner û hikumeta [[Belarûs]]î de, serhildana hatiye rawestandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/russia-prigozhin-wagner-mutiny-ukraine-putin-898d750e843aeb105a3c220bb917f606 |sernav=Armed rebellion by Wagner chief Prigozhin underscores erosion of Russian legal system |malper=AP News |tarîx=2023-07-07 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Rebel Russian mercenaries turn back short of Moscow 'to avoid bloodshed' |url=https://www.reuters.com/world/europe/wagner-head-suggests-his-mercenaries-headed-moscow-take-army-leadership-2023-06-24/ |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> Çend meh piştê serhildanê serokê serhildanê [[Yevgenî Prîgojîn]] di qezayeke balafirê de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/russia-prigozhin-wagner-2c77567908c73e538f9f1c76ae406f8f |sernav=Russia says it confirmed Wagner leader Prigozhin died in a plane crash |malper=AP News |tarîx=2023-08-27 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografî]] Erdên Federasyona Rûsyayê ya berfireh li rojhilatê Ewropayê û bakurê Asyayê dirêj dibe.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://kids.nationalgeographic.com/geography/countries/article/russia |sernav=Russia |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-08 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408173647/https://kids.nationalgeographic.com/geography/countries/article/russia |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Erdê Rûsyayê li qiraxa herî bakur a [[Ewrasya]]yê cih digire ku xwedî çarem dirêjtirîn perava li cîhanê ye ku dirêjahiya peravê 37.653 kîlomêtre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/coastline/ |sernav=Coastline - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220412194038/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/coastline |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Rûsya li bakûr di navbeyna 41° û 82° hêlîpan û di navbeyna 19° hêlîlar li rojhilat û 169° hêlîlar li rojava de ye ku bi qasî 9.000 kîlomêtre ji rojhilat ber bi rojava ve û ji 2.500 kîlomêtreyê heya 4.000 kîlomêtreyê dirêj dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Clark |pêşnav=Stuart |tarîx=2015-07-28 |sernav=Pluto: ten things we now know about the dwarf planet |url=https://www.theguardian.com/science/across-the-universe/2015/jul/28/pluto-ten-things-we-now-know-about-the-dwarf-planet |roja-gihiştinê=2024-12-27 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Li Rûsyayê neh rêzeçiyayên sereke hene ku li herêmên herî başûr têne dîtin ku beşn girîng ên ji [[Çiyayên Qefkasyayê]] pêk tînin. Çiyayeke ku yek ji çiyayên van rêzeçiyayan e [[Çiyayê Elbrûs|Çiyayê Elbrusê]] ye ku bi bilindahiya 5.642 mêtreyan lûtkeya herî bilind ê Rûsya û [[Ewropa]]yê ye. Çiyayên Altayê û Çiyayên Sayanê ya li Sîbîryayê û Çiyayên Sîbîryayê yên Rojhilat û [[Nîvgirava Kamchatkayê|Nîvgirava Kamchatka]] ya li Rojhilata Dûr a Rûsyayê (Klyuchevskaya Sopka yek ji beşên çiyayî yên rêzeçiyayan e ku bi bilindahiya 4.750 mêtreyê volkana herî çalak a Ewrasyayê ye) yek ji beşên çiyayiyên van rêzeçiyayan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=300260&vtab |sernav=Global Volcanism Program {{!}} Klyuchevskoy |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=300260&vtab |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/23.htm |sernav=Russia - Topography and Drainage |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-27 }}</ref> Çiyayên Ûralê ji bakur ber bi başûr ve li herêma rojavayê welêt dirêj dibin ku ji aliyê çavkaniyên mîneralan ve dewlemend in û sinorê kevneşopî ya di navbera Ewropa û [[Asya]]yê de pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/87198/the-ural-mountains |sernav=The Ural Mountains |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-12 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220412030222/https://earthobservatory.nasa.gov/images/87198/the-ural-mountains |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Xala herî nizm a li Rûsyayê û Ewropayê, li peravê Deryaya Xezerê ku bi navê Daketina Xezerê tê zanin nizmahiya daketinê 29 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe/Land#ref34534 |sernav=Europe - Geography, Climate, People {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-27 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |ziman=en }}</ref> Rûsya wekî yek ji sê welatên cîhanê yên ku bi sê okyanûsan re sinorê deryayî parvedike û bi gelek deryayan re sinorê deryayî ya welat heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/22.htm |sernav=Russia - Global Position and Boundaries |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-27 }}</ref> Giravên sereke yên Rûsyayê Novaya Zemlya, Franz Josef Land, Severnaya Zemlya, Giravên Sîbîryaya Nû, Girava Wrangel, Giravên Kuril (çar ji wan bi Japon re bi nakok in), û Girava Sakhalinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |sernav=Russia - The Arctic Institute |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/travel/2021/02/24/island-hopping-in-russia-sakhalin-kuril-islands-and-kamchatka-peninsula |sernav=Island hopping in Russia: Sakhalin, Kuril Islands and Kamchatka Peninsula {{!}} Euronews |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220329101742/https://www.euronews.com/travel/2021/02/24/island-hopping-in-russia-sakhalin-kuril-islands-and-kamchatka-peninsula |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Giravên Diomedeyê]] ku ji aliyê Rûsya û Dewletên Yekbûyî ve têne rêvebirin, tenê 3.8 km ji hev dûr in û Girava Kunashir a Giravên Kuril tenê 20 km ji Hokkaido ya Japonê dûr in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlasobscura.com/places/diomede-islands |sernav=Diomede Islands – Russia - Atlas Obscura |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://www.atlasobscura.com/places/diomede-islands |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Rûsya ku çavkaniya zêdetirî 100.000 çeman e<ref name=":3"/> yek ji mezintirîn çavkaniyên ava rûyê erdê ye ku bi golên di sinor de çaryeka ava şirîn a cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/russia/23.htm |sernav=Russia - Topography and Drainage |malper=web.archive.org |tarîx=2020-05-25 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2020-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200525192825/http://countrystudies.us/russia/23.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Gola Baykalê]] di nav ava şirîn a Rûsyayê de gola herî mezin û herî navdar e ku gola ava şirîn a herî kûr, paqij, herî kevn û herî mezin a cîhanê ye ku ji pêncan yek ji ava şirîn a cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/ |sernav=Lake Baikal - A Touchstone for Global Change and Rift Studies - USGS Fact Sheet |malper=web.archive.org |tarîx=2005-02-14 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2005-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050214200542/http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Golên Ladoga û Onegayê ku li bakurê rojavayê Rûsyayê ne du golên herî mezin ên Ewropayê ne.<ref name=":3"/> Rûsya bi tevahî çavkaniyên avê yên nûjenkirî piştî Brezîlê welatê duyem e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/total-renewable-water-resources/ |sernav=Total renewable water resources - The World Factbook |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-08 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408173647/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/total-renewable-water-resources/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Volga|Çemê Volgayê]] ku li rojavayê Rûsyayê bi gelemperî wekî çemê neteweyî yê Rûsyayê tê dîtin, çemê herî dirêj ê Ewropayê ye û Deltaya Volgayê deltaya herî mezin ê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Volga: a history of Russia's greatest river |paşnav=Hartley |pêşnav=Janet M. |weşanger=Yale University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-300-25604-8 |cih=New Haven }}</ref> Çemên Ob, Yenîsey, Lena û Amur ên Sîbîryayê di nav çemên herî dirêj ên cîhanê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2019/05/15/russias-largest-rivers-from-the-amur-to-the-volga-a65593 |sernav=Russia's Largest Rivers From the Amur to the Volga - The Moscow Times |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203011/https://www.themoscowtimes.com/2019/05/15/russias-largest-rivers-from-the-amur-to-the-volga-a65593 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Avhewa === [[Wêne:Russia Köppen.svg|thumb|Kategorîzekirina Köppen ya avhewayê ya Rûsyayê.]] Ji xeynî tundra û pozikên başûrê rojava, ji ber dûrbûna gelek deverên Rûsyayê ku ji deryayê dûr in dibe sedema serdestiya avhewaya parzemînî ya şil. Dema ku rê li ber avhewaya bejahî ya deşta ewropî ku li rojava û bakurê Rûsyayê vedibe, rêzeçiyayên li başûr û rojhilat herikîna girseyên hewayê yên germ ên ku ji okyanûsên hindî û pasîfîkê ber bi bakur ve tên asteng dikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/russia/24.htm |sernav=Russia - Climate |malper=web.archive.org |tarîx=2016-04-09 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2016-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160409063700/http://countrystudies.us/russia/24.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya bakurê rojavayê Rûsya û Sîbîryayê xwedî avhewayek subarktîk e ku li herêmên hindir ên bakurê rojhilatê Sîbîryayê (bi piranî li Sakhayê ku li Pola Bakur a Sar e bi daketina germahiya nizm -71,2&nbsp;°C e) bi zivistanan bir sar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |sernav=Russia - The Arctic Institute |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li deverên din ên welêt jî di mehên zivistanan de hewayeke nerm têne dîtin. Li xeta behrê ya Rûsyayê ya li ser Okyanûsa Arktîk û giravên Arktîk ên Rûsyayê avhewayeke polarî têne dîtin.<ref name=":4" /> Parçeya peravê Krasnodar Krai ya li ser Deryaya Reş, bi taybetî Soçî û hinek xetên peravê û hundur ên Kafkasya Bakur xwedî avhewaya subtropîkal a şil û zivistanên nerm û şil in.<ref name=":4" /> Dema ku li deverên din ên welêt di demsalan de barîna baranê jî zêdetir dibe, li gelek herêmên Rojhilatê Sîbîrya û Rojhilata Dûr a Rûsyayê mehên zivistanan li gorî mehên havînê bê barîn derbas dibe. Barîna zivistanê li piraniya deverên welêt bi gelemperî berf e. Parçeyên herî rojava yên Oblasta Kaliningrad û hinek deverên li başûrê Krasnodar Krai û Qefkasyaya Bakur xwedî avhewaya okyanûsî ne.<ref name=":4" /> Deverên li ser peravên Volgaya Jêrîn û Deryaya Xezerê û her weha hinek perçeyên herî başûr ên Sîbîryayê xwediyê avhewayeke nîv-ziwa ne. Ji ber ku bihar û payîz bi gelemperî kurt in li seranserê herêmê tenê du demsalên cuda hene ku tenê ji zivistanê û ji havînê pêk tê.<ref name=":4" /> Meha herî sar çile ye (sibat li ser peravê) û meha ya herî germ bi gelemperî meha tîrmehê ye. Rêjeyên mezin ên germahiyê germahiya tîpîk in. Di mehên zivistanê de germahî hem ji başûr ber bi bakur û hem jî ji rojava ber bi rojhilat ve sar dibe. Havîn dikare pir germ be, tewra li Sîbîryayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Drozdov |pêşnav=V. A. |paşnav2=Glezer |pêşnav2=O. B. |paşnav3=Nefedova |pêşnav3=T. G. |paşnav4=Shabdurasulov |pêşnav4=I. V. |tarîx=1992-06-01 |sernav=Ecological and geographical characteristics of the coastal zone of the Black Sea |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00717701 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=169–178 |doi=10.1007/BF00717701 |issn=1572-9893 }}</ref> Guherîna avhewa li Rûsyayê dibe sedema şewatên daristanî û dibe sedema helandina herêmên qeşagirtî yên Rûsiyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.euronews.com/green/2022/05/10/as-wildfires-engulf-russian-region-putin-urges-authorities-to-take-stronger-action-to-prev |sernav=As wildfires engulf Russian region, Putin urges authorities to take stronger action to prevent them {{!}} Euronews |malper=web.archive.org |tarîx=2022-06-12 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-06-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220612224644/http://www.euronews.com/green/2022/05/10/as-wildfires-engulf-russian-region-putin-urges-authorities-to-take-stronger-action-to-prev |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/01/22/1075108299/why-russias-thawing-permafrost-is-a-global-problem |sernav=Why Russia's thawing permafrost is a global problem : NPR |malper=web.archive.org |tarîx=2022-07-06 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220706124322/https://www.npr.org/2022/01/22/1075108299/why-russias-thawing-permafrost-is-a-global-problem |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Pirrengiyabiyo === [[Wêne:Саблинский хребет.jpg|thumb| Parka Neteweyî ya Yugyd Va ku li Komara Komî ye, mezintirîn parka neteweyî ya Ewropayê ye]] Rûsya ji ber mezinahiya xwe yê berfireh xwedî ekosîstemên cihêreng e ku di nav de çolên polarî, tundra, daristanên tundrayê, tayga, daristanên tevlihev û pelên fireh, çolên daristanî, çol, qadên nîvçolî û qadên subtropîk hene.<ref name=":5"/> Nêzîkî nîvê axa Rûsyayê qadên daristanî ye û welat xwediyê mezintirîn rûbera daristanî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e360.yale.edu/features/will-russias-forests-be-an-asset-or-obstacle-in-the-climate-fight |sernav=Will Russia’s Forests Be an Asset or an Obstacle in Climate Fight? |malper=Yale E360 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US }}</ref> Pirrengiyabiyoya Rûsyayê ji 12.500 cureyên nebatan ên temarî, 2.200 cureyên brîofîtan (kevzî), nêzîkî 3.000 cureyên lîkenan, 7.000-9.000 cureyên algayan û 20.000-25.000 cureyên kiyarkan vedihewîne. Faunaya Rûsyayê ji 320 cureyên memikdar, zêdetirî 732 cureyên çûkan, 75 cureyên xezalan, nêzîkî 30 cureyên amfîbîyan, 343 cureyên masiyên ava şirîn (endemîzma bilind), bi qasî 1500 cureyên masiyên ava şor, 9 cureyên sîklostomatan û bi qasî 100.000-150.000 bêmovik (endemîzma bilind) pêk hatiye.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/04-04-02.shtml |sernav=REC::Air |malper=education.rec.org |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2021-05-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210509102841/http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/04-04-02.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 1.100 cureyên nebat û ajalan di bin xetereyê de ne ku di Pirtûka Sor a Rûsyayê de cih digirin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/profile?country=ru |sernav=Main Details |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Ekosîstemên bi tevahî xwezayî yên Rûsyayê di nêzîkî 15.000 deverên xwezayî yên parastî yên bi statuyên cûda de hatine parastin ku ji %10an zêdetir ê rûbera giştî ya welat vedigire.<ref name=":5" /> Di nav de 45 rezervên biyosferê, 64 parkên neteweyî û 101 rezervên xwezayî vedihewînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A Look Inside Russia's Wildest Nature Reserves—Now Turning 100 |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/russia-nature-reserves-year-ecology |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Science |ziman=en-US }}</ref> Her çiqas di kêmbûnê de bin jî, li Rûsyayê hê jî gelek ekosîstem hene ku hê jî wekê daristanên bêkêmasî hatine dîtin ku bi taybetî li deverên tayga yên bakur û tundraya subarktîk a Sîbîryayê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Biosphere and Civilization: In the Throes of a Global Crisis |paşnav=Danilov-Danil'yan |pêşnav=Victor I. |weşanger=Springer |tarîx=2018-03-21 |isbn=978-3-319-67193-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NK9SDwAAQBAJ&pg=PA234 |paşnav2=Reyf |pêşnav2=Igor E. }}</ref> Rûsya di sala 2019an de xwedî pîleya navînî ya endeksa yekparebûna peyzaja daristanan a 9,02 bû ku di nav 172 welatan de di rêza 10em de bû û di rêza yekem a neteweya mezin a cîhanê de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7723057/ |kovar=Nature Communications |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}</ref> == Rêveberî û siyaset == [[Wêne:Кремлевский дворец съездов - panoramio.jpg|thumb|Qesra Kongreyê ya Kremlînê.]] Rûsya li gorî destûra bingehîn, komareke federal a sîmetrîk e ku bi pergalek nîv-serokatî tê birêve birin. Serokê Rûsyayê serokê dewletê ye û serokwezîr jî serokê hikûmetê ye. Komara federal wekî demokrasiyeke nûnerê pir-partîyî hatiye damezrandin ku hikûmeta federal ji sê şaxan pêk tê:<ref name="DeRouen2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Defense and Security [2 Volumes]: A Compendium of National Armed Forces and Security Policies |paşnav=DeRouen |pêşnav=Karl R. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-09-27 |isbn=978-1-85109-781-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wdeBgfmZI0cC&pg=PA666 |paşnav2=Heo |pêşnav2=Uk }}</ref> * Qanûndanîn: Meclîsa Federal a Rûsyayê ku ji 450 endamên Dûmaya Dewletê û 170 endamên Meclîsa Federasyonê pêk tê qanûna federal dipejirîne, şer îlan dike, peymanan dipejirîne û serokê dewletê ji kar dûr dixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://constitution.ru/en/10003000-06.htm |sernav=Chapter 5. The Federal Assembly {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=web.archive.org |tarîx=2016-03-04 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2013-11-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131126032258/http://www.constitution.ru/en/10003000-06.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> * Birêvebirin: Serokê komarê fermandarê giştî yê Hêzên Çekdar e û Hikûmeta Rûsyayê (Kabîneya Wezîran) û erkdarên din ên ku qanûn û siyasetên federal birêve dibin û bikar tînin, diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm |sernav=Chapter 4. The President of the Russian Federation {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=web.archive.org |tarîx=2016-04-16 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2016-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160416081229/http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji xeynî ku li dijî destûr an qanûna federal nebe, serokê komarê dikare biryarên bi çarçoweya bêsînor derxe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TK-BAwAAQBAJ&pg=PA48&dq=%22russia+decree+of+the+president+inpublisher:university%22 |sernav=Presidential Decrees in Russia: A Comparative Perspective - Thomas F. Remington - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-10-04 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2023-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231004180304/https://books.google.com/books?id=TK-BAwAAQBAJ&pg=PA48&dq=%22russia+decree+of+the+president+inpublisher:university%22 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> * Dadwerî: Dadgeha Destûra Bingehîn, Dadgeha Bilind û dadgehên jêrîn ên federal ku dadgerên wan ji aliyê Konseya Federasyonê ve li ser pêşniyara serok têne tayîn kirin, qanûnan şîrove dikin û dikarin qanûnên ku ew nedestûrî dibînin hilweşînin.<ref name="DeRouen2005"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm |sernav=Chapter 7. Judicial Power {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=web.archive.org |tarîx=2019-10-25 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2019-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025215135/http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serok bi dengdana gel ji bo heyameke şeş salan tê hilbijartin û dibe ku ji du caran zêdetir neyê hilbijartin. Wezaretên hikûmetê ji serokwezîr û cîgirên wî, wezîr û kesên din ên bijarte pêk tên ku hemî ji aliyê serok ve li ser pêşniyara serokwezîr têne tayîn kirin (ku ji bo tayînkirina serokwezîr pejirandina Dûmaya Dewletê hewce dike). Partiya Rûsyaya Yekgirtî li Rûsyayê partiya siyasî ya serdest e û wekê "konê mezin" û "partiya hikûmetê" tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reuter |pêşnav=Ora John |tarîx=2010 |sernav=The Politics of Dominant Party Formation: United Russia and Russia's Governors |url=https://www.jstor.org/stable/27808691 |kovar=Europe-Asia Studies |cild=62 |hejmar=2 |rr=293–327 |issn=0966-8136 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Konitzer |pêşnav=Andrew |paşnav2=Wegren |pêşnav2=Stephen K. |tarîx=2006 |sernav=Federalism and Political Recentralization in the Russian Federation: United Russia as the Party of Power |url=https://www.jstor.org/stable/4624765 |kovar=Publius |cild=36 |hejmar=4 |rr=503–522 |issn=0048-5950 }}</ref> Di bin rêvebiriya Vladîmîr Pûtîn de, demokrasiya Rûsyayê paşve çûye û rêveberiya wî wekê rêveberiyeke otorîter hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=UhwiAwAAQBAJ&pg=PT48 |sernav=Russia and Europe: Building Bridges, Digging Trenches - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-08-13 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2023-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230813133217/https://books.google.com/books?id=UhwiAwAAQBAJ&pg=PT48 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hir.harvard.edu/russia-democratic-backsliding-the-future-of-putinism/ |sernav=Russia & Democratic Backsliding: The Future of Putinism |malper=Harvard International Review |tarîx=2020-04-09 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.econstor.eu/handle/10419/256753 |sernav=EconStor: Russia on the road to dictatorship: Internal political repercussions of the attack on Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2022-09-11 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-09-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220911191555/https://www.econstor.eu/handle/10419/256753 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Polîtîkayên Pûtîn bi giştî wekê putînîzm tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Code of Putinism |paşnav=Taylor |pêşnav=Brian D. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-086731-7 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/on1022076734 |oclc=on1022076734 }}</ref> === Dîroka siyasî === Her çiqas di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de li ser girîngiya veche wekê laşek siyasî ya nûnerkar nîqaşek akademîk hebe jî, civaka Rûsyayê di dîrokê de ji aliyê cûrbecûr awayên otokrasiyê ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sevastyanova |pêşnav=Olga |tarîx=2010 |sernav=In Quest of the Key Democratic Institution of Medieval Rus’: Was the Veche an Institution that Represented Novgorod as a City and a Republic? |url=https://biblioscout.net/article/10.25162/jgo-2010-0001 |kovar=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas |ziman=en |cild=58 |hejmar=1 |rr=1–23 |doi=10.25162/jgo-2010-0001 |issn=0021-4019 }}</ref><ref name="White1979">{{Jêder-kitêb |sernav=The USSR: Patterns of Autocracy and Industrialism |paşnav=White |pêşnav=Stephen |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1979 |rr=25–65 |isbn=978-1-349-16182-9 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Brown |pêşnavê-edîtor=Archie |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-16182-9_2 |paşnavê-edîtor2=Gray |pêşnavê-edîtor2=Jack |doi=10.1007/978-1-349-16182-9_2 }}</ref> Ev şêweya sîstema desthilatdariya navendî kokên xwe ji dawiya Serdema Navîn ve werdigire ku bi damezrandina dewleteke yekgirtî ya Rûsyayê wekê monarşiyeke mutleq ê di dawiya sedsala 15an de, avaniyeke rêveberiyê ye ku heta destpêka sedsala 20an hatiye şopandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Soldat |pêşnav=Cornelia |tarîx=2005 |sernav=The limits of Muscovite autocracy |url=https://journals.openedition.org/monderusse/8801 |kovar=Cahiers du monde russe. Russie - Empire russe - Union soviétique et États indépendants |ziman=fr |cild=46 |hejmar=1-2 |rr=265–276 |doi=10.4000/monderusse.8801 |issn=1252-6576 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Raba |pêşnav=Joel |tarîx=1976 |sernav=The Authority of the Muscovite Ruler at the Dawn of the Modern Era |url=https://www.jstor.org/stable/41045311 |kovar=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas |cild=24 |hejmar=3 |rr=321–344 |issn=0021-4019 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Russian Tragedy: The Burden of History: The Burden of History |paşnav=Ragsdale |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2016-09-16 |isbn=978-1-315-48079-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WrYYDQAAQBAJ }}</ref> Piştî Şoreşa Rûsyayê ya sala 1917an, monarşî hatiye hilweşandin û Yekîtiya Sovyetê heta hilweşîna xwe wekê dewletek komunîst a yekpartî hatiye ragihandin.<ref name="White1979"/> Di serdemên kurt ên desthilatdariya neotokratîk de hikûmeta demkî ya demkurt a sala 1917an ku di dema şoreşa sibatê de hatiye damezrandin û di dema veguherîna Rûsyaya piştê Sovyetê ji bo demokrasiyeke xelet di dema serokatiya Boris Yeltsin ê di salên 1990î de vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Quam |pêşnav=Joel |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Scott |tarîx=2020-08-31 |sernav=Russian Domain: Political Geography – Russia’s Autocrats and V. V. Putin |url=https://cod.pressbooks.pub/westernworlddailyreadingsgeography/chapter/russian-domain-political-geography-ii/ |kovar=pressbooks.pub |ziman=en }}{{Mirin girêdan|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.husj.harvard.edu/articles/did-russians-ever-hope-for-non-autocratic-rule |sernav=Did Russians Ever Hope for Non-Autocratic Rule? |malper=Harvard Ukrainian Studies |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref name="Croissant2024">{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge Handbook of Autocratization |paşnav=Croissant |pêşnav=Aurel |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2024-05-14 |isbn=978-1-040-04018-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_RAGEQAAQBAJ |paşnav2=Tomini |pêşnav2=Luca }}</ref> Di sedsala 21an de piştî serokatiya Vladimir Putin û Dmitry Medvedev, Rûsya rastî têkçûneke girîng a demokrasiyê hatiye.<ref name="Croissant2024"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russia and Europe: Building Bridges, Digging Trenches |paşnav=Engelbrekt |pêşnav=Kjell |weşanger=Routledge |tarîx=2014-03-18 |isbn=978-1-136-99200-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UhwiAwAAQBAJ&pg=PT48 |paşnav2=Nygren |pêşnav2=Bertil }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hir.harvard.edu/russia-democratic-backsliding-the-future-of-putinism/ |sernav=Russia & Democratic Backsliding: The Future of Putinism |malper=Harvard International Review |tarîx=2020-04-09 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Li gel ve yekê sîstema siyasî ji otorîterîzma hilbijartinê ber bi rejîmeke otorîter a yekgirtî ve pêş ketiye.<ref name="Croissant2024"/><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.journalofdemocracy.org/articles/the-putin-myth/ |sernav=The Putin Myth |malper=Journal of Democracy |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US }}</ref> Hinek zanyarên siyasî Putin wekê serokeke dîktatorî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kuzio |pêşnav=Taras |tarîx=2016-03-01 |sernav=Nationalism and authoritarianism in Russia: Introduction to the special issue |url=https://online.ucpress.edu/cpcs/article/49/1/1/587/Nationalism-and-authoritarianism-in-Russia |kovar=Communist and Post-Communist Studies |ziman=en |cild=49 |hejmar=1 |rr=1–11 |doi=10.1016/j.postcomstud.2015.12.002 |issn=0967-067X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.econstor.eu/handle/10419/256753 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=www.econstor.eu |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> an jî rejîmeke kesayetî bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chapman |pêşnav=Hannah S. |tarîx=2025 |sernav=Shocks to the System: Electoral Manipulation, Protests and the Evolution of Political Trust in Russia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/government-and-opposition/article/shocks-to-the-system-electoral-manipulation-protests-and-the-evolution-of-political-trust-in-russia/1330CA22EC56BAABA41F72A75660AA68 |kovar=Government and Opposition |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=496–516 |doi=10.1017/gov.2024.18 |issn=0017-257X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Özdamar |pêşnav=Özgür |paşnav2=Yanik |pêşnav2=Lerna K |tarîx=2024-09-09 |sernav=Populist hyperpersonalization and politicization of foreign policy institutions |url=https://academic.oup.com/ia/article/100/5/1835/7750270 |kovar=International Affairs |ziman=en |cild=100 |hejmar=5 |rr=1835–1856 |doi=10.1093/ia/iiae181 |issn=0020-5850 }}</ref><ref name=":8"/> Duyem serdema Putîn wek serokkomar rê li ber otokrasîyeke zêdetir vekiriye <ref name="Croissant2024"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of Authoritarianism and Contentious Action in Russia |paşnav=Mamaev |pêşnav=Bogdan |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2024-06-30 |isbn=978-1-009-56066-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yXIMEQAAQBAJ }}</ref> ku ji serdema Sovyetê vir ve otokrasîya herî mezin e<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |doi=10.1177/20419058241260782 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2024/03/24/russia-putin-stalin-soviet-election-war-repression-political-prisoners/ |sernav=Russia Is Back to the Stalinist Future |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-19 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Karatnycky |pêşnav=Adrian }}</ref> û hinek nivîskaran pêşniyara nûjenkirina hêmanên totalîter kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/posts/2022/04/putins-war-has-moved-russia-from-authoritarianism-to-hybrid-totalitarianism |sernav=Putin’s War Has Moved Russia From Authoritarianism to Hybrid Totalitarianism |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=2022-04-19 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref name=":9"/> Siyasetên biryarên Putîn bi gelemperî wekî putinîzm hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Code of Putinism |paşnav=Taylor |pêşnav=Brian D. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-086731-7 |cih=New York }}</ref> === Dabeşkirinên siyasî === [[Wêne:Map of federal subjects of Russia (2022), disputed Crimea and Donbass.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirinên îdarî yên Rûsyayê (Herêmên Federal: Parêzgeh bi rengê kesk, oblasta bi rengê zer, kraîl bi rengê porteqalî, bajarên federal bi rengê sor, herêmên xweser bi rengên şîn û oblasta xweser a a cihûyan bi rengê binefşî hatiye diyarkirin)]] Li gorî destûra bingehîn a Rûsyayê, Rûsya federasyoneke sîmetrîk (bi îhtimala konfîgurasyoneke asîmetrîk) e. Berevajiyê modela asîmetrîk a Sovyetê ya RSFSRê ku tenê komar "bingehên federasyonê" bûn, destûra heyî statûya herêmên din bilind kiriye asta komaran û hemî herêm bi sernavê "bingeha federasyonê" wekhev binav kiriye. Li Rûsyayê herêmên ku îstiqrara xwe diparêzin hene lê herêm ne xwedî serweriyê ne û ne jî xwediyê statûya rêveberiyeke serwer in ku bi ti awayî mafê wan ên ku destûrên xwe di serweriyê nîşan bidin û mafê wan ên ku ji welêt veqetin tineye. Qanûnên herêman nikarin li dijî qanûnên federal derkevin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://base.garant.ru/12119810/ |sernav=Постановление Конституционного Суда РФ от 07.06.2000 N 10-П "По делу о проверке конституционности отдельных положений Конституции Республики Алтай и Федерального закона "Об общих принципах организации законодательных (представительных) и исполнительных органов государственной власти субъектов Российской Федерации" {{!}} ГАРАНТ |malper=base.garant.ru |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> Beşên federal di Konseya Federasyonê de ku mala jorîn a meclîsa federal e, xwedî nûnertiya wekhev in ku her yek xwedî 2 nûneran in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/journals/ijgr/10/3/article-p203_3.xml |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |doi=10.1163/1571811031310738 |sernav="Chapter 5. The Federal Assembly {{!}} The Constitution of the Russian Federation" }}</ref> Lêbelê ew di asta xweseriya ku jê sûd werdigirin de ji hev cuda ne. Herêmên federal ên Rûsyayê ji aliyê Pûtîn ve di sala 2000an de ji bo hêsankirina kontrola hikûmeta navendî ya li ser herêmên federal hatin damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Petrov |pêşnav=Nikolai |tarîx=2002-03-01 |sernav=Seven Faces of Putin's Russia: Federal Districts as the New Level of State—territorial Composition |url=https://academic.oup.com/sd/article/33/1/73/8370367 |kovar=Security Dialogue |ziman=en |cild=33 |hejmar=1 |rr=73–91 |doi=10.1177/0967010602033001006 |issn=0967-0106 }}</ref> Di destpêkê de heft, di roja îro de jî heşt herêmên federal hene ku her yek ji wan bi nûnerekî ku ji aliyê serokê Rûsyayê ve hatiye erkdarkirin ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russia's constitutional structure: federal in form, unitary in function |paşnav=Russell |pêşnav=Martin |weşanger=European Parliament |tarîx=2015 |isbn=978-92-823-8022-2 |çap=Orig. ms., completed in October 2015 |cih=Brussels |kesên-din=Europäisches Parlament }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:Russian-list-of-unfriendly-countries.svg|thumb|Welatên endamên Yekîtîya Ewropayê û endamên NATOyê ku li dijî dagirkirina Ûkraynayê derketine û têkiliyên xwe yên bi Rûsyayê re qut kirine]] Rûsya ji sala 2024an vir ve xwediyê şeşem tora dîplomatîk a herî mezin a cîhanê ye. Welat têkiliyên dîplomatîk bi 187 welatên endamên Neteweyên Yekbûyî, du dewletên bi qismî naskirî û du dewletên çavdêr ên Neteweyên Yekbûyî berdewam dike û bi giştî xwedî 143 balyozxaneyên li derveyî welat in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hir.harvard.edu/washington-must-not-idle-as-russia-tightens-its-abkhazian-stranglehold/ |sernav=Russia's Tightening Abkhazian Stranglehold Threatens Western and Georgian Interests |malper=Harvard International Review |tarîx=2024-01-15 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/ |sernav=Lowy Institute Global Diplomacy Index 2024 |malper=globaldiplomacyindex |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Rûsya cihê xwe yê wekê endameke mayînde yê Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî diparêze.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kramer |pêşnav=Mark |tarîx=2019-12-01 |sernav=The Soviet Legacy in Russian Foreign Policy |url=https://academic.oup.com/psq/article/134/4/585/6848460 |kovar=Political Science Quarterly |ziman=en |cild=134 |hejmar=4 |rr=585–609 |doi=10.1002/polq.12988 |issn=0032-3195 }}</ref> Di heman demê de bi gelemperî Rûsya ji aliyê analîstên siyasî ve wekê hêzek mezin hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://securityconference.org/en/publications/munich-security-report-2025/chapter-5-russia-the-czars-gambit/ |sernav=Chapter 5 – Russia: The Czar’s Gambit |malper=securityconference.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |doi=10.47342/EZUC8623-5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Volatility and friction in the age of disintermediation |paşnav=Sweijs |pêşnav=Tim |weşanger=The Hague Centre for Strategic Studies |tarîx=2017-02-20 |isbn=978-94-92102-46-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1EonDwAAQBAJ |paşnav2=Spiegeleire |pêşnav2=Stephan De |paşnav3=Jong |pêşnav3=Sijbren de |paşnav4=Oosterveld |pêşnav4=Willem |paşnav5=Roos |pêşnav5=Hannes |paşnav6=Bekkers |pêşnav6=Frank |paşnav7=Usanov |pêşnav7=Artur |paşnav8=Rave |pêşnav8=Robert de |paşnav9=Jans |pêşnav9=Karlijn }}</ref> Rûsya her wiha wekê pêkhateya sereke ya Yekîtiya Sovyetê ya berê, hêzeke super a berê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=About Russia, its revolutions, its development and its present |paşnav=Reiman |pêşnav=Michal |weşanger=Peter Lang |tarîx=2016 |isbn=978-3-631-67136-8 |cih=Frankfurt am Main |series=Prager Schriften zur Zeitgeschichte und zum Zeitgeschehen }}</ref> Di sedsala 21an de gelek zanyar diyar dikin bandora Rûsyayê ya cîhanî ber bi kêmbûnê ve dibînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Power, status, and greatness |paşnav=Taylor |pêşnav=Brian D. |weşanger=Oxford University PressNew York |tarîx=2024-11-28 |rr=21–40 |isbn=978-0-19-751602-7 |çap=1 |ziman=en |url=https://academic.oup.com/book/58678/chapter/485572149 |doi=10.1093/actrade/9780197516027.003.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Šćepanović |pêşnav=Janko |tarîx=2024-01-02 |sernav=Still a great power? Russia’s status dilemmas post-Ukraine war |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14782804.2023.2193878 |kovar=Journal of Contemporary European Studies |ziman=en |cild=32 |hejmar=1 |rr=80–95 |doi=10.1080/14782804.2023.2193878 |issn=1478-2804 }}</ref> Digel vê yekê, Rûsya dewletek endamê G20, OSCE, BRICS, WTO û APEC e; û dewleta endam a pêşeng a rêxistinên wekê CIS, EAEU, CSTO û SCO ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/ |sernav=Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Her wiha, berî ku di salên 2014 û 2022an de ji her du koman were derxistin, ew dewletek endamê G8 (niha G7) û beşek ji Konseya Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/03/24/politics/obama-europe-trip |sernav=U.S., other powers kick Russia out of G8 {{!}} CNN Politics |malper=CNN |tarîx=2014-03-24 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |paşnav=Acosta |pêşnav=Jim }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/russia-formally-departs-council-of-europe/a-61136962 |sernav=Russia leaves the Council of Europe |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Rûsya têkiliyên nêzîk bi Belarûsê re diparêze ku beşek ji Dewleta Yekîtîyê ye ku konfederasyoneke serneteweyî ya her du dewletan e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hancock |pêşnav=Kathleen J. |tarîx=2006 |sernav=The Semi-Sovereign State: Belarus and the Russian Neo-Empire |url=http://fpa.oxfordjournals.org/cgi/doi/10.1111/j.1743-8594.2006.00023.x |kovar=Foreign Policy Analysis |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=117–136 |doi=10.1111/j.1743-8594.2006.00023.x |issn=1743-8586 }}</ref> Ji ber ku her du welat jî xwedî xizmek çandî, etnîkî û dînî ya hevbeş a bihêz in, [[Serbistan|Serbiya]] ji aliyê dîrokî ve hevalbendeke nêzîk a Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cohen |pêşnav=Lenard J. |tarîx=1994 |sernav=Russia and the Balkans: Pan-Slavism, Partnership and Power |url=https://www.jstor.org/stable/40202977 |kovar=International Journal |cild=49 |hejmar=4 |rr=814–845 |doi=10.2307/40202977 |issn=0020-7020 }}</ref> Ji sedsala 21an vir ve, têkiliyên di navbera Rûsya û Çînê de ji ber berjewendiyên siyasî yên hevpar, hem di warên dualî de hem jî di warê aborî de bi awayekî girîng zêde bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bolt |pêşnav=Paul J. |tarîx=2014 |sernav=Sino-Russian Relations in a Changing World Order |url=https://www.jstor.org/stable/26270816 |kovar=Strategic Studies Quarterly |cild=8 |hejmar=4 |rr=47–69 |issn=1936-1815 }}</ref> Hindistan mezintirîn xerîdarê alavên leşkerî yên Rûsyayê ye û her du welat ji serdema Sovyetê ve têkiliyek stratejîk û dîplomatîk ên bi hêz parve dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |sernav=Why India and Russia Are Going to Stay Friends |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-04-13 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Tamkin |pêşnav=Emily }}</ref> Rûsya li seranserê Qefqasyaya Başûr û Asyaya Navîn a ji aliyê jeopolîtîk ve girîng e ku li Rûsyayê wekê "nêzîkê derveyî welêt" hatiye binavkirin ku bandoreke siyasî ya girîng çêdike, di heman demê de analîstên siyasî yên biyanî her du herêman wekê beşek ji "hewşa paşîn" a Rûsyayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nation |pêşnav=R. Craig |tarîx=2015 |sernav=Russia and the Caucasus |url=https://connections-qj.org/article/russia-and-caucasus |kovar=Connections: The Quarterly Journal |cild=14 |hejmar=2 |rr=1–11 |doi=10.11610/Connections.14.2.01 }}</ref> [[Wêne:2019 Foto de família dos Líderes do G20.jpg|thumb|Di sala 2019an de Vladîmîr Pûtîn bi hevpîşeyên xwe yên G20 re li Osakayê]] Rûsya bi Tirkiyeyê re têkiliyeke stratejîk, enerjî û parastinê ya aloz parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ifri.org/sites/default/files/atoms/files/baev_turkey_russia_2021.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ifri.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 |roja-arşîvê=2021-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211027233151/https://www.ifri.org/sites/default/files/atoms/files/baev_turkey_russia_2021.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku [[Îran]] hevalbendeke stratejîk û aborî ye, Rûsya têkiliyên dostane bi Îranê re berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tarock |pêşnav=Adam |tarîx=1997 |sernav=Iran and Russia in 'strategic alliance' |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01436599714911 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=18 |hejmar=2 |rr=207–224 |doi=10.1080/01436599714911 |issn=0143-6597 }}</ref> Rûsyayê piştî dagirkirina Ûkraynayê di sala 2022an de, bi hevkariya parastinê ya zêde, têkiliyên xwe yên bi Koreya Bakur re bi awayekî girîng pêş xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Howell |pêşnav=Edward |tarîx=2024-12-04 |sernav=North Korea and Russia's dangerous partnership: The threat to global security from the Kim–Putin axis and how to respond |url=https://chathamhouse.soutron.net/Portal/Public/en-GB/RecordView/Index/205757 |kovar=chathamhouse |doi=10.55317/9781784136321 }}</ref> Di heman demê de, têkiliyên Rûsyayê bi [[Ûkrayna]]ya cîran û cîhana Rojava re, bi taybetî Dewletên Yekbûyî û welatên hevbeş ên Yekîtiya Ewropî û bi [[NATO]]yê re hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kanerva |pêşnav=Ilkka |tarîx=2018 |sernav=Russia and the West: An Increasingly Difficult Relationship |url=https://www.jstor.org/stable/48573515 |kovar=Horizons: Journal of International Relations and Sustainable Development |hejmar=12 |rr=112–119 |issn=2406-0402 }}</ref> Di sedsala 21an de Rûsyayê siyaseteke derve ya êrîşkar meşandiye ku armanc dike serdestiya herêmî li [[Ewropa]]yê misoger bike û bandora xwe ya navneteweyî zêde bike û her wiha xaye kiriye ku bi vê polîtîkayê piştgiriya navxweyî ya ji bo hikûmetê zêde bike. Rûsya destwerdanên leşkerî li dewletên piştî Sovyetê yên [[Gurcistan]] û Ûkraynayê û her weha li Sûriyeyê di dema şerê navxweyî yê dirêj de daye destpêkirin ku bandora xwe li [[Rojhilata Navîn]] zêde bike û bigihîje armancên xwe yên hêza mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rusi.orghttps//www.rusi.org |sernav=Russia’s Enduring Grip on Syria |malper=www.rusi.orghttps |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230901190943/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russias-iranian-made-uavs-technical-profile |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ispionline.it/en/publication/after-assad-russias-role-and-leverage-in-the-middle-east-224080 |sernav=After Assad: Russia's Role and Leverage in the Middle East |malper=ISPI |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US }}</ref> Du ji sêyan ji nifûsa cîhanê, bi taybetî welatên pêşketî yên başûrê cîhanê an ji aliyê siyasî ve bêalî ne an jî mêla wan a siyasî ber bi Rûsyayê ve ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Stengel |pêşnav=Richard |sernav=Putin May Just Be Winning the Information War Outside of the U.S. and Europe |url=https://time.com/6179221/putin-information-war-column/ |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=TIME |ziman=en |roja-arşîvê=2022-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220818141722/https://time.com/6179221/putin-information-war-column/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Koma Wagner]] a ku ji aliyê dewleta Rûsyayê ve dihat fînansekirin, li [[Afrîka]]yê û li Sûriyeyê hatiye bicihkirin ku ji bo parastina aramiya siyasî yên li dewletên têkçûyî bi rêya projeksiyona leşkerî û bikaranîna çavkaniyên xwezayî yên herêmî, pêk bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/russia-wagner-group-ukraine-war-putin-prigozhin-africa-plundering-resources/ |sernav=How Russia's Wagner group exploits Africa to fund the Ukraine war - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2023-05-16 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US }}</ref> Rûsyayê her ku diçe zêdetir hewl da ku bandora xwe li seranserê [[Arktîka|Arktîkê]], [[Asya]] û Pasîfîkê û Amerîkaya Latînî berfireh bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shuya |pêşnav=Mason |tarîx=2019-07-01 |sernav=Russian Influence in Latin America: a Response to NATO |url=https://digitalcommons.usf.edu/jss/vol12/iss2/2 |kovar=Journal of Strategic Security |cild=12 |hejmar=2 |doi=10.5038/1944-0472.12.2.1727 |issn=1944-0464 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Sukhoi Design Bureau, 054, Sukhoi T-50 (Su-57 prototype) (49581303977).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Sukhoi Su-57 ku balafireke şer a nifşê pêncem a hêza hewayî ya Rûsyayê ye]] Hêzên çekdar ên Rûsyayê ji hêzên bejayî, hêzên deryayî û hêzên hewayî pêk tên û her wiha du şaxên xizmetê yên serbixwe jî hene ku ji hêzên mûşekên stratejîk û hêzên hewayî pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, artêş xwedî 1,1 milyon personelên çalak in ku pêncemîn mezintirîn hejmara cîhanê ye û nêzîkî 1,5 milyon personelên cîgir hene. Leşkerî ji bo hemî welatiyên mêr ên di navbera 18-27 salî de mecbûrî ye ku ji bo salekê divê leşkerî bikin.<ref name=":6" /> Rûsya di nav pênc dewletên çekên kîmyewî yên naskirî de ye ku xwediyê depoya herî mezin a çekên kîmyewî ya cîhanê ye ku zêdetirî nîvê çekên kîmyewî yên cîhanê li Rûsyayê ye. Rûsya xwediyê duyemîn fîloya herî mezin a binavbehriyên mûşekên balîstîk e û yek ji wan sê welatên e ku bombebaranên stratejîk bikar tînin e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA332 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://power.lowyinstitute.org/data/military-capability/signature-capabilities/ballistic-missile-submarines/ |sernav=Ballistic missile submarines data - Lowy Institute Asia Power Index |malper=Lowy Institute Asia Power Index 2025 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |paşnav=Institute |pêşnav=Lowy }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, Rûsya xwedî sêyem mezintirîn lêçûnên leşkerî ya cîhanê ye ku 109 milyar dolar xerc dike ku ev yek bi qasî %5,9ê GDPya welat e. Her wiha di navbera salên 2020-2024an de sêyem mezintirîn hinardeya çekan bû û xwedan pîşesaziyek parastinê ya mezin û xwemalî ye ku piraniya alavên leşkerî yên xwe hildiberîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cooper |pêşnav=Julian |tarîx=2024-06-06 |sernav=Military Production in Russia Before and After the Start of the War With Ukraine: To What Extent has it Increased and how has This Been Achieved? |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03071847.2024.2392990 |kovar=The RUSI Journal |ziman=en |cild=169 |hejmar=4 |rr=10–29 |doi=10.1080/03071847.2024.2392990 |issn=0307-1847 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Roth |pêşnav=Andrew |tarîx=2024-02-15 |sernav=‘A lot higher than we expected’: Russian arms production worries Europe’s war planners |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/15/rate-of-russian-military-production-worries-european-war-planners |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Qanûn, gendelî û sûc === [[Wêne:Alexei Navalny marching in 2017.jpg|thumb|Serokê opozîsyonê Aleksey Navalnî di xwepêşandanên dijî gendeliyê yên seranserî yên 2017-2018an de li Moskowê pêşengiya xwepêşanderan dike. Aleksey Navalnî di sala 2024an de di girtîgehekê Rûsyayê de jiyana xwe jidest daye.]] Rûsyaya piştê Sovyetê di bin rejîma Vladîmîr Pûtîn de ji bi celebek kapîtalîzma alîgiran ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russia's crony capitalism: the path from market economy to kleptocracy |paşnav=Åslund |pêşnav=Anders |weşanger=Yale university press |tarîx=2019 |isbn=978-0-300-24486-1 |cih=New Haven }}</ref> Sîstema wî ya siyasî bi awayên cûrbecûr wekê kleptokrasî, olîgarşî û plûtokrasî hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fish |pêşnav=M. Steven |tarîx=2018-04-01 |sernav=What Has Russia Become? |url=https://www.ingentaconnect.com/content/10.5129/001041518822704872 |kovar=Comparative Politics |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=327–346 |doi=10.5129/001041518822704872 |issn=0010-4159 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Guriev |pêşnav=Sergei |paşnav2=Rachinsky |pêşnav2=Andrei |tarîx=2005 |sernav=The Role of Oligarchs in Russian Capitalism |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/0895330053147994 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=19 |hejmar=1 |rr=131–150 |doi=10.1257/0895330053147994 |issn=0895-3309 }}</ref> Rûsya ji sala 2024an pê ve, welatê ewropî ya herî nizm ê di endeksa têgihîştina gendeliyê ya salane ya Transparency International de ye û di nav 180 welatên di lîsteyê de di rêza 154an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2024 |sernav=Corruption Perceptions Index 2024 |malper=Transparency.org |tarîx=2025-02-11 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê gendelî bi girîngî zêde bûye ku di civakê de wekê yek pirsgirêkên herî girîng hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F675149&r=492629 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-20 |doi=10.1353/gia.2017.0017 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/europe_new-reports-highlight-russias-deep-seated-culture-corruption/6183207.html |sernav=New Reports Highlight Russia's Deep-Seated Culture of Corruption |malper=Voice of America |tarîx=2020-01-26 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Gendeliyê bandorê li gelek sektoran kiriye ku di nav de aborî, hikûmet, sepandina qanûnê, tenduristî, perwerdehî û leşkerî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rusi.orghttps//www.rusi.org |sernav=Corruption in the Russian Armed Forces |malper=www.rusi.orghttps |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230901190943/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russias-iranian-made-uavs-technical-profile |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F675149&r=401614 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-20 |doi=10.1353/gia.2017.0017 }}</ref> Aboriya siya ya Rûsyayê di sala 2018an de bi qasî ji %44ê GDPya giştî hatibû texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sseriga.edu/shadow-economy-index-russia |sernav=Shadow Economy Index for Russia {{!}} Stockholm School of Economics in Riga |malper=www.sseriga.edu |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Yekîneyên leşkerî yên cezakirinê Bahoz-Z û Bahoz-V di dema Şerê Rûsya Ûkraynayê yê berdewam de, ji sala 2022an vir ve wekê leşkerên êrîşê hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Belovodyev |pêşnav=Daniil |paşnav2=Systema |tarîx=2024-02-13 |sernav=Storm Gladiator: How Russia Uses Recruited Convicts To Fight In 'Fierce' Assault Units In Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/russia-recruited-convicts-fierce-assault-units-storm-gladiator-/32806371.html |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-67175566 |sernav=Ukraine war: Russia goes back to prisons to feed its war machine |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî texmînên BBCyê, nêzîkî 48.000 girtî ji bo Koma Wagnerê şandine herêmên şer.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1e7vl01gngo |sernav=Russia's soldiers bringing wartime violence back home |malper=www.bbc.com |tarîx=2024-11-17 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-GB }}</ref> Daxuyaniya sereke û bingehîn ya qanûnên li Rûsyayê Destûra Bingehîn e. Qanûn, wekê Qanûna Sivîl a Rûsyayê û Qanûna Cezayê ya Rûsyayê, çavkaniyên qanûnî yên sereke yên qanûna Rûsyayê ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=William |pêşnav=Partlett, |tarîx=2010-07-07 |sernav=Reclassifying Russian Law: Mechanisms, Outcomes, and Solutions for an Overly Politicized Field |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1197762 |kovar=papers.ssrn |ziman=en }}</ref> Rûsya li Ewropayê xwediyê nifûsa herî zêde ya girtîyan e û li cîhanê di rêza pêncem de ye ku xwediyê nifûsa herî mezin a girtîyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icpr.org.uk/news/2024/prison-populations-continue-rise-many-parts-world-115-million-held-prisons-worldwide |sernav=Prison populations continue to rise in many parts of the world, with 11.5 million held in prisons worldwide {{!}} Institute for Criminal Policy Research |malper=www.icpr.org.uk |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> Her çiqas ev hejmar ji sala 2000an vir ve bi rêjeya ji %59 kêm bibe jî, di rêjeya girtinê ya li Ewropayê, di nav rêjeya herî bilind de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://genderdata.worldbank.org/en/indicator/vc-ihr-psrc-p5 |sernav=Intentional homicides (per 100,000 people) |malper=World Bank Gender Data Portal |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> === Mafê mirovan === Binpêkirinên mafên mirovan li Rûsyayê ji aliyê rêxistinên pêşeng ên demokrasî û mafên mirovan ve her ku diçe zêdetir têne ragihandin. Bi taybetî, Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî û Çavdêriya Mafên Mirovan dibêjin ku Rûsya ne demokratîk e û mafên siyasî û azadiyên sivîl ên gelek kêm dide welatiyên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/eastern-europe-and-central-asia/russia/ |sernav=Human rights in Russia |malper=Amnesty International |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/europe/central-asia/russia |sernav=Russia {{!}} Country Page {{!}} World {{!}} Human Rights Watch |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Ji sala 2004an vir ve Mala Azadiyê di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Rûsyayê wekê "ne azad" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/russia/freedom-world/2021 |sernav=Russia: Freedom in the World 2021 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Ji sala 2011an vir ve yekîneya sixûrî ya ekonomîstê di endeksa demokrasiyê ya xwe de Rûsyayê wekê "rejîmek otorîter" bi nav kiriye û di sala 2024an de ji 167 welatan di rêza 150em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Di rêzbenda azadiya çapemeniyê ya sala 2024an a rêxistina rojnamevanên bêsinor de, Rûsya di nav 180 welatan de di rêza 162an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rsf.org/en/russia |sernav=Russia : Stifling atmosphere for independent journalists {{!}} Reporters without borders |malper=RSF |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=fr-FR }}</ref> Hikûmeta Rûsyayê ji aliyê opozîsyona siyasî û çalakvanên mafên mirovan ve bi berfirehî ji ber hilbijartinên neheq,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/russia/russias-opposition-candidates-struggle-to-make-a-mark-in-election-11631886631 |sernav=In Russia’s Election, Putin’s Opponents Are Seeing Double |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2021-09-17 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Simmons |pêşnav=Ann M. }}</ref> serkutkirina partî û xwepêşandanên siyasî yên opozîsyonê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/5k31S |sernav=In Shadow of Navalny Case, What’s Left of the Russian Opposition? - The New York Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/W7wz7 |sernav=Russian crackdown brings pro-Navalny protests to halt {{!}} Financial Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> çewisandina rêxistinên sivîl û tepeserkirina bi zorê û kuştina rojnamevanên serbixwe û sansûrkirina medyaya girseyî û înternetê hatiye rexnekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2020/06/18/russia-growing-internet-isolation-control-censorship |sernav=Russia: Growing Internet Isolation, Control, Censorship {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2020-06-18 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/ngos-in-russia-battered-but-unbowed/a-41459467 |sernav=NGOs in Russia: Battered, but unbowed |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yaffa |pêşnav=Joshua |tarîx=2021-09-07 |sernav=The Victims of Putin’s Crackdown on the Press |url=https://www.newyorker.com/news/dispatch/the-victims-of-putins-crackdown-on-the-press |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Moscow-City 2025.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji navenda bazirganiya navneteweyî ya Moskowê]] Piştî veguherînek aloz ji modela plansazkirî ya Sovyetê di salên 1990î de, Rûsya xwedî aboriyek bazarê ya tevlihev e ku bi dahata bilind, pîşesazîkirî û bi perspektîva bazarê ya tevlihev e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |sernav=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |malper=datahelpdesk.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rutland |pêşnav=Peter |tarîx=2013 |sernav=Neoliberalism and the Russian transition |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09692290.2012.727844 |kovar=Review of International Political Economy |ziman=en |cild=20 |hejmar=2 |rr=332–362 |doi=10.1080/09692290.2012.727844 |issn=0969-2290 }}</ref> Li gorî Fona Pereyan a Navneteweyî, Rûsya ji aliyê GDP ya nomînal ve nehem aboriya herî mezin û ji aliyê GDP ya parîteya hêza kirînê ve çarem aboriya herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/RUS |sernav="IMF DataMapper" |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> Enflasyon û rêjeya danûstandinê ya hêza kirînê dibe ku ji ber tarîfeyan û lêçûnên din ên danûstandinê ji rêjeya danûstandinê ya bazarê cuda be. Ji sala 2023an vir ve sektora xizmetguzariyê bi qasî ji %57ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre jî sektora pîşesaziyê (%30) tê û di heman demê de sektora çandiniyê jî bi qasî ji %3ê GDP ya giştî ya herî biçûk e.<ref name=":6"/> Rûsya bi nêzîkî 73 milyon kesên xebatkarên li welat xwediyê hêzeke kar e ku di cîhanê de heştem mezintirîn hêza kar e. Hevkarê bazirganî yê herî mezin ê Rûsyayê Çîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/rus |sernav=Russia (RUS) Exports, Imports, and Trade Partners |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Pêşveketina mirovî ya Rûsyayê di endeksa pêşveçûna mirovî ya salane de wekê "pir bilind" hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en }}</ref> Bi qasî ji %70ê GDP ya giştî ya Rûsyayê ji aliyê xerckirina dawî ve tê birêvebirin û welat xwediyê diwanzdehem bazara xerîdar a herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=true |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-20 |roja-arşîvê=2020-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201111211439/https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê newekheviya dahata welat li gorî welatên din ên pêşketî hinek bilind dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/billionaires/ |sernav=Forbes 2025 Billionaires List - The Richest People In The World Ranked |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Cûdahiya çavkaniyên xwezayî di navbera herêmên federal de bûye sedema newekheviyên aborî yên herêmî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Remington |pêşnav=Thomas F. |tarîx=2015-03-01 |sernav=Why is interregional inequality in Russia and China not falling? |url=https://online.ucpress.edu/cpcs/article/48/1/1/520/Why-is-interregional-inequality-in-Russia-and |kovar=Communist and Post-Communist Studies |ziman=en |cild=48 |hejmar=1 |rr=1–13 |doi=10.1016/j.postcomstud.2015.01.005 |issn=0967-067X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kholodilin |pêşnav=Konstantin A. |paşnav2=Oshchepkov |pêşnav2=Aleksey |paşnav3=Siliverstovs |pêşnav3=Boriss |tarîx=2012 |sernav=The Russian Regional Convergence Process: Where Is It Leading? |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2753/EEE0012-8775500301 |kovar=Eastern European Economics |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=5–26 |doi=10.2753/EEE0012-8775500301 |issn=0012-8775 }}</ref> Asta bilind a gendeliyê, kêmbûna dahatên hinardekirina petrolê, kêmbûna hêza kar, revîna sermiyana mirovan û bi temen bûna nifûsê û kêmbûna nifûsê jî astengiyên sereke ne li pêşiya mezinbûna aborî ya pêşerojê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://inia.org.mt/wp-content/uploads/2019/05/3.2-Mikhailova-et-al..pdf |sernav=Wayback Machine |malper=inia.org.mt |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlanticcouncil.org/content-series/russia-tomorrow/a-russia-without-russians-putins-disastrous-demographics/ |sernav=A Russia without Russians? Putin’s disastrous demographics |malper=Atlantic Council |tarîx=2024-08-07 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=acwalina }}</ref> Piştî dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve di sala 2022an de, welat bi dorpêçkirin û kiryarên din ên darayî yên neyînî ji aliyê cîhana rojava û hevalbendên wan ve rû bi rû maye ku armanca wan veqetandina aboriya Rûsyayê ji pergala darayî ya rojavayî ye. Lêbelê Rûsya veguherîna xwe ji bo aboriyeke şer temam kiriye<ref>{{Jêder-malper |url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy2404 |sernav=As Russia Completes Transition to a Full War Economy, Treasury Takes Sweeping Aim at Foundational Financial Infrastructure and Access to Third Country Support |malper=U.S. Department of the Treasury |tarîx=2025-12-23 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> û bi awayekî berfireh li hember van tedbîran berxwedan nîşan daye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/09/russias-2024-budget-shows-its-planning-for-a-long-war-in-ukraine |sernav=Russia’s 2024 Budget Shows It’s Planning for a Long War in Ukraine |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=2023-10-11 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> aramiya aborî û mezinbûna xwe parastiye ku bi giranî ji aliyê lêçûnên leşkerî yên bilind,<ref>{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2024/05/russia-war-income |sernav=Russia's Soaring Wartime Salaries Are Bolstering Working-Class Support for Putin |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=2024-05-28 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> zêdebûna xerckirin û mûçeyên malbatan, bêkariya kêm û zêdebûna lêçûnên hikûmetê ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4nn7pej9jyo |sernav=Steve Rosenberg: Russia's economy is growing, but can it last? |malper=www.bbc.com |tarîx=2024-06-06 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-GB }}</ref> Lêbelê enflasyon nisbeten bilind maye û pispor pêşbînî dikin ku ev ceza dê bandorek neyînî ya demdirêj li ser aboriya Rûsyayê bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Russian inflation is too high. Does that matter? |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2025/02/13/russian-inflation-is-too-high-does-that-matter |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/russian-economy-war-footing-new-reality-financed-commodity-exports |sernav=The Russian economy on a war footing: A new reality financed by commodity exports |malper=CEPR |tarîx=2024-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Percentage of Russians by Federal Subjects (2021 Census).png|thumb|Nexşeya rêje û belavbûna rûsên etnîkî.]] Nifûsa Rûsyayê li gorî daneyên 2021ê 144,7 milyon bû (ji xeynî Kirim û Sevastopol).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |sernav=ВПН-2010 |malper=www.gks.ru |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Rûsya bi nifûsa xwe yê 144 milyonan welatê herî qelebalix ê Ewropayê û nehem welatê herî qelebalix ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Li welat serê kîlometre çargoşe 8 nifûs dikeve ku li gorî nifûsê yek ji welatên herî xwedî erda berfirehê cihanê ye. Ji ber hewaya sarê Sîbîryayê piraniya nifûsa Rûsyayê deverên rojavayê Rûsyayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/29.htm |sernav=Russia - Demographics |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Rûsya welatekê bajarvanî ye ku du ji sê parên nifûsê li bajarok û li bajaran dijîn. Nifûsa Rûsyayê di sala 1993an de gihîştiye 148 milyonan û ji ber ku rêjeya mirina wê ji rêjeya jidayikbûnê zêdetir bûye ku ev yek ji aliyê hinek analîstan wekê qeyraneke demografîk bi nav dikin her ku diçe nifûsa welêt kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/russias-demographic-crisis |sernav=Russia's Demographic Crisis {{!}} Wilson Center |malper=www.wilsoncenter.org |tarîx=2025-02-03 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Di sala 2009an de welat piştê panzdeh salan yekem car mezinbûna nifûsa salane tomar kiribû. Lêbelê ev destkevtiyên nifûsê ji sala 2020an vir ve hatiye winda kirin ku ji ber ku mirinên zêde ji ber pandemiya COVID-19an di salên dawî de bûye sedema kêm bûna nifûsê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sauer |pêşnav=Pjotr |tarîx=2021-10-13 |sernav=Russia’s population undergoes largest ever peacetime decline, analysis shows |url=https://www.theguardian.com/world/2021/oct/13/russias-population-undergoes-largest-ever-peacetime-decline |roja-gihiştinê=2025-01-31 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Piştî dagirkirina Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê di ku sala 2022an de despê kiriye ji ber kuştiyên leşkerî yên zêde û koçberiya nû ya ku ji ber cezayên girseyî û boykotên rojavayî pêk tê krîza demografîk a li welat kûrtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jamestown.org/program/russias-demographic-collapse-is-accelerating/ |sernav=Russia’s Demographic Collapse Is Accelerating |malper=jamestown.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/8c576a9c-ba65-4fb1-967a-fc4fa5457c62 |sernav=Ukraine war threatens to deepen Russia’s demographic crisis {{!}} Financial Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2022-12-10 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221210161234/https://www.ft.com/content/8c576a9c-ba65-4fb1-967a-fc4fa5457c62 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2022an de rêjeya jidayîkbûna tevahî li seranserê Rûsyayê hatiye texmîn kirin ku serê her jinek 1.42 zarok dikeve ku ev jî rêjeya herî nizm ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/SMD_7.1.xlsx |sernav=Суммарный коэффициент рождаемости |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2023-08-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230810203543/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/SMD_7.1.xlsx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Rûsya dewleteke pirneteweyî ye ku bi gelek pêkhateyên binneteweyî yên bi hindikahiyên cuda ve girêdayî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/32.htm |sernav=Russia - Ethnic Composition |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Li seranserê welêt zêdetirî 193 komên etnîkî hene. Di hêjmartina sala 2010an de bi qasî ji %81 ji nifûsa Rûsyayê rûsên etnîkî bûn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_etn_10.php |sernav=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. |malper=www.demoscope.ru |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> û ji %19yê ji nifûsa mayî jî ji hindikahiyên etnîkî pêk tên. Bi hindikahiyeke girîng a gelên fîno-ûgrîk û cermenî re ji pêncan çar kes bi eslê xwe ewropî ne ku piraniya wan slavî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref38597 |sernav=Russia - Forests, Biodiversity, Taiga {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-31 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kowalev |pêşnav=Viktor |tarîx=2000-09-01 |sernav=Power and Ethnicity in the Finno-Ugric Republics of the Russian Federation: The Examples of Komi, Mordovia, and Udmurtia |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08911916.2000.11644017 |kovar=International Journal of Political Economy |cild=30 |hejmar=3 |rr=81–100 |doi=10.1080/08911916.2000.11644017 |issn=0891-1916 }}</ref> Li gorî Neteweyên Yekbûyî nifûsa koçberên Rûsyayê sêyem mezintirîn nifûsa koçberiyê ya cîhanê ye ku hejmara wan digihîje 11,6 milyonan ku piraniya wan ji dewletên piştî Sovyetê ne û bi giranî ji Asyaya Navendî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/12111108/Mapped-Which-country-has-the-most-immigrants.html |sernav=Mapped: Which country has the most immigrants? |malper=The Telegraph |tarîx=2016-01-21 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2017-03-14/russia-s-alternative-universe-immigrants-welcome |sernav=Bloomberg |malper=www.bloomberg.com |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="8" | Bajar an bajarokên herî mezin ên Rûsyayê (Daneyên sala 2025an) |- !Rêz !Nav !Mijara federal !Nifûs !Çîn !Nav !Mijara federal !Nifûs |- |1 |Moskow |Moskow |13.274.285 |11 |Samara |Samara Oblast |1.154.223 |- |2 |Saint Petersburg |Saint Petersburg |5.652.922 |12 |Rostov-on-Don |Rostov Oblast |1.143.123 |- |3 |Novosibirsk |Novosibirsk Oblast |1.637.266 |13 |Omsk |Omsk Oblast |1.101.367 |- |4 |Yekaterinburg |Sverdlovsk Oblast |1.548.187 |14 |Voronezh |Voronezh Oblast |1.041.722 |- |5 |Kazan |Tatarstan |1.329.825 |15 |Perm |Perm Krai |1.027.518 |- |6 |Krasnoyarsk |Krasnoyarsk Krai |1.211.756 |16 |Volgograd |Volgograd Oblast |1.012.219 |- |7 |Nizhny Novgorod |Nizhny Novgorod Oblast |1.198.245 |17 |Saratov |Saratov Oblast |886.165 |- |8 |Chelyabinsk |Chelyabinsk Oblast |1.176.770 |18 |Tyumen |Tyumen Oblast |872.077 |- |9 |Ufa |Bashkortostan |1.166.098 |19 |Tolyatti |Samara Oblast |662.683 |- |10 |Krasnodar |Krasnodar Krai |1.154.885 |20 |Makhachkala |Dagestan |625.322 |} === Ziman === [[Zimanê rûsî]] zimanê fermî û zimanê sereke yê axavtina li Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chevalier |pêşnav=Joan |tarîx=2006 |sernav=Russian as the National Language: An Overview of Language Planning in the Russian Federation |url=https://scholarsarchive.byu.edu/rlj/vol56/iss1/4 |kovar=Russian Language Journal |cild=56 |hejmar=1 |doi= |issn=2831-9737 }}</ref> Zimanê rûsî zimanê xwemalî yê herî zêde yê li [[Ewropa]]yê ye ku ji mirovan ve tê axavtin û zimanê herî belavbûyî yê erdnîgarî ya [[Ewrasya]]yê ye û di heman demê de zimanê alavî ya herî belavbûyî yê cîhanê ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://learn.utoronto.ca/programs-courses/languages-and-translation/language-learning/russian |sernav=Russian |malper=School of Continuing Studies - University of Toronto |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Zimanê rûsî yek ji du zimanên fermî yê li [[Stasyona Fezayê ya Navneteweyî]] ye û her wiha yek ji şeş zimanên fermî yên [[Neteweyên Yekbûyî]] ye.<ref name=":7" /> Rûsya neteweyek pirzimanî ye ku li seranserê welat nêzîkî 100-150 zimanên hindikahiyan têne axavtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ulasiuk |pêşnav=Iryna |tarîx=2011 |sernav=Legal protection of linguistic diversity in Russia: past and present |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01434632.2010.536237 |kovar=Journal of Multilingual and Multicultural Development |ziman=en |cild=32 |hejmar=1 |rr=71–83 |doi=10.1080/01434632.2010.536237 |issn=0143-4632 }}</ref> Li gorî kesjimêriya Rûsyayê ya sala 2010an, li seranserê welat 137,5 milyon kes bi zimanê rûsî, 3,1 milyon kes bi bi [[Zimanê tatî|zimanê tatarî]] û 1,1 milyon kes jî bi [[zimanê ûkraynî]] diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |sernav=ВПН-2010 |malper=www.gks.ru |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Destûra bingehîn mafê dide komar û herêmên xweser ên welat ku ji xeynî zimanê rûsî bi zimanên xwe yên herêmî rêveberiya xwe ava bikin û her wiha destêra bingehîn mafê parastina zimanê wan ên zikmakî û afirandina şert û mercên ji bo xwendin û pêşxistina zimanê xwemalî, ji welatiyan re mîsoger dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm |sernav=Chapter 3. The Federal Structure {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=www.constitution.ru |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Lêbelê gelek pisporan diyar kirine ku ji ber ku gelek ziman di bin xetereyê de ne, pirrengiya zimanî ya Rûsyayê bi awayekî bilez ber bi kêm bûnê ve diçe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mjltm.org/article-1-146-en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=mjltm.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408174607/https://mjltm.org/article-1-146-en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Собор Воскресения Христова (Спаса на крови).jpg|thumb|Dîmenek ji Dêra Xilaskar li ser xwînê ku dêreke ortodoksa rûsî ye]] Li gorî destûra bingehîn, Rûsya dewletek sekuler e ku bi fermî azadiya dînî misoger dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/russia/ |sernav=Russia |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Dînê herî mezin xiristiyaniya ortodoks a rojhilat e ku bi giranî ji aliyê Dêra Ortodoks a Rûsyayê ve tê bireve birin ku bi qanûnî ji ber "rola xwe ya taybetî" di "dîrok û avakirin û pêşxistina manewî û çanda" welat de hatiye nas kirin.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://docviewer.yandex.com/view/0/?*=rvAv5PGTc/w+BFV6QOUZtaf5gYF7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vMWV1aDl5RDFpcnZKeVZNNSswWWFaZktqRFhoOXZDNWhldUlGTU5uQU4zQT0iLCJ0aXRsZSI6IlNyZWRhX2Jsb2tfcHJlc3Nfc20yLnBkZiIsInVpZCI6IjAiLCJub2lmcmFtZSI6ZmFsc2UsInRzIjoxNTI0NDg3NTUzMTcwfQ==&page=1 |sernav=Sreda_blok_press_sm2.pdf |malper=docviewer.yandex.com |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Xiristiyanî, îslam, cihûtî û budîzm ji aliyê qanûna Rûsyayê ve wekê dinên "kevneşopî" yên welat hatine nas kirin ku "mîrata wê ya dîrokî" pêk tînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003 |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2000 |isbn=978-1-85743-137-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EPP3ti4hysUC&pg=PA46 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Believing in Russia: religious policy after communism |paşnav=Fagan |pêşnav=Geraldine |weşanger=Routledge |tarîx=2013 |isbn=978-0-415-49002-3 |cih=New York |series=Routledge contemporary Russia and Eastern Europe series }}</ref> Misilmanî duyem dînê herî mezin ê li Rûsyayê ye û di nav piraniya gelên li qefqasyaya bakur û hinek gelên tirk ên li herêma Volga-Ûralê ber belav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russia: a country study |weşanger=Federal Research Division, Library of Congress : For sale by the Supt. of Docs., U.S. G.P.O |tarîx=1998 |isbn=978-0-8444-0866-8 |çap=1 |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |series=Area handbook series |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Gelheyên mezin ji Budîstan li Kalmykia, Buryatia, Zabaykalsky Krai têne dîtin ku wan piraniya nifûsa Tûvayê pêk anîne. Nifûseke hindik baweriya xwe bi din ên wekê rodnoverî (neopaganîzma slavî), asîanîzm (neopaganîzma skîtî), paganîzmên etnîkî yên din û tevgerên nav-pagan ên wekê anastasiyanîzma Ringing Cedars, tevgerên cûrbecûr ên hindûîzmê, şamanîzma sîbîryayî û tengrîzm, tevgerên cûrbecûr ên neoteosofîk ên wekê roerichism, tînin hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sovremennai︠a︡ religioznai︠a︡ zhiznʹ Rossii: opyt sistematicheskogo opisanii︠a︡ |weşanger=Logos |tarîx=2003 |isbn=978-5-94010-237-3 |cih=Moskva |paşnavê-edîtor=Bourdeaux |pêşnavê-edîtor=Michael |paşnavê-edîtor2=Filatov |pêşnavê-edîtor2=S. B. |paşnavê-edîtor3=Keston Institute }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/26681/1003383.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=library.oapen.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Piştê ku wekî dîneke "tundrew" û "ne kevneşopî" hatine ragihandin, hinek kêmneteweyên dînî rastî zilmê hatine û hinek ji wan li welat hatine qedexekirin ku bi taybetî di sala 2017an de Şahidên Yehowa li Rûsyayê hatin qedexekirin û ji wê demê ve rastî zilmê hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Freedom of Conscience in Russia: Restrictions and Challenges in 2020 |url=https://www.sova-center.ru/en/religion/publications/2021/04/d44133 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=SOVA Center for Information and Analysis }}</ref> Di sala 2012an de rêxistina lêkolînê ya Sreda, bi hevkariya wezareta dadê, Arena Atlas ku pêvekek ji nifûsjimêriya sala 2010an e, weşandiye ku li ser bingeha rapirsiyeke mezin a li seranserê welat, nifûsa dînî û neteweyên Rûsyayê bi berfirehî hêjmartiye. Encamên vê lêkolînê nîşan daye ku ji %47,3ê rûsan xwe wekê xiristiyan diyar kirine ku di nav de ji %41 ortodoksên rûsî, ji %1,5 tenê ortodoks an endamên dêrên ortodoks ên ne rûsî ne, ji %4,1 xiristiyanên bêalî, û kêmtir ji %1 bawermendên kevin, Katolîk an protestan in, ji %25 bawermend bûn bêyî ku girêdayî tu olek taybetî bin, ji %13 ateîst, ji %6,5 misilman, ji %1,2 şopînerên "olên kevneşopî yên ku rêz li xweda û bav û kalan digirin" (rodnovery, paganîzmên din, şamanîzma sîbîryayê û tengrîzm), ji %0,5 budîst, ji %0,1 cihûtî û ji %0,1 hindû bûn.<ref name=":11"/> === Perwerdehî === [[Wêne:МГУ, вид с воздуха.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Dewletê ya Moskowê ku saziya perwerdehiyê ya herî bi prestîj a Rûsyayê]] Li Rûsyayê rêjeya xwendin û nivîsandina mezinan hema hema gerdûnî ye û perwerdehiya mecbûrî ji bo 11 salan heye ku bi taybetî ji bo zarokên ji 7 heta 17 û 18 saliyan perwerdehiya mecbûrî heye.<ref name=":10"/> Li gorî destûra bingehîn hemî welatî xwedî mafê perwerdehiya bê pere ne. Wezareta perwerdehiyê ya Rûsyayê berpirsiyarê perwerdehiya seretayî û navîn û her wiha perwerdehiya pîşeyî ye û di heman demê de Wezareta Perwerde û Zanistê ya Rûsyayê ku wezareteke perwerdehî ya din e, berpirsiyarê zanist û perwerdehiya bilind e.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.nuffic.nl/sites/default/files/2020-08/education-system-russia.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nuffic.nl |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2021-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210726203317/https://www.nuffic.nl/sites/default/files/2020-08/education-system-russia.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Desthilatdarên herêmî perwerdehiya li herêman di çarçoveya qanûnên federal ên heyî de di nav deverên berpirsiyariya xwe de birêve dibin. Ji sala 2021an vir ve zêdetirî ji %41ê nifûsa Rûsyayê xwediyê bawernameya lîsansê an jî wekhevê lîsansa bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên mezûnên asta bilind ê li cîhanê ye.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Sîstema perwerdehiya pêşdibistanê ya Rûsyayê pir pêşketî û bijarte ye ku nêzîkî çar ji pênc zarokên di navbera 3 û 6 salî de diçin dibistanên pêşdibistanên zarokan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000149142_eng |sernav="Early childhood care and education in the Russian Federation" |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Dibistana seretayî ji 6 heta 7 salî ji bo yazdeh salan mecbûrî ye û rê li ber wergirtina sertîfîkayek perwerdehiya giştî ya bingehîn vedike.<ref name=":10" /> Ji bo sertifîkaya asta navîn du an sê salên din ên dibistanê hewce ne û nêzîkî ji sedî 70-80 ji rûsan perwerdehiya xwe piştî vê astê jî berdewam dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Russia - Housing, Urbanization, Architecture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Russia/Housing |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Qebûlkirina peymangehek xwendina bilind bijartî û pir bi reqabet e ku qursên pileya yekem bi gelemperî pênc salan berdewam dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Prakhov |pêşnav=Ilya |paşnav2=Yudkevich |pêşnav2=Maria |tarîx=2019-03-01 |sernav=University admission in Russia: Do the wealthier benefit from standardized exams? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0738059316303881 |kovar=International Journal of Educational Development |cild=65 |rr=98–105 |doi=10.1016/j.ijedudev.2017.08.007 |issn=0738-0593 }}</ref> Zanîngehên herî kevin û mezin ên Rûsyayê Zanîngeha Dewletê ya Moskowê û Zanîngeha Dewletê ya Saint Petersburgê in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the University in Europe |paşnav=Ridder-Symoens |pêşnav=Hilde de |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-521-54114-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZHMjzvAxHF0C |paşnav2=Rüegg |pêşnav2=Walter }}</ref> Li seranserê welat deh zanîngehên federal hene. === Tenduristî === [[Wêne:Metallurg Sochi.jpg|thumb|Dîmenek ji Metallurgê li Somayê ku sanatoryomeke ku ji serdema Sovyetê maye]] Rûsya bi rêya sîgortaya bijîşkî ya mecbûrî (OMS) ku ji aliyê fona sîgortaya bijîşkî ya mecbûrî ya Federal (FFOMS) ve ku di sala 1993an de hatiye damezrandin, ji bo hemî welatiyên Rûsyayê lênihêrîna tenduristiyê ya gerdûnî û belaş mîsoger dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unrisd.org/ |sernav="Constraints on Universal Health Care in the Russian Federation" |malper=UNRISD |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Wezareta tenduristiyê ya Federasyona Rûsyayê çavdêriya lênihêrîna tenduristiyê ya neteweyî dike. Sîstema lênihêrîna tenduristiyê ya welat ji salên 1990an vir ve nenavendî bûye û saziyên federal xwedî beşên lênihêrîna tenduristiyê yên herêmî ne û ji sîstema Sovyetê ya navendî û hiyerarşîk veguheriye. Lênihêrîna tenduristiyê ya taybet jî pêşketiye ku ji fona lênêrîna tenduristiyê ya giştî hatiye afirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tompson |pêşnav=William |tarîx=2007-01-14 |sernav=Healthcare Reform in Russia: Problems and Prospects |url=https://www.oecd.org/en/publications/healthcare-reform-in-russia_327014317703.html |kovar=OECD Economics Department Working Papers |ziman=en |cild=2007 |hejmar=66 |doi=10.1787/327014317703 }}</ref> Rûsyayê di sala 2021ê de ji %7,39ê GDPya xwe ji bo tenduristiyê xerc kiriye.<ref name=":12"/> Mesrefên tenduristiyê bi awayekî berbiçav ji welatên pêşketî yên din kêmtir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reshetnikov |pêşnav=Vladimir |paşnav2=Arsentyev |pêşnav2=Evgeny |paşnav3=Boljevic |pêşnav3=Sergey |paşnav4=Timofeyev |pêşnav4=Yuriy |paşnav5=Jakovljević |pêşnav5=Mihajlo |tarîx=2019-05-24 |sernav=Analysis of the Financing of Russian Health Care over the Past 100 Years |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6571548/ |kovar=International Journal of Environmental Research and Public Health |cild=16 |hejmar=10 |rr=1848 |doi=10.3390/ijerph16101848 |issn=1660-4601 |pmc=6571548 |pmid=31137705 }}</ref> Ji sala 2023an vir ve temenê jiyanê ya giştî li Rûsyayê ji dema jidayîk bûnê ve 73 sal e ku ev ji sala 2005an vir ve bi qasî 8 salan zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.who.int/countries/643 |sernav=Russian Federation |malper=datadot |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, cudahiya zayendî di temenê jiyanê de yek ji wan welatên herî zêde ye ku ji bo jinan 78 û ji bo mêran 68 sal e ku ev cudahî bi navînî 10 sal e.<ref name="Zasimova2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Zasimova |pêşnav=L. |paşnav2=Sheluntcova |pêşnav2=M. |paşnav3=Kolosnitsyna |pêşnav3=M. |paşnav4=Kossova |pêşnav4=T. |paşnav5=Makshanchikov |pêşnav5=K. |paşnav6=Biryukova |pêşnav6=A. |tarîx=2023-12-01 |sernav=Unhealthy lifestyles and regional differences in life expectancy in Russia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0033350623003657 |kovar=Public Health |cild=225 |rr=66–71 |doi=10.1016/j.puhe.2023.09.028 |issn=0033-3506 }}</ref> Welat xwedî yek ji rêjeyên nehevsengiyeke di navbera jin û mêran de ye ku serê her jinekê 0,859 mêr dikevin ku ev yek ji ber rêjeya mirina mêran a zêde derketiye holê.<ref name="Zasimova2023"/> Rêjeya mirina dergûşan li Rûsyayê pir kêm e ku ev rêje ji 1000 zayînê zindî 4 mirinên zarokan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?Locations=RU&locations=RU |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Nexweşiyên dil û temaran ji nîvê zêdetir mirinên salane li Rûsyayê pêk tînin ku yek ji rêjeyên herî bilind ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lakunchykova |pêşnav=Olena |paşnav2=Averina |pêşnav2=Maria |paşnav3=Wilsgaard |pêşnav3=Tom |paşnav4=Watkins |pêşnav4=Hugh |paşnav5=Malyutina |pêşnav5=Sofia |paşnav6=Ragino |pêşnav6=Yulia |paşnav7=Keogh |pêşnav7=Ruth H. |paşnav8=Kudryavtsev |pêşnav8=Alexander V. |paşnav9=Govorun |pêşnav9=Vadim |paşnav10=Cook |pêşnav10=Sarah |paşnav11=Schirmer |pêşnav11=Henrik |paşnav12=Eggen |pêşnav12=Anne Elise |paşnav13=Hopstock |pêşnav13=Laila Arnesdatter |paşnav14=Leon |pêşnav14=David A. |tarîx=2020-09-01 |sernav=Why does Russia have such high cardiovascular mortality rates? Comparisons of blood-based biomarkers with Norway implicate non-ischaemic cardiac damage |url=https://jech.bmj.com/content/74/9/698 |kovar=J Epidemiol Community Health |ziman=en |cild=74 |hejmar=9 |rr=698–704 |doi=10.1136/jech-2020-213885 |issn=0143-005X |pmc=7577103 |pmid=32414935 }}</ref> Rêjeya vexwarina alkolê di dîrokê de wekê pirsgirêka herî mezin a tenduristiyê hatiye dîtin lê ji sala 2008an vir ve ji ber tevdbîrên hikûmetê yên sinordar kêmbûnek berbiçav ê vexarina alkolê çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Radaev |pêşnav=Vadim |paşnav2=Roshchina |pêşnav2=Yana |tarîx=2025 |sernav=Declines in alcohol consumption in Russia, 2008–2020, are accompanied by decreases in alcohol harm |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acer.70130 |kovar=Alcohol, Clinical and Experimental Research |ziman=en |cild=49 |hejmar=9 |rr=2003–2012 |doi=10.1111/acer.70130 |issn=2993-7175 }}</ref> Qelewbûn pirsgirêkek tenduristiyê ya berbelav e ku piraniya mezinan li kêleka cixarekêşanê zêde giran an qelew in ku rêjeya kişandina titûnê ya Rûsyayê di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shkolnikov |pêşnav=Vladimir M. |paşnav2=Churilova |pêşnav2=Elena |paşnav3=Jdanov |pêşnav3=Dmitry A. |paşnav4=Shalnova |pêşnav4=Svetlana A. |paşnav5=Nilssen |pêşnav5=Odd |paşnav6=Kudryavtsev |pêşnav6=Alexander |paşnav7=Cook |pêşnav7=Sarah |paşnav8=Malyutina |pêşnav8=Sofia |paşnav9=McKee |pêşnav9=Martin |paşnav10=Leon |pêşnav10=David A. |tarîx=2020-03-23 |sernav=Time trends in smoking in Russia in the light of recent tobacco control measures: synthesis of evidence from multiple sources |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7092419/ |kovar=BMC public health |cild=20 |hejmar=1 |rr=378 |doi=10.1186/s12889-020-08464-4 |issn=1471-2458 |pmc=7092419 |pmid=32293365 }}</ref> Rêjeya xwekuştinê ya bilind a li welat jî wekê pirsgirêkek civakî ya girîng dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euro.who.int/en/health-topics/noncommunicable-diseases/mental-health/news/news/2020/9/preventing-suicide-russian-federation-adapts-who-self-harm-monitoring-tool |sernav=Preventing suicide: Russian Federation adapts WHO self-harm monitoring tool |malper=www.euro.who.int |tarîx=2020-09-10 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> == Çand == Çanda rûsî tevlîheviyek dirêj e ku hêdî hêdî û tevlihev a hêmanên cihêreng nîşan dide ku bi sedsalan ji pêşketin, berfirehbûn û têkiliya bi gelên cûda, tevgerên hunerî û bi çandan re hevdem bû. Rûsyayê bandorek mezin li ser muzîka klasîk, balet, şano, bîrkarî, werzîş, wênesazî û sînemayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oasis.library.unlv.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1021&context=russian_culture |sernav="The Russian Cinematic Culture" |malper=oasis.library.unlv.edu |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Nivîskar û fîlozofên rûsî di pêşketina wêje û ramana ewropî de roleke girîng lîstine. Rûsyayê di zanist, teknolojî û keşifkirina fezayê de jî beşdariyên pêşengî kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hachten |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=2002 |sernav=In Service to Science and Society: Scientists and the Public in Late-Nineteenth-Century Russia |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/649363 |kovar=Osiris |cild=17 |hejmar=1 |rr=171–209 |doi=10.1086/649363 |issn=0369-7827 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ipatieff |pêşnav=V. N. |tarîx=1943 |sernav=Modern Science in Russia |url=https://www.jstor.org/stable/125254 |kovar=The Russian Review |cild=2 |hejmar=2 |rr=68–80 |doi=10.2307/125254 |issn=0036-0341 }}</ref> Rûsya xwediyê 32 Cihên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye ku 21 ji wan çandî ne û 31 jî di lîsteya demkî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/ru |sernav=Russian Federation - UNESCO World Heritage Convention |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage }}</ref> Diyasporaya mezin a cîhanî ya sûsî jî roleke mezin di belavkirina çanda rûsî ya li çaraliyê cîhanê de lîstiye. Sembola neteweyî ya Rûsyayê, bazê du serî ye ku dîroka sembolê vedigere serdema tsardomê û di nîşan welat û di nîşana xanedaniyan de cih digire. Hirça rûsî wekê sembola û dayika rûsî jî gelek caran wekê kesayetiyên neteweyî yên welat hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Platoff |pêşnav=Anne M. |paşnav2=North American Vexillological Association / Association nord-américaine de vexillologie |tarîx=2012 |sernav=The “Forward Russia” Flag: Examining the Changing Use of the Bear as a Symbol of Russia: |url=http://www.pdcnet.org/oom/service?url_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=&rft.imuse_id=raven_2012_0019_0099_0126&svc_id=info:www.pdcnet.org/collection |kovar=Raven: A Journal of Vexillology |cild=19 |rr=99–126 |doi=10.5840/raven2012197 |issn=1071-0043 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Riabov |pêşnav=Oleg |tarîx=2020 |sernav=The Symbol of the Motherland in the Legitimation and Delegitimation of Power in Contemporary Russia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/symbol-of-the-motherland-in-the-legitimation-and-delegitimation-of-power-in-contemporary-russia/51515F4BF7F6CF8DF86E94CCB57482A0 |kovar=Nationalities Papers |ziman=en |cild=48 |hejmar=4 |rr=752–767 |doi=10.1017/nps.2019.14 |issn=0090-5992 }}</ref> Bûkên matryoshka îkoneke çandî ya Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mother Russia: the feminine myth in Russian culture |weşanger=Indiana University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-253-20842-2 |çap=1 |cih=Bloomington |paşnavê-edîtor=Hubbs |pêşnavê-edîtor=Joanna }}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Russia}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ewropayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên berê yên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Rûsya| ]] 6vnkshmkkc1ipeongoi1eyhd7w3xyds 2070710 2070708 2026-07-09T18:22:57Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2070710 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Rûsya'''{{Efn|bi navê '''Ûris'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=303 }}</ref> jî tê nasîn}} ({{langx|ru|Россия|Rossîya}}), bi fermî '''Federasyona Rûsyayê''' ({{langx|ru|Российская Федерация|Rossîyskaya Federatsîya}}), welatekî [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Bakurê Asyayê]] ye ku ji aliyê [[erdnîgarî]] ve welatê herî mezin ê cîhanê ye û bi yazdeh [[Beşa saetê|beşên saetê]] ve dirêj dibe û bi çardeh welatan re sinorên bejahiyê parve dike. Rûsya nehem welatê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê [[Ewropa]]yê ye. Rûsya welatekî bajarî ye ku nifûsa wê herî zêde li bajaran dîjîn. Li welêt 16 navend hene ku nifûsa wan ji yek milyonê zêdetir e. Paytext û bajarê herî mezin bajarê [[Mosko]]wê ye. [[Saint Petersburg]] duyem bajarê herî mezin û paytexta [[çand]]î ya Rûsyayê ye. Slavên Rojhilat di navbera sedsalên 3an û 8an {{pz}} de wekê komeke naskirî li Ewropayê derketine holê. Yekem dewleta Slaviya Rojhilat, [[Kievana Rûs]] di sedsala 9an de derket holê û di sala 988an de jî [[Xirîstiyaniya Ortodoks|Xiristiyaniya Ortodoks]] a [[Împeratoriya Bîzansê]] ji aliyê wan ve hatiye qebûlkirin. Di dawiyê de Kievana Rûs ji hev belav bûye û [[Dûkîtiya Mezin a Moskowê]] rêberiya yekkirina erdên Rûsyayê kiriye ku di 1547an de dibe sedema ragihandina [[Çarîtiya Rûsyayê]]. Di destpêka sedsala 18an de Rûsya bi desteserkirin, îlheqkirin û bi hewldanên keşifvanên rûsî pir berfireh bûye ku pê re [[Împeratoriya Rûsî]] ava bûye û di dîrokê de wekê sêyem împeratoriya herî mezin ê cîhanê cih girtiye. Lêbelê bi [[Şoreşa Rûsyayê 1917|Şoreşa Rûsyayê]] di 1917an de desthilatdariya monarşiyê ya Rûsyayê hatiye hilweşandin û di dawiyê de SFSR-ya Rûsyayê ku dewleta yekem a makezagonî ya sosyalîst a cîhanê bû hatiye cihê Împeratoriya rûsî. Piştî [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|Şerê Navxweyî ya Rûsyayê]], SFSR ya Rûsyayê bi sê komarên din ên Sovyetê re [[Yekîtiya Sovyetê]] ava kiriye ku pêkhateyên herî mezin û sereke yê Yekîtiya Sovyetê bû. Di sala 1930an de Yekîtiya Sovyetê ku bibû sedema berdêla bi milyon jiyanan di pêşketina pîşesaziyeke bilez de bû. Piştre di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bi pêşengiya hewildanên mezin li Eniya Rojhilat roleke diyarker ji bo hevalbendan lîstiye. Bi destpêkirina [[Şerê Sar]] re ji bo serdestiya îdeolojîk û bandora navneteweyî bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] re dikeve nav hewlên hevberî yê. Di serdema Sovyetê ya sedsala 20an de hinek biserketinên teknolojîk ên Rûsyayê yên herî girîng têne dîtin ku di nav de yekem satelayta ku ji hêla mirovan ve hatiye çêkirin û yekem sefera mirovî ya li fezayê hatiye pêk anîn. Di sala 1991ê de SFSR ya Rûsyayê bi rûxandina Yekîtiya Sovyetê re wekî Federasyona Rûsyayê hatiye damezrandin. Ji aliyê Federasyona Rusyayê ve destûreke nû hatiye qebûlkirin ku sîstema nîv-serokatiyê federal hatiye ava kirin. Ji destpêka sedsalê ve pergala siyasî ya Rûsyayê di bin serweriya [[Vladîmîr Pûtîn]] de ye ku welat di bin serweriya wî de paşveçûneke demokratîk werdigire û bûye dîktatoriyeke otorîter. Rûsya bi awayekî leşkerî tevlî gelek pevçûnên li hemberê dewletên sovyeta berê û welatên din bûye. Tevî şerê bi [[Gurcistan]]ê ya sala 2008an de û şerê bi [[Ûkrayna]]yê re ku ji sala 2014an de tevî Kirimê ku di sala 2014an de hatiye desteserkirin û çar herêmên din ên ku di sala 2022an de ji aliyê Rûsya ve hatiye dagirkirin şerê rûsî berdewam dike. Rûsya endamê daîmî yê Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî, endamê G20, SCO, BRICS, APEC, OSCE û WTO û dewleta endamê pêşeng a rêxistinên Post-Sovyet ên wekî CIS, CSTO û EAEU/EEU ye. == Nav == Navê Rûsya ji dewleta rusê hatiye wergirtin ku dewleteke serdema navîn e ku bi piranî [[slavên rojhilatî]] lê dijîn. Lêbelê navê Rûsya piştre girîngiya bidest dixe ku nerê welat pir caran ji hêla niştecîhên xwe ve wekî "Русская Земля" (Russkaya Zemlya, Erdê Rûsyayê) hatiye binav kirin. Ji bo ku welat ji dewletên din ên ku ji vî navî hatine zêdekirin, di dîroka nûjen de wekê ''Rûsyaya Kievan'' jî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Russia |sernav=Russia {{!}} Etymology of the name Russia by etymonline |malper=www.etymonline.com |roja-gihiştinê=2024-12-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |sernav=rus |url=https://www.thefreedictionary.com/rus |kovar=The Free Dictionary }}</ref> Navê ''Rûs'' ji gelê rûs hatiye ku komeke varangiyan (dibe ku wîkîngên dwêdî hatiye) ku damezrînerên dewleta rûsî (Русь) bûn. Navê ''Ruthenia'' ku forma latînî ya kevn a navê rûsî bû, ji bo herêmên rojava û başûr ên herêma Rûsyayê re ku bi piranî li tenişta Ewropaya Katolîk bûn hatiye binavkirin. Navê niha yê welat Россия (Rossiya) ji peyva yewnanî ya Rûsya (Rosia) tê ku forma yewnanî ya navê Rûsî û her weha bilêvkirina [[Împeratoriya Bîzansê]] ya Kievan a Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Russians: The People of Europe |paşnav=Milner-Gulland |pêşnav=Robin |weşanger=Wiley |tarîx=2000-04-07 |isbn=978-0-631-21849-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BgJjHFwmj2UC&pg=PA1&hl=ku }}</ref> == Dîrok == === Dîroka despêkê === [[Wêne:Yamnaya Steppe Pastoralists.jpg|thumb|çep|Tevî çanda Afanasievo ya başûrê Sîbîryayê, belavbûna Serdema Bronz a bav û kalên şivaniyê yên Yamnaya Steppe ku di navbera 3300 û 1500 {{bz}} de belav bûne.]] Yekem bicih bûna mirovî ya li Rûsyayê heya serdema Oldowan a destpêka Paleolîtîka Jêrîn diçe. Nêzîkî 2 milyon sal berê nûnerên ''Homo erectus'' koçî [[Nîvgirava Tamanê]] ya li başûrê Rûsyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shchelinsky |pêşnav=V. E. |paşnav2=Gurova |pêşnav2=M. |paşnav3=Tesakov |pêşnav3=A. S. |paşnav4=Titov |pêşnav4=V. V. |paşnav5=Frolov |pêşnav5=P. D. |paşnav6=Simakova |pêşnav6=A. N. |tarîx=2016-01-30 |sernav=The Early Pleistocene site of Kermek in western Ciscaucasia (southern Russia): Stratigraphy, biotic record and lithic industry (preliminary results) |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S104061821500991X |kovar=Quaternary International |series=The first peopling of Europe and technological change during the Lower-Middle Pleistocene transition |cild=393 |rr=51–69 |doi=10.1016/j.quaint.2015.10.032 |issn=1040-6182 }}</ref> Li [[Kafkasyaya Bakur]] amûrên kevirên heste yên ku dîroka amûran ji 1,5 milyon sal berê vedigere hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://paleogeo.org/article3.html |sernav=Articles |malper=web.archive.org |tarîx=2013-05-20 |roja-gihiştinê=2024-12-21 |roja-arşîvê=2013-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130520090413/http://paleogeo.org/article3.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Mînakên dîroka radyokarbonê yên ji şikefta Denisova ya li Çiyayên Altayê tê texmîn kirin ku mînakên herî kevn a Denisovayê ye ku 195-122.700 sal berê jiyaye. Di şikefta paşîn de fosîlên Denî ku hîbrîdek mirovî ya kevnar bû ku nîv Neandertal û nîv Denisovayî bûn û 90.000 sal berê jiyan kirine hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1559&context=smhpapers1 |sernav=Wayback Machine |malper=ro.uow.edu.au |roja-gihiştinê=2024-12-21 }}</ref> Rûsya warê hinek ji Neandertalên dawîn ên ku 45.000 sal berê di şikefta Mezmaiskayayê de hatine dîtin bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ovchinnikov |pêşnav=Igor V. |paşnav2=Götherström |pêşnav2=Anders |paşnav3=Romanova |pêşnav3=Galina P. |paşnav4=Kharitonov |pêşnav4=Vitaliy M. |paşnav5=Lidén |pêşnav5=Kerstin |paşnav6=Goodwin |pêşnav6=William |tarîx=2000 |sernav=Molecular analysis of Neanderthal DNA from the northern Caucasus |url=https://www.nature.com/articles/35006625 |kovar=Nature |ziman=en |cild=404 |hejmar=6777 |rr=490–493 |doi=10.1038/35006625 |issn=1476-4687 }}</ref> Yekem şopa mirovên nûjen a destpêkê li Rûsyayê ji 45.000 salên berê vedigere ku li rojavayê Sîbîryayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4753769 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=0028-0836 }}</ref> Vedîtina bermahiyên çandî yên bi giranî bermahiyên mirovên nûjen ên anatomîkî ye ku herî kêm 40.000 sal berê li Kostyonki–Borshchyovo û li Sungir ku dîroka wan vedigere 34.600 sal berê li rojavayê Rûsyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sikora |pêşnav=Martin |paşnav2=Seguin-Orlando |pêşnav2=Andaine |paşnav3=Sousa |pêşnav3=Vitor C. |paşnav4=Albrechtsen |pêşnav4=Anders |paşnav5=Korneliussen |pêşnav5=Thorfinn |paşnav6=Ko |pêşnav6=Amy |paşnav7=Rasmussen |pêşnav7=Simon |paşnav8=Dupanloup |pêşnav8=Isabelle |paşnav9=Nigst |pêşnav9=Philip R. |paşnav10=Bosch |pêşnav10=Marjolein D. |paşnav11=Renaud |pêşnav11=Gabriel |paşnav12=Allentoft |pêşnav12=Morten E. |paşnav13=Margaryan |pêşnav13=Ashot |paşnav14=Vasilyev |pêşnav14=Sergey V. |paşnav15=Veselovskaya |pêşnav15=Elizaveta V. |tarîx=2017-11-03 |sernav=Ancient genomes show social and reproductive behavior of early Upper Paleolithic foragers |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aao1807 |kovar=Science |cild=358 |hejmar=6363 |rr=659–662 |doi=10.1126/science.aao1807 }}</ref> Mirov herî kêm 40.000 sal berê li Mamontovaya Kuryayê gihîştine Rûsyaya Arktîk.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pavlov |pêşnav=Pavel |paşnav2=Svendsen |pêşnav2=John Inge |paşnav3=Indrelid |pêşnav3=Svein |tarîx=2001 |sernav=Human presence in the European Arctic nearly 40,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/35092552 |kovar=Nature |ziman=en |cild=413 |hejmar=6851 |rr=64–67 |doi=10.1038/35092552 |issn=1476-4687 }}</ref> Nifûsên kevnar ên Ewrasyaya Bakur ên ji Sîbîryayê ji hêla genetîkî ve dişibin çanda Mal'ta–Buret û Afontova Gora ku beşdareke genetîkî ya girîng ên ji amerîkîyên xwemalî yên kevnar û Hunter-Gathererên rojhilatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Balter |pêşnav=Michael |tarîx=2013-10-25 |sernav=Ancient DNA Links Native Americans With Europe |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.342.6157.409 |kovar=Science |cild=342 |hejmar=6157 |rr=409–410 |doi=10.1126/science.342.6157.409 }}</ref> Hîpoteza Kurgan a li herêma Volga-Dnieper li başûrê Rûsya û Ûkraynayê wekê urheimat ya Proto-Hind-Ewropiyan bi cih dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |paşnav2=Ringe |pêşnav2=Don |tarîx=2015-01-14 |sernav=The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-linguist-030514-124812 |kovar=Annual Review of Linguistics |ziman=en |cild=1 |hejmar=Volume 1, 2015 |rr=199–219 |doi=10.1146/annurev-linguist-030514-124812 |issn=2333-9683 }}</ref> Koçberiyên destpêkê yên Hind û Ewropî yên ji pêngava Pontîk-Xezerê ya Ûkrayna û Rûsyayê, bav û kalên Yamnaya û zimanên Hind-Ewropî li deverên mezin ên Ewrasyayê belav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015-03-02 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5048219 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=0028-0836 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/nomadic-herders-left-strong-genetic-mark-europeans-and-asians |sernav=Nomadic herders left a strong genetic mark on Europeans and Asians |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2024-12-21 |ziman=en }}</ref> Pastoralîzma koçerî li deşta Pontîk-Kaspiyayê ku di serdema Kalkolîtîk de dest pê dike pêşketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html |sernav=The "Princess" of Ipatovo |malper=web.archive.org |tarîx=2008-06-10 |roja-gihiştinê=2024-12-21 |roja-arşîvê=2008-06-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080610043326/http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bermahiyên van şaristaniyên deştan li cihên wekî Ipatovo, Sintashta, Arkaim û Pazyryk hatine kişfkirin ku di şer de şopên herî kevn ên hespan ên naskirî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early riders: the beginnings of mounted warfare in Asia and Europe |paşnav=Drews |pêşnav=Robert |weşanger=Routledge |tarîx=2004 |isbn=978-0-415-32624-7 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm53021519 |oclc=ocm53021519 }}</ref> Çêbûna genetîkî ya axaftvanên malbata zimanên ûralî li bakurê Ewropayê bi koça ji Sîbîryayê ku bi kêmî ve 3500 sal berê dest pê kiribû, pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lamnidis |pêşnav=Thiseas C. |paşnav2=Majander |pêşnav2=Kerttu |paşnav3=Jeong |pêşnav3=Choongwon |paşnav4=Salmela |pêşnav4=Elina |paşnav5=Wessman |pêşnav5=Anna |paşnav6=Moiseyev |pêşnav6=Vyacheslav |paşnav7=Khartanovich |pêşnav7=Valery |paşnav8=Balanovsky |pêşnav8=Oleg |paşnav9=Ongyerth |pêşnav9=Matthias |paşnav10=Weihmann |pêşnav10=Antje |paşnav11=Sajantila |pêşnav11=Antti |paşnav12=Kelso |pêşnav12=Janet |paşnav13=Pääbo |pêşnav13=Svante |paşnav14=Onkamo |pêşnav14=Päivi |paşnav15=Haak |pêşnav15=Wolfgang |tarîx=2018 |sernav=Ancient Fennoscandian genomes reveal origin and spread of Siberian ancestry in Europe |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6258758 |kovar=Nature Communications |ziman=en |cild=9 |doi= }}</ref> Di sedsalên 3em û 4em ên {{pz}} de padîşahiya Gothîk Oium li başûrê Rûsyayê hebû ku paşê ji aliyê hunan ve hatiye dagir kirin. Di navbera sedsalên 3em û 6em ên {{pz}} de Padîşahiya Bosporan ku sîyaseteke helenîstîkî bû ku li şûna kolonîyên yewnanî bi dest xistibû bi êrîşên koçeran ên ku ji alîyê qebîleyên şerker ên wekê hun û ewrasiyên Ewrasyayê ve dihatin birêvebirin, hatiye birîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dynamics: why states rise and fall |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-691-11669-3 |cih=Princeton |series=Princeton studies in complexity }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Greek colonisation of the Black Sea area: historical interpretation of archaeology |weşanger=F. Steiner |tarîx=1998 |isbn=978-3-515-07302-8 |cih=Stuttgart |ziman=engger |paşnavê-edîtor=Tsetskhladze |pêşnavê-edîtor=Gocha R. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm40844803 |series=Historia. Einzelschriften |oclc=ocm40844803 }}</ref> Bav û kalên rûsan di nav eşîrên slavî de ne ku ji Proto-Hind û Ewropiyan veqetiyane ku tê texmînkirin ev veqetandin 1500 sal berê li bakurê rojhilatê Ewropayê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhernakova |pêşnav=Daria V. |paşnav2=Brukhin |pêşnav2=Vladimir |paşnav3=Malov |pêşnav3=Sergey |paşnav4=Oleksyk |pêşnav4=Taras K. |paşnav5=Koepfli |pêşnav5=Klaus Peter |paşnav6=Zhuk |pêşnav6=Anna |paşnav7=Dobrynin |pêşnav7=Pavel |paşnav8=Kliver |pêşnav8=Sergei |paşnav9=Cherkasov |pêşnav9=Nikolay |paşnav10=Tamazian |pêşnav10=Gaik |paşnav11=Rotkevich |pêşnav11=Mikhail |paşnav12=Krasheninnikova |pêşnav12=Ksenia |paşnav13=Evsyukov |pêşnav13=Igor |paşnav14=Sidorov |pêşnav14=Sviatoslav |paşnav15=Gorbunova |pêşnav15=Anna |tarîx=2020-01-01 |sernav=Genome-wide sequence analyses of ethnic populations across Russia |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0888754318307419 |kovar=Genomics |cild=112 |hejmar=1 |rr=442–458 |doi=10.1016/j.ygeno.2019.03.007 |issn=0888-7543 }}</ref> Slavên Rojhilatî hêdî hêdî li rojavayê Rûsyayê (li navbera Moskoya nûjen û Saint-Petersburgê de) bi du pêlên koçberiyê de bi cih bûne. Pêleke koçberiyê ji Kîevê ber bi Sûzdal û Muromaya îro ve diçe û pêleke koçberî ya din jî ji Polotsk ber bi Novgorod û Rostovê ve diçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inner Eurasia from prehistory to the Mongol Empire |paşnav=Christian |pêşnav=David |weşanger=Blackwell |tarîx=2022 |isbn=978-0-631-20814-3 |çap=Réimpr. de l'éd. de 1998 |cih=Malden (Mass.) |series=A history of Russia, Central Asia and Mongolia }}</ref> Beriya koçberiyê slaviyan li herêmê gelên Fînno-Ugrî jiyan kirine. Ji sedsala 7an û pê ve Slavên Rojhilatî yên ku koçê herêmê bûne Fînno-Ugriyên xwemalî hêdî hêdî hatine asîmîle kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/2.htm |sernav=Russia - History |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-21 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Cambridge medieval history |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36291-7 |cih=Cambridge [England] ; New York, NY, USA |paşnavê-edîtor=McKitterick |pêşnavê-edîtor=Rosamond }}</ref> === Rûs a Kîevanê === [[Wêne:Kievan Rus en.jpg|thumb|çep|Di sedsala 11an Rûsa Kîevan.]] Damezrandina yekem dewletên Slavyaya Rojhilat di sedsala 9an de bi hatina varangiyan, bazirgan, şervan û niştecihên herêma [[Deryaya Baltîk]] re hevdem bû. Berî her tiştî ev vîkîngên ku bi eslê xwe skandînavî bûn ku ji rojhilatê Baltîkê bi rêyên avê ber bi [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] ve hatibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Byzantium and the Slavs |paşnav=Obolensky |pêşnav=Dimitri |weşanger=Crestwood, N.Y. : St. Vladimir's Seminary Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-88141-008-2 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/byzantiumslavs0000obol }}</ref> Li gorî Nestor Chronicle, varangên ji gelê Rûsyayê bi navê Rurîk di sala 862an de wekî hikumdarê Novgorodê hatiye hilbijartin. Di 882an de cîgirê wî Oleg ku berê bac dabû Xazaran, ji aliyê başûr ve derbas dibe û Kîevê zeft dike û Rûsa Kîevan ava dike. Oleg, kurê Rurik Igor û kurê Igor Svyatoslav I di pey re hemî eşîrên herêmî yên Slavyaya Rojhilat bi serweriya Kîevê ve hatine girêdan ku Desthilatdariya Xezerê hatiye hilweşandin û çend kampanyayên leşkerî li dijî Bîzans û Persiyan hatiye dest pê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to medieval Europe, 300-1550 |paşnav=Blockmans |pêşnav=Wim |weşanger=Routledge |tarîx=2007 |isbn=978-0-415-34699-3 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm71322201 |paşnav2=Hoppenbrouwers |pêşnav2=Peter |oclc=ocm71322201 }}</ref> Ji sedsalên 10an heta sedsala 11an, Rûsa Kievan bûye yek ji mezintirîn û dewlemendtirîn welatên Ewropayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/t/pm/64851.htm |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en }}</ref> Di dema desthilatdariya Vladîmîrê Mezin (980-1015) û kurê wî Yaroslavê Aqilmend (1019-1054) de, Serdema Zêrîn a Kîevê hate ceribandin ku di wê demê de Xirîstiyaniya Ortodoks ji Bîzansê hatiye pejirandin û yekem qanûna nivîskî ya Slaviya Rojhilat bi navê Russkaya Pravda hatiye nivîsandin. Di Serdema feodalîzmê û desentralîzasyonê de bi têkoşîna di navbera endamên Xanedaniya Rûrik de ku Rûs a Kîevan hikum dikir hatiye nîşankirin. Serdestiya Kievanê li bakur-rojhilat Vladimir-Suzdal, li bakur-rojava Komara Novgorod û li başûr-rojava Mîrektiya Galisiya-Volînyan kêm bû. Di navbera salên 1237-40 de dagirkirina mongolan derba dawî li Rûs a Kîevan dixe û dibe sedema ku welat hilweşe û nîvê nifûsa xwe winda bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kiev: A Portrait, 1800-1917 |paşnav=Hamm |pêşnav=Michael F. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-691-02585-8 |çap= |cih=Princeton, New Jersey }}</ref> Piştê şêlandin û dagirkirina mongolan başûr û navenda Rûsyayê ji aliyê Tirk-Mongolan ve hatiye dagirkirin. Di dawiyê de Galîsya-Volînya ku di nav Hevbeşiya Polonî-Lîtvanya de bûn Vladimir-Suzdal û Komara Novgorod, du herêmên li ser derûdora Kîevê, asîmîle dibin û ji bo neteweya nûjen a rûsan bingeh ava dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shsu.edu/~his_ncp/Kievan.html |sernav=Kievan Rus' and Mongol Periods |malper=web.archive.org |tarîx=2015-11-09 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |roja-arşîvê=2015-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151109082559/http://www.shsu.edu/~his_ncp/Kievan.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Novgorod tevî Pskov di heyama desthilatdariya Mongolan de bi rêveberiyeke otonomî hatiye parastin ku bi giranî ji hovîtiyên mongolan ku bandorê li welatê mayî dike rizgar dibe. === Dukatiya Mezin a Moskowê === Hilweşîna Kievan Rûsî di dawiyê de şahidiya mezinbûna Dukaya Mezin a Moskowê ku di destpêkê de beşek ji Vladimir-Suzdalê bû dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/item/97007563 |sernav=Russia : a country study {{!}} Library of Congress |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}</ref> Di dema ku hê jî di bin destê Mongol-Tataran de bû û bi lihevhatina wan, Moskow di destpêka sedsala 14an de dest bi bihêztir kirina bandora xwe yê li herêmê dike ku gav bi gav dibe hêza pêşeng "yekkirina axa Rûsyayê".<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of Medieval Europe |paşnav=Mackay |pêşnav=Angus |weşanger=Routledge |tarîx=2002-09-11 |isbn=978-1-134-80693-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=X6KIAgAAQBAJ }}</ref> Dema ku kursiyê Metropolîtanê ya [[Dêra ortodoks|Dêra Ortodoks]] a Rûsyayê di sala 1325an de derbasê Moskowê dibe, bandora dêrê zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A companion to Russian history |weşanger=Wiley-Blackwell |tarîx=2009 |isbn=978-1-4443-0842-6 |cih=Chichester |paşnavê-edîtor=Gleason |pêşnavê-edîtor=Abbott |series=Blackwell companions to world history }}</ref> Hevrikê dawî yê Moskowê, Komara Novgorod, wekî navenda bazirganiya postê û bendera herî rojhilat a Yekitîya Hanseatîkê pêşveketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anders |pêşnav=Holsgaard-Larsen |paşnav2=Corrie |pêşnav2=Myburgh |paşnav3=Jan |pêşnav3=Hartvigsen |paşnav4=Cuno |pêşnav4=Rasmussen |paşnav5=Marianne |pêşnav5=Hartvig |paşnav6=Kristian |pêşnav6=Marstrand |paşnav7=Per |pêşnav7=Aagaard |tarîx=2010 |sernav=Standardized simulated palpation training--development of a palpation trainer and assessment of palpatory skills in experienced and inexperienced clinicians |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20171136 |kovar=Manual Therapy |cild=15 |hejmar=3 |rr=254–260 |doi=10.1016/j.math.2010.01.003 |issn=1532-2769 |pmid=20171136 }}</ref> Bi rêberiya Mîrê Moskowê Dmitriy Donskoy artêşa yekbûyî ya mîrekiyên rûsî di şerê Kulikovoyê de ku di sala 1380an de diqewime li hemberê Mongol-Tataran serkevtineke girîng bidest dixe û Mongol-Tatar têk diçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/2.htm |sernav=Russia - History |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}</ref> Moskow hêdî hêdî duka xwe sereke û mîrektiyên derdorê, tevî erdên di destên hevrikên berê yên bihêz ên mîna Tver û Novgorod bidest dixe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/3.htm |sernav=Russia - Muscovy |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}</ref> Ivan III ("mezin") kontrola Hordeya Zêrîn avêt û tevahiya bakurê Rûsyayê di bin serweriya Moskowê de bihêztir dike û yekem hikumdarê rûsê bû ku sernavê "Dukaya mezin a hemî Rûsyayê" werdigire. Piştî dagirkirina Konstantînopolîsê ku di 1453an ji aliyê osmaniyan hatiye dagirkirin, Moskow îdîa kiriye ku bajêr nûnertiya mîrateya Împeratoriya Romaya Rojhilat wergirtiye. Ivan III bi Sophia Palaiologina ku biraziya împeratorê Bîzansê yê dawî Constantine XI bû dizewice û nîşana Eylo yê duserî ya Bîzansî di destpêkê de wekê nîşana xwe diyar dike û di dawiyê de jî wekê nîşana Rûsyayê diyar dike.<ref name=":0" /> Vasily III di destpêka sedsala 16an de bi girêdana çend dewletên paşîn ên serbixwe yên Rûsyayê hemî Rûsyayê dike yek.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of the Modern European State System, 1494-1618 |paşnav=Anderson |pêşnav=M. S. |weşanger=Routledge |tarîx=2014-09-25 |isbn=978-1-317-89275-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=smCgBAAAQBAJ&pg=PT281 }}</ref> === Tsardoma Rûsyayê === [[Wêne:Ivan IV by anonim (18th c., GIM).jpg|thumb|Ivan IV ji 1533an heta sala 1547an Tsardomê Mezin ê Moskowê bû.]] Di geşedaniya ramanên Romaya Sêyemîn de, dukê mezin Ivan IV ("bi xof") di sala 1547an de bi fermî taca yekem tsar a Rûsyayê hate li xwe kiriye. Tsar zagoneke nû derdixe (Sudebnik ya 1550), yekem saziya nûnerê feodal a rûsî (Zemsky Sobor) ava dike, artêşê ji nû ve nû dike, bandora dîndaran asteng dike û rêveberiya herêmî ji nû ve birêxistin dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/3.htm |sernav=Russia - Muscovy |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Di dema padîşahiya xwe yê dirêj de Ivan bi girêdana sê xanatên tataran, Kazan û Astraxan li ser Volga û Xanate Sibirê ku li başûrê rojavayê Sîbîryayê li erdê Rûsyayê zêde dike ku erdê Rûsyayê ya mezin ducaran berfireh dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Perrie |pêşnav=Maureen |tarîx=1978 |sernav=The Popular Image of Ivan the Terrible |url=https://www.jstor.org/stable/4207642 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=56 |hejmar=2 |rr=275–286 |issn=0037-6795 }}</ref> Di dawiyê de, di dawiya sedsala 16an de Rûsya ber bi rojhilatê Çiyayê Uralê ve berfireh dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Skryivnikov |pêşnav=R. G. |tarîx=1986-01-01 |sernav=Ermak's Siberian Expedition |url=https://brill.com/view/journals/ruhi/13/1/article-p1_1.xml |kovar=Russian History |ziman=en |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–39 |doi=10.1163/187633186X00016 |issn=1876-3316 }}</ref> Lêbelê Tsardom ji bo gihîştina beravên Baltik û bazirganiya deryayê ku Şerê Livoniyayê ya dirêj û neserketî li dijî hevbendiya Keyaniya Polonya û Dukatiya Mezin a Lîtvanya (paşê Yekîtiya polonî-lîtvanî ya yekbûyî), Keyaniya Swêdê û Danîmarka-Norwêcê dide destpêkirin qels dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Filyushkin |pêşnav=Alexander |tarîx=2016-03-23 |sernav=Conquest, Borders, Geopolitics |url=https://brill.com/view/journals/ruhi/43/1/article-p1_1.xml |kovar=Russian History |ziman=ru |cild=43 |hejmar=1 |rr=1–21 |doi=10.1163/18763316-04301004 |issn=1876-3316 }}</ref> Tsardom bi vê qelisbûnê di sala 1572an de di şerê artêşeke dagirker a Tatarên Kirimê ya Şerê Molodî de bi tevahî têk diçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reign of terror: Ivan IV |paşnav=Skrynnikov |pêşnav=R. G. |weşanger=Brill |tarîx=2016 |isbn=978-90-04-30400-0 |cih=Leiden ; Boston |paşnav2=Williams |pêşnav2=Paul |series=Eurasian studies library : history, societies & cultures in Eurasia }}</ref> Mirinên kurên Ivan di sala 1598an de dawiya xanedana Rurikên kevnar bi xwe re tîne û ligel birçîbûna karesatbar a salên 1601-1603an dibe sedema şerekî navxweyî, serweriya îdeakaran û destwerdana biyanî yên di dema tengasiyên destpêka sedsala 17an.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunning |pêşnav=Chester |tarîx=1995 |sernav=Crisis, Conjuncture, and the Causes of the Time of Troubles |url=https://www.jstor.org/stable/41036998 |kovar=Harvard Ukrainian Studies |cild=19 |rr=97–119 |issn=0363-5570 }}</ref> Hevbendiya Polonî-Lîtvanî, sûd werdigirt ku beşek ji Rûsyayê desteser dike ku heya paytexta Moskowê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wójcik |pêşnav=Zbigniew |tarîx=1982 |sernav=Russian Endeavors for the Polish Crown in the Seventeenth Century |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Russian-Endeavors-for-the-Polish-Crown-in-the-W%C3%B3jcik/cdef7146d890d1489bec076247f598d4377cb522 |kovar=Slavic Review |ziman=en |cild=41 |hejmar=1 |rr=59–72 |doi=10.2307/2496635 |issn=0037-6779 }}</ref> Di sala 1612an de polonî neçar dimînin ku paşde vekişin. Piştê vekişîna poloniyan Rûsya ji hêla hêzên dilxwaz ên rûsî ve ku ji hêla bazirgan Kuzma Minin û prens Dmitriy Pozharsky ve dihatin birêvebirin hatiye parastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bogolitsyna |pêşnav=Anna |paşnav2=Pichler |pêşnav2=Bernhard |paşnav3=Vendl |pêşnav3=Alfred |paşnav4=Mikhailov |pêşnav4=Alexander |paşnav5=Sizov |pêşnav5=Boris |tarîx=2009 |sernav=Investigation of the Brass Monument to Minin and Pozharsky, Red Square, Moscow |url=https://www.jstor.org/stable/27867061 |kovar=Studies in Conservation |cild=54 |hejmar=1 |rr=12–22 |issn=0039-3630 }}</ref> Xanedaniya Romanov di sala 1613an de bi biryara Zemskî Sobor derdikeve ser textê û welêt gav bi gav ji qeyranê xilas dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Orchard |pêşnav=G. Edward |tarîx=1989 |sernav=The Election of Michael Romanov |url=https://www.jstor.org/stable/4210028 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=67 |hejmar=3 |rr=378–402 |issn=0037-6795 }}</ref> Rûsya di sedsala 17an de ku serdema Kozakan bû, mezinbûna axa xwe berdewam kiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/collections/meeting-of-frontiers/articles-and-essays/exploration/russian-discovery-of-siberia/ |sernav=The Russian Discovery of Siberia {{!}} Exploration {{!}} Articles and Essays {{!}} Meeting of Frontiers {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |malper=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Di 1654an de rêberê Ûkraynayê, Bohdan Khmelnytsky, pêşniyar kiriye ku Ûkrayna di bin parastina tsarê Rûsyayê Alexis de be û qebûl kirina vê pêşniyarê dibe sedema şerê rûs û poloniyan. Di dawiyê de Ûkrayna li ser Dnieperê hatiye perçe kirin û beşa rojhilat (Ûkraynaya Çep û Kyîv) di bin serweriya Rûsyayê de dimîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The northern wars: war, state and society in northeastern Europe, 1558 - 1721 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-0-582-06429-4 |cih=London New York |series=Modern wars in perspective }}</ref> Ber bi rojhilat ve kifşkirina bilez a rûsî û kolonîzekirina Sîbîryaya berfireh berdewam kiriye bi vê berfireh bûne re nêçîrvaniya postên ajalan û ji bo qiloçên fîlan, nêçîrvaniya fîlan kirine. Kaşîfên rûsî bi giranî li ser rêçên Çemê Sîbîryayê ber bi rojhilat ve çûye û di nîvê sedsala 17an de, li rojhilatê Sîbîryayê, li nîvgirava Chukchi, li kêleka çemê Amûrê û li peravên Okyanûsa Pasîfîk, wargehên rûsan hebûn.<ref name=":1"/> Di 1648an de Semyon Dezhnyov bûye yekem kese ewropî ku ji Tengava Beringê derbas bûye. === Împeratoriya Rûsyayê === [[Wêne:Growth of Russia 1547-1725.png|thumb|çep|Berfirehbûna axa Rûsyayê ji dema serweriya Ivan IV heya mirina Peter I.]] Di bin serweriya [[Petrûsê Mezin]] de li Rûsyayê di 1721ê de rêveberiya împeratoriyeke hate ragihandin û xwe wekî yek ji hêzên mezin ên ewropî destnîşan kiriye. Împeratoriya Rûsyayê ji 1682an heya 1725an hikum kiriye ku Petrûs di Şerê Mezin ê Bakur (1700-1721) de Swêdê têk dibe û gihîştina Rûsyayê ji bo derya û bazirganiya deryayê re peyda dike. Di sala 1703an de li ser Deryaya Baltîkê, Peter Saint Petersburg wekê paytexta nû ya Rûsyayê ava dike. Di tevahiya desthilatdariya wî de reformên berfireh hatine kirin ku bandorên çandî yên rojavayî yên girîng aniye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/4.htm |sernav=Russia - Early Imperial Russia |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Catherine I (1725-1727), paşê Peter II (1727-1730) û Anna li cihê derbasî ser textê bûne. Di salên 1741-1762an de di dema serweriya qîza Petrûs I Elizabeth de Rûsya beşdarî Şerê Heft Salan (1756-1763) dibe. Di dema pevçûnê de leşkerên rûsî Prûsyaya Rojhilat dagir kirin û gihîştine bajarê Berlînê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kohn |pêşnav=Hans |tarîx=1960 |sernav=Germany and Russia |url=https://www.jstor.org/stable/45310370 |kovar=Current History |cild=38 |hejmar=221 |rr=1–5 |issn=0011-3530 }}</ref> Lêbelê piştî mirina Elizabeth, ji aliyê Peter III ya Rûsyayê ve ku alîgirê [[Keyaniya Prûsyayê|Padîşahiya Prûsyayê]] bû hemî erdên dagirkirî ji bo Padîşahiya Prûsyayê hatiye vegerandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Raeff |pêşnav=Marc |tarîx=1970 |sernav=The Domestic Policies of Peter III and his Overthrow |url=https://www.jstor.org/stable/1844479?origin=crossref |kovar=The American Historical Review |cild=75 |hejmar=5 |rr=1289–1310 |doi=10.2307/1844479 |issn=0002-8762 }}</ref> Catherine II ("mezin") ku di salên 1762-1796an de hikum kiriye, serokatiya [[Serdema Ronakbîrî ya Rûsyayê]] kiriye. Wê kontrola siyasî ya rûsî li ser Hevbendiya Polonî-Lîtvanî berfireh kiriye û piraniya herêmên wê bi Rûsyayê ve girêdsye û Rûsyayê dike welatê herî qelebalix ê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Perkins |pêşnav=James Breck |tarîx=1896 |sernav=The Partition of Poland |url=https://www.jstor.org/stable/1833615?origin=crossref |kovar=The American Historical Review |cild=2 |hejmar=1 |rr=76–92 |doi=10.2307/1833615 |issn=0002-8762 }}</ref> Li aliyê başûr piştî Şerên Rûs û Tirkan yên serketî yên li dijî Xanedaniya Osmanî, Katerîn sinorê Rûsyayê berbi [[Deryaya Reş]] ve bi pêş ve bir ku di vê demê de hilweşandina Xanatoya Kirimê pêk hatiye û Kirim beşdarî axa Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anderson |pêşnav=M. S. |tarîx=1958 |sernav=The Great Powers and the Russian Annexation of the Crimea, 1783-4 |url=https://www.jstor.org/stable/4205010 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=37 |hejmar=88 |rr=17–41 |issn=0037-6795 }}</ref> Di encama serketinên li ser Îrana Qacarî di dema şerê Rûs û Farisan de, di nîvê yekem a sedsala 19an de Rûsya [[Qefqasya]]yê jî zeft dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Behrooz |pêşnav=Maziar |tarîx=2013 |sernav=Revisiting the Second Russo-Iranian War (1826–28): Causes and Perceptions |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iranian-studies/article/abs/revisiting-the-second-russoiranian-war-182628-causes-and-perceptions/5E6C3498B65CEF2D22147C93CB1BDAF5 |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=46 |hejmar=3 |rr=359–381 |doi=10.1080/00210862.2012.758502 |issn=0021-0862 }}</ref> Paşê Catherine, kurê wê Pawlos, kesayeteke bêîstîqrar bû û bi giranî li ser pirsgirêkên hundurîn eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ragsdale |pêşnav=Hugh |tarîx=1983 |sernav=Russia, Prussia, and Europe in the Policy of Paul I |url=https://www.jstor.org/stable/41046596 |kovar=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas |cild=31 |hejmar=1 |rr=81–118 |issn=0021-4019 }}</ref> Piştê serweriya wî ya kurt, stratejiya Katerîn berdewam dibe ku Alexander I (1801–1825) di sala 1809an de [[Fînlenda]]yê ji [[Swêd]] a qelsbûyî û di sala 1812an de Besarabiya jî ji osmaniyan hatiye stendin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1910 |sernav=Finland |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/finland/4B3F87858EBEBA91AB5B90E311B55B1F |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=4 |hejmar=3 |rr=350–364 |doi=10.2307/1945868 |issn=1537-5943 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Charles |tarîx=1993 |sernav=Moldova and the New Bessarabian Questions |url=https://www.jstor.org/stable/40396520 |kovar=The World Today |cild=49 |hejmar=7 |rr=135–139 |issn=0043-9134 }}</ref> Di vê heyamê de li [[Amerîkaya Bakur]], rûs bûne yekem ewropî ku gihîştine [[Alaska]]yê û Alaskayê kolonî kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/harriman/1899/exploration.html |sernav=PBS - Harriman: History of Exploration |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Di salên 1803-1806an de yekem gera rûsî ya cîhanê hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McCartan |pêşnav=E. F. |tarîx=1963 |sernav=The Long Voyages--Early Russian Circumnavigation |url=https://www.jstor.org/stable/126593?origin=crossref |kovar=The Russian Review |cild=22 |hejmar=1 |rr=30–37 |doi=10.2307/126593 |issn=0036-0341 }}</ref> Di sala 1820an de, sefereke rûsî parzemîna [[Antarktîka]]yê kişf dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/who-discovered-antarctica-depends-who-ask |sernav=Who really discovered Antarctica? Depends who you ask. |malper=web.archive.org |tarîx=2021-03-05 |roja-gihiştinê=2024-12-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305011853/https://www.nationalgeographic.com/history/article/who-discovered-antarctica-depends-who-ask |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Şoreşa rûsî û şerê navxweyî === [[Wêne:Vladimir Lenin Speech in May 1920.jpg|thumb|çep|Vladîmîr Lenîn di sala 1920an de li Moskowê diaxive.]] Rûsya dema ku ji hevalbendên xwe yên Sê Antante veqetiyabû, di sala 1914an de beşdarî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de ji bo bersivdayîna ragihandina şer ê ku Avusturya-Mecarîstanê li hemberê hevalbendê Rusyayê, Serbiya dabûn destpêkirin di çend eniyên de şer de beşdarî şer dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Williamson |pêşnav=Samuel R. |tarîx=1988 |sernav=The Origins of World War I |url=https://www.jstor.org/stable/204825?origin=crossref |kovar=The Journal of Interdisciplinary History |cild=18 |hejmar=4 |rr=795–818 |doi=10.2307/204825 |issn=0022-1953 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmitt |pêşnav=Bernadotte E. |tarîx=1924 |sernav=Triple Alliance and Triple Entente, 1902-1914 |url=https://www.jstor.org/stable/1836520?origin=crossref |kovar=The American Historical Review |cild=29 |hejmar=3 |rr=449–473 |doi=10.2307/1836520 |issn=0002-8762 }}</ref> Di sala 1916am de Êrîşa Brusilov ya Artêşa Rûsî ya Emperyal hema hema bi tevahî Artêşa Awistro-Mecarî hilweşand.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schindler |pêşnav=John |tarîx=2003-01-01 |sernav=Steamrollered in Galicia: The Austro-Hungarian Army and the Brusilov Offensive, 1916 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1191/0968344503wh260oa |kovar=War in History |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=27–59 |doi=10.1191/0968344503wh260oa |issn=0968-3445 }}</ref> Lê belê ji ber zêdebûna lêçûnên şer, qurbaniyên zêde û gotegotên gendelî û xiyanetê zêde dibin, bêbaweriya giştî ya berê ya ji bo rejîmê kûrtir dibe. Ev hemî faktor ji bo Şoreşa Rûsyayê ya sala 1917an ku di du çalakiyên mezin de pêk hatiye dibe bingeh.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/8.htm |sernav=Russia - Revolutions and Civil War |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> Di destpêka sala 1917an de Nicholas II neçar dimîne ku ji ser texte xwe were xwarê ku di encamê de ew û malbata wî di dema Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de têne girtin û piştre jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Walsh |pêşnav=Edmund |tarîx=1928-03-01 |sernav=The Last Days of the Romanovs |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1928/03/the-last-days-of-the-romanovs/303877/ |roja-gihiştinê=2024-12-23 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463 }}</ref> Li cihê rêveberiya monarşiyê koalîsyoneke qelsê partiyên siyasî xwe hikûmeta demkî radigihîne û ji aliyê heman hikumetê ve Komara Rûsyayê hatiye ragihandin. Di 19 çileyê ya sala 1918an de Meclîsa Damezrîner a Rûsyayê, Rûsya komareke federal a demokratîk diyar dike û bi vî awayê biryara hikûmeta demkî qebûl dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mosse |pêşnav=W. E. |tarîx=1964 |sernav=Interlude: The Russian Provisional Government 1917 |url=https://www.jstor.org/stable/149631 |kovar=Soviet Studies |cild=15 |hejmar=4 |rr=408–419 |issn=0038-5859 }}</ref> Dotira rojê Meclîsa Damezrîner ji aliyê Komîteya Birêvebir a Navendî ya hemî Rûsyayê ve hatiye betalkirin.<ref name=":2" /> Saziyeke sosyalîst a alternatîv û Sovyeta Petrogradê bi hev re hebûn ku bi rêya meclîsên karker û gundiyan ên ku bi awayekî demokratîk hatine hilbijartin desthilatdariyê bi dest dixin ku wekê sovyet hatiye binavkirin. Desthilatdariya desthilatdarên nû li cihê ku qeyrana li welêt çareser bike, tenê krîza heyî ya li welêt girantir dike û di dawiyê de bi Şoreşa Oktobir a bi pêşengiya Bolşevîk Vladîmîr Lenîn hikûmeta demkî hatiye hilweşandin û desthilatdariya sovyetan dibe sedema avakirina yekemîn dewleta sosyalîst a cîhanê.<ref name=":2" /> Şerê Navxweyî yê Rûsyayê di navbera Tevgera Spî ya antî-komûnîst û Bolşevîkan, Artêşa Sor de qewimiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Figes |pêşnav=Orlando |tarîx=1990 |sernav=THE RED ARMY AND MASS MOBILIZATION DURING THE RUSSIAN CIVIL WAR 1918–1920 |url=https://academic.oup.com/past/article-lookup/doi/10.1093/past/129.1.168 |kovar=Past and Present |ziman=en |cild=129 |hejmar=1 |rr=168–211 |doi=10.1093/past/129.1.168 |issn=0031-2746 }}</ref> Piştî îmzekirina Peymana Brest-Litovskê ku bi Hêzên Navendî yên Şerê Cîhanê yê Yekem re şer bi dawî anî; Rûsya Bolşevîst piraniya herêmên xwe yên rojava ku %34 ji nifûsê, %54 ji pîşesaziyê, %32 ji zeviyên xwe yên çandiniyê û bi qasî %90 ji kanên komirê dihewîne radest dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/russian-revolution-history-lenin |sernav=From Tsar to U.S.S.R.: Russia's Chaotic Year of Revolution |malper=web.archive.org |tarîx=2021-04-15 |roja-gihiştinê=2024-12-23 |roja-arşîvê=2021-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210415111202/https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/russian-revolution-history-lenin |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hêzên hevalbend ji bo piştgiriya hêzên dij-komunîst destwerdanek leşkerî ya neserkevtî didin destpêkirin. Di dawiya şerê navxweyî yê tund de, aborî û binesaziya Rûsyayê gelek zirar dibînin û bi qasî 10 milyon di şer de jiyana xwe ji dest didin ku piraniya wan sivîl bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Russian-Civil-War/Foreign-intervention#ref283723 |sernav=Russian Civil War - Intervention, Allies, Bolsheviks {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-06 |roja-gihiştinê=2024-12-23 |ziman=en }}</ref> Bi molyonan mirov dibin koçberên spî û birçîbûna rûsî ya salên 1921–1922an de dibe sedema mirina pênc milyon mirovan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaufuss |pêşnav=Tatiana |tarîx=1939-05-01 |sernav=The White Russian Refugees |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000271623920300106 |kovar=The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science |ziman=en |cild=203 |hejmar=1 |rr=45–54 |doi=10.1177/000271623920300106 |issn=0002-7162 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icrc.org/en |sernav=ICRC {{!}} International Committee of the Red Cross |malper=www.icrc.org |roja-gihiştinê=2024-12-23 }}</ref> === Yekîtiya Sovyetê === [[Wêne:Russian SFSR in Soviet Union (1936).svg|thumb|Di sala 1936an de nexşeya Yekîtiya Sovyetê ya Rûsyayê.]] ==== Aboriya fermandarî û civaka Sovyetê ==== Di 30 kanûna sala 1922an de Lenîn û alîkarên wî be bi tevlîbûna komarên Belarûsya, Transkafkasya û Ûkraynayê Yekîtiya Sovyetê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szporluk |pêşnav=Roman |tarîx=1973 |sernav=Nationalities and the Russian Problem in the U.S.S.R.: an Historical Outline |url=https://www.jstor.org/stable/24356607 |kovar=Journal of International Affairs |cild=27 |hejmar=1 |rr=22–40 |issn=0022-197X }}</ref> Bi guhertinên sinorên navxweyî û pêvekirinên di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de yekîtiyek mezin ên ku ji 15 komaran pêk dihatin hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brzezinski |pêşnav=Zbigniew |tarîx=1984 |sernav=The Soviet Union: World Power of a New Type |url=https://www.jstor.org/stable/1174124?origin=crossref |kovar=Proceedings of the Academy of Political Science |cild=35 |hejmar=3 |rr=147–159 |doi=10.2307/1174124 |issn=0065-0684 }}</ref> Piştî mirina Lenîn di sala 1924an de troykayeke (rêveberên Yekîtiya Sovyetê) hatiye destnîşankirin ku berpirsiyariya rêveberiyê werbigire. Di dawiyê de Joseph Stalin ku Sekreterê Giştî yê Partiya Komunîst bû hemî aliyên opozîsyonê ditepisîne û desthilatdariya xwe di destên xwe de kom dike û di salên 1930an de dibe rêveberê otorîter a welat.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glassman |pêşnav=Leo M. |tarîx=1931-04-01 |sernav=Stalin’s Rise to Power |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article-abstract/34/1/73/167266/Stalin-s-Rise-to-Power?redirectedFrom=fulltext |kovar=Current History |cild=34 |hejmar=1 |rr=73–77 |doi=10.1525/curh.1931.34.1.73 |issn=0011-3530 }}</ref> Leon Troçkî ku alîgirê sereke yê şoreşa cîhanê ye di sala 1929an de ji Yekîtiya Sovyetê hatiye sirgûnkirin û fikra Stalîn a Sosyalîzma Yek Welat dibe nêrîna fermî ya Yekîtiya Sovyetê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Getty |pêşnav=J. Arch |tarîx=1986 |sernav=Trotsky in Exile: The Founding of the Fourth International |url=https://www.jstor.org/stable/151989 |kovar=Soviet Studies |cild=38 |hejmar=1 |rr=24–35 |issn=0038-5859 }}</ref> Berdewamiya têkoşîna navxweyî ya di nav partiya Bolşevîkan de bi "paqijiya mezin" derdikeve holê. ==== Stalînîzm û nûjenbûn ==== Di bin serokatiya Stalîn de, hukûmetê dest bi aboriyeke fermanî dike ku di wî demê de welat bi giranî gundewarî bû ku pîşesazîkirina welat û kolektîfkirina çandiniya welat dide destpêkirin. Di vê dema guherîna bilez a aborî û civakî de bi milyonan mirov şandin kampên kar ên cezayê ku di nav wan de gelek mehkûmên siyasî yên ji ber dijberiya wan ên gumanbar ên li dijî Stalîn derketibûn û kesên rasterast ku li dijî desthilatdariya Stalîn derketibûn hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rosefielde |pêşnav=Steven |tarîx=1981 |sernav=An Assessment of the Sources and Uses of Gulag Forced Labour 1929-56 |url=https://www.jstor.org/stable/151474 |kovar=Soviet Studies |cild=33 |hejmar=1 |rr=51–87 |issn=0038-5859 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kreindler |pêşnav=Isabelle |tarîx=1986 |sernav=The Soviet Deported Nationalities: A Summary and an Update |url=https://www.jstor.org/stable/151700 |kovar=Soviet Studies |cild=38 |hejmar=3 |rr=387–405 |issn=0038-5859 }}</ref> Di heman demê de bi milyonan kesên dijberî Stalîn sirgûnê herêmên bejahî yên Yekîtiya Sovyetê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=EBLTDwAAQBAJ&pg=PA171 |sernav=On the political economy of plant disease epidemics: Capita selecta in ... - J.C. Zadoks - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2022-12-25 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |roja-arşîvê=2022-12-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221225095407/https://books.google.com/books?id=EBLTDwAAQBAJ&pg=PA171 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bêrêxistinbûna demkî ya çandiniya welêt, polîtîkayên dijwar ên dewletê û hişkesaliya di wî demê de dibe sedema birçîbûna Sovyetê ku di salên 1932 û 1933an qewimîye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger |paşnav=Davies |pêşnav=R. W. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2010-01-20 |isbn=978-0-230-27397-9 |cih=Basingstoke |ziman=en |url=https://link.springer.com/book/10.1057/9780230273979 |paşnav2=Wheatcroft |pêşnav2=Stephen G. |doi=10.1057/9780230273979 }}</ref> Di vê xelayiyê de ji 5.7 heta 8.7 milyon kes ji birçiyan jiyana xwe jidest dide ku ji wan 3.3 milyon kes li herêmê Yekîtîya Sovyet a Rûsyayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wolowyna |pêşnav=Oleh |tarîx=2021-10-02 |sernav=A Demographic Framework for the 1932–1934 Famine in the Soviet Union |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Demographic-Framework-for-the-1932%E2%80%931934-Famine-in-Wolowyna/4132d875b715add045fd398f34adff5048397dca |kovar=Journal of Genocide Research |ziman=en |cild=23 |hejmar=4 |rr=501–526 |doi=10.1080/14623528.2020.1834741 |issn=1462-3528 }}</ref> Yekîtîya Sovyetê di dawiyê de di demek kurt de veguherînek bi mesref ji bo aboriyeke pir çandinî û gavên pîşesazî yên mezin avêtiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rosefielde |pêşnav=Steven |tarîx=1988-04-01 |sernav=Excess Deaths and Industrialization: A Realist Theory of Stalinist Economic Development in the 1930s |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002200948802300207 |kovar=Journal of Contemporary History |ziman=en |cild=23 |hejmar=2 |rr=277–289 |doi=10.1177/002200948802300207 |issn=0022-0094 }}</ref> ==== Şerê Cîhanê yê Duyem û Neteweyên Yekbûyî ==== [[Wêne:Ленинград блокадный. Им обеим 30 лет.jpg|thumb|çep|Du keçên ciwan di sala 1942an de di dema dorpêçkirina Lenîngradê de çekên binavûdeng PPD-40 amade dikin.]] [[Wêne:RIAN archive 602161 Center of Stalingrad after liberation.jpg|thumb|çep|Şerê Stalîngradê, şerê herî mezin û xwînrêj di dîroka şerê di cihanê de bû di sala 1943an de bi serketina Sovyetê ya ku li dijî artêşa almanan pêk hatiye bi dawî bûye.]] Yekîtiya Sovyetê di 17ê îlona sala 1939an de bi dagirkirina Polonyayê li gorî protokola veşartî ya di nav Peymana Molotov-Ribbentrop a bi Almanyaya Nazî re, beşdarî Şerê Cîhanê yê Duyem dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Geoffrey |tarîx=1992 |sernav=The Soviet Decision for a Pact with Nazi Germany |url=https://www.jstor.org/stable/152247 |kovar=Soviet Studies |cild=44 |hejmar=1 |rr=57–78 |issn=0038-5859 }}</ref> Yekîtîya Sovyetê di berdewamiya şer de Fînlendayê dagir dike û li gel dagirkirina dewletên Baltîkê beşek ji Romanyayê jî dagir dike û beşdarî axa Yekîtiya Sovyetê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Moldovans |paşnav=King |pêşnav=Charles |weşanger=Hoover Institution Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8179-9792-2 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/moldovansromania00king_0/mode/2up }}</ref> Di 22ê hezîrana sala 1941ê de Almanya Yekîtiya Sovyetê dagir dike û eniya herî mezinê Şerê Cîhanê ya Duyem, eniya rojhilat vedike. Di encama şer de nêzîkî 5 milyon leşkerên Artêşa Sor ji aliyê Naziyan ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The law of blood: thinking and acting as a Nazi |paşnav=Chapoutot |pêşnav=Johann |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-674-66043-4 |cih=Cambridge, Massachusetts |paşnavê-terciman=Richmond Mouillot |pêşnavê-terciman=Miranda }}</ref> Bi awayeke zanetî bi birçîbûnê an bi awayekî din 3.3 milyon hêsîrên Sovyetê têne kuştin, Her çiqas Wehrmacht di destpêkê de serketinek girîng hatibe bidest xistin jî êrîşa wan di Şerê Moskowê de hatiye rawestandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Assmann |pêşnav=Kurt |tarîx=1950 |sernav=The Battle for Moscow, Turning Point of the War |url=https://www.jstor.org/stable/20030251?origin=crossref |kovar=Foreign Affairs |cild=28 |hejmar=2 |rr=309–326 |doi=10.2307/20030251 |issn=0015-7120 }}</ref> Piştre almanan di zivistana salên 1942-1943an de pêşî di Şerê Stalîngradê de şikestinên mezin xwarin û piştre jî di şerê Kurskê de ku di havîna sala 1943an de qewimiye artêşa wan hatiye şikestin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Clairmont |pêşnav=Frederic F. |tarîx=2003 |sernav=Stalingrad: Hitler's Nemesis |url=https://www.jstor.org/stable/4413752 |kovar=Economic and Political Weekly |cild=38 |hejmar=27 |rr=2819–2823 |issn=0012-9976 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mulligan |pêşnav=Timothy P. |tarîx=1987-04-01 |sernav=Spies, Ciphers and 'Zitadelle': Intelligence and the Battle of Kursk, 1943 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002200948702200203 |kovar=Journal of Contemporary History |ziman=en |cild=22 |hejmar=2 |rr=235–260 |doi=10.1177/002200948702200203 |issn=0022-0094 }}</ref> Têkçûneke din a Almanyayê di dema dorpêçkirina Lênîngradê de qewimiye ku di navbera salên 1941 û 1944an de ji aliyê hêzên Almanya û Fînlendayê ve bajar bi tevahî ji aliyê deverên bejahiyê ve hatiye dorpêçkirin û ji ber birçîbûnê zêdetirî milyonek kes dimirin lê bajêr qet xwe radestê almanan nake.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Krypton |pêşnav=Constantine |tarîx=1954 |sernav=The Siege of Leningrad |url=https://www.jstor.org/stable/125859?origin=crossref |kovar=The Russian Review |cild=13 |hejmar=4 |rr=255–265 |doi=10.2307/125859 |issn=0036-0341 }}</ref> Hêzên Sovyetê di salên 1944-1945an de li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî pêş dikevin û di gulana sala 1945an de Berlînê dagir dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/soviet-victory-battle-berlin-finished-nazi-germany |sernav=The Battle of Berlin was the Soviet victory that ended WWII |malper=web.archive.org |tarîx=2021-03-20 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |roja-arşîvê=2021-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210320151932/https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/soviet-victory-battle-berlin-finished-nazi-germany |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di tebaxa sala 1945an de, Artêşa Sor êrîşî Mançuria dike û japonan ji Asyaya Bakur û Rojhilat derdixe ku ev jî dibe alîkar ku hevalbend di şerên li hemberê japonan de biser bikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morton |pêşnav=Louis |tarîx=1962 |sernav=Soviet Intervention in the War with Japan |url=https://www.jstor.org/stable/20029588?origin=crossref |kovar=Foreign Affairs |cild=40 |hejmar=4 |rr=653–662 |doi=10.2307/20029588 |issn=0015-7120 }}</ref> Şerê di salên 1941-1945an de ku di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de ku li Rûsyayê qewimiye wekî Şerê Welatparêziya Mezin ê Rûsyayê tê zanîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=RFE/RL |sernav=Russia's Monumental Tributes To The 'Great Patriotic War' |url=https://www.rferl.org/a/russia-s-monumental-tribute-to-the-great-patriotic-war-/30599462.html |roja-gihiştinê=2024-12-25 |xebat=RadioFreeEurope/RadioLiberty |ziman=en }}</ref> Ji ber ku di şer di nav aliyekê şer de bûn Yekîtiya Sovyetê, Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî û Çîn di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de wekê çar dewletên mezin ên hevalbendan dihatin naskirin û piştre jî bûne çar endamên bingehîn ên [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-231-03289-6 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd }}</ref> Di dema şer de hêjmara mirina sivîl û leşkerên Yekîtiya Sovyetê bi qasî 26-27 milyon kes bû ku ev hêjmar nîvê hemî kuştiyên di Şerê Cîhanê yê Duyem pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cataclysm: the war on the Eastern Front, 1941-45 |paşnav=Cumins |pêşnav=Keith |weşanger=Helion & Company Ltd |tarîx=2011 |isbn=978-1-907677-23-6 |cih=Solihull, West Midlands, England |url=https://www.worldcat.org/title/752491700 |oclc=752491700 }}</ref> Di vî şerê de aborî û binesaziya Sovyetê rastî wêraneke mezin hatiye ku bûye sedema birçîbûna Sovyetê ku di salên 1946-1947an de qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://warwick.ac.uk/fac/soc/economics/staff/mharrison/public/pp2011postprint.pdf |sernav="The Soviet Union after 1945: Economic Recovery and Political Repression" }}</ref> ==== Superhêz û Şerê Sar ==== Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem li gorî Konferansa Potsdamê, Artêşa Sor beşek ji Ewropaya Rojhilat û Navendî ku di nav de Almanyaya Rojhilat û herêmên rojhilatê Awistriyayê hebûn dagir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/potsdam-origins-cold-war/ |sernav=Potsdam and the Origins of the Cold War |malper=JSTOR Daily |tarîx=2015-08-06 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en-US |paşnav=Wills |pêşnav=Matthew }}</ref> Hikûmetên komunîst li dewletên biçûkên Bloka Rojhilat hatine erkdarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bunce |pêşnav=Valerie |tarîx=1985 |sernav=The empire strikes back: the evolution of the Eastern bloc from a Soviet asset to a Soviet liability |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/empire-strikes-back-the-evolution-of-the-eastern-bloc-from-a-soviet-asset-to-a-soviet-liability/7FCF9F7C70F8F8D9F3FD583604027D5C |kovar=International Organization |ziman=en |cild=39 |hejmar=1 |rr=1–46 |doi=10.1017/S0020818300004859 |issn=1531-5088 }}</ref> Piştî ku Yekîtiya Sovyetê dibe dibe duyem hêza nûkleerî ya cîhanê,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holloway |pêşnav=David |tarîx=1981-05-01 |sernav=Entering the Nuclear Arms Race: The Soviet Decision to Build the Atomic Bomb, 1939-45 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/030631278101100201 |kovar=Social Studies of Science |ziman=en |cild=11 |hejmar=2 |rr=159–197 |doi=10.1177/030631278101100201 |issn=0306-3127 }}</ref> Yekîtiya Sovyetê hevalbendiya Pakta Varşovayê ava dike û ji bo serdestiya gerdûnî ku wekî Şerê Sar tê zanîn,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wolfe |pêşnav=Thomas W. |tarîx=1966 |sernav=The Warsaw Pact in Evolution |url=https://www.jstor.org/stable/40393859 |kovar=The World Today |cild=22 |hejmar=5 |rr=191–198 |issn=0043-9134 }}</ref> bi dijberên wekê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û dewletên ewropî û bi [[NATO]]yê re dikeve nav têkoşînan. ==== Derbeya li dijî Gorbaçov û belavbûna Yekîtiya Sovyetê ==== [[Wêne:President Ronald Reagan Greets a Young Boy While Touring Red Square During The Moscow Summit in The USSR - DPLA - 8f066efdc87eb23a889a89bd7c39173d.jpg|thumb|Di dema civîna di sala 1988an de li Moskowê Rêberê Sovyetê Mikhail Gorbaçov û Serokê Dewletên Yekbûyî Ronald Reagan li Meydana Sor.]] Ji sala 1985an û pê ve rêberê Yekîtiya Sovyetê ya dawî [[Mikhail Gorbaçov]] ku dixwest reformên lîberal di sîstema Sovyetê de pêk bîne, bi polîtîkayên glasnost (vebûn) û perestroika (ji nû veavakirinê) hewl daye ku dawî li serdema rawestana aborî bîne û hikûmetê demokratîk bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McForan |pêşnav=D. W. J. |tarîx=1988 |sernav=Glasnost, Democracy, and Perestroika |url=https://www.jstor.org/stable/41881835 |kovar=International Social Science Review |cild=63 |hejmar=4 |rr=165–174 |issn=0278-2308 }}</ref> Lê belê ev yek dibe sedem ku li seranserê welêt tevgerên neteweyî û cudaxwaz ên bihêz zêde bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beissinger |pêşnav=Mark R. |tarîx=2009 |sernav=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism |url=https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-european-history/article/abs/nationalism-and-the-collapse-of-soviet-communism/511A7FC26ADB958BF98E6175EE32FD9C |kovar=Contemporary European History |ziman=en |cild=18 |hejmar=3 |rr=331–347 |doi=10.1017/S0960777309005074 |issn=1469-2171 }}</ref> Berî sala 1991ê aboriya Sovyetê duyem mezintirîn aboriya cîhanê bû lê di salên xwe yên dawî de welat dikeve nava qeyraneke aboriyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shleifer |pêşnav=Andrei |paşnav2=Vishny |pêşnav2=Robert W. |tarîx=1991 |sernav=Reversing the Soviet Economic Collapse |url=https://www.jstor.org/stable/2534597?origin=crossref |kovar=Brookings Papers on Economic Activity |cild=1991 |hejmar=2 |rr=341–360 |doi=10.2307/2534597 |issn=0007-2303 }}</ref> Ji ber ku dewletên Baltîk xwestin ku ji Yekîtiya Sovyetê veqetin, di sala 1991ê de li seranserê welêt aloziya aborî û siyasî dest pê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-09-07-mn-1530-story.html |sernav=Independence for Baltic States : Freedom: Moscow formally recognizes Lithuania, Latvia and Estonia, ending half a century of control. Soviets to begin talks soon on new relationships with the three nations. |malper=Los Angeles Times |tarîx=1991-09-07 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en-US |paşnav=Dahlburg |pêşnav=John-Thor |paşnav2=Marshall |pêşnav2=Tyler }}</ref> Di 17ê adarê de giştpirsiyeke hatiye lidarxistin ku tê de piraniya welatiyên beşdar dengê erê didin ku Yekîtiya Sovyetê bibe federasyoneke nû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-03-19-mn-494-story.html |sernav=Vote Backs Gorbachev but Not Convincingly : Soviet Union: His plan to preserve federal unity is supported--but so is Yeltsin's for a Russian presidency. |malper=Los Angeles Times |tarîx=1991-03-19 |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en-US |paşnav=Parks |pêşnav=Michael }}</ref> Di yezîrana sala 1991ê de Boris Yeltsin bûye yekem serokê rasterast di dîroka Rûsyayê de wekê serokê Yekîtiya Sovyetê ya Rûsyayê hatiye hilbijartin. Di tebaxa sala 1991ê de hewleke derbeyê ya ku ji aliyê endamên hikûmeta Gorbaçov ve ku li dijî Gorbaçov hatibû kirin û bi armanca parastina Yekîtiya Sovyetê hatibû kirin, dibe sedema bidawîbûna Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gibson |pêşnav=James L. |tarîx=1997 |sernav=Mass Opposition to the Soviet Putsch of August 1991: Collective Action, Rational Choice, and Democratic Values in the Former Soviet Union |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/mass-opposition-to-the-soviet-putsch-of-august-1991-collective-action-rational-choice-and-democratic-values-in-the-former-soviet-union/B604394B0B7EBEF807E5CDCD3421DE19 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=91 |hejmar=3 |rr=671–684 |doi=10.2307/2952082 |issn=0003-0554 }}</ref> Di 25ê kanûna sala 1991ê de piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, ligel Rûsyaya hemdem, çardeh dewletên din ên piştî Sovyetê derketine holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rferl.org/a/soviet-union-collapse-timeline/31487661.html |sernav=The Undoing Of The U.S.S.R.: How It Happened |malper=RadioFreeEurope/RadioLiberty |roja-gihiştinê=2024-12-25 |ziman=en |paşnav=Foltynova |pêşnav=Kristyna }}</ref> === Federasyona Rûsyayê === ==== Veguherîna aborîya bazarê û krîzên siyasî ==== [[Wêne:Vladimir Putin with Boris Yeltsin-5.jpg|thumb|çep|Boris Yeltsin, Vladimir Putin li gel Patrîk II ne.]] Hilweşîna aborî û siyasî ya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], Rûsyayê ber bi depresyoneke kûr û dirêj ve biriye. Di dema perçebûna Yekîtîya Sovyetê û piştî perçebûna Sovyetê reformên berfireh hatine amadekirin ku destveguherîna şîrketên dewletê ji bo kesên sivîl û serbestberdana bazar û bazirganiyê hatine kirin ku di reforoman de guhertinên radîkal hatibûn kirin û wekê "terapiya şokê" hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shleifer |pêşnav=Andrei |paşnav2=Treisman |pêşnav2=Daniel |tarîx=2005 |sernav=A Normal Country: Russia After Communism |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/0895330053147949 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=19 |hejmar=1 |rr=151–174 |doi=10.1257/0895330053147949 |issn=0895-3309 }}</ref> Veguherîna şîrketên dewletê bi giranî ji saziyên dewletê derbasê kesên ku di nav hindurê hikûmetê de têkiliyên wan hene dibin ku ev yek jî bûye sedema bilindbûna olîgarşên rûsî.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-01-01 |sernav=How Russia's oligarchs are attempting to legitimise their extraordinary wealth |url=https://www.abc.net.au/news/2019-01-02/rich-russians-the-rise-of-the-oligarchs/10626236 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Piştê ku şîrketên dewletê derbasê olîgarşan dibin gelek ji dewlemendên nû bi milyaran dolaran dirav û bi sermayeyên xwe re revîne derveyî welat.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tikhomirov |pêşnav=Vladimir |tarîx=1997 |sernav=Capital Flight from Post-Soviet Russia |url=https://www.jstor.org/stable/153715 |kovar=Europe-Asia Studies |cild=49 |hejmar=4 |rr=591–615 |issn=0966-8136 }}</ref> Qeyrana aboriyê bûye sedema hilweşîna karûbarên civakî - rêjeya jidayikbûnê her ku çû kêm bûye û rêjeya mirinê jî zêde bûye û bi milyonan ketin xizaniyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hollander |pêşnav=D. |tarîx=1997 |sernav=In Post-Soviet Russia, Fertility Is on the Decline; Marriage and Childbearing are Occurring Earlier |url=https://www.jstor.org/stable/2953371?origin=crossref |kovar=Family Planning Perspectives |cild=29 |hejmar=2 |rr=92–94 |doi=10.2307/2953371 |issn=0014-7354 }}</ref> Di heman demê de li gel krîza aboriyê li welat gendeliya tund û herwiha çeteyên sûcê û sûcên organîzekirî her ku çûye zêde bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Frisby |pêşnav=Tanya |tarîx=1998-01-01 |sernav=Tanya |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09668139808412522 |kovar=Tanya |doi=10.1080/09668139808412522 |issn=0966-8136 }}</ref> Di dawiya sala 1993an de, aloziyên di navbera Yeltsin û parlamentoya Rûsyayê de bi tundî bi bikaranîna hêza leşkerî û bi krîzeke destûrî bidawî dibe. Di dema krîzê de, Yeltsin ji hêla hikûmetên rojavayî ve hatibû piştgirî kirin û di dema şer û pêvçûnan de zêdetirî 100 kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/russias-1993-crisis-still-shaping-kremlin-politics-25-years-on/a-45733546 |sernav=Russia's 1993 crisis still shaping Kremlin – DW – 10/03/2018 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> ==== Destûra bingehîn a lîberal a nûjen, hevkariya navneteweyî û aramkirina aborî ==== Di meha kanûnê de giştpirsiyeke hatiye kirin û hatiye pesend kirin ku destûreke nû destnîşan dike ku desthilatiyên pir mezin dide serokê rêveberiya dewletê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-10-04 |sernav=Who Was Who? The Key Players In Russia's Dramatic October 1993 Showdown |url=https://www.rferl.org/a/russia-players-1993-crisis/25125000.html |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref> Salên 1990î bi pevçûnên çekdarî yên li Bakurê Kafkasya, hem pevçûnên etnîkî yên herêmî û hem jî serhildanên îslamî yên cudaxwaz re rû bi rû dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wilhelmsen |pêşnav=Julie |tarîx=2005-01-01 |sernav=Europe-Asia Studies |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0966813052000314101 |kovar=Europe-Asia Studies |doi=10.1080/0966813052000314101 |issn=0966-8136 }}</ref> Ji dema ku cudaxwazên çeçen di destpêka salên 1990î de serxwebûna xwe ragihandine, di navbera komên serhildêr û hêzên rûsî de şerekî gerîla ya bi navberî derdikeve. Êrîşên terorîstî li dijî sivîlan ji aliyê cudaxwazên çeçen ve hatine lidarxistin ku di encamê de bi hezaran sivîlên rûsî jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sinai |pêşnav=Joshua |tarîx=2015 |sernav=The Terrorist Threats Against Russia and its Counterterrorism Response Measures |url=https://connections-qj.org/article/terrorist-threats-against-russia-and-its-counterterrorism-response-measures |kovar=Connections: The Quarterly Journal |cild=14 |hejmar=4 |rr=95–101 |doi=10.11610/Connections.14.4.08 }}</ref> Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, Rûsyayê berpirsiyariya dayîna deynên derve yên Sovyetê girtiye ser xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.straitstimes.com/world/europe/26-years-on-russia-set-to-repay-all-soviet-unions-foreign-debt |sernav=26 years on, Russia set to repay all Soviet Union's foreign debt {{!}} The Straits Times |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-08 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408173420/https://www.straitstimes.com/world/europe/26-years-on-russia-set-to-repay-all-soviet-unions-foreign-debt |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1992an de, piraniya kontrolên bihayê xerîdar ji holê hatine rakirin ku ev bûye sedema enflasyoneke tund ku bi daketineke berbiçav nirxa rûbleya rusî daxistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf |sernav="Prospects for Russia's Economic Reforms" |roja-gihiştinê=2024-12-26 |roja-arşîvê=2020-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200925170637/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kêmasiyên sermiyana bilind digel zêdebûna reva sermayeyê û nekarîna vegerandina deynan, bûye sedema qeyrana darayî ya sala 1998an a Rûsyayê ku bûye sedema kêmbûna GDP ya zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.stlouisfed.org/files/htdocs/publications/review/02/11/ChiodoOwyang.pdf |sernav="A Case Study of a Currency Crisis: The Russian Default of 1998" }}</ref> ==== Çûyîna ber bi aboriya modern, navendîbûna siyasî û paşveçûyîna demokratîkê ==== Di 31ê meha kanûna sala 1999an de serok Yeltsin bi awayekî neçaverêkirî îstifa kir ku rêveberiyê radestî serokwezîrê nû yê tayînkirî û cîgirê wî yê bijartî [[Vladîmîr Pûtîn|Vladimir Putin]] dike.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2000-01-01 |sernav=YELTSIN RESIGNS: THE OVERVIEW; Yeltsin Resigns, Naming Putin as Acting President To Run in March Election (Published 2000) |url=https://www.nytimes.com/2000/01/01/world/yeltsin-resigns-overview-yeltsin-resigns-naming-putin-acting-president-run-march.html |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Piştre Vladîmîr Pûtîn di hilbijartinên serokatiyê ya 2000an de bi ser dikeve û serhildana çeçenan di Şerê Çeçenistanê yê Duyem de têk dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=O’Loughlin |pêşnav=John |paşnav2=Witmer |pêşnav2=Frank D.W. |tarîx=2011-01-21 |sernav=tandfonline |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00045608.2010.534713 |kovar=tandfonline |doi=10.1080/00045608.2010.534713 |issn=0004-5608 }}</ref> Pûtîn di sala 2004an de cara duyem bû serokkomarê Rûsîyayê. Di vê heyamê de bi bihayên bilind ên neftê û zêdebûna veberhênanên biyanî zêde dibe ku aborî û standardên jiyanê yên Rûsyayê bi girîngî baştir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/10/11/russias-economy-under-president-putin-in-charts.html |sernav=5 charts show Russia's economic highs and lows under Putin |malper=CNBC |tarîx=2021-10-11 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en |paşnav=Ellyatt |pêşnav=Holly }}</ref> dema ku Dmîtrîy Medvedev ji bo serdemeke wekê serokkomar hatiye hilbijartin ku tevî sinorên dema qanûnî li ser desthilatdariyê bimîne, di sala 2008an de Pûtîn erka serokwezîriyê werdigire. Ev serdem wekî "tandemokratîk" hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Monaghan |pêşnav=Andrew |tarîx=2012 |sernav=The vertikal: power and authority in Russia |url=https://academic.oup.com/ia/article-lookup/doi/10.1111/j.1468-2346.2012.01053.x |kovar=International Affairs |ziman=en |cild=88 |hejmar=1 |rr=1–16 |doi=10.1111/j.1468-2346.2012.01053.x }}</ref> Piştî krîza dîplomatîk a bi welatê cîran Gurcistanê re, Şerê Rûs-Gurcistanê di navbera 1-12 tebaxa sala 2008an de qewimiye ku di encamê de Rûsya du dewletên cudaxwaz li herêmên ku li Gurcistanê dagir dike nas dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Unrecognized Entities: Perspectives in International, European and Constitutional Law |weşanger=BRILL |tarîx=2021-12-28 |isbn=978-90-04-49910-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ECBXEAAAQBAJ&pg=PA246 }}</ref> Ev şer yekem şerê ewropî bû ku sedsala 21an de derketibû. ==== Dagirkirina Ûkraynayê ==== [[Wêne:Annexation of Southern and Eastern Ukraine.svg|thumb|Erdên Ukraynayê yên di bin dagirkeriya Rûsyayê de ji 30ê îlona sala 2022an vir ve dema ku îlheqkirina Rûsyayê hatiye ragihandin.]] Di destpêka sala 2014an de piştî şoreşa alîgirê rojava li cîranê [[Ûkrayna]]yê, Rûsyayê Kirim tevlî referanduma bi nakok li ser statuya Kirimê lidarxistibû di bin dagirkeriya Rûsyayê de hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1190722543 |sernav=worldcat |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russian 'Hybrid Warfare' and the Annexation of Crimea: The Modern Application of Soviet Political Warfare |paşnav=DeBenedictis |pêşnav=Kent |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2022-07-28 |isbn=978-0-7556-4003-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CkaIEAAAQBAJ }}</ref> Îlheqkirina Kirimê li herêma Donbasê ya Ûkraynayê serhildaneke dide destpêkirin ku bi destwerdana leşkerî ya Rûsyayê wekê beşek ji şerekî neragihandî ya li dijî Ûkraynayê hatibû destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Putin Takes Crimea 2014: Grey-zone warfare opens the Russia-Ukraine conflict |paşnav=Galeotti |pêşnav=Mark |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2023-09-28 |isbn=978-1-4728-5385-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EmnGEAAAQBAJ }}</ref> Piştî ku hikûmeta rûsî li herêmê protestoyên dijberî hikûmetê dide destpêkirin ku tevî piraniya niştecihan li dijî veqetîna ji Ûkraynayê bûn, Çekdarên Rûsî û hêzên leşkerî bi piştgirîya milîsên cihêxwaz ên herêmî şerek li rojhilatê Ûkraynayê li dijî hikûmeta nû ya Ûkraynayê didin destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kiis.com.ua/?lang=eng&cat=news&id=258 |sernav=News - The views and opinions of South-Eastern regions residents of Ukraine: April 2014 |malper=kiis.com.ua |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref> Di pevçûnek mezin de Rûsyayê di 24ê sibata sala 2022an de rasterast dest bi dagirkirina Ûkraynayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/putin-orders-military-operations-in-eastern-ukraine-as-un-meets |sernav=Russian forces launch full-scale invasion of Ukraine |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Dagirkerî piştî Şerê Cîhanê yê Duyem şerê herî konvansiyonelê li Ewropayê nîşan daye û bi şermezarkirina navneteweyî hatiye rexne kirin ku li hemberê aborî û bazirganiya Rûsyayê cezayên berfirehên hatine sepandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vox.com/22968949/russia-sanctions-swift-economy-mcdonalds |sernav=The unprecedented American sanctions on Russia, explained |malper=Vox |tarîx=2022-03-09 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-US |paşnav=Walsh |pêşnav=Ben }}</ref> Di encamê de Rûsya di meha adara sala 2022an de ji Konseya Ewropayê hatiye derxistin û di meha nîsanê de jî ji Konseya Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî hatiye derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.un.org/en/story/2022/04/1115782 |sernav=UN General Assembly votes to suspend Russia from the Human Rights Council {{!}} UN News |malper=news.un.org |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.coe.int/en/web/portal/-/the-russian-federation-is-excluded-from-the-council-of-europe |sernav=The Russian Federation is excluded from the Council of Europe |malper=Portal |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB }}</ref> Di meha îlonê de, piştî êrîşên dijber ên Ukraynayê yên serkevtî, Pûtîn "seferberiya qismî" ragihandiye ku yekem seferberiya Rûsyayê ya piştî Operasyona Barbarossayê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sauer |pêşnav=Pjotr |tarîx=2022-09-21 |sernav=Putin announces partial mobilisation and threatens nuclear retaliation in escalation of Ukraine war |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/21/putin-announces-partial-mobilisation-in-russia-in-escalation-of-ukraine-war |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di dawiya îlonê de Pûtîn îlheqkirina çar herêmên Ûkraynayê ku bi qismî dagirkirî bûn ragihandiye ku ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve mezintirîn îlheqkirina li Ewropayê ye. Di encama êrîşan de tê texmînkirin ku bi sed hezaran kes hatine kuştin an jî birîndar bûne û di heman demê de Rûsya bi gelek sûcên şer hatiye tawanbar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |sernav=The War in Ukraine Is Just Getting Started |malper=The Intercept |tarîx=2023-03-09 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-US |paşnav=Hussain |pêşnav=Murtaza }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/07/05/how-many-russian-soldiers-have-been-killed-in-ukraine |sernav=How many Russian soldiers have been killed in Ukraine? |malper=archive.ph |tarîx=2024-07-09 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |roja-arşîvê=2024-07-09 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20240709061020/https://www.economist.com/graphic-detail/2024/07/05/how-many-russian-soldiers-have-been-killed-in-ukraine |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Pûtîn û serokên Rûsyayê peymanên tevlêbûnê îmze dikin ku li qada navneteweyî nayên naskirin û bi berfirehî wekê tevgerên neqanûnî hatiye şermezar kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sauer |pêşnav=Pjotr |tarîx=2023-10-21 |sernav=UN finds further evidence of Russian war crimes in Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/21/un-finds-further-evidence-of-russian-war-crimes-in-ukraine |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=The Observer |ziman=en-GB |issn=0029-7712 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/11/ukraine-russian-strikes-amounting-to-war-crimes-continue-to-kill-and-injure-children/ |sernav=Ukraine: Russian strikes amounting to war crimes continue to kill and injure children |malper=Amnesty International |tarîx=2024-11-18 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> Şerê li Ûkraynayê krîza demografîk a Rûsyayê kûrtir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-18/putin-s-war-escalation-is-hastening-demographic-crash-for-russia |sernav=Bloomberg |malper=www.bloomberg.com |roja-gihiştinê=2024-12-26 }}</ref> ==== Serhildana Koma Wanger ==== [[Koma Wagner]] komeke leşkerî ya taybet ê Rûsyayê bû ku li Ûkrayna û li hinek deverên [[Afrîka]]yê ji bo Rûsyayê şer dikir. Piştê nelihevkirinên di navbera serokê komê Yevgenî Prîgojîn û serokê [[Wezareta Parastinê ya Rûsyayê]] Koma Wanger di hezîrana sala 2023an de serhildaneke li dijî Wezareta Parastinê ya Rûsyayê ragihandiye û ji qadên şerên li Ûkraynayê berê xwe dide Moskowê. Piştê serhildanê Koma Wanger bajarê Rostov-on-Don kontrol dike û heya sinorê bajarê Moskowê pêşve diçe. Piştî danûstandinên di navbera Wagner û hikumeta [[Belarûs]]î de, serhildana hatiye rawestandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/russia-prigozhin-wagner-mutiny-ukraine-putin-898d750e843aeb105a3c220bb917f606 |sernav=Armed rebellion by Wagner chief Prigozhin underscores erosion of Russian legal system |malper=AP News |tarîx=2023-07-07 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Rebel Russian mercenaries turn back short of Moscow 'to avoid bloodshed' |url=https://www.reuters.com/world/europe/wagner-head-suggests-his-mercenaries-headed-moscow-take-army-leadership-2023-06-24/ |roja-gihiştinê=2024-12-26 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> Çend meh piştê serhildanê serokê serhildanê [[Yevgenî Prîgojîn]] di qezayeke balafirê de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/russia-prigozhin-wagner-2c77567908c73e538f9f1c76ae406f8f |sernav=Russia says it confirmed Wagner leader Prigozhin died in a plane crash |malper=AP News |tarîx=2023-08-27 |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografî]] Erdên Federasyona Rûsyayê ya berfireh li rojhilatê Ewropayê û bakurê Asyayê dirêj dibe.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://kids.nationalgeographic.com/geography/countries/article/russia |sernav=Russia |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-08 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408173647/https://kids.nationalgeographic.com/geography/countries/article/russia |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Erdê Rûsyayê li qiraxa herî bakur a [[Ewrasya]]yê cih digire ku xwedî çarem dirêjtirîn perava li cîhanê ye ku dirêjahiya peravê 37.653 kîlomêtre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/coastline/ |sernav=Coastline - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220412194038/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/coastline |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Rûsya li bakûr di navbeyna 41° û 82° hêlîpan û di navbeyna 19° hêlîlar li rojhilat û 169° hêlîlar li rojava de ye ku bi qasî 9.000 kîlomêtre ji rojhilat ber bi rojava ve û ji 2.500 kîlomêtreyê heya 4.000 kîlomêtreyê dirêj dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Clark |pêşnav=Stuart |tarîx=2015-07-28 |sernav=Pluto: ten things we now know about the dwarf planet |url=https://www.theguardian.com/science/across-the-universe/2015/jul/28/pluto-ten-things-we-now-know-about-the-dwarf-planet |roja-gihiştinê=2024-12-27 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Li Rûsyayê neh rêzeçiyayên sereke hene ku li herêmên herî başûr têne dîtin ku beşn girîng ên ji [[Çiyayên Qefkasyayê]] pêk tînin. Çiyayeke ku yek ji çiyayên van rêzeçiyayan e [[Çiyayê Elbrûs|Çiyayê Elbrusê]] ye ku bi bilindahiya 5.642 mêtreyan lûtkeya herî bilind ê Rûsya û [[Ewropa]]yê ye. Çiyayên Altayê û Çiyayên Sayanê ya li Sîbîryayê û Çiyayên Sîbîryayê yên Rojhilat û [[Nîvgirava Kamchatkayê|Nîvgirava Kamchatka]] ya li Rojhilata Dûr a Rûsyayê (Klyuchevskaya Sopka yek ji beşên çiyayî yên rêzeçiyayan e ku bi bilindahiya 4.750 mêtreyê volkana herî çalak a Ewrasyayê ye) yek ji beşên çiyayiyên van rêzeçiyayan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=300260&vtab |sernav=Global Volcanism Program {{!}} Klyuchevskoy |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=300260&vtab |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/23.htm |sernav=Russia - Topography and Drainage |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-27 }}</ref> Çiyayên Ûralê ji bakur ber bi başûr ve li herêma rojavayê welêt dirêj dibin ku ji aliyê çavkaniyên mîneralan ve dewlemend in û sinorê kevneşopî ya di navbera Ewropa û [[Asya]]yê de pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/87198/the-ural-mountains |sernav=The Ural Mountains |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-12 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220412030222/https://earthobservatory.nasa.gov/images/87198/the-ural-mountains |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Xala herî nizm a li Rûsyayê û Ewropayê, li peravê Deryaya Xezerê ku bi navê Daketina Xezerê tê zanin nizmahiya daketinê 29 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe/Land#ref34534 |sernav=Europe - Geography, Climate, People {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-27 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |ziman=en }}</ref> Rûsya wekî yek ji sê welatên cîhanê yên ku bi sê okyanûsan re sinorê deryayî parvedike û bi gelek deryayan re sinorê deryayî ya welat heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/22.htm |sernav=Russia - Global Position and Boundaries |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-12-27 }}</ref> Giravên sereke yên Rûsyayê Novaya Zemlya, Franz Josef Land, Severnaya Zemlya, Giravên Sîbîryaya Nû, Girava Wrangel, Giravên Kuril (çar ji wan bi Japon re bi nakok in), û Girava Sakhalinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |sernav=Russia - The Arctic Institute |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/travel/2021/02/24/island-hopping-in-russia-sakhalin-kuril-islands-and-kamchatka-peninsula |sernav=Island hopping in Russia: Sakhalin, Kuril Islands and Kamchatka Peninsula {{!}} Euronews |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220329101742/https://www.euronews.com/travel/2021/02/24/island-hopping-in-russia-sakhalin-kuril-islands-and-kamchatka-peninsula |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Giravên Diomedeyê]] ku ji aliyê Rûsya û Dewletên Yekbûyî ve têne rêvebirin, tenê 3.8 km ji hev dûr in û Girava Kunashir a Giravên Kuril tenê 20 km ji Hokkaido ya Japonê dûr in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlasobscura.com/places/diomede-islands |sernav=Diomede Islands – Russia - Atlas Obscura |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://www.atlasobscura.com/places/diomede-islands |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Rûsya ku çavkaniya zêdetirî 100.000 çeman e<ref name=":3"/> yek ji mezintirîn çavkaniyên ava rûyê erdê ye ku bi golên di sinor de çaryeka ava şirîn a cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/russia/23.htm |sernav=Russia - Topography and Drainage |malper=web.archive.org |tarîx=2020-05-25 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2020-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200525192825/http://countrystudies.us/russia/23.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Gola Baykalê]] di nav ava şirîn a Rûsyayê de gola herî mezin û herî navdar e ku gola ava şirîn a herî kûr, paqij, herî kevn û herî mezin a cîhanê ye ku ji pêncan yek ji ava şirîn a cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/ |sernav=Lake Baikal - A Touchstone for Global Change and Rift Studies - USGS Fact Sheet |malper=web.archive.org |tarîx=2005-02-14 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2005-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050214200542/http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Golên Ladoga û Onegayê ku li bakurê rojavayê Rûsyayê ne du golên herî mezin ên Ewropayê ne.<ref name=":3"/> Rûsya bi tevahî çavkaniyên avê yên nûjenkirî piştî Brezîlê welatê duyem e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/total-renewable-water-resources/ |sernav=Total renewable water resources - The World Factbook |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-08 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408173647/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/total-renewable-water-resources/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Volga|Çemê Volgayê]] ku li rojavayê Rûsyayê bi gelemperî wekî çemê neteweyî yê Rûsyayê tê dîtin, çemê herî dirêj ê Ewropayê ye û Deltaya Volgayê deltaya herî mezin ê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Volga: a history of Russia's greatest river |paşnav=Hartley |pêşnav=Janet M. |weşanger=Yale University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-300-25604-8 |cih=New Haven }}</ref> Çemên Ob, Yenîsey, Lena û Amur ên Sîbîryayê di nav çemên herî dirêj ên cîhanê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2019/05/15/russias-largest-rivers-from-the-amur-to-the-volga-a65593 |sernav=Russia's Largest Rivers From the Amur to the Volga - The Moscow Times |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-27 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203011/https://www.themoscowtimes.com/2019/05/15/russias-largest-rivers-from-the-amur-to-the-volga-a65593 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Avhewa === [[Wêne:Russia Köppen.svg|thumb|Kategorîzekirina Köppen ya avhewayê ya Rûsyayê.]] Ji xeynî tundra û pozikên başûrê rojava, ji ber dûrbûna gelek deverên Rûsyayê ku ji deryayê dûr in dibe sedema serdestiya avhewaya parzemînî ya şil. Dema ku rê li ber avhewaya bejahî ya deşta ewropî ku li rojava û bakurê Rûsyayê vedibe, rêzeçiyayên li başûr û rojhilat herikîna girseyên hewayê yên germ ên ku ji okyanûsên hindî û pasîfîkê ber bi bakur ve tên asteng dikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/russia/24.htm |sernav=Russia - Climate |malper=web.archive.org |tarîx=2016-04-09 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2016-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160409063700/http://countrystudies.us/russia/24.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya bakurê rojavayê Rûsya û Sîbîryayê xwedî avhewayek subarktîk e ku li herêmên hindir ên bakurê rojhilatê Sîbîryayê (bi piranî li Sakhayê ku li Pola Bakur a Sar e bi daketina germahiya nizm -71,2&nbsp;°C e) bi zivistanan bir sar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |sernav=Russia - The Arctic Institute |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-26 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220326203017/https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li deverên din ên welêt jî di mehên zivistanan de hewayeke nerm têne dîtin. Li xeta behrê ya Rûsyayê ya li ser Okyanûsa Arktîk û giravên Arktîk ên Rûsyayê avhewayeke polarî têne dîtin.<ref name=":4" /> Parçeya peravê Krasnodar Krai ya li ser Deryaya Reş, bi taybetî Soçî û hinek xetên peravê û hundur ên Kafkasya Bakur xwedî avhewaya subtropîkal a şil û zivistanên nerm û şil in.<ref name=":4" /> Dema ku li deverên din ên welêt di demsalan de barîna baranê jî zêdetir dibe, li gelek herêmên Rojhilatê Sîbîrya û Rojhilata Dûr a Rûsyayê mehên zivistanan li gorî mehên havînê bê barîn derbas dibe. Barîna zivistanê li piraniya deverên welêt bi gelemperî berf e. Parçeyên herî rojava yên Oblasta Kaliningrad û hinek deverên li başûrê Krasnodar Krai û Qefkasyaya Bakur xwedî avhewaya okyanûsî ne.<ref name=":4" /> Deverên li ser peravên Volgaya Jêrîn û Deryaya Xezerê û her weha hinek perçeyên herî başûr ên Sîbîryayê xwediyê avhewayeke nîv-ziwa ne. Ji ber ku bihar û payîz bi gelemperî kurt in li seranserê herêmê tenê du demsalên cuda hene ku tenê ji zivistanê û ji havînê pêk tê.<ref name=":4" /> Meha herî sar çile ye (sibat li ser peravê) û meha ya herî germ bi gelemperî meha tîrmehê ye. Rêjeyên mezin ên germahiyê germahiya tîpîk in. Di mehên zivistanê de germahî hem ji başûr ber bi bakur û hem jî ji rojava ber bi rojhilat ve sar dibe. Havîn dikare pir germ be, tewra li Sîbîryayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Drozdov |pêşnav=V. A. |paşnav2=Glezer |pêşnav2=O. B. |paşnav3=Nefedova |pêşnav3=T. G. |paşnav4=Shabdurasulov |pêşnav4=I. V. |tarîx=1992-06-01 |sernav=Ecological and geographical characteristics of the coastal zone of the Black Sea |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00717701 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=169–178 |doi=10.1007/BF00717701 |issn=1572-9893 }}</ref> Guherîna avhewa li Rûsyayê dibe sedema şewatên daristanî û dibe sedema helandina herêmên qeşagirtî yên Rûsiyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.euronews.com/green/2022/05/10/as-wildfires-engulf-russian-region-putin-urges-authorities-to-take-stronger-action-to-prev |sernav=As wildfires engulf Russian region, Putin urges authorities to take stronger action to prevent them {{!}} Euronews |malper=web.archive.org |tarîx=2022-06-12 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-06-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220612224644/http://www.euronews.com/green/2022/05/10/as-wildfires-engulf-russian-region-putin-urges-authorities-to-take-stronger-action-to-prev |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/01/22/1075108299/why-russias-thawing-permafrost-is-a-global-problem |sernav=Why Russia's thawing permafrost is a global problem : NPR |malper=web.archive.org |tarîx=2022-07-06 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-07-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220706124322/https://www.npr.org/2022/01/22/1075108299/why-russias-thawing-permafrost-is-a-global-problem |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Pirrengiyabiyo === [[Wêne:Саблинский хребет.jpg|thumb| Parka Neteweyî ya Yugyd Va ku li Komara Komî ye, mezintirîn parka neteweyî ya Ewropayê ye]] Rûsya ji ber mezinahiya xwe yê berfireh xwedî ekosîstemên cihêreng e ku di nav de çolên polarî, tundra, daristanên tundrayê, tayga, daristanên tevlihev û pelên fireh, çolên daristanî, çol, qadên nîvçolî û qadên subtropîk hene.<ref name=":5"/> Nêzîkî nîvê axa Rûsyayê qadên daristanî ye û welat xwediyê mezintirîn rûbera daristanî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e360.yale.edu/features/will-russias-forests-be-an-asset-or-obstacle-in-the-climate-fight |sernav=Will Russia’s Forests Be an Asset or an Obstacle in Climate Fight? |malper=Yale E360 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US }}</ref> Pirrengiyabiyoya Rûsyayê ji 12.500 cureyên nebatan ên temarî, 2.200 cureyên brîofîtan (kevzî), nêzîkî 3.000 cureyên lîkenan, 7.000-9.000 cureyên algayan û 20.000-25.000 cureyên kiyarkan vedihewîne. Faunaya Rûsyayê ji 320 cureyên memikdar, zêdetirî 732 cureyên çûkan, 75 cureyên xezalan, nêzîkî 30 cureyên amfîbîyan, 343 cureyên masiyên ava şirîn (endemîzma bilind), bi qasî 1500 cureyên masiyên ava şor, 9 cureyên sîklostomatan û bi qasî 100.000-150.000 bêmovik (endemîzma bilind) pêk hatiye.<ref name=":5"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/04-04-02.shtml |sernav=REC::Air |malper=education.rec.org |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2021-05-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210509102841/http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/04-04-02.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 1.100 cureyên nebat û ajalan di bin xetereyê de ne ku di Pirtûka Sor a Rûsyayê de cih digirin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/profile?country=ru |sernav=Main Details |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Ekosîstemên bi tevahî xwezayî yên Rûsyayê di nêzîkî 15.000 deverên xwezayî yên parastî yên bi statuyên cûda de hatine parastin ku ji %10an zêdetir ê rûbera giştî ya welat vedigire.<ref name=":5" /> Di nav de 45 rezervên biyosferê, 64 parkên neteweyî û 101 rezervên xwezayî vedihewînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A Look Inside Russia's Wildest Nature Reserves—Now Turning 100 |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/russia-nature-reserves-year-ecology |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Science |ziman=en-US }}</ref> Her çiqas di kêmbûnê de bin jî, li Rûsyayê hê jî gelek ekosîstem hene ku hê jî wekê daristanên bêkêmasî hatine dîtin ku bi taybetî li deverên tayga yên bakur û tundraya subarktîk a Sîbîryayê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Biosphere and Civilization: In the Throes of a Global Crisis |paşnav=Danilov-Danil'yan |pêşnav=Victor I. |weşanger=Springer |tarîx=2018-03-21 |isbn=978-3-319-67193-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NK9SDwAAQBAJ&pg=PA234 |paşnav2=Reyf |pêşnav2=Igor E. }}</ref> Rûsya di sala 2019an de xwedî pîleya navînî ya endeksa yekparebûna peyzaja daristanan a 9,02 bû ku di nav 172 welatan de di rêza 10em de bû û di rêza yekem a neteweya mezin a cîhanê de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grantham |pêşnav=H. S. |paşnav2=Duncan |pêşnav2=A. |paşnav3=Evans |pêşnav3=T. D. |paşnav4=Jones |pêşnav4=K. R. |paşnav5=Beyer |pêşnav5=H. L. |paşnav6=Schuster |pêşnav6=R. |paşnav7=Walston |pêşnav7=J. |paşnav8=Ray |pêşnav8=J. C. |paşnav9=Robinson |pêşnav9=J. G. |paşnav10=Callow |pêşnav10=M. |paşnav11=Clements |pêşnav11=T. |paşnav12=Costa |pêşnav12=H. M. |paşnav13=DeGemmis |pêşnav13=A. |paşnav14=Elsen |pêşnav14=P. R. |paşnav15=Ervin |pêşnav15=J. |tarîx=2020-12-08 |sernav=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7723057/ |kovar=Nature Communications |cild=11 |hejmar=1 |rr=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 }}</ref> == Rêveberî û siyaset == [[Wêne:Кремлевский дворец съездов - panoramio.jpg|thumb|Qesra Kongreyê ya Kremlînê.]] Rûsya li gorî destûra bingehîn, komareke federal a sîmetrîk e ku bi pergalek nîv-serokatî tê birêve birin. Serokê Rûsyayê serokê dewletê ye û serokwezîr jî serokê hikûmetê ye. Komara federal wekî demokrasiyeke nûnerê pir-partîyî hatiye damezrandin ku hikûmeta federal ji sê şaxan pêk tê:<ref name="DeRouen2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Defense and Security [2 Volumes]: A Compendium of National Armed Forces and Security Policies |paşnav=DeRouen |pêşnav=Karl R. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-09-27 |isbn=978-1-85109-781-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wdeBgfmZI0cC&pg=PA666 |paşnav2=Heo |pêşnav2=Uk }}</ref> * Qanûndanîn: Meclîsa Federal a Rûsyayê ku ji 450 endamên Dûmaya Dewletê û 170 endamên Meclîsa Federasyonê pêk tê qanûna federal dipejirîne, şer îlan dike, peymanan dipejirîne û serokê dewletê ji kar dûr dixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://constitution.ru/en/10003000-06.htm |sernav=Chapter 5. The Federal Assembly {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=web.archive.org |tarîx=2016-03-04 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2013-11-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131126032258/http://www.constitution.ru/en/10003000-06.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> * Birêvebirin: Serokê komarê fermandarê giştî yê Hêzên Çekdar e û Hikûmeta Rûsyayê (Kabîneya Wezîran) û erkdarên din ên ku qanûn û siyasetên federal birêve dibin û bikar tînin, diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm |sernav=Chapter 4. The President of the Russian Federation {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=web.archive.org |tarîx=2016-04-16 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2016-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160416081229/http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji xeynî ku li dijî destûr an qanûna federal nebe, serokê komarê dikare biryarên bi çarçoweya bêsînor derxe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=TK-BAwAAQBAJ&pg=PA48&dq=%22russia+decree+of+the+president+inpublisher:university%22 |sernav=Presidential Decrees in Russia: A Comparative Perspective - Thomas F. Remington - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-10-04 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2023-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231004180304/https://books.google.com/books?id=TK-BAwAAQBAJ&pg=PA48&dq=%22russia+decree+of+the+president+inpublisher:university%22 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> * Dadwerî: Dadgeha Destûra Bingehîn, Dadgeha Bilind û dadgehên jêrîn ên federal ku dadgerên wan ji aliyê Konseya Federasyonê ve li ser pêşniyara serok têne tayîn kirin, qanûnan şîrove dikin û dikarin qanûnên ku ew nedestûrî dibînin hilweşînin.<ref name="DeRouen2005"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm |sernav=Chapter 7. Judicial Power {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=web.archive.org |tarîx=2019-10-25 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2019-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191025215135/http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serok bi dengdana gel ji bo heyameke şeş salan tê hilbijartin û dibe ku ji du caran zêdetir neyê hilbijartin. Wezaretên hikûmetê ji serokwezîr û cîgirên wî, wezîr û kesên din ên bijarte pêk tên ku hemî ji aliyê serok ve li ser pêşniyara serokwezîr têne tayîn kirin (ku ji bo tayînkirina serokwezîr pejirandina Dûmaya Dewletê hewce dike). Partiya Rûsyaya Yekgirtî li Rûsyayê partiya siyasî ya serdest e û wekê "konê mezin" û "partiya hikûmetê" tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reuter |pêşnav=Ora John |tarîx=2010 |sernav=The Politics of Dominant Party Formation: United Russia and Russia's Governors |url=https://www.jstor.org/stable/27808691 |kovar=Europe-Asia Studies |cild=62 |hejmar=2 |rr=293–327 |issn=0966-8136 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Konitzer |pêşnav=Andrew |paşnav2=Wegren |pêşnav2=Stephen K. |tarîx=2006 |sernav=Federalism and Political Recentralization in the Russian Federation: United Russia as the Party of Power |url=https://www.jstor.org/stable/4624765 |kovar=Publius |cild=36 |hejmar=4 |rr=503–522 |issn=0048-5950 }}</ref> Di bin rêvebiriya Vladîmîr Pûtîn de, demokrasiya Rûsyayê paşve çûye û rêveberiya wî wekê rêveberiyeke otorîter hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=UhwiAwAAQBAJ&pg=PT48 |sernav=Russia and Europe: Building Bridges, Digging Trenches - Google Books |malper=web.archive.org |tarîx=2023-08-13 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2023-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230813133217/https://books.google.com/books?id=UhwiAwAAQBAJ&pg=PT48 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hir.harvard.edu/russia-democratic-backsliding-the-future-of-putinism/ |sernav=Russia & Democratic Backsliding: The Future of Putinism |malper=Harvard International Review |tarîx=2020-04-09 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.econstor.eu/handle/10419/256753 |sernav=EconStor: Russia on the road to dictatorship: Internal political repercussions of the attack on Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2022-09-11 |roja-gihiştinê=2024-12-28 |roja-arşîvê=2022-09-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220911191555/https://www.econstor.eu/handle/10419/256753 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Polîtîkayên Pûtîn bi giştî wekê putînîzm tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Code of Putinism |paşnav=Taylor |pêşnav=Brian D. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-086731-7 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/on1022076734 |oclc=on1022076734 }}</ref> === Dîroka siyasî === Her çiqas di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de li ser girîngiya veche wekê laşek siyasî ya nûnerkar nîqaşek akademîk hebe jî, civaka Rûsyayê di dîrokê de ji aliyê cûrbecûr awayên otokrasiyê ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sevastyanova |pêşnav=Olga |tarîx=2010 |sernav=In Quest of the Key Democratic Institution of Medieval Rus’: Was the Veche an Institution that Represented Novgorod as a City and a Republic? |url=https://biblioscout.net/article/10.25162/jgo-2010-0001 |kovar=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas |ziman=en |cild=58 |hejmar=1 |rr=1–23 |doi=10.25162/jgo-2010-0001 |issn=0021-4019 }}</ref><ref name="White1979">{{Jêder-kitêb |sernav=The USSR: Patterns of Autocracy and Industrialism |paşnav=White |pêşnav=Stephen |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1979 |rr=25–65 |isbn=978-1-349-16182-9 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Brown |pêşnavê-edîtor=Archie |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-16182-9_2 |paşnavê-edîtor2=Gray |pêşnavê-edîtor2=Jack |doi=10.1007/978-1-349-16182-9_2 }}</ref> Ev şêweya sîstema desthilatdariya navendî kokên xwe ji dawiya Serdema Navîn ve werdigire ku bi damezrandina dewleteke yekgirtî ya Rûsyayê wekê monarşiyeke mutleq ê di dawiya sedsala 15an de, avaniyeke rêveberiyê ye ku heta destpêka sedsala 20an hatiye şopandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Soldat |pêşnav=Cornelia |tarîx=2005 |sernav=The limits of Muscovite autocracy |url=https://journals.openedition.org/monderusse/8801 |kovar=Cahiers du monde russe. Russie - Empire russe - Union soviétique et États indépendants |ziman=fr |cild=46 |hejmar=1-2 |rr=265–276 |doi=10.4000/monderusse.8801 |issn=1252-6576 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Raba |pêşnav=Joel |tarîx=1976 |sernav=The Authority of the Muscovite Ruler at the Dawn of the Modern Era |url=https://www.jstor.org/stable/41045311 |kovar=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas |cild=24 |hejmar=3 |rr=321–344 |issn=0021-4019 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Russian Tragedy: The Burden of History: The Burden of History |paşnav=Ragsdale |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2016-09-16 |isbn=978-1-315-48079-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WrYYDQAAQBAJ }}</ref> Piştî Şoreşa Rûsyayê ya sala 1917an, monarşî hatiye hilweşandin û Yekîtiya Sovyetê heta hilweşîna xwe wekê dewletek komunîst a yekpartî hatiye ragihandin.<ref name="White1979"/> Di serdemên kurt ên desthilatdariya neotokratîk de hikûmeta demkî ya demkurt a sala 1917an ku di dema şoreşa sibatê de hatiye damezrandin û di dema veguherîna Rûsyaya piştê Sovyetê ji bo demokrasiyeke xelet di dema serokatiya Boris Yeltsin ê di salên 1990î de vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Quam |pêşnav=Joel |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Scott |tarîx=2020-08-31 |sernav=Russian Domain: Political Geography – Russia’s Autocrats and V. V. Putin |url=https://cod.pressbooks.pub/westernworlddailyreadingsgeography/chapter/russian-domain-political-geography-ii/ |kovar=pressbooks.pub |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.husj.harvard.edu/articles/did-russians-ever-hope-for-non-autocratic-rule |sernav=Did Russians Ever Hope for Non-Autocratic Rule? |malper=Harvard Ukrainian Studies |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref name="Croissant2024">{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge Handbook of Autocratization |paşnav=Croissant |pêşnav=Aurel |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2024-05-14 |isbn=978-1-040-04018-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_RAGEQAAQBAJ |paşnav2=Tomini |pêşnav2=Luca }}</ref> Di sedsala 21an de piştî serokatiya Vladimir Putin û Dmitry Medvedev, Rûsya rastî têkçûneke girîng a demokrasiyê hatiye.<ref name="Croissant2024"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russia and Europe: Building Bridges, Digging Trenches |paşnav=Engelbrekt |pêşnav=Kjell |weşanger=Routledge |tarîx=2014-03-18 |isbn=978-1-136-99200-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UhwiAwAAQBAJ&pg=PT48 |paşnav2=Nygren |pêşnav2=Bertil }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hir.harvard.edu/russia-democratic-backsliding-the-future-of-putinism/ |sernav=Russia & Democratic Backsliding: The Future of Putinism |malper=Harvard International Review |tarîx=2020-04-09 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Li gel ve yekê sîstema siyasî ji otorîterîzma hilbijartinê ber bi rejîmeke otorîter a yekgirtî ve pêş ketiye.<ref name="Croissant2024"/><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.journalofdemocracy.org/articles/the-putin-myth/ |sernav=The Putin Myth |malper=Journal of Democracy |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US }}</ref> Hinek zanyarên siyasî Putin wekê serokeke dîktatorî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kuzio |pêşnav=Taras |tarîx=2016-03-01 |sernav=Nationalism and authoritarianism in Russia: Introduction to the special issue |url=https://online.ucpress.edu/cpcs/article/49/1/1/587/Nationalism-and-authoritarianism-in-Russia |kovar=Communist and Post-Communist Studies |ziman=en |cild=49 |hejmar=1 |rr=1–11 |doi=10.1016/j.postcomstud.2015.12.002 |issn=0967-067X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.econstor.eu/handle/10419/256753 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=www.econstor.eu |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> an jî rejîmeke kesayetî bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chapman |pêşnav=Hannah S. |tarîx=2025 |sernav=Shocks to the System: Electoral Manipulation, Protests and the Evolution of Political Trust in Russia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/government-and-opposition/article/shocks-to-the-system-electoral-manipulation-protests-and-the-evolution-of-political-trust-in-russia/1330CA22EC56BAABA41F72A75660AA68 |kovar=Government and Opposition |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=496–516 |doi=10.1017/gov.2024.18 |issn=0017-257X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Özdamar |pêşnav=Özgür |paşnav2=Yanik |pêşnav2=Lerna K |tarîx=2024-09-09 |sernav=Populist hyperpersonalization and politicization of foreign policy institutions |url=https://academic.oup.com/ia/article/100/5/1835/7750270 |kovar=International Affairs |ziman=en |cild=100 |hejmar=5 |rr=1835–1856 |doi=10.1093/ia/iiae181 |issn=0020-5850 }}</ref><ref name=":8"/> Duyem serdema Putîn wek serokkomar rê li ber otokrasîyeke zêdetir vekiriye <ref name="Croissant2024"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of Authoritarianism and Contentious Action in Russia |paşnav=Mamaev |pêşnav=Bogdan |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2024-06-30 |isbn=978-1-009-56066-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yXIMEQAAQBAJ }}</ref> ku ji serdema Sovyetê vir ve otokrasîya herî mezin e<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |doi=10.1177/20419058241260782 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2024/03/24/russia-putin-stalin-soviet-election-war-repression-political-prisoners/ |sernav=Russia Is Back to the Stalinist Future |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-19 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Karatnycky |pêşnav=Adrian }}</ref> û hinek nivîskaran pêşniyara nûjenkirina hêmanên totalîter kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/posts/2022/04/putins-war-has-moved-russia-from-authoritarianism-to-hybrid-totalitarianism |sernav=Putin’s War Has Moved Russia From Authoritarianism to Hybrid Totalitarianism |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=2022-04-19 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref name=":9"/> Siyasetên biryarên Putîn bi gelemperî wekî putinîzm hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Code of Putinism |paşnav=Taylor |pêşnav=Brian D. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-086731-7 |cih=New York }}</ref> === Dabeşkirinên siyasî === [[Wêne:Map of federal subjects of Russia (2022), disputed Crimea and Donbass.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirinên îdarî yên Rûsyayê (Herêmên Federal: Parêzgeh bi rengê kesk, oblasta bi rengê zer, kraîl bi rengê porteqalî, bajarên federal bi rengê sor, herêmên xweser bi rengên şîn û oblasta xweser a a cihûyan bi rengê binefşî hatiye diyarkirin)]] Li gorî destûra bingehîn a Rûsyayê, Rûsya federasyoneke sîmetrîk (bi îhtimala konfîgurasyoneke asîmetrîk) e. Berevajiyê modela asîmetrîk a Sovyetê ya RSFSRê ku tenê komar "bingehên federasyonê" bûn, destûra heyî statûya herêmên din bilind kiriye asta komaran û hemî herêm bi sernavê "bingeha federasyonê" wekhev binav kiriye. Li Rûsyayê herêmên ku îstiqrara xwe diparêzin hene lê herêm ne xwedî serweriyê ne û ne jî xwediyê statûya rêveberiyeke serwer in ku bi ti awayî mafê wan ên ku destûrên xwe di serweriyê nîşan bidin û mafê wan ên ku ji welêt veqetin tineye. Qanûnên herêman nikarin li dijî qanûnên federal derkevin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://base.garant.ru/12119810/ |sernav=Постановление Конституционного Суда РФ от 07.06.2000 N 10-П "По делу о проверке конституционности отдельных положений Конституции Республики Алтай и Федерального закона "Об общих принципах организации законодательных (представительных) и исполнительных органов государственной власти субъектов Российской Федерации" {{!}} ГАРАНТ |malper=base.garant.ru |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> Beşên federal di Konseya Federasyonê de ku mala jorîn a meclîsa federal e, xwedî nûnertiya wekhev in ku her yek xwedî 2 nûneran in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/journals/ijgr/10/3/article-p203_3.xml |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |doi=10.1163/1571811031310738 |sernav="Chapter 5. The Federal Assembly {{!}} The Constitution of the Russian Federation" }}</ref> Lêbelê ew di asta xweseriya ku jê sûd werdigirin de ji hev cuda ne. Herêmên federal ên Rûsyayê ji aliyê Pûtîn ve di sala 2000an de ji bo hêsankirina kontrola hikûmeta navendî ya li ser herêmên federal hatin damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Petrov |pêşnav=Nikolai |tarîx=2002-03-01 |sernav=Seven Faces of Putin's Russia: Federal Districts as the New Level of State—territorial Composition |url=https://academic.oup.com/sd/article/33/1/73/8370367 |kovar=Security Dialogue |ziman=en |cild=33 |hejmar=1 |rr=73–91 |doi=10.1177/0967010602033001006 |issn=0967-0106 }}</ref> Di destpêkê de heft, di roja îro de jî heşt herêmên federal hene ku her yek ji wan bi nûnerekî ku ji aliyê serokê Rûsyayê ve hatiye erkdarkirin ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russia's constitutional structure: federal in form, unitary in function |paşnav=Russell |pêşnav=Martin |weşanger=European Parliament |tarîx=2015 |isbn=978-92-823-8022-2 |çap=Orig. ms., completed in October 2015 |cih=Brussels |kesên-din=Europäisches Parlament }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:Russian-list-of-unfriendly-countries.svg|thumb|Welatên endamên Yekîtîya Ewropayê û endamên NATOyê ku li dijî dagirkirina Ûkraynayê derketine û têkiliyên xwe yên bi Rûsyayê re qut kirine]] Rûsya ji sala 2024an vir ve xwediyê şeşem tora dîplomatîk a herî mezin a cîhanê ye. Welat têkiliyên dîplomatîk bi 187 welatên endamên Neteweyên Yekbûyî, du dewletên bi qismî naskirî û du dewletên çavdêr ên Neteweyên Yekbûyî berdewam dike û bi giştî xwedî 143 balyozxaneyên li derveyî welat in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hir.harvard.edu/washington-must-not-idle-as-russia-tightens-its-abkhazian-stranglehold/ |sernav=Russia's Tightening Abkhazian Stranglehold Threatens Western and Georgian Interests |malper=Harvard International Review |tarîx=2024-01-15 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/ |sernav=Lowy Institute Global Diplomacy Index 2024 |malper=globaldiplomacyindex |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Rûsya cihê xwe yê wekê endameke mayînde yê Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî diparêze.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kramer |pêşnav=Mark |tarîx=2019-12-01 |sernav=The Soviet Legacy in Russian Foreign Policy |url=https://academic.oup.com/psq/article/134/4/585/6848460 |kovar=Political Science Quarterly |ziman=en |cild=134 |hejmar=4 |rr=585–609 |doi=10.1002/polq.12988 |issn=0032-3195 }}</ref> Di heman demê de bi gelemperî Rûsya ji aliyê analîstên siyasî ve wekê hêzek mezin hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://securityconference.org/en/publications/munich-security-report-2025/chapter-5-russia-the-czars-gambit/ |sernav=Chapter 5 – Russia: The Czar’s Gambit |malper=securityconference.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |doi=10.47342/EZUC8623-5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Volatility and friction in the age of disintermediation |paşnav=Sweijs |pêşnav=Tim |weşanger=The Hague Centre for Strategic Studies |tarîx=2017-02-20 |isbn=978-94-92102-46-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1EonDwAAQBAJ |paşnav2=Spiegeleire |pêşnav2=Stephan De |paşnav3=Jong |pêşnav3=Sijbren de |paşnav4=Oosterveld |pêşnav4=Willem |paşnav5=Roos |pêşnav5=Hannes |paşnav6=Bekkers |pêşnav6=Frank |paşnav7=Usanov |pêşnav7=Artur |paşnav8=Rave |pêşnav8=Robert de |paşnav9=Jans |pêşnav9=Karlijn }}</ref> Rûsya her wiha wekê pêkhateya sereke ya Yekîtiya Sovyetê ya berê, hêzeke super a berê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=About Russia, its revolutions, its development and its present |paşnav=Reiman |pêşnav=Michal |weşanger=Peter Lang |tarîx=2016 |isbn=978-3-631-67136-8 |cih=Frankfurt am Main |series=Prager Schriften zur Zeitgeschichte und zum Zeitgeschehen }}</ref> Di sedsala 21an de gelek zanyar diyar dikin bandora Rûsyayê ya cîhanî ber bi kêmbûnê ve dibînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Power, status, and greatness |paşnav=Taylor |pêşnav=Brian D. |weşanger=Oxford University PressNew York |tarîx=2024-11-28 |rr=21–40 |isbn=978-0-19-751602-7 |çap=1 |ziman=en |url=https://academic.oup.com/book/58678/chapter/485572149 |doi=10.1093/actrade/9780197516027.003.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Šćepanović |pêşnav=Janko |tarîx=2024-01-02 |sernav=Still a great power? Russia’s status dilemmas post-Ukraine war |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14782804.2023.2193878 |kovar=Journal of Contemporary European Studies |ziman=en |cild=32 |hejmar=1 |rr=80–95 |doi=10.1080/14782804.2023.2193878 |issn=1478-2804 }}</ref> Digel vê yekê, Rûsya dewletek endamê G20, OSCE, BRICS, WTO û APEC e; û dewleta endam a pêşeng a rêxistinên wekê CIS, EAEU, CSTO û SCO ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/ |sernav=Russia’s ‘Pivot to Asia’ and the SCO |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Her wiha, berî ku di salên 2014 û 2022an de ji her du koman were derxistin, ew dewletek endamê G8 (niha G7) û beşek ji Konseya Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/03/24/politics/obama-europe-trip |sernav=U.S., other powers kick Russia out of G8 {{!}} CNN Politics |malper=CNN |tarîx=2014-03-24 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |paşnav=Acosta |pêşnav=Jim }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/russia-formally-departs-council-of-europe/a-61136962 |sernav=Russia leaves the Council of Europe |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Rûsya têkiliyên nêzîk bi Belarûsê re diparêze ku beşek ji Dewleta Yekîtîyê ye ku konfederasyoneke serneteweyî ya her du dewletan e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hancock |pêşnav=Kathleen J. |tarîx=2006 |sernav=The Semi-Sovereign State: Belarus and the Russian Neo-Empire |url=http://fpa.oxfordjournals.org/cgi/doi/10.1111/j.1743-8594.2006.00023.x |kovar=Foreign Policy Analysis |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=117–136 |doi=10.1111/j.1743-8594.2006.00023.x |issn=1743-8586 }}</ref> Ji ber ku her du welat jî xwedî xizmek çandî, etnîkî û dînî ya hevbeş a bihêz in, [[Serbistan|Serbiya]] ji aliyê dîrokî ve hevalbendeke nêzîk a Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cohen |pêşnav=Lenard J. |tarîx=1994 |sernav=Russia and the Balkans: Pan-Slavism, Partnership and Power |url=https://www.jstor.org/stable/40202977 |kovar=International Journal |cild=49 |hejmar=4 |rr=814–845 |doi=10.2307/40202977 |issn=0020-7020 }}</ref> Ji sedsala 21an vir ve, têkiliyên di navbera Rûsya û Çînê de ji ber berjewendiyên siyasî yên hevpar, hem di warên dualî de hem jî di warê aborî de bi awayekî girîng zêde bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bolt |pêşnav=Paul J. |tarîx=2014 |sernav=Sino-Russian Relations in a Changing World Order |url=https://www.jstor.org/stable/26270816 |kovar=Strategic Studies Quarterly |cild=8 |hejmar=4 |rr=47–69 |issn=1936-1815 }}</ref> Hindistan mezintirîn xerîdarê alavên leşkerî yên Rûsyayê ye û her du welat ji serdema Sovyetê ve têkiliyek stratejîk û dîplomatîk ên bi hêz parve dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/ |sernav=Why India and Russia Are Going to Stay Friends |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-04-13 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Tamkin |pêşnav=Emily }}</ref> Rûsya li seranserê Qefqasyaya Başûr û Asyaya Navîn a ji aliyê jeopolîtîk ve girîng e ku li Rûsyayê wekê "nêzîkê derveyî welêt" hatiye binavkirin ku bandoreke siyasî ya girîng çêdike, di heman demê de analîstên siyasî yên biyanî her du herêman wekê beşek ji "hewşa paşîn" a Rûsyayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nation |pêşnav=R. Craig |tarîx=2015 |sernav=Russia and the Caucasus |url=https://connections-qj.org/article/russia-and-caucasus |kovar=Connections: The Quarterly Journal |cild=14 |hejmar=2 |rr=1–11 |doi=10.11610/Connections.14.2.01 }}</ref> [[Wêne:2019 Foto de família dos Líderes do G20.jpg|thumb|Di sala 2019an de Vladîmîr Pûtîn bi hevpîşeyên xwe yên G20 re li Osakayê]] Rûsya bi Tirkiyeyê re têkiliyeke stratejîk, enerjî û parastinê ya aloz parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ifri.org/sites/default/files/atoms/files/baev_turkey_russia_2021.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ifri.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 |roja-arşîvê=2021-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211027233151/https://www.ifri.org/sites/default/files/atoms/files/baev_turkey_russia_2021.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku [[Îran]] hevalbendeke stratejîk û aborî ye, Rûsya têkiliyên dostane bi Îranê re berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tarock |pêşnav=Adam |tarîx=1997 |sernav=Iran and Russia in 'strategic alliance' |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01436599714911 |kovar=Third World Quarterly |ziman=en |cild=18 |hejmar=2 |rr=207–224 |doi=10.1080/01436599714911 |issn=0143-6597 }}</ref> Rûsyayê piştî dagirkirina Ûkraynayê di sala 2022an de, bi hevkariya parastinê ya zêde, têkiliyên xwe yên bi Koreya Bakur re bi awayekî girîng pêş xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Howell |pêşnav=Edward |tarîx=2024-12-04 |sernav=North Korea and Russia's dangerous partnership: The threat to global security from the Kim–Putin axis and how to respond |url=https://chathamhouse.soutron.net/Portal/Public/en-GB/RecordView/Index/205757 |kovar=chathamhouse |doi=10.55317/9781784136321 }}</ref> Di heman demê de, têkiliyên Rûsyayê bi [[Ûkrayna]]ya cîran û cîhana Rojava re, bi taybetî Dewletên Yekbûyî û welatên hevbeş ên Yekîtiya Ewropî û bi [[NATO]]yê re hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kanerva |pêşnav=Ilkka |tarîx=2018 |sernav=Russia and the West: An Increasingly Difficult Relationship |url=https://www.jstor.org/stable/48573515 |kovar=Horizons: Journal of International Relations and Sustainable Development |hejmar=12 |rr=112–119 |issn=2406-0402 }}</ref> Di sedsala 21an de Rûsyayê siyaseteke derve ya êrîşkar meşandiye ku armanc dike serdestiya herêmî li [[Ewropa]]yê misoger bike û bandora xwe ya navneteweyî zêde bike û her wiha xaye kiriye ku bi vê polîtîkayê piştgiriya navxweyî ya ji bo hikûmetê zêde bike. Rûsya destwerdanên leşkerî li dewletên piştî Sovyetê yên [[Gurcistan]] û Ûkraynayê û her weha li Sûriyeyê di dema şerê navxweyî yê dirêj de daye destpêkirin ku bandora xwe li [[Rojhilata Navîn]] zêde bike û bigihîje armancên xwe yên hêza mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rusi.orghttps//www.rusi.org |sernav=Russia’s Enduring Grip on Syria |malper=www.rusi.orghttps |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230901190943/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russias-iranian-made-uavs-technical-profile |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ispionline.it/en/publication/after-assad-russias-role-and-leverage-in-the-middle-east-224080 |sernav=After Assad: Russia's Role and Leverage in the Middle East |malper=ISPI |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US }}</ref> Du ji sêyan ji nifûsa cîhanê, bi taybetî welatên pêşketî yên başûrê cîhanê an ji aliyê siyasî ve bêalî ne an jî mêla wan a siyasî ber bi Rûsyayê ve ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Stengel |pêşnav=Richard |sernav=Putin May Just Be Winning the Information War Outside of the U.S. and Europe |url=https://time.com/6179221/putin-information-war-column/ |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=TIME |ziman=en |roja-arşîvê=2022-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220818141722/https://time.com/6179221/putin-information-war-column/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Koma Wagner]] a ku ji aliyê dewleta Rûsyayê ve dihat fînansekirin, li [[Afrîka]]yê û li Sûriyeyê hatiye bicihkirin ku ji bo parastina aramiya siyasî yên li dewletên têkçûyî bi rêya projeksiyona leşkerî û bikaranîna çavkaniyên xwezayî yên herêmî, pêk bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/russia-wagner-group-ukraine-war-putin-prigozhin-africa-plundering-resources/ |sernav=How Russia's Wagner group exploits Africa to fund the Ukraine war - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2023-05-16 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US }}</ref> Rûsyayê her ku diçe zêdetir hewl da ku bandora xwe li seranserê [[Arktîka|Arktîkê]], [[Asya]] û Pasîfîkê û Amerîkaya Latînî berfireh bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shuya |pêşnav=Mason |tarîx=2019-07-01 |sernav=Russian Influence in Latin America: a Response to NATO |url=https://digitalcommons.usf.edu/jss/vol12/iss2/2 |kovar=Journal of Strategic Security |cild=12 |hejmar=2 |doi=10.5038/1944-0472.12.2.1727 |issn=1944-0464 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Sukhoi Design Bureau, 054, Sukhoi T-50 (Su-57 prototype) (49581303977).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Sukhoi Su-57 ku balafireke şer a nifşê pêncem a hêza hewayî ya Rûsyayê ye]] Hêzên çekdar ên Rûsyayê ji hêzên bejayî, hêzên deryayî û hêzên hewayî pêk tên û her wiha du şaxên xizmetê yên serbixwe jî hene ku ji hêzên mûşekên stratejîk û hêzên hewayî pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, artêş xwedî 1,1 milyon personelên çalak in ku pêncemîn mezintirîn hejmara cîhanê ye û nêzîkî 1,5 milyon personelên cîgir hene. Leşkerî ji bo hemî welatiyên mêr ên di navbera 18-27 salî de mecbûrî ye ku ji bo salekê divê leşkerî bikin.<ref name=":6" /> Rûsya di nav pênc dewletên çekên kîmyewî yên naskirî de ye ku xwediyê depoya herî mezin a çekên kîmyewî ya cîhanê ye ku zêdetirî nîvê çekên kîmyewî yên cîhanê li Rûsyayê ye. Rûsya xwediyê duyemîn fîloya herî mezin a binavbehriyên mûşekên balîstîk e û yek ji wan sê welatên e ku bombebaranên stratejîk bikar tînin e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA332 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://power.lowyinstitute.org/data/military-capability/signature-capabilities/ballistic-missile-submarines/ |sernav=Ballistic missile submarines data - Lowy Institute Asia Power Index |malper=Lowy Institute Asia Power Index 2025 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |paşnav=Institute |pêşnav=Lowy }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, Rûsya xwedî sêyem mezintirîn lêçûnên leşkerî ya cîhanê ye ku 109 milyar dolar xerc dike ku ev yek bi qasî %5,9ê GDPya welat e. Her wiha di navbera salên 2020-2024an de sêyem mezintirîn hinardeya çekan bû û xwedan pîşesaziyek parastinê ya mezin û xwemalî ye ku piraniya alavên leşkerî yên xwe hildiberîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cooper |pêşnav=Julian |tarîx=2024-06-06 |sernav=Military Production in Russia Before and After the Start of the War With Ukraine: To What Extent has it Increased and how has This Been Achieved? |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03071847.2024.2392990 |kovar=The RUSI Journal |ziman=en |cild=169 |hejmar=4 |rr=10–29 |doi=10.1080/03071847.2024.2392990 |issn=0307-1847 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Roth |pêşnav=Andrew |tarîx=2024-02-15 |sernav=‘A lot higher than we expected’: Russian arms production worries Europe’s war planners |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/15/rate-of-russian-military-production-worries-european-war-planners |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Qanûn, gendelî û sûc === [[Wêne:Alexei Navalny marching in 2017.jpg|thumb|Serokê opozîsyonê Aleksey Navalnî di xwepêşandanên dijî gendeliyê yên seranserî yên 2017-2018an de li Moskowê pêşengiya xwepêşanderan dike. Aleksey Navalnî di sala 2024an de di girtîgehekê Rûsyayê de jiyana xwe jidest daye.]] Rûsyaya piştê Sovyetê di bin rejîma Vladîmîr Pûtîn de ji bi celebek kapîtalîzma alîgiran ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russia's crony capitalism: the path from market economy to kleptocracy |paşnav=Åslund |pêşnav=Anders |weşanger=Yale university press |tarîx=2019 |isbn=978-0-300-24486-1 |cih=New Haven }}</ref> Sîstema wî ya siyasî bi awayên cûrbecûr wekê kleptokrasî, olîgarşî û plûtokrasî hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fish |pêşnav=M. Steven |tarîx=2018-04-01 |sernav=What Has Russia Become? |url=https://www.ingentaconnect.com/content/10.5129/001041518822704872 |kovar=Comparative Politics |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=327–346 |doi=10.5129/001041518822704872 |issn=0010-4159 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Guriev |pêşnav=Sergei |paşnav2=Rachinsky |pêşnav2=Andrei |tarîx=2005 |sernav=The Role of Oligarchs in Russian Capitalism |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/0895330053147994 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=19 |hejmar=1 |rr=131–150 |doi=10.1257/0895330053147994 |issn=0895-3309 }}</ref> Rûsya ji sala 2024an pê ve, welatê ewropî ya herî nizm ê di endeksa têgihîştina gendeliyê ya salane ya Transparency International de ye û di nav 180 welatên di lîsteyê de di rêza 154an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2024 |sernav=Corruption Perceptions Index 2024 |malper=Transparency.org |tarîx=2025-02-11 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê gendelî bi girîngî zêde bûye ku di civakê de wekê yek pirsgirêkên herî girîng hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F675149&r=492629 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-20 |doi=10.1353/gia.2017.0017 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/europe_new-reports-highlight-russias-deep-seated-culture-corruption/6183207.html |sernav=New Reports Highlight Russia's Deep-Seated Culture of Corruption |malper=Voice of America |tarîx=2020-01-26 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Gendeliyê bandorê li gelek sektoran kiriye ku di nav de aborî, hikûmet, sepandina qanûnê, tenduristî, perwerdehî û leşkerî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rusi.orghttps//www.rusi.org |sernav=Corruption in the Russian Armed Forces |malper=www.rusi.orghttps |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230901190943/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russias-iranian-made-uavs-technical-profile |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F675149&r=401614 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-20 |doi=10.1353/gia.2017.0017 }}</ref> Aboriya siya ya Rûsyayê di sala 2018an de bi qasî ji %44ê GDPya giştî hatibû texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sseriga.edu/shadow-economy-index-russia |sernav=Shadow Economy Index for Russia {{!}} Stockholm School of Economics in Riga |malper=www.sseriga.edu |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Yekîneyên leşkerî yên cezakirinê Bahoz-Z û Bahoz-V di dema Şerê Rûsya Ûkraynayê yê berdewam de, ji sala 2022an vir ve wekê leşkerên êrîşê hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Belovodyev |pêşnav=Daniil |paşnav2=Systema |tarîx=2024-02-13 |sernav=Storm Gladiator: How Russia Uses Recruited Convicts To Fight In 'Fierce' Assault Units In Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/russia-recruited-convicts-fierce-assault-units-storm-gladiator-/32806371.html |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-67175566 |sernav=Ukraine war: Russia goes back to prisons to feed its war machine |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî texmînên BBCyê, nêzîkî 48.000 girtî ji bo Koma Wagnerê şandine herêmên şer.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1e7vl01gngo |sernav=Russia's soldiers bringing wartime violence back home |malper=www.bbc.com |tarîx=2024-11-17 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-GB }}</ref> Daxuyaniya sereke û bingehîn ya qanûnên li Rûsyayê Destûra Bingehîn e. Qanûn, wekê Qanûna Sivîl a Rûsyayê û Qanûna Cezayê ya Rûsyayê, çavkaniyên qanûnî yên sereke yên qanûna Rûsyayê ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=William |pêşnav=Partlett, |tarîx=2010-07-07 |sernav=Reclassifying Russian Law: Mechanisms, Outcomes, and Solutions for an Overly Politicized Field |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1197762 |kovar=papers.ssrn |ziman=en }}</ref> Rûsya li Ewropayê xwediyê nifûsa herî zêde ya girtîyan e û li cîhanê di rêza pêncem de ye ku xwediyê nifûsa herî mezin a girtîyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icpr.org.uk/news/2024/prison-populations-continue-rise-many-parts-world-115-million-held-prisons-worldwide |sernav=Prison populations continue to rise in many parts of the world, with 11.5 million held in prisons worldwide {{!}} Institute for Criminal Policy Research |malper=www.icpr.org.uk |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> Her çiqas ev hejmar ji sala 2000an vir ve bi rêjeya ji %59 kêm bibe jî, di rêjeya girtinê ya li Ewropayê, di nav rêjeya herî bilind de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://genderdata.worldbank.org/en/indicator/vc-ihr-psrc-p5 |sernav=Intentional homicides (per 100,000 people) |malper=World Bank Gender Data Portal |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> === Mafê mirovan === Binpêkirinên mafên mirovan li Rûsyayê ji aliyê rêxistinên pêşeng ên demokrasî û mafên mirovan ve her ku diçe zêdetir têne ragihandin. Bi taybetî, Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî û Çavdêriya Mafên Mirovan dibêjin ku Rûsya ne demokratîk e û mafên siyasî û azadiyên sivîl ên gelek kêm dide welatiyên xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/eastern-europe-and-central-asia/russia/ |sernav=Human rights in Russia |malper=Amnesty International |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/europe/central-asia/russia |sernav=Russia {{!}} Country Page {{!}} World {{!}} Human Rights Watch |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Ji sala 2004an vir ve Mala Azadiyê di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Rûsyayê wekê "ne azad" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/russia/freedom-world/2021 |sernav=Russia: Freedom in the World 2021 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Ji sala 2011an vir ve yekîneya sixûrî ya ekonomîstê di endeksa demokrasiyê ya xwe de Rûsyayê wekê "rejîmek otorîter" bi nav kiriye û di sala 2024an de ji 167 welatan di rêza 150em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Di rêzbenda azadiya çapemeniyê ya sala 2024an a rêxistina rojnamevanên bêsinor de, Rûsya di nav 180 welatan de di rêza 162an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rsf.org/en/russia |sernav=Russia : Stifling atmosphere for independent journalists {{!}} Reporters without borders |malper=RSF |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=fr-FR }}</ref> Hikûmeta Rûsyayê ji aliyê opozîsyona siyasî û çalakvanên mafên mirovan ve bi berfirehî ji ber hilbijartinên neheq,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/russia/russias-opposition-candidates-struggle-to-make-a-mark-in-election-11631886631 |sernav=In Russia’s Election, Putin’s Opponents Are Seeing Double |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2021-09-17 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=Simmons |pêşnav=Ann M. }}</ref> serkutkirina partî û xwepêşandanên siyasî yên opozîsyonê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/5k31S |sernav=In Shadow of Navalny Case, What’s Left of the Russian Opposition? - The New York Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/W7wz7 |sernav=Russian crackdown brings pro-Navalny protests to halt {{!}} Financial Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> çewisandina rêxistinên sivîl û tepeserkirina bi zorê û kuştina rojnamevanên serbixwe û sansûrkirina medyaya girseyî û înternetê hatiye rexnekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2020/06/18/russia-growing-internet-isolation-control-censorship |sernav=Russia: Growing Internet Isolation, Control, Censorship {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2020-06-18 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/ngos-in-russia-battered-but-unbowed/a-41459467 |sernav=NGOs in Russia: Battered, but unbowed |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yaffa |pêşnav=Joshua |tarîx=2021-09-07 |sernav=The Victims of Putin’s Crackdown on the Press |url=https://www.newyorker.com/news/dispatch/the-victims-of-putins-crackdown-on-the-press |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Moscow-City 2025.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji navenda bazirganiya navneteweyî ya Moskowê]] Piştî veguherînek aloz ji modela plansazkirî ya Sovyetê di salên 1990î de, Rûsya xwedî aboriyek bazarê ya tevlihev e ku bi dahata bilind, pîşesazîkirî û bi perspektîva bazarê ya tevlihev e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |sernav=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |malper=datahelpdesk.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rutland |pêşnav=Peter |tarîx=2013 |sernav=Neoliberalism and the Russian transition |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09692290.2012.727844 |kovar=Review of International Political Economy |ziman=en |cild=20 |hejmar=2 |rr=332–362 |doi=10.1080/09692290.2012.727844 |issn=0969-2290 }}</ref> Li gorî Fona Pereyan a Navneteweyî, Rûsya ji aliyê GDP ya nomînal ve nehem aboriya herî mezin û ji aliyê GDP ya parîteya hêza kirînê ve çarem aboriya herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/RUS |sernav="IMF DataMapper" |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref> Enflasyon û rêjeya danûstandinê ya hêza kirînê dibe ku ji ber tarîfeyan û lêçûnên din ên danûstandinê ji rêjeya danûstandinê ya bazarê cuda be. Ji sala 2023an vir ve sektora xizmetguzariyê bi qasî ji %57ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre jî sektora pîşesaziyê (%30) tê û di heman demê de sektora çandiniyê jî bi qasî ji %3ê GDP ya giştî ya herî biçûk e.<ref name=":6"/> Rûsya bi nêzîkî 73 milyon kesên xebatkarên li welat xwediyê hêzeke kar e ku di cîhanê de heştem mezintirîn hêza kar e. Hevkarê bazirganî yê herî mezin ê Rûsyayê Çîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/rus |sernav=Russia (RUS) Exports, Imports, and Trade Partners |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Pêşveketina mirovî ya Rûsyayê di endeksa pêşveçûna mirovî ya salane de wekê "pir bilind" hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en }}</ref> Bi qasî ji %70ê GDP ya giştî ya Rûsyayê ji aliyê xerckirina dawî ve tê birêvebirin û welat xwediyê diwanzdehem bazara xerîdar a herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=true |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-20 |roja-arşîvê=2020-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201111211439/https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê newekheviya dahata welat li gorî welatên din ên pêşketî hinek bilind dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/billionaires/ |sernav=Forbes 2025 Billionaires List - The Richest People In The World Ranked |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Cûdahiya çavkaniyên xwezayî di navbera herêmên federal de bûye sedema newekheviyên aborî yên herêmî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Remington |pêşnav=Thomas F. |tarîx=2015-03-01 |sernav=Why is interregional inequality in Russia and China not falling? |url=https://online.ucpress.edu/cpcs/article/48/1/1/520/Why-is-interregional-inequality-in-Russia-and |kovar=Communist and Post-Communist Studies |ziman=en |cild=48 |hejmar=1 |rr=1–13 |doi=10.1016/j.postcomstud.2015.01.005 |issn=0967-067X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kholodilin |pêşnav=Konstantin A. |paşnav2=Oshchepkov |pêşnav2=Aleksey |paşnav3=Siliverstovs |pêşnav3=Boriss |tarîx=2012 |sernav=The Russian Regional Convergence Process: Where Is It Leading? |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2753/EEE0012-8775500301 |kovar=Eastern European Economics |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=5–26 |doi=10.2753/EEE0012-8775500301 |issn=0012-8775 }}</ref> Asta bilind a gendeliyê, kêmbûna dahatên hinardekirina petrolê, kêmbûna hêza kar, revîna sermiyana mirovan û bi temen bûna nifûsê û kêmbûna nifûsê jî astengiyên sereke ne li pêşiya mezinbûna aborî ya pêşerojê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://inia.org.mt/wp-content/uploads/2019/05/3.2-Mikhailova-et-al..pdf |sernav=Wayback Machine |malper=inia.org.mt |roja-gihiştinê=2026-02-20 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlanticcouncil.org/content-series/russia-tomorrow/a-russia-without-russians-putins-disastrous-demographics/ |sernav=A Russia without Russians? Putin’s disastrous demographics |malper=Atlantic Council |tarîx=2024-08-07 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-US |paşnav=acwalina }}</ref> Piştî dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve di sala 2022an de, welat bi dorpêçkirin û kiryarên din ên darayî yên neyînî ji aliyê cîhana rojava û hevalbendên wan ve rû bi rû maye ku armanca wan veqetandina aboriya Rûsyayê ji pergala darayî ya rojavayî ye. Lêbelê Rûsya veguherîna xwe ji bo aboriyeke şer temam kiriye<ref>{{Jêder-malper |url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy2404 |sernav=As Russia Completes Transition to a Full War Economy, Treasury Takes Sweeping Aim at Foundational Financial Infrastructure and Access to Third Country Support |malper=U.S. Department of the Treasury |tarîx=2025-12-23 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> û bi awayekî berfireh li hember van tedbîran berxwedan nîşan daye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/09/russias-2024-budget-shows-its-planning-for-a-long-war-in-ukraine |sernav=Russia’s 2024 Budget Shows It’s Planning for a Long War in Ukraine |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=2023-10-11 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> aramiya aborî û mezinbûna xwe parastiye ku bi giranî ji aliyê lêçûnên leşkerî yên bilind,<ref>{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2024/05/russia-war-income |sernav=Russia's Soaring Wartime Salaries Are Bolstering Working-Class Support for Putin |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=2024-05-28 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> zêdebûna xerckirin û mûçeyên malbatan, bêkariya kêm û zêdebûna lêçûnên hikûmetê ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4nn7pej9jyo |sernav=Steve Rosenberg: Russia's economy is growing, but can it last? |malper=www.bbc.com |tarîx=2024-06-06 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en-GB }}</ref> Lêbelê enflasyon nisbeten bilind maye û pispor pêşbînî dikin ku ev ceza dê bandorek neyînî ya demdirêj li ser aboriya Rûsyayê bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Russian inflation is too high. Does that matter? |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2025/02/13/russian-inflation-is-too-high-does-that-matter |roja-gihiştinê=2026-02-20 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/russian-economy-war-footing-new-reality-financed-commodity-exports |sernav=The Russian economy on a war footing: A new reality financed by commodity exports |malper=CEPR |tarîx=2024-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Percentage of Russians by Federal Subjects (2021 Census).png|thumb|Nexşeya rêje û belavbûna rûsên etnîkî.]] Nifûsa Rûsyayê li gorî daneyên 2021ê 144,7 milyon bû (ji xeynî Kirim û Sevastopol).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |sernav=ВПН-2010 |malper=www.gks.ru |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Rûsya bi nifûsa xwe yê 144 milyonan welatê herî qelebalix ê Ewropayê û nehem welatê herî qelebalix ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Li welat serê kîlometre çargoşe 8 nifûs dikeve ku li gorî nifûsê yek ji welatên herî xwedî erda berfirehê cihanê ye. Ji ber hewaya sarê Sîbîryayê piraniya nifûsa Rûsyayê deverên rojavayê Rûsyayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/29.htm |sernav=Russia - Demographics |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Rûsya welatekê bajarvanî ye ku du ji sê parên nifûsê li bajarok û li bajaran dijîn. Nifûsa Rûsyayê di sala 1993an de gihîştiye 148 milyonan û ji ber ku rêjeya mirina wê ji rêjeya jidayikbûnê zêdetir bûye ku ev yek ji aliyê hinek analîstan wekê qeyraneke demografîk bi nav dikin her ku diçe nifûsa welêt kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/russias-demographic-crisis |sernav=Russia's Demographic Crisis {{!}} Wilson Center |malper=www.wilsoncenter.org |tarîx=2025-02-03 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Di sala 2009an de welat piştê panzdeh salan yekem car mezinbûna nifûsa salane tomar kiribû. Lêbelê ev destkevtiyên nifûsê ji sala 2020an vir ve hatiye winda kirin ku ji ber ku mirinên zêde ji ber pandemiya COVID-19an di salên dawî de bûye sedema kêm bûna nifûsê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sauer |pêşnav=Pjotr |tarîx=2021-10-13 |sernav=Russia’s population undergoes largest ever peacetime decline, analysis shows |url=https://www.theguardian.com/world/2021/oct/13/russias-population-undergoes-largest-ever-peacetime-decline |roja-gihiştinê=2025-01-31 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Piştî dagirkirina Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê di ku sala 2022an de despê kiriye ji ber kuştiyên leşkerî yên zêde û koçberiya nû ya ku ji ber cezayên girseyî û boykotên rojavayî pêk tê krîza demografîk a li welat kûrtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jamestown.org/program/russias-demographic-collapse-is-accelerating/ |sernav=Russia’s Demographic Collapse Is Accelerating |malper=jamestown.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/8c576a9c-ba65-4fb1-967a-fc4fa5457c62 |sernav=Ukraine war threatens to deepen Russia’s demographic crisis {{!}} Financial Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2022-12-10 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221210161234/https://www.ft.com/content/8c576a9c-ba65-4fb1-967a-fc4fa5457c62 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2022an de rêjeya jidayîkbûna tevahî li seranserê Rûsyayê hatiye texmîn kirin ku serê her jinek 1.42 zarok dikeve ku ev jî rêjeya herî nizm ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/SMD_7.1.xlsx |sernav=Суммарный коэффициент рождаемости |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2023-08-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230810203543/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/SMD_7.1.xlsx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Rûsya dewleteke pirneteweyî ye ku bi gelek pêkhateyên binneteweyî yên bi hindikahiyên cuda ve girêdayî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/russia/32.htm |sernav=Russia - Ethnic Composition |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Li seranserê welêt zêdetirî 193 komên etnîkî hene. Di hêjmartina sala 2010an de bi qasî ji %81 ji nifûsa Rûsyayê rûsên etnîkî bûn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_etn_10.php |sernav=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. |malper=www.demoscope.ru |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> û ji %19yê ji nifûsa mayî jî ji hindikahiyên etnîkî pêk tên. Bi hindikahiyeke girîng a gelên fîno-ûgrîk û cermenî re ji pêncan çar kes bi eslê xwe ewropî ne ku piraniya wan slavî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref38597 |sernav=Russia - Forests, Biodiversity, Taiga {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-31 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kowalev |pêşnav=Viktor |tarîx=2000-09-01 |sernav=Power and Ethnicity in the Finno-Ugric Republics of the Russian Federation: The Examples of Komi, Mordovia, and Udmurtia |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08911916.2000.11644017 |kovar=International Journal of Political Economy |cild=30 |hejmar=3 |rr=81–100 |doi=10.1080/08911916.2000.11644017 |issn=0891-1916 }}</ref> Li gorî Neteweyên Yekbûyî nifûsa koçberên Rûsyayê sêyem mezintirîn nifûsa koçberiyê ya cîhanê ye ku hejmara wan digihîje 11,6 milyonan ku piraniya wan ji dewletên piştî Sovyetê ne û bi giranî ji Asyaya Navendî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/12111108/Mapped-Which-country-has-the-most-immigrants.html |sernav=Mapped: Which country has the most immigrants? |malper=The Telegraph |tarîx=2016-01-21 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2017-03-14/russia-s-alternative-universe-immigrants-welcome |sernav=Bloomberg |malper=www.bloomberg.com |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="8" | Bajar an bajarokên herî mezin ên Rûsyayê (Daneyên sala 2025an) |- !Rêz !Nav !Mijara federal !Nifûs !Çîn !Nav !Mijara federal !Nifûs |- |1 |Moskow |Moskow |13.274.285 |11 |Samara |Samara Oblast |1.154.223 |- |2 |Saint Petersburg |Saint Petersburg |5.652.922 |12 |Rostov-on-Don |Rostov Oblast |1.143.123 |- |3 |Novosibirsk |Novosibirsk Oblast |1.637.266 |13 |Omsk |Omsk Oblast |1.101.367 |- |4 |Yekaterinburg |Sverdlovsk Oblast |1.548.187 |14 |Voronezh |Voronezh Oblast |1.041.722 |- |5 |Kazan |Tatarstan |1.329.825 |15 |Perm |Perm Krai |1.027.518 |- |6 |Krasnoyarsk |Krasnoyarsk Krai |1.211.756 |16 |Volgograd |Volgograd Oblast |1.012.219 |- |7 |Nizhny Novgorod |Nizhny Novgorod Oblast |1.198.245 |17 |Saratov |Saratov Oblast |886.165 |- |8 |Chelyabinsk |Chelyabinsk Oblast |1.176.770 |18 |Tyumen |Tyumen Oblast |872.077 |- |9 |Ufa |Bashkortostan |1.166.098 |19 |Tolyatti |Samara Oblast |662.683 |- |10 |Krasnodar |Krasnodar Krai |1.154.885 |20 |Makhachkala |Dagestan |625.322 |} === Ziman === [[Zimanê rûsî]] zimanê fermî û zimanê sereke yê axavtina li Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chevalier |pêşnav=Joan |tarîx=2006 |sernav=Russian as the National Language: An Overview of Language Planning in the Russian Federation |url=https://scholarsarchive.byu.edu/rlj/vol56/iss1/4 |kovar=Russian Language Journal |cild=56 |hejmar=1 |doi= |issn=2831-9737 }}</ref> Zimanê rûsî zimanê xwemalî yê herî zêde yê li [[Ewropa]]yê ye ku ji mirovan ve tê axavtin û zimanê herî belavbûyî yê erdnîgarî ya [[Ewrasya]]yê ye û di heman demê de zimanê alavî ya herî belavbûyî yê cîhanê ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://learn.utoronto.ca/programs-courses/languages-and-translation/language-learning/russian |sernav=Russian |malper=School of Continuing Studies - University of Toronto |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Zimanê rûsî yek ji du zimanên fermî yê li [[Stasyona Fezayê ya Navneteweyî]] ye û her wiha yek ji şeş zimanên fermî yên [[Neteweyên Yekbûyî]] ye.<ref name=":7" /> Rûsya neteweyek pirzimanî ye ku li seranserê welat nêzîkî 100-150 zimanên hindikahiyan têne axavtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ulasiuk |pêşnav=Iryna |tarîx=2011 |sernav=Legal protection of linguistic diversity in Russia: past and present |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01434632.2010.536237 |kovar=Journal of Multilingual and Multicultural Development |ziman=en |cild=32 |hejmar=1 |rr=71–83 |doi=10.1080/01434632.2010.536237 |issn=0143-4632 }}</ref> Li gorî kesjimêriya Rûsyayê ya sala 2010an, li seranserê welat 137,5 milyon kes bi zimanê rûsî, 3,1 milyon kes bi bi [[Zimanê tatî|zimanê tatarî]] û 1,1 milyon kes jî bi [[zimanê ûkraynî]] diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |sernav=ВПН-2010 |malper=www.gks.ru |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Destûra bingehîn mafê dide komar û herêmên xweser ên welat ku ji xeynî zimanê rûsî bi zimanên xwe yên herêmî rêveberiya xwe ava bikin û her wiha destêra bingehîn mafê parastina zimanê wan ên zikmakî û afirandina şert û mercên ji bo xwendin û pêşxistina zimanê xwemalî, ji welatiyan re mîsoger dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm |sernav=Chapter 3. The Federal Structure {{!}} The Constitution of the Russian Federation |malper=www.constitution.ru |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Lêbelê gelek pisporan diyar kirine ku ji ber ku gelek ziman di bin xetereyê de ne, pirrengiya zimanî ya Rûsyayê bi awayekî bilez ber bi kêm bûnê ve diçe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mjltm.org/article-1-146-en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=mjltm.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2022-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220408174607/https://mjltm.org/article-1-146-en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Собор Воскресения Христова (Спаса на крови).jpg|thumb|Dîmenek ji Dêra Xilaskar li ser xwînê ku dêreke ortodoksa rûsî ye]] Li gorî destûra bingehîn, Rûsya dewletek sekuler e ku bi fermî azadiya dînî misoger dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/russia/ |sernav=Russia |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en-US }}</ref> Dînê herî mezin xiristiyaniya ortodoks a rojhilat e ku bi giranî ji aliyê Dêra Ortodoks a Rûsyayê ve tê bireve birin ku bi qanûnî ji ber "rola xwe ya taybetî" di "dîrok û avakirin û pêşxistina manewî û çanda" welat de hatiye nas kirin.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://docviewer.yandex.com/view/0/?*=rvAv5PGTc/w+BFV6QOUZtaf5gYF7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vMWV1aDl5RDFpcnZKeVZNNSswWWFaZktqRFhoOXZDNWhldUlGTU5uQU4zQT0iLCJ0aXRsZSI6IlNyZWRhX2Jsb2tfcHJlc3Nfc20yLnBkZiIsInVpZCI6IjAiLCJub2lmcmFtZSI6ZmFsc2UsInRzIjoxNTI0NDg3NTUzMTcwfQ==&page=1 |sernav=Sreda_blok_press_sm2.pdf |malper=docviewer.yandex.com |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Xiristiyanî, îslam, cihûtî û budîzm ji aliyê qanûna Rûsyayê ve wekê dinên "kevneşopî" yên welat hatine nas kirin ku "mîrata wê ya dîrokî" pêk tînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003 |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2000 |isbn=978-1-85743-137-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EPP3ti4hysUC&pg=PA46 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Believing in Russia: religious policy after communism |paşnav=Fagan |pêşnav=Geraldine |weşanger=Routledge |tarîx=2013 |isbn=978-0-415-49002-3 |cih=New York |series=Routledge contemporary Russia and Eastern Europe series }}</ref> Misilmanî duyem dînê herî mezin ê li Rûsyayê ye û di nav piraniya gelên li qefqasyaya bakur û hinek gelên tirk ên li herêma Volga-Ûralê ber belav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Russia: a country study |weşanger=Federal Research Division, Library of Congress : For sale by the Supt. of Docs., U.S. G.P.O |tarîx=1998 |isbn=978-0-8444-0866-8 |çap=1 |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |series=Area handbook series |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Gelheyên mezin ji Budîstan li Kalmykia, Buryatia, Zabaykalsky Krai têne dîtin ku wan piraniya nifûsa Tûvayê pêk anîne. Nifûseke hindik baweriya xwe bi din ên wekê rodnoverî (neopaganîzma slavî), asîanîzm (neopaganîzma skîtî), paganîzmên etnîkî yên din û tevgerên nav-pagan ên wekê anastasiyanîzma Ringing Cedars, tevgerên cûrbecûr ên hindûîzmê, şamanîzma sîbîryayî û tengrîzm, tevgerên cûrbecûr ên neoteosofîk ên wekê roerichism, tînin hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sovremennai︠a︡ religioznai︠a︡ zhiznʹ Rossii: opyt sistematicheskogo opisanii︠a︡ |weşanger=Logos |tarîx=2003 |isbn=978-5-94010-237-3 |cih=Moskva |paşnavê-edîtor=Bourdeaux |pêşnavê-edîtor=Michael |paşnavê-edîtor2=Filatov |pêşnavê-edîtor2=S. B. |paşnavê-edîtor3=Keston Institute }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/26681/1003383.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=library.oapen.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Piştê ku wekî dîneke "tundrew" û "ne kevneşopî" hatine ragihandin, hinek kêmneteweyên dînî rastî zilmê hatine û hinek ji wan li welat hatine qedexekirin ku bi taybetî di sala 2017an de Şahidên Yehowa li Rûsyayê hatin qedexekirin û ji wê demê ve rastî zilmê hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Freedom of Conscience in Russia: Restrictions and Challenges in 2020 |url=https://www.sova-center.ru/en/religion/publications/2021/04/d44133 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=SOVA Center for Information and Analysis }}</ref> Di sala 2012an de rêxistina lêkolînê ya Sreda, bi hevkariya wezareta dadê, Arena Atlas ku pêvekek ji nifûsjimêriya sala 2010an e, weşandiye ku li ser bingeha rapirsiyeke mezin a li seranserê welat, nifûsa dînî û neteweyên Rûsyayê bi berfirehî hêjmartiye. Encamên vê lêkolînê nîşan daye ku ji %47,3ê rûsan xwe wekê xiristiyan diyar kirine ku di nav de ji %41 ortodoksên rûsî, ji %1,5 tenê ortodoks an endamên dêrên ortodoks ên ne rûsî ne, ji %4,1 xiristiyanên bêalî, û kêmtir ji %1 bawermendên kevin, Katolîk an protestan in, ji %25 bawermend bûn bêyî ku girêdayî tu olek taybetî bin, ji %13 ateîst, ji %6,5 misilman, ji %1,2 şopînerên "olên kevneşopî yên ku rêz li xweda û bav û kalan digirin" (rodnovery, paganîzmên din, şamanîzma sîbîryayê û tengrîzm), ji %0,5 budîst, ji %0,1 cihûtî û ji %0,1 hindû bûn.<ref name=":11"/> === Perwerdehî === [[Wêne:МГУ, вид с воздуха.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Dewletê ya Moskowê ku saziya perwerdehiyê ya herî bi prestîj a Rûsyayê]] Li Rûsyayê rêjeya xwendin û nivîsandina mezinan hema hema gerdûnî ye û perwerdehiya mecbûrî ji bo 11 salan heye ku bi taybetî ji bo zarokên ji 7 heta 17 û 18 saliyan perwerdehiya mecbûrî heye.<ref name=":10"/> Li gorî destûra bingehîn hemî welatî xwedî mafê perwerdehiya bê pere ne. Wezareta perwerdehiyê ya Rûsyayê berpirsiyarê perwerdehiya seretayî û navîn û her wiha perwerdehiya pîşeyî ye û di heman demê de Wezareta Perwerde û Zanistê ya Rûsyayê ku wezareteke perwerdehî ya din e, berpirsiyarê zanist û perwerdehiya bilind e.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.nuffic.nl/sites/default/files/2020-08/education-system-russia.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nuffic.nl |roja-gihiştinê=2026-02-21 |roja-arşîvê=2021-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210726203317/https://www.nuffic.nl/sites/default/files/2020-08/education-system-russia.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Desthilatdarên herêmî perwerdehiya li herêman di çarçoveya qanûnên federal ên heyî de di nav deverên berpirsiyariya xwe de birêve dibin. Ji sala 2021an vir ve zêdetirî ji %41ê nifûsa Rûsyayê xwediyê bawernameya lîsansê an jî wekhevê lîsansa bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên mezûnên asta bilind ê li cîhanê ye.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Sîstema perwerdehiya pêşdibistanê ya Rûsyayê pir pêşketî û bijarte ye ku nêzîkî çar ji pênc zarokên di navbera 3 û 6 salî de diçin dibistanên pêşdibistanên zarokan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000149142_eng |sernav="Early childhood care and education in the Russian Federation" |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Dibistana seretayî ji 6 heta 7 salî ji bo yazdeh salan mecbûrî ye û rê li ber wergirtina sertîfîkayek perwerdehiya giştî ya bingehîn vedike.<ref name=":10" /> Ji bo sertifîkaya asta navîn du an sê salên din ên dibistanê hewce ne û nêzîkî ji sedî 70-80 ji rûsan perwerdehiya xwe piştî vê astê jî berdewam dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Russia - Housing, Urbanization, Architecture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Russia/Housing |roja-gihiştinê=2026-02-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Qebûlkirina peymangehek xwendina bilind bijartî û pir bi reqabet e ku qursên pileya yekem bi gelemperî pênc salan berdewam dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Prakhov |pêşnav=Ilya |paşnav2=Yudkevich |pêşnav2=Maria |tarîx=2019-03-01 |sernav=University admission in Russia: Do the wealthier benefit from standardized exams? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0738059316303881 |kovar=International Journal of Educational Development |cild=65 |rr=98–105 |doi=10.1016/j.ijedudev.2017.08.007 |issn=0738-0593 }}</ref> Zanîngehên herî kevin û mezin ên Rûsyayê Zanîngeha Dewletê ya Moskowê û Zanîngeha Dewletê ya Saint Petersburgê in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the University in Europe |paşnav=Ridder-Symoens |pêşnav=Hilde de |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-521-54114-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZHMjzvAxHF0C |paşnav2=Rüegg |pêşnav2=Walter }}</ref> Li seranserê welat deh zanîngehên federal hene. === Tenduristî === [[Wêne:Metallurg Sochi.jpg|thumb|Dîmenek ji Metallurgê li Somayê ku sanatoryomeke ku ji serdema Sovyetê maye]] Rûsya bi rêya sîgortaya bijîşkî ya mecbûrî (OMS) ku ji aliyê fona sîgortaya bijîşkî ya mecbûrî ya Federal (FFOMS) ve ku di sala 1993an de hatiye damezrandin, ji bo hemî welatiyên Rûsyayê lênihêrîna tenduristiyê ya gerdûnî û belaş mîsoger dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unrisd.org/ |sernav="Constraints on Universal Health Care in the Russian Federation" |malper=UNRISD |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Wezareta tenduristiyê ya Federasyona Rûsyayê çavdêriya lênihêrîna tenduristiyê ya neteweyî dike. Sîstema lênihêrîna tenduristiyê ya welat ji salên 1990an vir ve nenavendî bûye û saziyên federal xwedî beşên lênihêrîna tenduristiyê yên herêmî ne û ji sîstema Sovyetê ya navendî û hiyerarşîk veguheriye. Lênihêrîna tenduristiyê ya taybet jî pêşketiye ku ji fona lênêrîna tenduristiyê ya giştî hatiye afirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tompson |pêşnav=William |tarîx=2007-01-14 |sernav=Healthcare Reform in Russia: Problems and Prospects |url=https://www.oecd.org/en/publications/healthcare-reform-in-russia_327014317703.html |kovar=OECD Economics Department Working Papers |ziman=en |cild=2007 |hejmar=66 |doi=10.1787/327014317703 }}</ref> Rûsyayê di sala 2021ê de ji %7,39ê GDPya xwe ji bo tenduristiyê xerc kiriye.<ref name=":12"/> Mesrefên tenduristiyê bi awayekî berbiçav ji welatên pêşketî yên din kêmtir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reshetnikov |pêşnav=Vladimir |paşnav2=Arsentyev |pêşnav2=Evgeny |paşnav3=Boljevic |pêşnav3=Sergey |paşnav4=Timofeyev |pêşnav4=Yuriy |paşnav5=Jakovljević |pêşnav5=Mihajlo |tarîx=2019-05-24 |sernav=Analysis of the Financing of Russian Health Care over the Past 100 Years |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6571548/ |kovar=International Journal of Environmental Research and Public Health |cild=16 |hejmar=10 |rr=1848 |doi=10.3390/ijerph16101848 |issn=1660-4601 |pmc=6571548 |pmid=31137705 }}</ref> Ji sala 2023an vir ve temenê jiyanê ya giştî li Rûsyayê ji dema jidayîk bûnê ve 73 sal e ku ev ji sala 2005an vir ve bi qasî 8 salan zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.who.int/countries/643 |sernav=Russian Federation |malper=datadot |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, cudahiya zayendî di temenê jiyanê de yek ji wan welatên herî zêde ye ku ji bo jinan 78 û ji bo mêran 68 sal e ku ev cudahî bi navînî 10 sal e.<ref name="Zasimova2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Zasimova |pêşnav=L. |paşnav2=Sheluntcova |pêşnav2=M. |paşnav3=Kolosnitsyna |pêşnav3=M. |paşnav4=Kossova |pêşnav4=T. |paşnav5=Makshanchikov |pêşnav5=K. |paşnav6=Biryukova |pêşnav6=A. |tarîx=2023-12-01 |sernav=Unhealthy lifestyles and regional differences in life expectancy in Russia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0033350623003657 |kovar=Public Health |cild=225 |rr=66–71 |doi=10.1016/j.puhe.2023.09.028 |issn=0033-3506 }}</ref> Welat xwedî yek ji rêjeyên nehevsengiyeke di navbera jin û mêran de ye ku serê her jinekê 0,859 mêr dikevin ku ev yek ji ber rêjeya mirina mêran a zêde derketiye holê.<ref name="Zasimova2023"/> Rêjeya mirina dergûşan li Rûsyayê pir kêm e ku ev rêje ji 1000 zayînê zindî 4 mirinên zarokan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?Locations=RU&locations=RU |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Nexweşiyên dil û temaran ji nîvê zêdetir mirinên salane li Rûsyayê pêk tînin ku yek ji rêjeyên herî bilind ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lakunchykova |pêşnav=Olena |paşnav2=Averina |pêşnav2=Maria |paşnav3=Wilsgaard |pêşnav3=Tom |paşnav4=Watkins |pêşnav4=Hugh |paşnav5=Malyutina |pêşnav5=Sofia |paşnav6=Ragino |pêşnav6=Yulia |paşnav7=Keogh |pêşnav7=Ruth H. |paşnav8=Kudryavtsev |pêşnav8=Alexander V. |paşnav9=Govorun |pêşnav9=Vadim |paşnav10=Cook |pêşnav10=Sarah |paşnav11=Schirmer |pêşnav11=Henrik |paşnav12=Eggen |pêşnav12=Anne Elise |paşnav13=Hopstock |pêşnav13=Laila Arnesdatter |paşnav14=Leon |pêşnav14=David A. |tarîx=2020-09-01 |sernav=Why does Russia have such high cardiovascular mortality rates? Comparisons of blood-based biomarkers with Norway implicate non-ischaemic cardiac damage |url=https://jech.bmj.com/content/74/9/698 |kovar=J Epidemiol Community Health |ziman=en |cild=74 |hejmar=9 |rr=698–704 |doi=10.1136/jech-2020-213885 |issn=0143-005X |pmc=7577103 |pmid=32414935 }}</ref> Rêjeya vexwarina alkolê di dîrokê de wekê pirsgirêka herî mezin a tenduristiyê hatiye dîtin lê ji sala 2008an vir ve ji ber tevdbîrên hikûmetê yên sinordar kêmbûnek berbiçav ê vexarina alkolê çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Radaev |pêşnav=Vadim |paşnav2=Roshchina |pêşnav2=Yana |tarîx=2025 |sernav=Declines in alcohol consumption in Russia, 2008–2020, are accompanied by decreases in alcohol harm |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acer.70130 |kovar=Alcohol, Clinical and Experimental Research |ziman=en |cild=49 |hejmar=9 |rr=2003–2012 |doi=10.1111/acer.70130 |issn=2993-7175 }}</ref> Qelewbûn pirsgirêkek tenduristiyê ya berbelav e ku piraniya mezinan li kêleka cixarekêşanê zêde giran an qelew in ku rêjeya kişandina titûnê ya Rûsyayê di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shkolnikov |pêşnav=Vladimir M. |paşnav2=Churilova |pêşnav2=Elena |paşnav3=Jdanov |pêşnav3=Dmitry A. |paşnav4=Shalnova |pêşnav4=Svetlana A. |paşnav5=Nilssen |pêşnav5=Odd |paşnav6=Kudryavtsev |pêşnav6=Alexander |paşnav7=Cook |pêşnav7=Sarah |paşnav8=Malyutina |pêşnav8=Sofia |paşnav9=McKee |pêşnav9=Martin |paşnav10=Leon |pêşnav10=David A. |tarîx=2020-03-23 |sernav=Time trends in smoking in Russia in the light of recent tobacco control measures: synthesis of evidence from multiple sources |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7092419/ |kovar=BMC public health |cild=20 |hejmar=1 |rr=378 |doi=10.1186/s12889-020-08464-4 |issn=1471-2458 |pmc=7092419 |pmid=32293365 }}</ref> Rêjeya xwekuştinê ya bilind a li welat jî wekê pirsgirêkek civakî ya girîng dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euro.who.int/en/health-topics/noncommunicable-diseases/mental-health/news/news/2020/9/preventing-suicide-russian-federation-adapts-who-self-harm-monitoring-tool |sernav=Preventing suicide: Russian Federation adapts WHO self-harm monitoring tool |malper=www.euro.who.int |tarîx=2020-09-10 |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en }}</ref> == Çand == Çanda rûsî tevlîheviyek dirêj e ku hêdî hêdî û tevlihev a hêmanên cihêreng nîşan dide ku bi sedsalan ji pêşketin, berfirehbûn û têkiliya bi gelên cûda, tevgerên hunerî û bi çandan re hevdem bû. Rûsyayê bandorek mezin li ser muzîka klasîk, balet, şano, bîrkarî, werzîş, wênesazî û sînemayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oasis.library.unlv.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1021&context=russian_culture |sernav="The Russian Cinematic Culture" |malper=oasis.library.unlv.edu |roja-gihiştinê=2026-02-21 }}</ref> Nivîskar û fîlozofên rûsî di pêşketina wêje û ramana ewropî de roleke girîng lîstine. Rûsyayê di zanist, teknolojî û keşifkirina fezayê de jî beşdariyên pêşengî kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hachten |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=2002 |sernav=In Service to Science and Society: Scientists and the Public in Late-Nineteenth-Century Russia |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/649363 |kovar=Osiris |cild=17 |hejmar=1 |rr=171–209 |doi=10.1086/649363 |issn=0369-7827 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ipatieff |pêşnav=V. N. |tarîx=1943 |sernav=Modern Science in Russia |url=https://www.jstor.org/stable/125254 |kovar=The Russian Review |cild=2 |hejmar=2 |rr=68–80 |doi=10.2307/125254 |issn=0036-0341 }}</ref> Rûsya xwediyê 32 Cihên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye ku 21 ji wan çandî ne û 31 jî di lîsteya demkî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/ru |sernav=Russian Federation - UNESCO World Heritage Convention |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage }}</ref> Diyasporaya mezin a cîhanî ya sûsî jî roleke mezin di belavkirina çanda rûsî ya li çaraliyê cîhanê de lîstiye. Sembola neteweyî ya Rûsyayê, bazê du serî ye ku dîroka sembolê vedigere serdema tsardomê û di nîşan welat û di nîşana xanedaniyan de cih digire. Hirça rûsî wekê sembola û dayika rûsî jî gelek caran wekê kesayetiyên neteweyî yên welat hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Platoff |pêşnav=Anne M. |paşnav2=North American Vexillological Association / Association nord-américaine de vexillologie |tarîx=2012 |sernav=The “Forward Russia” Flag: Examining the Changing Use of the Bear as a Symbol of Russia: |url=http://www.pdcnet.org/oom/service?url_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=&rft.imuse_id=raven_2012_0019_0099_0126&svc_id=info:www.pdcnet.org/collection |kovar=Raven: A Journal of Vexillology |cild=19 |rr=99–126 |doi=10.5840/raven2012197 |issn=1071-0043 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Riabov |pêşnav=Oleg |tarîx=2020 |sernav=The Symbol of the Motherland in the Legitimation and Delegitimation of Power in Contemporary Russia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/symbol-of-the-motherland-in-the-legitimation-and-delegitimation-of-power-in-contemporary-russia/51515F4BF7F6CF8DF86E94CCB57482A0 |kovar=Nationalities Papers |ziman=en |cild=48 |hejmar=4 |rr=752–767 |doi=10.1017/nps.2019.14 |issn=0090-5992 }}</ref> Bûkên matryoshka îkoneke çandî ya Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mother Russia: the feminine myth in Russian culture |weşanger=Indiana University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-253-20842-2 |çap=1 |cih=Bloomington |paşnavê-edîtor=Hubbs |pêşnavê-edîtor=Joanna }}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Russia}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ewropayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên berê yên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Rûsya| ]] ghsekz2si1xv2fa3grycenmsv64ajfh 0 4820 2070673 2070563 2026-07-09T16:45:29Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2070673 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 469 milyon (2025) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelata Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan]]ê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad}}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl]]ê li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan]]ê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06}}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310}}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X}}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798}}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894}}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37}}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en}}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07}}</ref> == Demografî == [[Wêne:Maunsell's map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|thumb|Nexşeya Maunsell, Nexşeya Etnografîk a Brîtanî ya Rojhilata Navîn a Berî Şerê Cîhanê yê Yekem]] [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên Rojhilata Navîn]] === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. === Koçberî === "Koçberî her tim ji bo zextên bazara kar a li Rojhilata Navîn rêyek girîng peyda kiriye. Di navbera salên 1970 û 1990an de, bi taybetî dewletên Ereb ên Kendava Faris ji bo karkerên ji Misir, Yemen û welatên Levantê çavkaniyek dewlemend a kar peyda kirine ku di heman demê de Ewropayê ji ber nêzîkbûn û mîrata têkiliyên kolonyalîst ên di navbera Fransa û piraniya dewletên Bakurê Afrîkayê de karkerên ciwan ji welatên Bakurê Afrîkayê kişandibû."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Studies (CIRS) |pêşnav=Center for International and Regional |paşnav2=Hassan |pêşnav2=Islam |tarîx=2017-01-01 |sernav=The State of Middle Eastern Youth |url=https://www.academia.edu/31029084/The_State_of_Middle_Eastern_Youth |kovar=CIRS Special Issue of The Muslim World}}</ref> Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, li cîhanê 13 milyon koçberên nifşê yekem ji welatên Ereb hene ku ji wan 5,8 li welatên din ên ereb dijîn. Koçberên ji welatên Ereb beşdarî gerandina sermayeya darayî û mirovî li herêmê dibin û bi vî awayî pêşveçûna herêmî bi girîngî pêş dixin. Di sala 2009an de welatên ereb bi tevahî 35,1 milyar dolarê amerîkî di herikîna pereyan de wergirtin û pereyên ku ji welatên din ên erebî ji Urdun, Misir û Libnanê re têne şandin ku ji sedê 40 heta ji sedê 190 ji dahatên bazirganiyê yên di navbera van û welatên din ên erebî de zêdetir in. Li Somaliyê Ierê navxweyî yê Somaliyê mezinahiya dîyasporaya Somalî pir zêde kir, ji ber ku gelek ji Somaliyên herî xwende ber bi welatên Rojhilata Navîn û her weha Ewropa û Amerîkaya Bakur ve çûne. Welatên Rojhilata Navîn ên ne-ereb ên wekê Tirkiye, Îsraîl û Îran û Kurdistan jî rastî dînamîkên koçberiyê yên girîng hatine. Di heman demê de li herêmên Kurdistanê ji ber zextên dewletên desthilatdar di dîrokên cêhêreng de gelek kurd ji herêmên cihêreng ên Kurdistanê koçberê welatên ewropî û koçberê welatên cihêreng ên cîhanê bûne. Ji ber van sedeman, di sedsala dawî de hejmareke mezin ji Kurd, cihû, asûrî, yewnanî û her weha gelek mandayiyan ji welatên wekê Iraq, Îran, Sûriye û Tirkiye û Kurdistanê koçber bûnr. Li Îranê ji Şoreşa Îslamî ya 1979an vir ve, gelek kêmneteweyên dînî yên wekê xiristiyan, bahaî, cihû û zerdeştî koçber bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016 |sernav=The Renaissance of the Assyrian Church of the East |url=https://doi.org/10.5040/9781350988538.ch-012 |kovar=The Church of the East |rr=269–284 |doi=10.5040/9781350988538.ch-012}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iranian Jews in Israel |paşnav=Cecolin |pêşnav=Alessandra |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2016 |isbn=978-0-85772-788-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755609130}}</ref> === Ziman === Ji aliyê hejmara axaftvanan ve şeş zimanên herî zêde ku li Rojhila Navîn têne axavtin zimanê [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], zimanê [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya nûjen û zimanê yewnanî ne. Di heman demê de li seranserê herêmê nêzîkî 20 zimanên hindikahiyan jî hene ku têne axavtin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.languagescientific.com/translation-and-localization-of-middle-eastern-languages/ |sernav=Middle Eastern Languages |malper=Language Scientific |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en-US}}</ref> Deverên jorîn ê herêmê an jî li Kurdistan zimanê kurdî, li Îranê zimanê farsî, li Anatolyayê zimanê tirkî û li [[Iraq]], [[Sûrî|Surîyê]] û li [[nîvgirava Erebistanê]] zimanê erebî tê axavtin. Di heman demê de hinek zaravayên erebî li hin deverên cîran ên welatên cîran ên ne-ereb jî têne axaftin. Li [[Yemen]] û li [[Oman]]ê jî çend zimanên erebiya başûr ên nûjen wekê mehrî û soqotrî têne axaftin. Zimanekî din ê semîtî aramî ye û zaravayên wê bi piranî ji aliyê asûrî û mandayiyan ve têne axavtin û aramiya rojava hê jî li du gundên nêzîkî [[Şam]]a Sûriyeyê tê axavtin. Herwiha li [[Misir]]ê civateke berberîaxêv a oasîsî heye ku ziman wekê siwa jî tê zanîn ku ev zimaneke malbata afro-asyayî ya ne-semîtîk e.<ref name=":1" /> Zimanê farisî duyem zimanê herî berbelav ew ku Rojhilata Navîn tê axaftin. Her çend zimanê farisî bi giranî li [[Îran]]ê û li hinek deverên sinorî yên welatên cîran were axaftin jî, Îran yek ji mezintirîn û yek ji welatên herî qerebalixê herêmê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Persian, Iranian |url=https://www.ethnologue.com/language/pes |roja-gihiştinê=2026-07-08 |xebat=Ethnologue |ziman=en}}</ref> Di heman demê de yek ji zimanên ku li herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn tê axavtin [[zimanê kurdî]] ye ku li seranserê [[Kurdistan]]ê li devereke berfireh ê [[Anatolya]]yê û devereke berfireh ê [[Xorasan]]ê tê axavtin. Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku di nav şaxa zimanê îranê de ye. Zimanên din ên îranî yên rojavayî yên li herêmê tên axavtin açomî, deylamî, semanî, lurî û gelekên din in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en}}</ref> Yek ji zimanên ku li Rojhilata Navîn tê axavtin zimanê tirkî ye ku bi piranî li Tirkiye û li [[Qibris]]ê tê axavtin. Zimanê tirkî ya ku li Rojhilata Navîn tê axavtin berdewamiya tirkî ya osmanî ye ku zimanekî oxizî ya rojavayî ye ku zimaneke ji koma oxizî ya malbata zimanên tirkî ye.<ref name=":1" /> Zimanê îbranî ku zimanê fermî yê Îsraêlê ye ku ji îbraniyan ve li Îsraêlê tê axavtin. Zêdeyî ji %80 ji nifûsa [[Îsraêl]]ê bi zimanê îbranî diaxivin û ji %20ê din jî bi zimanê erebî diaxivin. Îbranîya nûjen tenê di sedsala 20an de ji aliyê mirovan ve hatiye axavtin ku di dawiya sedsala 19an de ji aliyê Elizer Ben-Yehuda (Elizer Perlman) û koçberên cihû yên ewropî ve hatiye vejandin û yekem axaftvanê xwemaliyên îbranî di sala 1882an de ji dayik bûne. [[Zimanê yewnanî]] yek ji du zimanên fermî yên Qibrîsê ye û zimanê sereke yê welêt e. Li seranserê Rojhilata Navîn civakên piçûk ên axaftvanên zimanê yewnanî hene ku heta sedsala 20an zimanê yewnanî li Anatoliyayê (piştî zimanê tirkî duyem zimanê herî zêde bû ku hatibû axaftin) û li Misirê jî bi berfirehî dihat axaftin. Di [[serdema kevnare]] de, yewnaniya kevnare ji bo gelek deverên rojavayê Rojhilata Navîn lingua franka bû ku heta belavbûna misilmanan li gelek deverên Rojhilata Navîn bi berfirehî hatibû axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Greek-language |sernav=Greek language {{!}} Definition, Alphabet, Origin, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-07-03 |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en}}</ref> === Dîn === Rojhilata Navîn ji aliyê baweriyan ve herêmeke pirreng e ku bingeha gelek dînan li Rojhilata Navîn hatiye avakirin. Herêm ji serdema [[sumer]]an ve û berê serdema malavaniya gelek baweriyên cihêreng kiriye ku ji baweriyên pirxwedayî bigire heya dînên yekxwedayî yên îbrahîmî li vê herêmê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rowman & Littlefield handbook of Christianity in the Middle East |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2021 |isbn=978-1-5381-2417-8 |cih=Lanham |paşnavê-edîtor=Raheb |pêşnavê-edîtor=Mitri |series=The Rowman & Littlefield handbook series |paşnavê-edîtor2=Lamport |pêşnavê-edîtor2=Mark A.}}</ref> [[Îslam]] dînê herî berfirehê Rojhilata Navîn e. Li gel Îslamê dînên wekê xiristiyanî û cihûtî li herêmê têne dîtin. Civakên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] li Rojhilata Navîn roleke girîng lîstine û wan ji %78ê nifûsa [[Qibris]]ê û ji %40,5ê ji nifûsa Libnanê pêk anîne ku li wir serokkomarê Libnanê, nîvê kabîneyê û nîvê parlamentoyê yek ji rîtûelên cûrbecûr ên xiristiyan ên libnanî dişopînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |sernav=Population: demographic situation, languages and religions |malper=eurydice.eacea.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en |archive-date=2025-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306132850/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |url-status=dead }}</ref> Herwiha dînên kêmneteweyên girîng ên wekê baweriya bahayî [[yarsan]]î, [[êzdîtî]], [[zerdeştî]], mandaî, druzîtî û şabakî hene û di demên kevnar de herêm warê olên Mezopotamyayê, dînên wekê kenanî, manî, mîtraîzm û gelek mezhebên yekxwedayî yên gnostîk bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The other Kurds: Yazidis in colonial Iraq |paşnav=Fuccaro |pêşnav=Nelida |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=1999 |isbn=978-1-86064-170-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle East Patterns: Places, People, and Politics |paşnav=Held |pêşnav=Colbert C. |weşanger=Routledge |tarîx=1989 |isbn=978-0-429-96200-4 |çap=6 |cih=Boulder |kesên-din=John Thomas Cummings}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] cukfd0flw6llcjk4hx7kwy8wbhijzlj 2070706 2070673 2026-07-09T17:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2070706 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 469 milyon (2025) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelata Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan]]ê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad }}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl]]ê li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan]]ê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310 }}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X }}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798 }}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37 }}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|300px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en }}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Maunsell's map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|thumb|Nexşeya Maunsell, Nexşeya Etnografîk a Brîtanî ya Rojhilata Navîn a Berî Şerê Cîhanê yê Yekem]] [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên Rojhilata Navîn]] === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. === Koçberî === "Koçberî her tim ji bo zextên bazara kar a li Rojhilata Navîn rêyek girîng peyda kiriye. Di navbera salên 1970 û 1990an de, bi taybetî dewletên Ereb ên Kendava Faris ji bo karkerên ji Misir, Yemen û welatên Levantê çavkaniyek dewlemend a kar peyda kirine ku di heman demê de Ewropayê ji ber nêzîkbûn û mîrata têkiliyên kolonyalîst ên di navbera Fransa û piraniya dewletên Bakurê Afrîkayê de karkerên ciwan ji welatên Bakurê Afrîkayê kişandibû."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Studies (CIRS) |pêşnav=Center for International and Regional |paşnav2=Hassan |pêşnav2=Islam |tarîx=2017-01-01 |sernav=The State of Middle Eastern Youth |url=https://www.academia.edu/31029084/The_State_of_Middle_Eastern_Youth |kovar=CIRS Special Issue of The Muslim World }}</ref> Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, li cîhanê 13 milyon koçberên nifşê yekem ji welatên Ereb hene ku ji wan 5,8 li welatên din ên ereb dijîn. Koçberên ji welatên Ereb beşdarî gerandina sermayeya darayî û mirovî li herêmê dibin û bi vî awayî pêşveçûna herêmî bi girîngî pêş dixin. Di sala 2009an de welatên ereb bi tevahî 35,1 milyar dolarê amerîkî di herikîna pereyan de wergirtin û pereyên ku ji welatên din ên erebî ji Urdun, Misir û Libnanê re têne şandin ku ji sedê 40 heta ji sedê 190 ji dahatên bazirganiyê yên di navbera van û welatên din ên erebî de zêdetir in. Li Somaliyê Ierê navxweyî yê Somaliyê mezinahiya dîyasporaya Somalî pir zêde kir, ji ber ku gelek ji Somaliyên herî xwende ber bi welatên Rojhilata Navîn û her weha Ewropa û Amerîkaya Bakur ve çûne. Welatên Rojhilata Navîn ên ne-ereb ên wekê Tirkiye, Îsraîl û Îran û Kurdistan jî rastî dînamîkên koçberiyê yên girîng hatine. Di heman demê de li herêmên Kurdistanê ji ber zextên dewletên desthilatdar di dîrokên cêhêreng de gelek kurd ji herêmên cihêreng ên Kurdistanê koçberê welatên ewropî û koçberê welatên cihêreng ên cîhanê bûne. Ji ber van sedeman, di sedsala dawî de hejmareke mezin ji Kurd, cihû, asûrî, yewnanî û her weha gelek mandayiyan ji welatên wekê Iraq, Îran, Sûriye û Tirkiye û Kurdistanê koçber bûnr. Li Îranê ji Şoreşa Îslamî ya 1979an vir ve, gelek kêmneteweyên dînî yên wekê xiristiyan, bahaî, cihû û zerdeştî koçber bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016 |sernav=The Renaissance of the Assyrian Church of the East |url=https://doi.org/10.5040/9781350988538.ch-012 |kovar=The Church of the East |rr=269–284 |doi=10.5040/9781350988538.ch-012 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iranian Jews in Israel |paşnav=Cecolin |pêşnav=Alessandra |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2016 |isbn=978-0-85772-788-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755609130 }}</ref> === Ziman === Ji aliyê hejmara axaftvanan ve şeş zimanên herî zêde ku li Rojhila Navîn têne axavtin zimanê [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], zimanê [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya nûjen û zimanê yewnanî ne. Di heman demê de li seranserê herêmê nêzîkî 20 zimanên hindikahiyan jî hene ku têne axavtin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.languagescientific.com/translation-and-localization-of-middle-eastern-languages/ |sernav=Middle Eastern Languages |malper=Language Scientific |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en-US }}</ref> Deverên jorîn ê herêmê an jî li Kurdistan zimanê kurdî, li Îranê zimanê farsî, li Anatolyayê zimanê tirkî û li [[Iraq]], [[Sûrî|Surîyê]] û li [[nîvgirava Erebistanê]] zimanê erebî tê axavtin. Di heman demê de hinek zaravayên erebî li hin deverên cîran ên welatên cîran ên ne-ereb jî têne axaftin. Li [[Yemen]] û li [[Oman]]ê jî çend zimanên erebiya başûr ên nûjen wekê mehrî û soqotrî têne axaftin. Zimanekî din ê semîtî aramî ye û zaravayên wê bi piranî ji aliyê asûrî û mandayiyan ve têne axavtin û aramiya rojava hê jî li du gundên nêzîkî [[Şam]]a Sûriyeyê tê axavtin. Herwiha li [[Misir]]ê civateke berberîaxêv a oasîsî heye ku ziman wekê siwa jî tê zanîn ku ev zimaneke malbata afro-asyayî ya ne-semîtîk e.<ref name=":1" /> Zimanê farisî duyem zimanê herî berbelav ew ku Rojhilata Navîn tê axaftin. Her çend zimanê farisî bi giranî li [[Îran]]ê û li hinek deverên sinorî yên welatên cîran were axaftin jî, Îran yek ji mezintirîn û yek ji welatên herî qerebalixê herêmê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Persian, Iranian |url=https://www.ethnologue.com/language/pes |roja-gihiştinê=2026-07-08 |xebat=Ethnologue |ziman=en }}</ref> Di heman demê de yek ji zimanên ku li herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn tê axavtin [[zimanê kurdî]] ye ku li seranserê [[Kurdistan]]ê li devereke berfireh ê [[Anatolya]]yê û devereke berfireh ê [[Xorasan]]ê tê axavtin. Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku di nav şaxa zimanê îranê de ye. Zimanên din ên îranî yên rojavayî yên li herêmê tên axavtin açomî, deylamî, semanî, lurî û gelekên din in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> Yek ji zimanên ku li Rojhilata Navîn tê axavtin zimanê tirkî ye ku bi piranî li Tirkiye û li [[Qibris]]ê tê axavtin. Zimanê tirkî ya ku li Rojhilata Navîn tê axavtin berdewamiya tirkî ya osmanî ye ku zimanekî oxizî ya rojavayî ye ku zimaneke ji koma oxizî ya malbata zimanên tirkî ye.<ref name=":1" /> Zimanê îbranî ku zimanê fermî yê Îsraêlê ye ku ji îbraniyan ve li Îsraêlê tê axavtin. Zêdeyî ji %80 ji nifûsa [[Îsraêl]]ê bi zimanê îbranî diaxivin û ji %20ê din jî bi zimanê erebî diaxivin. Îbranîya nûjen tenê di sedsala 20an de ji aliyê mirovan ve hatiye axavtin ku di dawiya sedsala 19an de ji aliyê Elizer Ben-Yehuda (Elizer Perlman) û koçberên cihû yên ewropî ve hatiye vejandin û yekem axaftvanê xwemaliyên îbranî di sala 1882an de ji dayik bûne. [[Zimanê yewnanî]] yek ji du zimanên fermî yên Qibrîsê ye û zimanê sereke yê welêt e. Li seranserê Rojhilata Navîn civakên piçûk ên axaftvanên zimanê yewnanî hene ku heta sedsala 20an zimanê yewnanî li Anatoliyayê (piştî zimanê tirkî duyem zimanê herî zêde bû ku hatibû axaftin) û li Misirê jî bi berfirehî dihat axaftin. Di [[serdema kevnare]] de, yewnaniya kevnare ji bo gelek deverên rojavayê Rojhilata Navîn lingua franka bû ku heta belavbûna misilmanan li gelek deverên Rojhilata Navîn bi berfirehî hatibû axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Greek-language |sernav=Greek language {{!}} Definition, Alphabet, Origin, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-07-03 |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Rojhilata Navîn ji aliyê baweriyan ve herêmeke pirreng e ku bingeha gelek dînan li Rojhilata Navîn hatiye avakirin. Herêm ji serdema [[sumer]]an ve û berê serdema malavaniya gelek baweriyên cihêreng kiriye ku ji baweriyên pirxwedayî bigire heya dînên yekxwedayî yên îbrahîmî li vê herêmê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rowman & Littlefield handbook of Christianity in the Middle East |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2021 |isbn=978-1-5381-2417-8 |cih=Lanham |paşnavê-edîtor=Raheb |pêşnavê-edîtor=Mitri |series=The Rowman & Littlefield handbook series |paşnavê-edîtor2=Lamport |pêşnavê-edîtor2=Mark A. }}</ref> [[Îslam]] dînê herî berfirehê Rojhilata Navîn e. Li gel Îslamê dînên wekê xiristiyanî û cihûtî li herêmê têne dîtin. Civakên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] li Rojhilata Navîn roleke girîng lîstine û wan ji %78ê nifûsa [[Qibris]]ê û ji %40,5ê ji nifûsa Libnanê pêk anîne ku li wir serokkomarê Libnanê, nîvê kabîneyê û nîvê parlamentoyê yek ji rîtûelên cûrbecûr ên xiristiyan ên libnanî dişopînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |sernav=Population: demographic situation, languages and religions |malper=eurydice.eacea.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250306132850/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herwiha dînên kêmneteweyên girîng ên wekê baweriya bahayî [[yarsan]]î, [[êzdîtî]], [[zerdeştî]], mandaî, druzîtî û şabakî hene û di demên kevnar de herêm warê olên Mezopotamyayê, dînên wekê kenanî, manî, mîtraîzm û gelek mezhebên yekxwedayî yên gnostîk bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The other Kurds: Yazidis in colonial Iraq |paşnav=Fuccaro |pêşnav=Nelida |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=1999 |isbn=978-1-86064-170-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle East Patterns: Places, People, and Politics |paşnav=Held |pêşnav=Colbert C. |weşanger=Routledge |tarîx=1989 |isbn=978-0-429-96200-4 |çap=6 |cih=Boulder |kesên-din=John Thomas Cummings }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] lendt7ap5af2v7xmqhxw8os47qh6a2m 0 9449 2070744 2030173 2026-07-10T06:12:35Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2070744 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman | nav = Spanî | navê xwemalî = castellano, español | renga malbat = Hind û ewropî | dewlet = [[Spanya]], [[Venezuela]], [[Arjentîn]], [[Meksîk]], [[Kolombiya]], [[Paraguay]], [[Şîle]], [[Perû]], [[Bolîvya]], [[Guatemala]], [[Hondûras]], [[El Salvador]], [[Nicaragua]], [[Kûba]], [[Ekuador]], [[Belîze]], [[Kosta Rîka]], [[Porto Rîko]], [[Panama]], [[Komara Domînîk]], [[Dewletên Yekbûyî]] | herêm = [[Spanya]], [[Amerîkayê Latînî]], [[Gîneya Ekvatoral]] | nexşe = Map-Hispanophone World.svg | binnexşe = belavbuna aviverên Spanî li ser nexşeya cîhan, | firehiya nexşe = | zimanê zikmakî = 483 mîlyon axiverên zikmakî<ref name="viva18">{{Cite report |title=El español: una lengua viva – Informe 2019 |url=https://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2019.pdf |publisher=[[Instituto Cervantes]] |date=2019 |access-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218134448/https://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2019.pdf |archivedate=18 February 2020 |url-status=live }}</ref> | malbat2 = [[Zimanên Îtalî]] | malbat3 = [[Zimanên romanî]] | malbat4 = [[Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojavayî]] | malbat5 = [[Beşa galî, îberî û romanî]] | malbat6 = [[Îberî û romanî ya bakur-navendî]] | iso1 = es | iso2 = spa | iso3 = spa | agahdarî = }} '''Spanî''' (bi spanî: ''español'') an jî '''kastîlî''' (bi spanî: ''castellano''), zimanekî malbata [[zimanê nûlatînî]] ye û li [[Kastîlya]]ya ku dikeve navenda [[nîvgirava Îberî]] peyda bûye. Niha bi 483 milyon axiverên ve yek ji zimanên herî giring ên cîhanî ye. Axiverê zimanê spanî herî zêde li [[Spanya]] û [[Amerîka]]yê ye. Zimanê spanî piştê zimanê çîniya [[mandarîn]] zimanê duyem e ku herî zêde axiverên xwecîhiya wî heye. Piştî [[inglîzî]], çîniya [[mandarîn]] û zimanê [[hîndî]] çaremîn zimanê ku li cihanê herî zêde tê axaftin.<ref>Siehe hierzu Vergleich von Spanisch und Portugiesisch.</ref> Spanî zimanekî di nav [[beşa galî, îberî û romanî]] de ye. Zimanê spanî piştê hilweşandina [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] di 5em sedsalê de, ji zaravayên [[latîniya gelêrî]] (''[[vulgar latin]]'') li herêma [[Rom]]ê ya [[Hispania]]yê werar bûye. Şopa spanî bi nivîsên latînî ya herî kevin di sedsala 9an de li bakurê Hispaniayê hatiye dîtin û li bajarê [[Toledo]] yekem nivîsên sîstematîk bi vî zimanê hatiye bikaranîn. Toledo di sedsalê 13an de bajarekî giring li [[Keyaniya Kastîlya]] bû. Sersala 1492, zimanê spanî ji aliye wekîlên [[împeratoriya Spanya]] bi taybetî li Amerîkayê û cihên din li Afrîkayê, Okyanûsya û Filîpînê belav bû. == Hêjmara axiverên pêşbînî == Tê pêşbînîkirin ku ji 437 milyonê zêdetir axiverên zikmakî ya spanî heye. [[Enstîtuya Cervantes]] angaşt dike ku bi pêşbînî 477 milyon kes axiverên zikmakî heye û 572 milyon kes zimanê spanî wek yekemîn ziman an jî zimanê duyem diaxive û ji 21 milyonê zêdetir xwendekarê zimanê spanî heye. == Navên zimanê spanî û bêjenasî == [[Wêne:Carta_de_Idioma_Español_Castellano.png|280px|thumb|rast|Nexşeya welatên spanîaxiver ku cihên bikar anîna ''castellano'' (sor) û ''español'' (şîn)]] === Navên ziman === Li Spanya û li welatên spanîaxivêr de ji zimanê spanî re tenê ''español'' ("spanî") nabêjin. Her wekî ''español'' , ''castillano'' ("kastîlî") jî tê gotin. Kastîlî zimanê [[Keyaniya Kastîlyayê]] ye û ji zimanên din wek zimanê [[galîsî]], [[baskî]], [[astûrî]], [[ketelanî]], [[aragonî]] û [[oksîtanî]] cuda ye. [[Makezagona Spanî]] ya 1978, terma ''castellano'' bo ravekirina zimanê Fermî li dijî zimanên din li Spanyayê (las demás lenguas españolas) bikar tîne. Xwendina Gotara III wek diêt; * ''El castellano es la lengua española oficial del Estado. ... Las demás lenguas españolas serán también oficiales en las respectivas Comunidades Autónomas...'' * Kastîlyan zimanê fermî ya dewleta Spanyaye. ... Zimanên dinên spanî li Civatên Xweserî de zimanê fermî bibe [[Royal Akademiya Spanî]] niha li çapamenî da terma español bikar tîne lê ji 1713 heta sala 1923 zimanê castellano cihê español hatîbu bikar anîn === Bêjenasî === Terma ''castellano'' ji peyva latînî ya ''castellanus'' tê ku wateya ''castellanus'' bi pêwendendarê [[keleh]] an birc. jixwe peyva ''Castel'' tê wateya "keleh".<ref>{{Jêder-malper |url=http://latinlexicon.org/definition.php?p1=1002184 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-07-15 |roja-arşîvê=2021-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210422115300/https://latinlexicon.org/definition.php?p1=1002184 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji bo bêjenasiya terma ''español'' pêşniyazên cuda hatiye pêşkêşkirin. Li gorî [[Akademiya Şahane ya Spanî]] ''español'' ji peyva ''hispaniolus'' ya [[latîniya gelêrî]] hatiye dariştin. ew jî peyva latînî ya navê parêzgehê ''Hispania'' tê ku li nivgiravê Îberî jî nav Hispania de bû.<ref>http://dle.rae.es/?id=GUSX1EQ</ref> == Dîrok == [[Wêne:CartulariosValpuesta.jpg|rast|thumb| Vîzîgot [[Cartulariesê Valpuesta]] nivîsen forma kevin ya latînî, di 2010an de ji aliyê Akademiya Şahane ya Spanî wekî tomerê nivîsên peyvê kastîlyanê berê hat diyar kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.euskonews.com/udalak/valpuesta/cartularioshistoria.htm |sernav=cartularioshistoria |malper=www.euskonews.com |tarîxa-gihiştinê=22 îlon 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160402124945/http://www.euskonews.com/udalak/valpuesta/cartularioshistoria.htm |tarîxa-arşîvê=2 nîsan 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>]] Zimanê spanî ji zimanê latînî yê gelêrî werar bû ku ew ziman ji aliyê [[Romî|romiyan]] di demê [[Şerê Duyem ê Pûnîk]] de, di destpêka 210 berî zayînê de li [[nîvgravê Îberî]] hat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Spanish-language |sernav=Spanish language {{!}} History, Speakers, & Dialects {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-19 }}</ref> [[Wêne:Linguistic map Southwestern Europe.gif|thumb|Nexşeya kronolojîk ku werarbûna zimanê spanî li Başûr Rojavayê [[Ewropa]] de nîşan dide ]] Spanyolî zimanekî romanî ye û bi vî awayî ji latîniya gelêrî, di bin bandora baskî û erebî de, li bakurê nîvgirava Îberî pêşketiye. Tîpîk ji pêşkeftina fonetîka spanî, di nav tiştên din de, [[lenîsyon]] (latînî: ''vita'', spanî: ''vida''), [[palatalîzasyon]] (bi latînî: ''annus'', spanî: ''año'') û [[dîftongîzekirin]] (guhartinên stûnê) yên "e/o" ji latîniya gelêrî ne (latînî: ''terra'', spanî: ''tierra'', latînî: ''novus'', spanî: ''nuevo''). Di piraniya zimanên din ên romanî de diyardeyên bi vî rengî têne dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://renaissance-translations.com/spanish-language-history/ |sernav=Spanish Language History |malper=Translation Agency - Renaissance Translations |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-03-19 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://learnmorethanspanish.com/blog/the-spanish-language-history-evolution-influences/ |sernav=The Spanish language: history, evolution and influences |paşnav=Gonzalez |pêşnav=Jennifer |tarîx=2020-06-11 |malper=Learn More Than Spanish |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-03-19 }}</ref> Di dema ''Reconquista'' de, ev zaravayê bakur hat birin başûr, û ew hîn jî zimanek hindikahî ye li bakurê Fasê. Ziman di dema kolonîzasyona Spanyayê de ku di destpêka sedsala 16an de dest pê kir, hat [[parzemîna Amerîkî]], [[Mîkronezya]], [[Guam]], [[Giravên Mariana]], [[Palau]] û [[Fîlîpîn]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://limaspanishhouse.com/history-of-the-spanish-language/ |sernav=The History of the Spanish Language |paşnav=House |pêşnav=Lima Spanish |tarîx=2021-02-16 |malper=Lima Spanish House |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-03-19 |archive-date=2023-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319203422/https://limaspanishhouse.com/history-of-the-spanish-language/ |url-status=dead }}</ref> Di sedsala 20an de, spanî jî gihîşt [[Gîneya Ekvatorî]] û [[Sahraya Rojava]]. == Hejmara spanîaxiverên li gorî dewletên dinyayê == Tabloya jêr hejmara spanîaxiverên li 78 welatê de nîşan dide. {| class="wikitable sortable" <!-- If you can make the "sort" function work according to numerical values, then change "wikitable", above, back to "wikitable sortable". See Talk/"Spanish speakers by country" table sort doesn't work properly --> |+Tabloya spanîaxiverên li cihanê(<span style="background:#efefef;>grî</span> û * zimanê fermî nîşan dide.) |- ! style="width:18%;"|Welat ! style="width:12%;" data-sort-type="hejmar"|Nifûs<ref name="UN 2011 to 2100 estimate">{{Jêder-malper | url =http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/population.htm |sernav=UN 2011 to 2100 estimate | format =MS Excel PDF |kesên-din=UN Population data |tarîxa-gihiştinê=7 sibat 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150510051033/http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/population.htm |tarîxa-arşîvê=10 gulan 2015 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ! style="width:14%;" data-sort-type="hejmar"|Spanî wek zimanê duyem <ref>Ethnologue, 18th Ed.: [[:es:Anexo:Hablantes de español según Ethnologue (edición 18)]].</ref> ! style="width:14%;" data-sort-type="hejmar"|Axiverên zikmakî û axiverên jêhatî ku wek nêzîkê zimanê zikmakî diaxivin <ref name="Eurob2012">{{Jêder |weşanger=Page TS2: Population older than 15 years old of each country. page T74: Speakers who speak Spanish very well. Page T46: Speakers who speak well enough in order to be able to have a conversation. [[:es:Anexo:Hablantes de español en la U.E. según el Eurobarómetro (2012)]] |cih=EU | format =PDF | url =http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf |sernav=Eurobarometer |sal=2012 |tarîxa-gihiştinê=12 nîsan 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130429224902/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf |tarîxa-arşîvê=29 nîsan 2013 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> ! style="width:14%;" data-sort-type="hejmar"|Hejmara hemû axiverên spanî <ref name="Eurob2012"/><ref name="SpanishStudents">{{Jêder | url =http://www.cedro.org/docs/default-source/otros/informe_cervantes.pdf?sfvrsn=2 |beş=Cifras |weşanger=Instituto Cervantes |sernav=El español: una lengua viva |hejmar=2015 | format =PDF |cih=ES |ziman=es |rûpel=10 |tarîxa-gihiştinê=14 sibat 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160224003013/http://www.cedro.org/docs/default-source/otros/informe_cervantes.pdf?sfvrsn=2 |tarîxa-arşîvê=24 sibat 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} Students across the World.</ref><ref name = "DemografíaLengEsp">{{Jêder | url =http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |sernav=Demografía de la lengua española |rûpel=10 |cih=ES |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=23 sibat 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |tarîxa-arşîvê=23 îlon 2010 |rewşa-urlyê=zindî }}, to countries with official Spanish status.</ref> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Meksîk}}* | 127,792,286 <ref>{{Jêder | url =http://www.conapo.gob.mx/work/models/CONAPO/Mapa_Ind_Dem/index_2.html |sernav=2018 population estimate |weşanger=CONAPO estimate |cih=MX |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180210015237/http://www.conapo.gob.mx/work/models/CONAPO/Mapa_Ind_Dem/index_2.html |tarîxa-arşîvê=10 sibat 2018 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Formatnum:118463449}} (92.7%)<ref>{{Jêder | url =https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |weşanger=CIA |cih=USA |sernav=The World Factbook | contribution =MX |tarîxa-gihiştinê=1 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}: Spanish only 92.7%</ref> |{{Formatnum:123702933}} (96,8%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:125875402}} (98.5%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}} | 327,167,439<ref>{{Jêder | url =https://data.census.gov/cedsci/table?q=hispanics&tid=ACSDP1Y2018.DP05 |cih=US |weşanger=Census Bureau |sernav=(1 July, 2018) }}</ref> |41,460,427<ref>Spanish speakers older than 5 years old ({{Jêder | url =https://data.census.gov/cedsci/table?q=spanish%20speakers%20united%20states&g=0100000US&hidePreview=false&tid=ACSST1Y2018.S1601&vintage=2018&layer=VT_2018_040_00_PY_D1&cid=S1601_C01_001E |cih=US |weşanger=Census Bureau |sal=2018 |sernav=Table }})</ref> (13.5%)<ref>{{Jêder-malper |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_17_1YR_S1601&prodType=table |sernav=American FactFinder – Results |nivîskar=Data Access and Dissemination Systems (DADS) |xebat=census.gov |tarîxa-gihiştinê=21 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20200214011034/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_17_1YR_S1601&prodType=table |tarîxa-arşîvê=14 sibat 2020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |41,460,427<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2017/08/23/us/spanish-language-united-states.html |sernav=Spanish Thrives in the U.S. Despite an English-Only Drive |pêşnav=Simon |paşnav=Romero |tarîx=23 tebax 2017 |via=NYTimes.com |tarîxa-gihiştinê=26 kanûna pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200104073249/https://www.nytimes.com/2017/08/23/us/spanish-language-united-states.html |tarîxa-arşîvê=4 kanûna paşîn 2020 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lainformacion.com/mundo/Datos-espanol-Estados-Unidos-Donald-Trump_0_992901230.html |sernav=15 datos sobre el peso del español en EEUU que Donald Trump debería ver |malper=La Información |tarîxa-gihiştinê=26 kanûna pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191226205118/https://www.lainformacion.com/mundo/Datos-espanol-Estados-Unidos-Donald-Trump_0_992901230.html |tarîxa-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#efefef;" |{{Ala|Kolombiya}}* | 50,372,424<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion |sernav=PROYECCIONES DE POBLACIÓN |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2020 |malper= |weşanger=DANE |cih=CO |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=15 sibat 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190322235136/https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion |tarîxa-arşîvê=22 adar 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |49,522,424 (98,9%) | colspan="2" style="text-align:center;" |49,969,445 (99,2%)<ref name="viva18"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Spanya}}* | 47,329,981 <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.boe.es/boe/dias/2019/12/27/pdfs/BOE-A-2019-18604.pdf |sernav=Datos básicos |weşanger=INE |cih=ES |ziman=es |tarîx=1 kanûna paşîn 2019 |tarîxa-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191228122029/https://www.boe.es/boe/dias/2019/12/27/pdfs/BOE-A-2019-18604.pdf |tarîxa-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | {{Formatnum:43496253}} (91,9%)<ref name="viva18"/> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:46383381}} (98%)<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers">[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf Eurobarometr 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429224902/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf |date=29 April 2013 }} (page T74): Non native people who speak Spanish very well.</ref> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Arjentîn}}* | 45,376,763<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/2/c1_proyecciones_nac_2010_2040.xls |sernav=Argentinian census INDEC estimate for 2017 |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140226000745/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/2/c1_proyecciones_nac_2010_2040.xls |tarîxa-arşîvê=26 sibat 2014 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>{{Refn|40,872,286 people is the census population result for 2010<ref name="proyecciones">{{Jêder | url =http://www.indec.gov.ar/bajarPublicacion.asp?idc=3D2BFB85B73CA5EE01EF7C16425C4F61164ABA15860CC2C245A368C60365FEE807EA9BDED4FEDB76 |sernav=Estimaciones y proyecciones de población 2010–2040: Total del país |sal=2013 |weşanger=INDEC |tarîxa-gihiştinê=22 sibat 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181001080738/https://www.indec.gov.ar/bajarPublicacion.asp?idc=3D2BFB85B73CA5EE01EF7C16425C4F61164ABA15860CC2C245A368C60365FEE807EA9BDED4FEDB76 |tarîxa-arşîvê=1 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>}} | 42,269,777 (95.5%){{Refn|According to Ethnologue (see {{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/country/AR/languages |sernav=Argentina |malper=Ethnologue |postscript=none }}), there were 40,3 million speakers Spanish as mother tongue in 2013. The Argentinian population in 2013 was projected to be 42,2 million.<ref name="proyecciones"/>}} | 44 514 605 (98,1%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:45104502}} (99.4%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Venezuela}}* | 32,605,423<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ine.gov.ve/index.php?option=com_content&view=category&id=98&Itemid=51 |sernav=Proyecciones de Población |xebat=ine.gov.ve |tarîxa-gihiştinê=12 çiriya pêşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151113143228/http://www.ine.gov.ve/index.php?option=com_content&view=category&id=98&Itemid=51 |tarîxa-arşîvê=13 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }} (2020)</ref> |{{Formatnum:31507179}} <small>(1,098,244 bi zimanê zikmakîyê din va)</small><ref>{{Jêder |jêgirtin=There are 1,098,244 people who speak other language as their mother tongue (main languages: Chinese 400,000, Portuguese 254,000, Wayuu 199,000, Arabic 110,000) | contribution-url =http://www.ethnologue.com/country/VE/languages |weşanger=Ethnologue |sernav=VE | contribution =Languages }}</ref> |{{Formatnum:31725077}} (97.3%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:32214158}} (98.8%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Perû}}* | 32,824,358<ref>{{Jêder-malper |pêşnav=Ezio |paşnav=Quispe Fernández | url =https://www.inei.gob.pe/media/principales_indicadores/libro.pdf |ziman=es |sernav=Cifras |tercimeya-sernav=Numbers |sal=2020 |weşanger=INEI |cih=[[Peru|PE]] |tarîxa-gihiştinê= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010220428/http://www.inei.gob.pe/media/principales_indicadores/libro.pdf |tarîxa-arşîvê=10 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Formatnum:27211393}} (82.9%)<ref>{{Jêder |jêgirtin=Spanish (official) 84.1%, Quechua (official) 13%, Aymara 1.7%, Ashaninka 0.3%, other native languages (includes a large number of minor Amazonian languages) 0.7%, other 0.2% |sal=2007 |sernav=The World factbook | contribution =Census | url =https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html |weşanger=CIA |cih=[[United States|US]] |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya pêşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161105025708/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html |tarîxa-arşîvê=5 çiriya paşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |jêgirtin=There are 5,782,260 people who speak other language as mother tongue (main languages: Quechua (among 32 Quechua's varieties) 4,773,900, Aymara (2 varieties) 661 000, Chinese 100,000). | contribution-url =http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=pe |sernav=Country | contribution =PE |weşanger=Ethnologue }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:29541922}} (86.6%)<ref name="viva18"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Şîle}}* | 19,458,310<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/Informes/Microsoft%20Word%20-%20InforP_T.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091230181515/http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/Informes/Microsoft%20Word%20-%20InforP_T.pdf |tarîxa-arşîvê=30 kanûna pêşîn 2009 |rewşa-urlyê=zindî |xebat=Proyecciones |sernav=Informes |tercimeya-sernav=Reports |weşanger=INE |cih=[[Chile|CL]] |sal=2017 |rûpel=36 |format=PDF |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=21 nîsan 2010 }}</ref> | 18 660 519 <small>(281,600 bi zimanê zikmakîyê din va)</small><ref>{{Jêder |jêgirtin=There are 281,600 people who speak another language, mainly Mapudungun (250.000) | contribution-url =http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CL |sernav=Country | contribution =CL |weşanger=Ethnologue }}</ref> |{{Formatnum:18660519}} (95.9%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:19322102}} (99.3%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Ekuador}}* | 17,424,000<ref>{{Jêder | url =http://www.ecuadorencifras.gob.ec/ |cih=[[Ecuador|EC]] |sernav=Pop. clock |weşanger=INEC | contribution =Estimate | format =[[SWF]] |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151205221709/http://www.ecuadorencifras.gob.ec/ |tarîxa-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 16 204 320 (93%)<ref>{{Jêder-malper |nivîskar=CIA Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ec.html |sernav=(2019) |weşanger=CIA Factbook |tarîx=19 sibat 1999 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151208201813/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ec.html |tarîxa-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |{{Formatnum:16692192}} (95.8%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:16845732}} (98.1%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Guatemala}}* | 18,055,025<ref>[http://www.oj.gob.gt/estadisticaj/reportes/poblacion-total-por-municipio(1).pdf www.oj.gob.gt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723003849/http://www.oj.gob.gt/estadisticaj/reportes/poblacion-total-por-municipio(1).pdf |date=23 July 2018 }} Estmation for 2020</ref> | {{Formatnum:12620462}} (69.9%)<ref>{{Jêder | contribution =GT |jêgirtin=Spanish (official) 69.9%, Amerindian languages 40% |sernav=The World factbook | contribution-url =https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gt.html |weşanger=CIA |tarîxa-gihiştinê=2020-07-16 |tarîxa-arşîvê=2015-10-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151002082023/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gt.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |{{Formatnum:14137085}} (78.3%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:15599542}} (86.4%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Kûba}}* | 11,209,628<ref>http://www.onei.gob.cu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200314034430/http://www.onei.gob.cu/ |date=14 March 2020 }} ONEI (31 December 2018 estimation)</ref> | 11 187 209 (99.8%)<ref name="viva18"/> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:11187209}} (99.8%)<ref name="viva18"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Komara Domînîk}}* | 10,448,499<ref>https://www.one.gob.do/demograficas/proyecciones-de-poblacion/poblacion-estimada-y-proyectada {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191114004418/https://www.one.gob.do/demograficas/proyecciones-de-poblacion/poblacion-estimada-y-proyectada |date=14 November 2019 }} ONE estimate"</ref> | 10 197 735 (97.6%)<ref name="viva18"/> | 10 197 735 (97.6%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:10302220}} (99.6%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Bolîvya}}* | 11,584,000<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ine.gob.bo/ |sernav=Population clock |weşanger=INE |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=21 nîsan 2010 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101011115006/http://www.ine.gob.bo/indice/indice.aspx?d1=0301&d2=6 |tarîxa-arşîvê=11 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | {{Formatnum:7031488}} (60.7%)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html |sernav=South America :: Bolivia — The World Factbook - Central Intelligence Agency |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=13 adar 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151018095905/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html |tarîxa-arşîvê=18 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |{{Formatnum:9614720}} (83%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:10182336}} (87.9%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Hondûras}}* | 9,251,313<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ine.gob.hn/V3/ |sernav=INE (Pop clock) |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=5 sibat 2011 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110519232641/http://www.ine.gob.hn/drupal/sites/default/files/Resumen%20de%20la%20Proyeccion%20de%20Poblacion%20de%20Honduras%202001-2015_0.xls |tarîxa-arşîvê=19 gulan 2011 }}</ref> | 9 039 287 <small>(207,750 bi zimanê zikmakîyê din va)</small><ref>There are 207,750 people who speak another language, mainly Garifuna (98,000).: [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=HN Ethnologue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013214744/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=HN |date=13 October 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:9039287}} (98.7%)<ref name="viva18"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|El Salvador}}* | 6,765,753<ref name="Informe 2017 - pg 7">{{Jêder |sernav=Informe 2017 |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2017.pdf |sal=2017 |tercimeya-sernav= |rûpel=7 |cih=[[Spain|ES]] |weşanger=Instituto Cervantes |format=PDF |tarîxa-gihiştinê=20 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170721110755/http://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2017.pdf |tarîxa-arşîvê=21 tîrmeh 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 6 745 456 <ref>There are 14,100 people who speak other language as their mother tongue (main language, Kekchí with 12,300 speakers): [http://www.ethnologue.com/country/SV Ethnologue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160207044049/http://www.ethnologue.com/country/SV |date=7 February 2016 }}.</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:6745456}} (99.7%)<ref name="viva18"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Fransa}} | 65,635,000<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 |sernav=INSEE estimate to 1/11/2012 |weşanger=Insee.fr |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161105124237/http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 |tarîxa-arşîvê=5 çiriya paşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 477,564 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 nativespeakers">[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf Eurobarometr 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429224902/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf |date=29 April 2013 }} (page T40): Native speakers.</ref> of 47,756,439<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 1,910,258 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 47,756,439<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>) </small> | 6,685,901 <small>(14%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers">[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf Eurobarometr 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429224902/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf |date=29 April 2013 }} (page T64): Non native people who speak Spanish well enough in order to be able to have a conversation.</ref> of 47,756,439<ref name="Eurobarometer 2012 population">[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf Eurobarometr 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429224902/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf |date=29 April 2013 }} (page TS2): Population older than 15. (age scale used for the Eurobarometer survey)</ref>)</small> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Nîkaragua}}* | 6,218,321<ref name="UN 2011 to 2100 estimate"/><ref name="Informe 2017 - pg 7"/> | 6,037,990 (97.1%) <small>(490,124 bi zimanê zikmakîyê din va)</small><ref name="Informe 2017 - pg 7"/><ref>There are 490,124 people who speak another language, mainly Mískito (154,000).: [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=NI Ethnologue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115100732/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=NI |date=15 January 2013 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:6218321}} <small>(180,331 axiverên netemam)</small><ref name="Informe 2017 - pg 7"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Brezîl }} | 211,671,000<ref>{{Jêder |ziman=pt |tercimeya-sernav=IBGE publishes the populational estimates for municipalities in 2 011 | url =http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html |sernav=IBGE population estimation |sal=2016 |cih=BR |tarîxa-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151116063907/http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html |tarîxa-arşîvê=16 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 460,018 <ref name="viva18"/> | 460,018 | 6,056,018 <ref>{{Cite report |title=El español: una lengua viva – Informe 2019 |pp=9–10 |url=https://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2019.pdf |publisher=[[Instituto Cervantes]] |date=2019 |access-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218134448/https://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2019.pdf |archivedate=18 February 2020 |url-status=live}}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Îtalya}} | 60,795,612<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |sernav=Eurostat 2015 estimation |weşanger=Istat.it |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150807053109/http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |tarîxa-arşîvê=7 tebax 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 255,459<ref>[[Languages of Italy]]</ref> | 1,037,248 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 51,862,391<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 5,704,863 <small>(11%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 51,862,391<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Kosta Rîka}}* | 4,890,379<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |sernav=ENEC estimation to 2016 |weşanger=INEC |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=5 sibat 2011 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |tarîxa-arşîvê=27 adar 2012 }}</ref> | 4,806,069 <small>(84,310 bi zimanê zikmakîyê din va)</small><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/country/CR |sernav=Costa Rica |xebat=Ethnologue |tarîxa-gihiştinê=1 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150325140401/http://www.ethnologue.com/country/CR |tarîxa-arşîvê=25 adar 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:4851256}} (99.2%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Paraguay}}* | 7,252,672<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf |sernav=www.dgeec.gov.py |tarîxa-gihiştinê=18 adar 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422222151/https://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf |tarîxa-arşîvê=22 nîsan 2020 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 4,460,393 (61.5%)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pa.html |sernav=South America :: Paraguay — The World Factbook - Central Intelligence Agency |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=18 adar 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151104205444/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pa.html |tarîxa-arşîvê=4 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:4946322}} (68,2%)<ref name="viva18"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Panama}}* | 3,764,166<ref>[http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm Census INE estimate for 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007193855/http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm |date=7 October 2011 }} (véase "Proyección de Población por municipio 2008–2020")</ref> | 3,263,123 <small>(501,043 bi zimanê zikmakîyê din va)</small><ref>There are 501,043 people who speak another language as mother tongue: {{Jêder | url =http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=PA |sernav=PA |weşanger=Ethnologue |tarîxa-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111021142552/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=PA |tarîxa-arşîvê=21 çiriya pêşîn 2011 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:3504439}} (93.1%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Ûrûguay}}* | 3,480,222<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones |sernav=2016 INE estimation |sal=2016 |tarîxa-gihiştinê= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190322200708/http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones |tarîxa-arşîvê=22 adar 2019 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | 3,330,022 <small>(150,200 bi zimanê zikmakîyê din va)</small><ref>There are 150,200 people who speak another language as mother tongue, {{Jêder | url =http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=UY |sernav=UY |weşanger=Ethnologue |tarîxa-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111116095609/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=UY |tarîxa-arşîvê=16 çiriya paşîn 2011 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:3441940}} (98.9%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Porto Rîko}}* | 3,474,182<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/popest/data/national/totals/2015/index.html |sernav=2015 US. census Bureau |format=PDF |tarîx= |tarîxa-gihiştinê= |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151223044815/http://www.census.gov/popest/data/national/totals/2015/index.html |tarîxa-arşîvê=23 kanûna pêşîn 2015 }}</ref> | {{Formatnum:3303947}} (95.1%)<ref>95.10% of the population speaks Spanish ([https://www.census.gov/popest/data/municipios/totals/2011/tables/PRM-EST2011-01.xls US. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924081747/http://www.census.gov/popest/data/municipios/totals/2011/tables/PRM-EST2011-01.xls |date=24 September 2015 }})</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:3432492}} (98.8%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | 64,105,700<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/2014-06-26 |sernav=Annual Mid year Population Estimates: 2013 |weşanger=U.K. Gov. Census |tarîx=2014 |tarîxa-gihiştinê=20 nîsan 2016 |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20160515170501/http://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/2014-06-26 |tarîxa-arşîvê=15 gulan 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 120,000<ref>[[Languages of the United Kingdom]]</ref> | 518,480 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 51,848,010<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 3,110,880 <small>(6%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 51,848,010<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- background:#efefef;" | {{Ala|Filîpîn}}* | 101,562,305<ref>{{Jêder | url =http://www.popcom.gov.ph/ |weşanger=National Statistics Office |sernav=Medium projection |tarîx=2015 |cih=PH |tarîxa-gihiştinê=8 hezîran 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190403061418/http://www.popcom.gov.ph/ |tarîxa-arşîvê=3 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | 438,882<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_es/zonas_es/asia-pacifico/ari27-2009 |sernav=native knowledge speakers |ziman=es |weşanger=Realinstitutoelcano.org |tarîx=18 sibat 2009 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140209231124/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Felcano%2Felcano_es%2Fzonas_es%2Fasia-pacifico%2Fari27-2009 |tarîxa-arşîvê=9 sibat 2014 }}</ref> | 3,016,773<ref>1,816,773 Spanish + 1,200,000 Spanish creole: {{Jêder |pêşnav=Antonio |paşnav=Quilis |sernav=La lengua española en Filipinas |sal=1996 |rûpel=54 and 55 | url =http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01350553135573500088680/209438_0013.pdf |weşanger=Cervantes virtual | format =PDF |tarîxa-gihiştinê=1 kanûna pêşîn 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090806190230/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01350553135573500088680/209438_0013.pdf |tarîxa-arşîvê=6 tebax 2009 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Ten Reasons | url =http://www.educacion.gob.es/australia/dms/consejerias-exteriores/australia/Ten_reasons_to_learn_and_teach_Spanish_2007.pdf |weşanger=Mepsyd |cih=ES |rûpel=23 |tarîxa-gihiştinê=2020-07-16 |tarîxa-arşîvê=2017-05-25 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/all/20170525033732/http://www.educacion.gob.es/australia/dms/consejerias-exteriores/australia/Ten_reasons_to_learn_and_teach_Spanish_2007.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2020 }}</ref><ref>{{Jêder |url=http://www.spanish-differences.com/Philippines-Spanish.php |weşanger=Spanish differences |sernav=Philippines |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121221132020/http://www.spanish-differences.com/Philippines-Spanish.php |tarîxa-arşîvê=21 kanûna pêşîn 2012 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121017230300/http://eldiae.es/wp-content/uploads/2012/07/2012_el_espanol_en_el_mundo.pdf Spanish in the world 2012 (Instituto Cervantes)]: 3,017,265 Spanish speakers. 439,000 with native knowledge, 2,557,773 with limited knowledge (page 6), and 20,492 Spanish students (page 10).</ref><ref>{{Jêder-malper |nivîskar=Nestor Diaz: More than 2 million Spanish speakers and around 3 million with Chavacano speakers |url=http://www.aresprensa.com/cms/cms/front_content.php?idart=208 |sernav=FILIPINAS / Vigoroso regreso del español |weşanger=Aresprensa.com |tarîx=24 nîsan 2010 |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081223115032/http://www.aresprensa.com/cms/cms/front_content.php?idart=208 |tarîxa-arşîvê=23 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>The figure of 2 900 000 Spanish speakers is in {{Jêder | url =https://books.google.com/books?ei=vCXASpS0LqXkmwO0lZnlBg&ct=result&q=Pluricentric+languages%3A+differing+norms+in+different+nations+spanish+philippines+speakers&btnG=Buscar+libros |sernav=Pluricentric languages: differing norms in different nations |rûpel=45 |pêşnav=RW |paşnav=Thompson }}</ref><ref>{{Jêder | url =http://contenidos.educarex.es/mci/2004/30/WebQuest/faseprevia_archivos/www.sispain.org/english/language/worldwid.html |sernav=World wide Spanish language |weşanger=Sispain |tarîxa-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304063552/http://contenidos.educarex.es/mci/2004/30/WebQuest/faseprevia_archivos/www.sispain.org/english/language/worldwid.html |tarîxa-arşîvê=4 adar 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Almanya}} | 81,292,400<ref>{{Jêder | url =https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/SocietyState/Population/CurrentPopulation/Tables/Census_SexAndCitizenship.html |sernav=German census |tarîx=31 adar 2015 |cih=DE |weşanger=Destatis |tarîxa-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160628112855/https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/SocietyState/Population/CurrentPopulation/Tables/Census_SexAndCitizenship.html |tarîxa-arşîvê=28 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | 644,091 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 64,409,146<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 2,576,366 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 64,409,146<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Maroko}} | 34,378,000<ref>{{Jêder-malper |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/Key_Findings_WPP_2015.pdf |sernav=World Population Prospects: The 2015 Revi sion, Key Findings and Advance Tables |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs/Population Division |rûpel=15 |tarîxa-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140320035709/http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/panel_population.htm |tarîxa-arşîvê=20 adar 2014 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | 6,586<ref name="eldiae6">{{Jêder |sernav=El español en el mundo | url =http://eldiae.es/wp-content/uploads/2012/07/2012_el_espanol_en_el_mundo.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017230300/http://eldiae.es/wp-content/uploads/2012/07/2012_el_espanol_en_el_mundo.pdf |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-arşîvê=17 çiriya pêşîn 2012 |sal=2012 |tercimeya-sernav=Spanish in the world |weşanger=Instituto Cervantes | format =PDF |cih=[[Spain|ES]] |rûpel=6 |tarîxa-gihiştinê=16 tîrmeh 2020 }}</ref> | 6,586 | 1,664,823 <ref name="viva18"/><ref>[http://www.slideshare.net/magdarol/el-espaol-en-el-contexto-sociolingstico-marroqui-evolucin-y-perspectivas-i El español en el contexto Sociolingüístico marroquí: Evolución y perspectivas (page 39)]: Between 4 and 7 million people have Spanish knowledge (M. Ammadi, 2002) {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131106191132/http://www.slideshare.net/magdarol/el-espaol-en-el-contexto-sociolingstico-marroqui-evolucin-y-perspectivas-i |date=6 November 2013 }}</ref> (10%)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.exteriores.gob.es/Embajadas/RABAT/es/Noticias/Documents/LENGESPMARR.pdf |format=PDF |sernav=Euromonitor, 2012 |rûpel=32 |xebat=exteriores.gob.es |tarîxa-gihiştinê=19 nîsan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150425134251/http://www.exteriores.gob.es/Embajadas/RABAT/es/Noticias/Documents/LENGESPMARR.pdf |tarîxa-arşîvê=25 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Gînêya Rojbendî}}* | 1,622,000<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php |sernav=Equatorial Guinea census |sal=2010 |weşanger=Population statistics |tarîxa-gihiştinê=21 nîsan 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100806160229/http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php |tarîxa-arşîvê=6 tebax 2010 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 1,683<ref>Spanish according to INE 2011</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"| 918,000<ref name="DemografíaLengEsp"/> (90.5%)<ref name="DemografíaLengEsp"/><ref>14% of the population speaks Spanish natively and other 74% as a second language: {{Jêder | url =http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_08.pdf |sernav=CVC |weşanger=Cervantes |cih=ES | contribution =Anuario | format =PDF |ziman=es |sal=2007 |tarîxa-gihiştinê=7 sibat 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121026105600/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_08.pdf |tarîxa-arşîvê=26 çiriya pêşîn 2012 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Romanya}} | 21,355,849<ref>{{Jêder-malper |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |sernav=Eurostat (1/1/2012 estimate) |weşanger=Epp.eurostat.ec.europa.eu |tarîx=17 çiriya pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110720161751/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |tarîxa-arşîvê=20 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | 182,467 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 18,246,731<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>) </small> | 912,337 <small>(5%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 18,246,731<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Portûgal}} | 10,636,888<ref>Eurostat 1 January 2010</ref> | | 323,237 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 8,080,915<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 808,091 <small>(10%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 8,080,915<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Kanada}} | 34,605,346<ref>{{Jêder | url =http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html |sernav=Statcan |weşanger=GC |cih=CA |tarîxa-gihiştinê=7 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160704083932/http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html |tarîxa-arşîvê=4 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 553,495<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170817/dq170817a-eng.htm |sernav=An increasingly diverse linguistic profile: Corrected data from the 2016 Census |weşanger=Statistics Canada |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=10 îlon 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180504001733/http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170817/dq170817a-eng.htm |tarîxa-arşîvê=4 gulan 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 643,800 <small>(87%<ref>87% of the Hispanics, speak Spanish. [http://www.mequieroir.com/paises/canada/emigrar/hispanos-y-latinos/ mequieroir.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401040310/http://www.mequieroir.com/paises/canada/emigrar/hispanos-y-latinos/ |date=1 April 2016 }}</ref> of 740,000<ref>There are 740,000 Hispanics in Canada in 2015, according to "Hispanovation: La creciente influencia hispánica en Canadá" (Social Media Week in Toronto): [http://www.univision.com/noticias/mes-de-la-hispanidad/la-influencia-de-los-hispanos-sigue-creciendo-y-ahora-llega-hasta-canada www.univision.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421014726/http://www.univision.com/noticias/mes-de-la-hispanidad/la-influencia-de-los-hispanos-sigue-creciendo-y-ahora-llega-hasta-canada |date=21 April 2016 }}, [http://www.abc.es/internacional/20130928/abci-canada-hispanos-201309271302.html www.abc.es] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160531142631/http://www.abc.es/internacional/20130928/abci-canada-hispanos-201309271302.html |date=31 May 2016 }}.</ref>)<ref name="InstitutoCervantes"/></small>|| 736,653<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Holenda}} | 16,665,900<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm |sernav=Netherland Census ClockPop |weşanger=Cbs.nl |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090617194723/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm |tarîxa-arşîvê=17 hezîran 2009 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | 133,719 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 13,371,980<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 668,599 <small>(5%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 13,371,980<ref name="Eurobarometer 2012 population"/> )</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Swêd}} | 9,555,893<ref>[http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx 2012 census]{{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131105201119/http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx |date=5 November 2013 }}</ref> | 77,912 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 nativespeakers"/> of 7,791,240<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 77,912 <small>(1% of 7,791,240)</small> | 467,474 <small>(6%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 7,791,240<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>) </small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Awistralya}} | 21,507,717<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0?opendocument&navpos=220 |sernav=2011 Census |weşanger=Censusdata.abs.gov.au |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140403010101/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0?opendocument&navpos=220 |tarîxa-arşîvê=3 nîsan 2014 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 111,400<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |sernav=2071.0 – Reflecting a Nation: Stories from the 2011 Census, 2012–2013 |weşanger=Abs.gov.au |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=14 hezîran 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160701083307/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |tarîxa-arşîvê=1 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 111,400 | 447,175<ref>Page 32 of the [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf "Demografía de la lengua española"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=23 September 2010 }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Belçîka}} | 10,918,405<ref>{{Jêder-malper |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |sernav=Eurostat estimate to 1/1/2011 |weşanger=Epp.eurostat.ec.europa.eu |tarîx=2 nîsan 2012 |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110720161751/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |tarîxa-arşîvê=20 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | 89,395 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 8,939,546<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 446,977 <small>(5%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 8,939,546<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Bênîn}} | 10,008,749<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.insae-bj.org/ |sernav=Accueil – INSAE |malper=www.insae-bj.org |tarîxa-gihiştinê=20 nîsan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151217002938/http://www.insae-bj.org/ |tarîxa-arşîvê=17 kanûna pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | | 412,515 (''Xwendekarên Spanî'')<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Peravê Diranfîl}} | 21,359,000<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ins.ci/stats/Tableaux/Tab06.htm |sernav=ins.ci Census, 2009 |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=20 nîsan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120113022857/http://www.ins.ci/stats/Tableaux/Tab06.htm |tarîxa-arşîvê=13 kanûna paşîn 2012 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | | | 341,073 (''Xwendekarên Spanî'')<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Polonya}} | 38,092,000 | | 324,137 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 32,413,735<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 324,137 <small>(1% of 32,413,735)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Awistirya}} | 8,205,533 | | 70,098 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 7,009,827<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 280,393 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 7,009,827<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Cezayir}} | 33,769,669 | | | 223,422<ref name="eldiae6"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Belîze}} | 333,200<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.statisticsbelize.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20100112164405_2.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131209073216/http://www.statisticsbelize.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20100112164405_2.pdf |sernav=Belize Airports Analysis &#124; Statistical Institute of Belize |tarîxa-arşîvê=9 kanûna pêşîn 2013 |malper=www.statisticsbelize.org.bz }}</ref> | 173,597<ref name="eldiae6"/> | 173,597<ref name="eldiae6"/> | 195,597<ref name="eldiae6"/> (62.8%)<ref name="Demografía de la lengua española">Page 32 of [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la lengua española] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=23 September 2010 }} (52,1% native speakers + 11,7% with some Spanish knowledge))</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Senegal}} | 12,853,259 | | | 205,000 (''Xwendekarên Spanî'')<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Danîmarka}} | 5,484,723 | |45,613 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 4,561,264<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |182,450 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 4,561,264<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Îsraêl}} | 7,112,359 | | 130,000<ref name="eldiae6"/> | 175,231<ref>Pages 34, 35 of the [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf "Demografía de la lengua española", page 35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=23 September 2010 }}.</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Japon}} | 127,288,419 | 100,229<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil_Migratorio_Peru_2012.pdf |sernav=Migration data |tarîx=2012 |malper=iom.int |tarîxa-gihiştinê=12 nîsan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140209161716/http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil_Migratorio_Peru_2012.pdf |tarîxa-arşîvê=9 sibat 2014 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 100,229 | 167,514 (60,000 ''Xwendekarên Spanî'')<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Gabon}} | 1,545,255<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm www.state.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604184355/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm |date=4 June 2019 }}. 2015 estimate</ref> | | | 167,410 (''Xwendekarên Spanî''<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Swîsre}} | 7,581,520 | 150,782 (2,24%)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/05/blank/key/sprachen.html |sernav=Bevölkerung |pêşnav=Bundesamt für |paşnav=Statistik |malper=www.bfs.admin.ch |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160114180444/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/05/blank/key/sprachen.html |tarîxa-arşîvê=14 kanûna paşîn 2016 }}</ref><ref>111,942 Spaniards in 2016 ([http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/p85001/a2016/l0/&file=01001.px&type=pcaxis&L=0 INE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218134503/https://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=%2Ft20%2Fp85001%2Fa2016%2Fl0%2F&file=01001.px&type=pcaxis&L=0|date=18 February 2020}}) + 17,113 Peruvians in 2012 ([http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil_Migratorio_Peru_2012.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209161716/http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil_Migratorio_Peru_2012.pdf|date=9 February 2014}}) + 5706 Argentines in 2012 ([http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil-Migratorio-de-argentina-2012.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704090804/http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil-Migratorio-de-argentina-2012.pdf|date=4 July 2014}}) + 2864 Chileans in 2012</ref> | 150,782 | 165,202 (14,420 ''Xwendekarên Spanî''<ref>{{Jêder-malper |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/cifras.pdf |sernav=cvc.cervantes.es (annuary 2006–07) |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=25 îlon 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120106014858/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/cifras.pdf |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2012 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Îrlenda}} | 4,581,269<ref>[http://www.cso.ie/census/documents/Prelim%20complete.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111130161432/http://www.cso.ie/census/documents/Prelim%20complete.pdf|date=30 November 2011}}</ref> | | 35,220 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 3,522,000<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 140,880 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 3,522,000<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Fînlenda}} | 5,244,749 | | | 133,200 <small>(3%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 4,440,004<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Bulgaristan}} | 7,262,675 | | 130,750 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 6,537,510<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 130,750 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 6,537,510<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Bonaire}} and {{Ala|Curaçao}} | 223,652 | 10,699<ref name="eldiae6"/> | 10,699<ref name="eldiae6"/> | 125,534<ref name="eldiae6"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Norwêc}} | 5,165,800 | 21,187<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2016-03-03?fane=tabell&sort=nummer&tabell=258404 |sernav=cvc.cervantes.es |weşanger=cvc.cervantes.es |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161114184435/http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2016-03-03?fane=tabell&sort=nummer&tabell=258404 |tarîxa-arşîvê=14 çiriya paşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | 103,309<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Çekya}} | 10,513,209<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population |sernav=czso.cz |ziman=cs |weşanger=czso.cz |tarîx=31 kanûna pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140331091537/http://www.czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population |tarîxa-arşîvê=31 adar 2014 }}</ref> | | | 90,124 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 9,012,443<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Mecaristan }} | 9,957,731<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html |sernav=(2012) |weşanger=ksh.hu |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131116130759/https://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html |tarîxa-arşîvê=16 çiriya paşîn 2013 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | | 83,206 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 8,320,614<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Aruba}} | 101,484<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censo2010.aw/index.php?option=com_content&view=article&id=112&Itemid=48&lang=pa |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120117181117/http://www.censo2010.aw/index.php?option=com_content&view=article&id=112&Itemid=48&lang=pa |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-arşîvê=17 kanûna paşîn 2012 |sernav=Resultado 2010 – Persona |weşanger=Censo2010.aw |tarîx=6 çiriya pêşîn 2010 |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 }}</ref> | 6,800<ref name="eldiae6"/> | 6,800<ref name="eldiae6"/> | 75,402<ref name="eldiae6"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Trînîdad û Tobago}} | 1,317,714<ref>[http://www.cso.gov.tt/statistics/Pages/details.aspx?category=Population%20Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107040217/http://www.cso.gov.tt/statistics/Pages/details.aspx?category=Population%20Statistics|date=7 January 2012}}</ref> | 4,100<ref name="eldiae6"/> | 4,100<ref name="eldiae6"/> | 65,886<ref name="eldiae6"/> (5%)<ref>{{Jêder-malper |url=https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_41.pdf |sernav=Data |malper=cvc.cervantes.es |tarîxa-gihiştinê=14 adar 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180809115415/https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_41.pdf |tarîxa-arşîvê=9 tebax 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Kamerûn}} | 21,599,100<ref>[http://www.statistics-cameroon.org/downloads/annuaire2010/chap4.pdf Evolution de la population par sexe de 1976 à 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115100619/http://www.statistics-cameroon.org/downloads/annuaire2010/chap4.pdf |date=15 January 2013 }} en: ''Annuaire Statistique du Cameroun 2010''. Consultado el 23 August 2012.</ref> | | | 63,560 (''Xwendekarên Spanî'')<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Andorra}} | 84,484 | 33,305<ref name="eldiae6"/> | 33,305<ref name="eldiae6"/> | 54,909<ref name="eldiae6"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Slovenya}} | | | 35,194 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 1,759,701<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>) </small> | 52,791 <small>(3%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 1,759,701<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Nû Zelenda}} | | 21,645<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |sernav=New Zealand census (2006) |weşanger=Stats.govt.nz |tarîx=13 sibat 2009 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100604223109/http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |tarîxa-arşîvê=4 hezîran 2010 }}</ref> | 21,645 | 47,322 (25,677 ''Xwendekarên Spanî'')<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Slovakya}} | 5,455,407 | | | 45,500 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 4,549,955<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Çîn}} | 1,339,724,852<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722237.htm |sernav=Press Release on Major Figures of the 2010 National Population Census |weşanger=Stats.gov.cn |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120418131915/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722237.htm |tarîxa-arşîvê=18 nîsan 2012 }}</ref> | | | 30,000 (''Xwendekarên Spanî'')<ref>25,000 Spanish students in the university + 5,000 in the "Instituto Cervantes"[http://www.cervantes.es/imagenes/File/prensa/Anuario%202012.pdf cervantes.es (page 4)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110143057/http://www.cervantes.es/imagenes/File/prensa/Anuario%202012.pdf |date=10 November 2013 }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Cîbraltar|ensign}} | 29,441<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gibraltar.gov.gi/statistics/faqs |sernav=Statistics – FAQ's |weşanger=Gibraltar.gov.gi |tarîx=12 çiriya paşîn 2012 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140105204953/https://www.gibraltar.gov.gi/statistics/faqs |tarîxa-arşîvê=5 kanûna paşîn 2014 }}</ref> | 22,758 (77.3%<ref>[http://www.um.es/tonosdigital/znum19/secciones/estudios-23-Gibraltar.htm www.um.es] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140626004221/http://www.um.es/tonosdigital/znum19/secciones/estudios-23-Gibraltar.htm |date=26 June 2014 }} (5.2. Datos descriptivos de los usos de español e inglés, Gráfico 2). 77.3% of the Gibraltar population speak Spanish with their mother more, or equal than English.</ref>) | | |- style="background:#fff;" | {{Ala|Lîtvanya}} | 2,972,949<ref>{{Jêder-malper |url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-arşîvê=19 tebax 2010 |sernav=(2013) |weşanger=db1.stat.gov.lt |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 }}</ref> | | | 28,297 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 2,829,740<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Lûksembûrg}} | 524,853 | 4,049 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 nativespeakers"/> of 404,907<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 8,098 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 404,907<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 24,294 <small>(6%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 404,907<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Rûsya}} | 143,400,000<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk04/8-0.htm |sernav=Демография |weşanger=Gks.ru |tarîx=27 kanûna pêşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140326010717/http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk04/8-0.htm |tarîxa-arşîvê=26 adar 2014 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 3,320<ref name="eldiae6"/> | 3,320<ref name="eldiae6"/> | 23,320<ref name="eldiae6"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Sahraya Rojava}}* | 513,000<ref name="UN 2009 estimate">{{Jêder-malper | url =https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |sernav=2009 estimate | format =PDF |tarîx= |sal=2008 |tarîxa-gihiştinê=21 nîsan 2010 |weşanger=UN |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090318041906/http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |tarîxa-arşîvê=18 adar 2009 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | n.a.<ref>The Spanish 1970 census claims 16.648 Spanish speakers in Western Sahara ([http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_99/otero/p03.htm#7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917062525/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_99/otero/p03.htm#7|date=17 September 2009}}) but probably most of them were people born in Spain who left after the Moroccan annexation</ref> | | 22,000<ref name="eldiae6"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Guam}} | | | | 19,092<ref>Page 34 of the [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la Lengua Española] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=23 September 2010 }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Letonya}} | 2,209,000<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html |sernav=Population – Key Indicators &#124; Latvijas statistika |weşanger=Csb.gov.lv |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=14 hezîran 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130628214416/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html |tarîxa-arşîvê=28 hezîran 2013 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | | | 13,943 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 1,447,866<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Tirkiye}} | 73,722,988<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkstat.gov.tr/PreTablo.do?tb_id=39&ust_id=11 |sernav=::Welcome to Turkish Statistical Institute(TurkStat)'s Web Pages:: |weşanger=TurkStat |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181001080405/http://www.turkstat.gov.tr/PreTablo.do?tb_id=39&ust_id=11 |tarîxa-arşîvê=1 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 1,134<ref name="eldiae6"/> | 1,134<ref name="eldiae6"/> | 13,480<ref name="eldiae6"/><ref>8,000 (Page 37 of the [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la lengua española] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=23 September 2010 }}) + 4,346 ''Xwendekarê spanî (Li gorî Instituto Cervantes)''</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Kîpros}} | | | | 2%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 660,400<ref name="Eurobarometer 2012 population"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Hindistan}} | 1,210,193,422<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html |sernav=Census of India : Provisional Population Totals : India :Census 2011 |weşanger=Censusindia.gov.in |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110515203127/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html |tarîxa-arşîvê=15 gulan 2011 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | | 9,750 (''Xwendekarên Spanî'')<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cervantes.es/imagenes/File/prensa/Anuario%202012.pdf |sernav=cervantes.es (page 6) |format=PDF |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140620092732/http://www.cervantes.es/imagenes/File/prensa/Anuario%202012.pdf |tarîxa-arşîvê=20 hezîran 2014 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Estonya}} | | | | 9,457 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 945,733<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Jamaîka}} | 2,711,476<ref>{{Jêder-malper |url=http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx |sernav=Jamaican Population |weşanger=Statinja.gov.jm |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006125038/http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx |tarîxa-arşîvê=6 çiriya pêşîn 2014 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 8,000<ref name="tango">[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=JM Languages of Jamaica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022185559/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=JM |date=22 October 2012 }},</ref> | 8,000<ref name="tango"/> | 8,000<ref name="tango"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Namîbya}} | | 3,870<ref>[http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_12.pdf El español en Namibia, 2005.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302153728/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_12.pdf|date=2 March 2013}} ''[[Instituto Cervantes]]''.</ref> | | |- style="background:#fff;" | {{Ala|Misir}} | | | | 3,500<ref>{{Jêder-malper |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/cifras.pdf |sernav=cvc.cervantes.es |format=PDF |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120106014858/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/cifras.pdf |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2012 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Malta}} | | | | 3,354 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 335,476<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Yekîtiya Ewropayê}} (ji bilî Spanya)* | 460,624,488<ref>{{Jêder-malper |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |sernav=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |weşanger=Epp.eurostat.ec.europa.eu |tarîx=17 çiriya pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110720161751/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |tarîxa-arşîvê=20 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 2,397,000 (934,984 jixwe hejmarkirî)<ref>[http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la lengua española, page 37] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=23 September 2010 }} (2,397,000 people speak Spanish as a native language in the E.U. excluded Spain, but It is already counted population who speak Spanish as a native language in France (477,564), Italy (255,459), U.K. (120,000) Sweden (77,912) and Luxemburg (4,049)).</ref> | | |- style="background:#efefef;" | '''Tevahî''' | 7,626,000,000 (Tevahî nifûsa cihah)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/international/ |sernav=International Programs – People and Households – U.S. Census Bureau |weşanger=Census.gov |tarîx=5 kanûna paşîn 2016 |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120819022202/http://www.census.gov/population/international/ |tarîxa-arşîvê=19 tebax 2012 }}</ref> | '''{{Formatnum:{{#expr: 118463449 + 41460427 + 49522424 + 43496253 + 43879330 + 31507179 + 27211393 + 18660519 + 16204320 + 12620462 + 11187209 + 10197735 + 7031488 + 9039287 + 477564 + 6090000 + 460018 + 6156772 + 628784 + 5025820 + 4460393 + 3777457 + 3368352 + 10848 + 3051631 + 371967 + 8228 + 301867 + 2451 + 38758 + 553495 + 87227 + 78273 + 117498 + 71390 + 212822 + 95000 + 108179 + 197971 + 47300 + 10699 + 21187 + 5325 + 1377 + 6800 + 4100 + 33305 + 25084 + 20320 + 16062 + 12573 + 18870 + 22758 + 13710 + 4049 + 5228 + 16788 + 2495 + 1134 + 1201 + 1000 + 8000 + 3000 + 2810 round 0}}}}'''<ref name="InstitutoCervantes" /><ref name="EthnologueSp">{{E18|spa|Spanish}}</ref> ({{Formatnum:{{#expr: 47568285600 / 7626000000 round 1}}}}&nbsp;%)<ref>426,515,910 axiverên L1 di sala 2012 ([[ethnologue:spa|ethnologue]] {{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/language/spa |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131028220823/http://www.ethnologue.com/language/spa |tarîxa-arşîvê=28 çiriya pêşîn 2013 |rewşa-urlyê=bot: unknown |tarîxa-gihiştinê=16 tîrmeh 2020 }}) of 7,097,500,000 kes li cihanê di sala 2012 ([http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/UN]): 6%.</ref> |'''{{Formatnum:{{#expr: 123702933 + 41460427 + 49969445 + 46383381 + 44514605 + 31725077 + 29541922 + 18660519 + 16692192 + 14137085 + 11187209 + 10197735 + 9614720 + 9039287 + 6745456 + 1910258 + 460018 + 6031460 + 1037248 + 5075459 + 4946322 + 3931942 + 3462255 + 10848 + 3207128 + 518480 + 438882 + 644091 + 199306 + 182467 + 323237 + 643800 + 133719 + 101472 + 117498 + 89395 + 324137 + 197971 + 70098 + 175422 + 212822 + 45613 + 95000 + 108179 + 35220 + 130750 + 125534 + 25084 + 1377 + 75402 + 4100 + 54906 + 47300 + 35194 + 22000 + 18870 + 22758 + 8098 + 5228 + 16788 + 8000 + 6474 + 3870 + 2810 + 2495 + 1134 + 1201 + 1000 round 0}}}}'''<ref name="InstitutoCervantes" /> ({{Formatnum:{{#expr: 49847451800 / 7626000000 round 1}}}}&nbsp;% ) |'''{{Formatnum:{{#expr: 125875402 + 56817620 + 49969445 + 46383381 + 45104502 + 32214158 + 29541922 + 19322102 + 17092944 + 15599542 + 11187209 + 10302220 + 10182336 + 9039287 + 6745456 + 6685901 + 6266599 + 6056018 + 5704863 + 5075459 + 4946322 + 3931942 + 3462255 + 3207128 + 3110880 + 3016763 + 2576365 + 1664823 + 1275850 + 912337 + 808091 + 736653 + 668599 + 566178 + 467474 + 492069 + 446977 + 412515 + 324137 + 280393 + 256530 + 223422 + 212391 + 209250 + 205000 + 194095 + 175231 + 167514 + 167410 + 140880 + 140670 + 133200 + 130750 + 114859 + 90124 + 86742 + 83206 + 83064 + 74686 + 73656 + 70401 + 60582 + 54906 + 52791 + 57883 + 48000 + 45500 + 37295 + 29441 + 28297 + 24294 + 22000 + 20235 + 16788 + 13943 + 13480 + 10750 + 9457 + 8000 + 7344 + 6104 + 3969 + 3354 + 227 round 0}}}}'''<ref name="viva18"/><ref name="EthnologueSp"/><ref name="krysstal1">{{Jêder-malper |url=http://www.krysstal.com/spoken.html |sernav=The 30 Most Spoken Languages in the World |weşanger=KryssTal |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=16 kanûna paşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150907191321/http://www.krysstal.com/spoken.html |tarîxa-arşîvê=7 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> ({{Formatnum:{{#expr: 55182665200 / 7626000000 round 1}}}}&nbsp;%)<ref>517,824,310 speakers L1 and L2 in 2012 ([[ethnologue:spa|ethnologue]] {{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/language/spa |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131028220823/http://www.ethnologue.com/language/spa |tarîxa-arşîvê=28 çiriya pêşîn 2013 |rewşa-urlyê=bot: unknown |tarîxa-gihiştinê=16 tîrmeh 2020 }}) of 7,097,500,000 c 2012 ([http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/UN]): 7.3%.</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên DYAyê]] [[Kategorî:Zimanên îtalî]] [[Kategorî:Zimanên romanî]] [[Kategorî:Zimanên Spanyayê]] [[Kategorî:Zimanê spanî| ]] sa0u5vutqa8a1g89frojss7s4uirj6o 2070752 2070744 2026-07-10T07:12:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2070752 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman | nav = Spanî | navê xwemalî = castellano, español | renga malbat = Hind û ewropî | dewlet = [[Spanya]], [[Venezuela]], [[Arjentîn]], [[Meksîk]], [[Kolombiya]], [[Paraguay]], [[Şîle]], [[Perû]], [[Bolîvya]], [[Guatemala]], [[Hondûras]], [[El Salvador]], [[Nicaragua]], [[Kûba]], [[Ekuador]], [[Belîze]], [[Kosta Rîka]], [[Porto Rîko]], [[Panama]], [[Komara Domînîk]], [[Dewletên Yekbûyî]] | herêm = [[Spanya]], [[Amerîkayê Latînî]], [[Gîneya Ekvatoral]] | nexşe = Map-Hispanophone World.svg | binnexşe = belavbuna aviverên Spanî li ser nexşeya cîhan, | firehiya nexşe = | zimanê zikmakî = 483 mîlyon axiverên zikmakî<ref name="viva18">{{Cite report |title=El español: una lengua viva – Informe 2019 |url=https://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2019.pdf |publisher=[[Instituto Cervantes]] |date=2019 |access-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218134448/https://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2019.pdf |archivedate=18 February 2020 |url-status=live }}</ref> | malbat2 = [[Zimanên Îtalî]] | malbat3 = [[Zimanên romanî]] | malbat4 = [[Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojavayî]] | malbat5 = [[Beşa galî, îberî û romanî]] | malbat6 = [[Îberî û romanî ya bakur-navendî]] | iso1 = es | iso2 = spa | iso3 = spa | agahdarî = }} '''Spanî''' (bi spanî: ''español'') an jî '''kastîlî''' (bi spanî: ''castellano''), zimanekî malbata [[zimanê nûlatînî]] ye û li [[Kastîlya]]ya ku dikeve navenda [[nîvgirava Îberî]] peyda bûye. Niha bi 483 milyon axiverên ve yek ji zimanên herî giring ên cîhanî ye. Axiverê zimanê spanî herî zêde li [[Spanya]] û [[Amerîka]]yê ye. Zimanê spanî piştê zimanê çîniya [[mandarîn]] zimanê duyem e ku herî zêde axiverên xwecîhiya wî heye. Piştî [[inglîzî]], çîniya [[mandarîn]] û zimanê [[hîndî]] çaremîn zimanê ku li cihanê herî zêde tê axaftin.<ref>Siehe hierzu Vergleich von Spanisch und Portugiesisch.</ref> Spanî zimanekî di nav [[beşa galî, îberî û romanî]] de ye. Zimanê spanî piştê hilweşandina [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] di 5em sedsalê de, ji zaravayên [[latîniya gelêrî]] (''[[vulgar latin]]'') li herêma [[Rom]]ê ya [[Hispania]]yê werar bûye. Şopa spanî bi nivîsên latînî ya herî kevin di sedsala 9an de li bakurê Hispaniayê hatiye dîtin û li bajarê [[Toledo]] yekem nivîsên sîstematîk bi vî zimanê hatiye bikaranîn. Toledo di sedsalê 13an de bajarekî giring li [[Keyaniya Kastîlya]] bû. Sersala 1492, zimanê spanî ji aliye wekîlên [[împeratoriya Spanya]] bi taybetî li Amerîkayê û cihên din li Afrîkayê, Okyanûsya û Filîpînê belav bû. == Hêjmara axiverên pêşbînî == Tê pêşbînîkirin ku ji 437 milyonê zêdetir axiverên zikmakî ya spanî heye. [[Enstîtuya Cervantes]] angaşt dike ku bi pêşbînî 477 milyon kes axiverên zikmakî heye û 572 milyon kes zimanê spanî wek yekemîn ziman an jî zimanê duyem diaxive û ji 21 milyonê zêdetir xwendekarê zimanê spanî heye. == Navên zimanê spanî û bêjenasî == [[Wêne:Carta_de_Idioma_Español_Castellano.png|280px|thumb|rast|Nexşeya welatên spanîaxiver ku cihên bikar anîna ''castellano'' (sor) û ''español'' (şîn)]] === Navên ziman === Li Spanya û li welatên spanîaxivêr de ji zimanê spanî re tenê ''español'' ("spanî") nabêjin. Her wekî ''español'' , ''castillano'' ("kastîlî") jî tê gotin. Kastîlî zimanê [[Keyaniya Kastîlyayê]] ye û ji zimanên din wek zimanê [[galîsî]], [[baskî]], [[astûrî]], [[ketelanî]], [[aragonî]] û [[oksîtanî]] cuda ye. [[Makezagona Spanî]] ya 1978, terma ''castellano'' bo ravekirina zimanê Fermî li dijî zimanên din li Spanyayê (las demás lenguas españolas) bikar tîne. Xwendina Gotara III wek diêt; * ''El castellano es la lengua española oficial del Estado. ... Las demás lenguas españolas serán también oficiales en las respectivas Comunidades Autónomas...'' * Kastîlyan zimanê fermî ya dewleta Spanyaye. ... Zimanên dinên spanî li Civatên Xweserî de zimanê fermî bibe [[Royal Akademiya Spanî]] niha li çapamenî da terma español bikar tîne lê ji 1713 heta sala 1923 zimanê castellano cihê español hatîbu bikar anîn === Bêjenasî === Terma ''castellano'' ji peyva latînî ya ''castellanus'' tê ku wateya ''castellanus'' bi pêwendendarê [[keleh]] an birc. jixwe peyva ''Castel'' tê wateya "keleh".<ref>{{Jêder-malper |url=http://latinlexicon.org/definition.php?p1=1002184 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-07-15 |roja-arşîvê=2021-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210422115300/https://latinlexicon.org/definition.php?p1=1002184 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji bo bêjenasiya terma ''español'' pêşniyazên cuda hatiye pêşkêşkirin. Li gorî [[Akademiya Şahane ya Spanî]] ''español'' ji peyva ''hispaniolus'' ya [[latîniya gelêrî]] hatiye dariştin. ew jî peyva latînî ya navê parêzgehê ''Hispania'' tê ku li nivgiravê Îberî jî nav Hispania de bû.<ref>http://dle.rae.es/?id=GUSX1EQ</ref> == Dîrok == [[Wêne:CartulariosValpuesta.jpg|rast|thumb| Vîzîgot [[Cartulariesê Valpuesta]] nivîsen forma kevin ya latînî, di 2010an de ji aliyê Akademiya Şahane ya Spanî wekî tomerê nivîsên peyvê kastîlyanê berê hat diyar kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.euskonews.com/udalak/valpuesta/cartularioshistoria.htm |sernav=cartularioshistoria |malper=www.euskonews.com |tarîxa-gihiştinê=22 îlon 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160402124945/http://www.euskonews.com/udalak/valpuesta/cartularioshistoria.htm |tarîxa-arşîvê=2 nîsan 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>]] Zimanê spanî ji zimanê latînî yê gelêrî werar bû ku ew ziman ji aliyê [[Romî|romiyan]] di demê [[Şerê Duyem ê Pûnîk]] de, di destpêka 210 berî zayînê de li [[nîvgravê Îberî]] hat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Spanish-language |sernav=Spanish language {{!}} History, Speakers, & Dialects {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-19 }}</ref> [[Wêne:Linguistic map Southwestern Europe.gif|thumb|Nexşeya kronolojîk ku werarbûna zimanê spanî li Başûr Rojavayê [[Ewropa]] de nîşan dide ]] Spanyolî zimanekî romanî ye û bi vî awayî ji latîniya gelêrî, di bin bandora baskî û erebî de, li bakurê nîvgirava Îberî pêşketiye. Tîpîk ji pêşkeftina fonetîka spanî, di nav tiştên din de, [[lenîsyon]] (latînî: ''vita'', spanî: ''vida''), [[palatalîzasyon]] (bi latînî: ''annus'', spanî: ''año'') û [[dîftongîzekirin]] (guhartinên stûnê) yên "e/o" ji latîniya gelêrî ne (latînî: ''terra'', spanî: ''tierra'', latînî: ''novus'', spanî: ''nuevo''). Di piraniya zimanên din ên romanî de diyardeyên bi vî rengî têne dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://renaissance-translations.com/spanish-language-history/ |sernav=Spanish Language History |malper=Translation Agency - Renaissance Translations |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-03-19 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://learnmorethanspanish.com/blog/the-spanish-language-history-evolution-influences/ |sernav=The Spanish language: history, evolution and influences |paşnav=Gonzalez |pêşnav=Jennifer |tarîx=2020-06-11 |malper=Learn More Than Spanish |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-03-19 }}</ref> Di dema ''Reconquista'' de, ev zaravayê bakur hat birin başûr, û ew hîn jî zimanek hindikahî ye li bakurê Fasê. Ziman di dema kolonîzasyona Spanyayê de ku di destpêka sedsala 16an de dest pê kir, hat [[parzemîna Amerîkî]], [[Mîkronezya]], [[Guam]], [[Giravên Mariana]], [[Palau]] û [[Fîlîpîn]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://limaspanishhouse.com/history-of-the-spanish-language/ |sernav=The History of the Spanish Language |paşnav=House |pêşnav=Lima Spanish |tarîx=2021-02-16 |malper=Lima Spanish House |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-03-19 |roja-arşîvê=2023-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230319203422/https://limaspanishhouse.com/history-of-the-spanish-language/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sedsala 20an de, spanî jî gihîşt [[Gîneya Ekvatorî]] û [[Sahraya Rojava]]. == Hejmara spanîaxiverên li gorî dewletên dinyayê == Tabloya jêr hejmara spanîaxiverên li 78 welatê de nîşan dide. {| class="wikitable sortable" <!-- If you can make the "sort" function work according to numerical values, then change "wikitable", above, back to "wikitable sortable". See Talk/"Spanish speakers by country" table sort doesn't work properly --> |+Tabloya spanîaxiverên li cihanê(<span style="background:#efefef;>grî</span> û * zimanê fermî nîşan dide.) |- ! style="width:18%;"|Welat ! style="width:12%;" data-sort-type="hejmar"|Nifûs<ref name="UN 2011 to 2100 estimate">{{Jêder-malper | url =http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/population.htm |sernav=UN 2011 to 2100 estimate | format =MS Excel PDF |kesên-din=UN Population data |tarîxa-gihiştinê=7 sibat 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150510051033/http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/population.htm |tarîxa-arşîvê=10 gulan 2015 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ! style="width:14%;" data-sort-type="hejmar"|Spanî wek zimanê duyem <ref>Ethnologue, 18th Ed.: [[:es:Anexo:Hablantes de español según Ethnologue (edición 18)]].</ref> ! style="width:14%;" data-sort-type="hejmar"|Axiverên zikmakî û axiverên jêhatî ku wek nêzîkê zimanê zikmakî diaxivin <ref name="Eurob2012">{{Jêder |weşanger=Page TS2: Population older than 15 years old of each country. page T74: Speakers who speak Spanish very well. Page T46: Speakers who speak well enough in order to be able to have a conversation. [[:es:Anexo:Hablantes de español en la U.E. según el Eurobarómetro (2012)]] |cih=EU | format =PDF | url =http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf |sernav=Eurobarometer |sal=2012 |tarîxa-gihiştinê=12 nîsan 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130429224902/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf |tarîxa-arşîvê=29 nîsan 2013 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> ! style="width:14%;" data-sort-type="hejmar"|Hejmara hemû axiverên spanî <ref name="Eurob2012"/><ref name="SpanishStudents">{{Jêder | url =http://www.cedro.org/docs/default-source/otros/informe_cervantes.pdf?sfvrsn=2 |beş=Cifras |weşanger=Instituto Cervantes |sernav=El español: una lengua viva |hejmar=2015 | format =PDF |cih=ES |ziman=es |rûpel=10 |tarîxa-gihiştinê=14 sibat 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160224003013/http://www.cedro.org/docs/default-source/otros/informe_cervantes.pdf?sfvrsn=2 |tarîxa-arşîvê=24 sibat 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} Students across the World.</ref><ref name = "DemografíaLengEsp">{{Jêder | url =http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |sernav=Demografía de la lengua española |rûpel=10 |cih=ES |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=23 sibat 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |tarîxa-arşîvê=23 îlon 2010 |rewşa-urlyê=zindî }}, to countries with official Spanish status.</ref> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Meksîk}}* | 127,792,286 <ref>{{Jêder | url =http://www.conapo.gob.mx/work/models/CONAPO/Mapa_Ind_Dem/index_2.html |sernav=2018 population estimate |weşanger=CONAPO estimate |cih=MX |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180210015237/http://www.conapo.gob.mx/work/models/CONAPO/Mapa_Ind_Dem/index_2.html |tarîxa-arşîvê=10 sibat 2018 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Formatnum:118463449}} (92.7%)<ref>{{Jêder | url =https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |weşanger=CIA |cih=USA |sernav=The World Factbook | contribution =MX |tarîxa-gihiştinê=1 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}: Spanish only 92.7%</ref> |{{Formatnum:123702933}} (96,8%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:125875402}} (98.5%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}} | 327,167,439<ref>{{Jêder | url =https://data.census.gov/cedsci/table?q=hispanics&tid=ACSDP1Y2018.DP05 |cih=US |weşanger=Census Bureau |sernav=(1 July, 2018) }}</ref> |41,460,427<ref>Spanish speakers older than 5 years old ({{Jêder | url =https://data.census.gov/cedsci/table?q=spanish%20speakers%20united%20states&g=0100000US&hidePreview=false&tid=ACSST1Y2018.S1601&vintage=2018&layer=VT_2018_040_00_PY_D1&cid=S1601_C01_001E |cih=US |weşanger=Census Bureau |sal=2018 |sernav=Table }})</ref> (13.5%)<ref>{{Jêder-malper |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_17_1YR_S1601&prodType=table |sernav=American FactFinder – Results |nivîskar=Data Access and Dissemination Systems (DADS) |xebat=census.gov |tarîxa-gihiştinê=21 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20200214011034/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_17_1YR_S1601&prodType=table |tarîxa-arşîvê=14 sibat 2020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |41,460,427<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2017/08/23/us/spanish-language-united-states.html |sernav=Spanish Thrives in the U.S. Despite an English-Only Drive |pêşnav=Simon |paşnav=Romero |tarîx=23 tebax 2017 |via=NYTimes.com |tarîxa-gihiştinê=26 kanûna pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200104073249/https://www.nytimes.com/2017/08/23/us/spanish-language-united-states.html |tarîxa-arşîvê=4 kanûna paşîn 2020 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lainformacion.com/mundo/Datos-espanol-Estados-Unidos-Donald-Trump_0_992901230.html |sernav=15 datos sobre el peso del español en EEUU que Donald Trump debería ver |malper=La Información |tarîxa-gihiştinê=26 kanûna pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191226205118/https://www.lainformacion.com/mundo/Datos-espanol-Estados-Unidos-Donald-Trump_0_992901230.html |tarîxa-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#efefef;" |{{Ala|Kolombiya}}* | 50,372,424<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion |sernav=PROYECCIONES DE POBLACIÓN |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2020 |malper= |weşanger=DANE |cih=CO |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=15 sibat 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190322235136/https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion |tarîxa-arşîvê=22 adar 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |49,522,424 (98,9%) | colspan="2" style="text-align:center;" |49,969,445 (99,2%)<ref name="viva18"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Spanya}}* | 47,329,981 <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.boe.es/boe/dias/2019/12/27/pdfs/BOE-A-2019-18604.pdf |sernav=Datos básicos |weşanger=INE |cih=ES |ziman=es |tarîx=1 kanûna paşîn 2019 |tarîxa-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191228122029/https://www.boe.es/boe/dias/2019/12/27/pdfs/BOE-A-2019-18604.pdf |tarîxa-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | {{Formatnum:43496253}} (91,9%)<ref name="viva18"/> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:46383381}} (98%)<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers">[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf Eurobarometr 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429224902/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf |date=29 April 2013 }} (page T74): Non native people who speak Spanish very well.</ref> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Arjentîn}}* | 45,376,763<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/2/c1_proyecciones_nac_2010_2040.xls |sernav=Argentinian census INDEC estimate for 2017 |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140226000745/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/2/c1_proyecciones_nac_2010_2040.xls |tarîxa-arşîvê=26 sibat 2014 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>{{Refn|40,872,286 people is the census population result for 2010<ref name="proyecciones">{{Jêder | url =http://www.indec.gov.ar/bajarPublicacion.asp?idc=3D2BFB85B73CA5EE01EF7C16425C4F61164ABA15860CC2C245A368C60365FEE807EA9BDED4FEDB76 |sernav=Estimaciones y proyecciones de población 2010–2040: Total del país |sal=2013 |weşanger=INDEC |tarîxa-gihiştinê=22 sibat 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181001080738/https://www.indec.gov.ar/bajarPublicacion.asp?idc=3D2BFB85B73CA5EE01EF7C16425C4F61164ABA15860CC2C245A368C60365FEE807EA9BDED4FEDB76 |tarîxa-arşîvê=1 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>}} | 42,269,777 (95.5%){{Refn|According to Ethnologue (see {{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/country/AR/languages |sernav=Argentina |malper=Ethnologue |postscript=none }}), there were 40,3 million speakers Spanish as mother tongue in 2013. The Argentinian population in 2013 was projected to be 42,2 million.<ref name="proyecciones"/>}} | 44 514 605 (98,1%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:45104502}} (99.4%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Venezuela}}* | 32,605,423<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ine.gov.ve/index.php?option=com_content&view=category&id=98&Itemid=51 |sernav=Proyecciones de Población |xebat=ine.gov.ve |tarîxa-gihiştinê=12 çiriya pêşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151113143228/http://www.ine.gov.ve/index.php?option=com_content&view=category&id=98&Itemid=51 |tarîxa-arşîvê=13 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }} (2020)</ref> |{{Formatnum:31507179}} <small>(1,098,244 bi zimanê zikmakîyê din va)</small><ref>{{Jêder |jêgirtin=There are 1,098,244 people who speak other language as their mother tongue (main languages: Chinese 400,000, Portuguese 254,000, Wayuu 199,000, Arabic 110,000) | contribution-url =http://www.ethnologue.com/country/VE/languages |weşanger=Ethnologue |sernav=VE | contribution =Languages }}</ref> |{{Formatnum:31725077}} (97.3%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:32214158}} (98.8%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Perû}}* | 32,824,358<ref>{{Jêder-malper |pêşnav=Ezio |paşnav=Quispe Fernández | url =https://www.inei.gob.pe/media/principales_indicadores/libro.pdf |ziman=es |sernav=Cifras |tercimeya-sernav=Numbers |sal=2020 |weşanger=INEI |cih=[[Peru|PE]] |tarîxa-gihiştinê= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010220428/http://www.inei.gob.pe/media/principales_indicadores/libro.pdf |tarîxa-arşîvê=10 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | {{Formatnum:27211393}} (82.9%)<ref>{{Jêder |jêgirtin=Spanish (official) 84.1%, Quechua (official) 13%, Aymara 1.7%, Ashaninka 0.3%, other native languages (includes a large number of minor Amazonian languages) 0.7%, other 0.2% |sal=2007 |sernav=The World factbook | contribution =Census | url =https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html |weşanger=CIA |cih=[[United States|US]] |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya pêşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161105025708/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html |tarîxa-arşîvê=5 çiriya paşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |jêgirtin=There are 5,782,260 people who speak other language as mother tongue (main languages: Quechua (among 32 Quechua's varieties) 4,773,900, Aymara (2 varieties) 661 000, Chinese 100,000). | contribution-url =http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=pe |sernav=Country | contribution =PE |weşanger=Ethnologue }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:29541922}} (86.6%)<ref name="viva18"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Şîle}}* | 19,458,310<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/Informes/Microsoft%20Word%20-%20InforP_T.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091230181515/http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/Informes/Microsoft%20Word%20-%20InforP_T.pdf |tarîxa-arşîvê=30 kanûna pêşîn 2009 |rewşa-urlyê=zindî |xebat=Proyecciones |sernav=Informes |tercimeya-sernav=Reports |weşanger=INE |cih=[[Chile|CL]] |sal=2017 |rûpel=36 |format=PDF |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=21 nîsan 2010 }}</ref> | 18 660 519 <small>(281,600 bi zimanê zikmakîyê din va)</small><ref>{{Jêder |jêgirtin=There are 281,600 people who speak another language, mainly Mapudungun (250.000) | contribution-url =http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CL |sernav=Country | contribution =CL |weşanger=Ethnologue }}</ref> |{{Formatnum:18660519}} (95.9%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:19322102}} (99.3%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Ekuador}}* | 17,424,000<ref>{{Jêder | url =http://www.ecuadorencifras.gob.ec/ |cih=[[Ecuador|EC]] |sernav=Pop. clock |weşanger=INEC | contribution =Estimate | format =[[SWF]] |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151205221709/http://www.ecuadorencifras.gob.ec/ |tarîxa-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 16 204 320 (93%)<ref>{{Jêder-malper |nivîskar=CIA Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ec.html |sernav=(2019) |weşanger=CIA Factbook |tarîx=19 sibat 1999 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151208201813/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ec.html |tarîxa-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |{{Formatnum:16692192}} (95.8%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:16845732}} (98.1%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Guatemala}}* | 18,055,025<ref>[http://www.oj.gob.gt/estadisticaj/reportes/poblacion-total-por-municipio(1).pdf www.oj.gob.gt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723003849/http://www.oj.gob.gt/estadisticaj/reportes/poblacion-total-por-municipio(1).pdf |date=23 July 2018 }} Estmation for 2020</ref> | {{Formatnum:12620462}} (69.9%)<ref>{{Jêder | contribution =GT |jêgirtin=Spanish (official) 69.9%, Amerindian languages 40% |sernav=The World factbook | contribution-url =https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gt.html |weşanger=CIA |tarîxa-gihiştinê=2020-07-16 |tarîxa-arşîvê=2015-10-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151002082023/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gt.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |{{Formatnum:14137085}} (78.3%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:15599542}} (86.4%)<ref name="DemografíaLengEsp" /> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Kûba}}* | 11,209,628<ref>http://www.onei.gob.cu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200314034430/http://www.onei.gob.cu/ |date=14 March 2020 }} ONEI (31 December 2018 estimation)</ref> | 11 187 209 (99.8%)<ref name="viva18"/> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:11187209}} (99.8%)<ref name="viva18"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Komara Domînîk}}* | 10,448,499<ref>https://www.one.gob.do/demograficas/proyecciones-de-poblacion/poblacion-estimada-y-proyectada {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191114004418/https://www.one.gob.do/demograficas/proyecciones-de-poblacion/poblacion-estimada-y-proyectada |date=14 November 2019 }} ONE estimate"</ref> | 10 197 735 (97.6%)<ref name="viva18"/> | 10 197 735 (97.6%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:10302220}} (99.6%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Bolîvya}}* | 11,584,000<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ine.gob.bo/ |sernav=Population clock |weşanger=INE |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=21 nîsan 2010 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101011115006/http://www.ine.gob.bo/indice/indice.aspx?d1=0301&d2=6 |tarîxa-arşîvê=11 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | {{Formatnum:7031488}} (60.7%)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html |sernav=South America :: Bolivia — The World Factbook - Central Intelligence Agency |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=13 adar 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151018095905/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html |tarîxa-arşîvê=18 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |{{Formatnum:9614720}} (83%)<ref name="viva18"/> |{{Formatnum:10182336}} (87.9%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Hondûras}}* | 9,251,313<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ine.gob.hn/V3/ |sernav=INE (Pop clock) |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=5 sibat 2011 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110519232641/http://www.ine.gob.hn/drupal/sites/default/files/Resumen%20de%20la%20Proyeccion%20de%20Poblacion%20de%20Honduras%202001-2015_0.xls |tarîxa-arşîvê=19 gulan 2011 }}</ref> | 9 039 287 <small>(207,750 bi zimanê zikmakîyê din va)</small><ref>There are 207,750 people who speak another language, mainly Garifuna (98,000).: [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=HN Ethnologue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013214744/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=HN |date=13 October 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:9039287}} (98.7%)<ref name="viva18"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|El Salvador}}* | 6,765,753<ref name="Informe 2017 - pg 7">{{Jêder |sernav=Informe 2017 |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2017.pdf |sal=2017 |tercimeya-sernav= |rûpel=7 |cih=[[Spain|ES]] |weşanger=Instituto Cervantes |format=PDF |tarîxa-gihiştinê=20 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170721110755/http://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2017.pdf |tarîxa-arşîvê=21 tîrmeh 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 6 745 456 <ref>There are 14,100 people who speak other language as their mother tongue (main language, Kekchí with 12,300 speakers): [http://www.ethnologue.com/country/SV Ethnologue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160207044049/http://www.ethnologue.com/country/SV |date=7 February 2016 }}.</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:6745456}} (99.7%)<ref name="viva18"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Fransa}} | 65,635,000<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 |sernav=INSEE estimate to 1/11/2012 |weşanger=Insee.fr |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161105124237/http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 |tarîxa-arşîvê=5 çiriya paşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 477,564 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 nativespeakers">[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf Eurobarometr 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429224902/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf |date=29 April 2013 }} (page T40): Native speakers.</ref> of 47,756,439<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 1,910,258 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 47,756,439<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>) </small> | 6,685,901 <small>(14%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers">[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf Eurobarometr 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429224902/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf |date=29 April 2013 }} (page T64): Non native people who speak Spanish well enough in order to be able to have a conversation.</ref> of 47,756,439<ref name="Eurobarometer 2012 population">[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf Eurobarometr 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429224902/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_anx_en.pdf |date=29 April 2013 }} (page TS2): Population older than 15. (age scale used for the Eurobarometer survey)</ref>)</small> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Nîkaragua}}* | 6,218,321<ref name="UN 2011 to 2100 estimate"/><ref name="Informe 2017 - pg 7"/> | 6,037,990 (97.1%) <small>(490,124 bi zimanê zikmakîyê din va)</small><ref name="Informe 2017 - pg 7"/><ref>There are 490,124 people who speak another language, mainly Mískito (154,000).: [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=NI Ethnologue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115100732/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=NI |date=15 January 2013 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:6218321}} <small>(180,331 axiverên netemam)</small><ref name="Informe 2017 - pg 7"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Brezîl }} | 211,671,000<ref>{{Jêder |ziman=pt |tercimeya-sernav=IBGE publishes the populational estimates for municipalities in 2 011 | url =http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html |sernav=IBGE population estimation |sal=2016 |cih=BR |tarîxa-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151116063907/http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html |tarîxa-arşîvê=16 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 460,018 <ref name="viva18"/> | 460,018 | 6,056,018 <ref>{{Cite report |title=El español: una lengua viva – Informe 2019 |pp=9–10 |url=https://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2019.pdf |publisher=[[Instituto Cervantes]] |date=2019 |access-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218134448/https://cvc.cervantes.es/lengua/espanol_lengua_viva/pdf/espanol_lengua_viva_2019.pdf |archivedate=18 February 2020 |url-status=live}}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Îtalya}} | 60,795,612<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |sernav=Eurostat 2015 estimation |weşanger=Istat.it |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150807053109/http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |tarîxa-arşîvê=7 tebax 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 255,459<ref>[[Languages of Italy]]</ref> | 1,037,248 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 51,862,391<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 5,704,863 <small>(11%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 51,862,391<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Kosta Rîka}}* | 4,890,379<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |sernav=ENEC estimation to 2016 |weşanger=INEC |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=5 sibat 2011 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |tarîxa-arşîvê=27 adar 2012 }}</ref> | 4,806,069 <small>(84,310 bi zimanê zikmakîyê din va)</small><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/country/CR |sernav=Costa Rica |xebat=Ethnologue |tarîxa-gihiştinê=1 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150325140401/http://www.ethnologue.com/country/CR |tarîxa-arşîvê=25 adar 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:4851256}} (99.2%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Paraguay}}* | 7,252,672<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf |sernav=www.dgeec.gov.py |tarîxa-gihiştinê=18 adar 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422222151/https://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf |tarîxa-arşîvê=22 nîsan 2020 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 4,460,393 (61.5%)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pa.html |sernav=South America :: Paraguay — The World Factbook - Central Intelligence Agency |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=18 adar 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151104205444/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pa.html |tarîxa-arşîvê=4 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:4946322}} (68,2%)<ref name="viva18"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Panama}}* | 3,764,166<ref>[http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm Census INE estimate for 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007193855/http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm |date=7 October 2011 }} (véase "Proyección de Población por municipio 2008–2020")</ref> | 3,263,123 <small>(501,043 bi zimanê zikmakîyê din va)</small><ref>There are 501,043 people who speak another language as mother tongue: {{Jêder | url =http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=PA |sernav=PA |weşanger=Ethnologue |tarîxa-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111021142552/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=PA |tarîxa-arşîvê=21 çiriya pêşîn 2011 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:3504439}} (93.1%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Ûrûguay}}* | 3,480,222<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones |sernav=2016 INE estimation |sal=2016 |tarîxa-gihiştinê= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190322200708/http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones |tarîxa-arşîvê=22 adar 2019 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | 3,330,022 <small>(150,200 bi zimanê zikmakîyê din va)</small><ref>There are 150,200 people who speak another language as mother tongue, {{Jêder | url =http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=UY |sernav=UY |weşanger=Ethnologue |tarîxa-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111116095609/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=UY |tarîxa-arşîvê=16 çiriya paşîn 2011 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:3441940}} (98.9%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Porto Rîko}}* | 3,474,182<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/popest/data/national/totals/2015/index.html |sernav=2015 US. census Bureau |format=PDF |tarîx= |tarîxa-gihiştinê= |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151223044815/http://www.census.gov/popest/data/national/totals/2015/index.html |tarîxa-arşîvê=23 kanûna pêşîn 2015 }}</ref> | {{Formatnum:3303947}} (95.1%)<ref>95.10% of the population speaks Spanish ([https://www.census.gov/popest/data/municipios/totals/2011/tables/PRM-EST2011-01.xls US. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924081747/http://www.census.gov/popest/data/municipios/totals/2011/tables/PRM-EST2011-01.xls |date=24 September 2015 }})</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"|{{Formatnum:3432492}} (98.8%)<ref name="DemografíaLengEsp"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | 64,105,700<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/2014-06-26 |sernav=Annual Mid year Population Estimates: 2013 |weşanger=U.K. Gov. Census |tarîx=2014 |tarîxa-gihiştinê=20 nîsan 2016 |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20160515170501/http://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/2014-06-26 |tarîxa-arşîvê=15 gulan 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 120,000<ref>[[Languages of the United Kingdom]]</ref> | 518,480 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 51,848,010<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 3,110,880 <small>(6%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 51,848,010<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- background:#efefef;" | {{Ala|Filîpîn}}* | 101,562,305<ref>{{Jêder | url =http://www.popcom.gov.ph/ |weşanger=National Statistics Office |sernav=Medium projection |tarîx=2015 |cih=PH |tarîxa-gihiştinê=8 hezîran 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190403061418/http://www.popcom.gov.ph/ |tarîxa-arşîvê=3 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | 438,882<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_es/zonas_es/asia-pacifico/ari27-2009 |sernav=native knowledge speakers |ziman=es |weşanger=Realinstitutoelcano.org |tarîx=18 sibat 2009 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140209231124/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Felcano%2Felcano_es%2Fzonas_es%2Fasia-pacifico%2Fari27-2009 |tarîxa-arşîvê=9 sibat 2014 }}</ref> | 3,016,773<ref>1,816,773 Spanish + 1,200,000 Spanish creole: {{Jêder |pêşnav=Antonio |paşnav=Quilis |sernav=La lengua española en Filipinas |sal=1996 |rûpel=54 and 55 | url =http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01350553135573500088680/209438_0013.pdf |weşanger=Cervantes virtual | format =PDF |tarîxa-gihiştinê=1 kanûna pêşîn 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090806190230/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01350553135573500088680/209438_0013.pdf |tarîxa-arşîvê=6 tebax 2009 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Ten Reasons | url =http://www.educacion.gob.es/australia/dms/consejerias-exteriores/australia/Ten_reasons_to_learn_and_teach_Spanish_2007.pdf |weşanger=Mepsyd |cih=ES |rûpel=23 |tarîxa-gihiştinê=2020-07-16 |tarîxa-arşîvê=2017-05-25 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/all/20170525033732/http://www.educacion.gob.es/australia/dms/consejerias-exteriores/australia/Ten_reasons_to_learn_and_teach_Spanish_2007.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2020 }}</ref><ref>{{Jêder |url=http://www.spanish-differences.com/Philippines-Spanish.php |weşanger=Spanish differences |sernav=Philippines |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121221132020/http://www.spanish-differences.com/Philippines-Spanish.php |tarîxa-arşîvê=21 kanûna pêşîn 2012 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121017230300/http://eldiae.es/wp-content/uploads/2012/07/2012_el_espanol_en_el_mundo.pdf Spanish in the world 2012 (Instituto Cervantes)]: 3,017,265 Spanish speakers. 439,000 with native knowledge, 2,557,773 with limited knowledge (page 6), and 20,492 Spanish students (page 10).</ref><ref>{{Jêder-malper |nivîskar=Nestor Diaz: More than 2 million Spanish speakers and around 3 million with Chavacano speakers |url=http://www.aresprensa.com/cms/cms/front_content.php?idart=208 |sernav=FILIPINAS / Vigoroso regreso del español |weşanger=Aresprensa.com |tarîx=24 nîsan 2010 |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081223115032/http://www.aresprensa.com/cms/cms/front_content.php?idart=208 |tarîxa-arşîvê=23 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>The figure of 2 900 000 Spanish speakers is in {{Jêder | url =https://books.google.com/books?ei=vCXASpS0LqXkmwO0lZnlBg&ct=result&q=Pluricentric+languages%3A+differing+norms+in+different+nations+spanish+philippines+speakers&btnG=Buscar+libros |sernav=Pluricentric languages: differing norms in different nations |rûpel=45 |pêşnav=RW |paşnav=Thompson }}</ref><ref>{{Jêder | url =http://contenidos.educarex.es/mci/2004/30/WebQuest/faseprevia_archivos/www.sispain.org/english/language/worldwid.html |sernav=World wide Spanish language |weşanger=Sispain |tarîxa-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304063552/http://contenidos.educarex.es/mci/2004/30/WebQuest/faseprevia_archivos/www.sispain.org/english/language/worldwid.html |tarîxa-arşîvê=4 adar 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Almanya}} | 81,292,400<ref>{{Jêder | url =https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/SocietyState/Population/CurrentPopulation/Tables/Census_SexAndCitizenship.html |sernav=German census |tarîx=31 adar 2015 |cih=DE |weşanger=Destatis |tarîxa-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160628112855/https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/SocietyState/Population/CurrentPopulation/Tables/Census_SexAndCitizenship.html |tarîxa-arşîvê=28 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | 644,091 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 64,409,146<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 2,576,366 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 64,409,146<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Maroko}} | 34,378,000<ref>{{Jêder-malper |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/Key_Findings_WPP_2015.pdf |sernav=World Population Prospects: The 2015 Revi sion, Key Findings and Advance Tables |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs/Population Division |rûpel=15 |tarîxa-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140320035709/http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/panel_population.htm |tarîxa-arşîvê=20 adar 2014 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | 6,586<ref name="eldiae6">{{Jêder |sernav=El español en el mundo | url =http://eldiae.es/wp-content/uploads/2012/07/2012_el_espanol_en_el_mundo.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121017230300/http://eldiae.es/wp-content/uploads/2012/07/2012_el_espanol_en_el_mundo.pdf |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-arşîvê=17 çiriya pêşîn 2012 |sal=2012 |tercimeya-sernav=Spanish in the world |weşanger=Instituto Cervantes | format =PDF |cih=[[Spain|ES]] |rûpel=6 |tarîxa-gihiştinê=16 tîrmeh 2020 }}</ref> | 6,586 | 1,664,823 <ref name="viva18"/><ref>[http://www.slideshare.net/magdarol/el-espaol-en-el-contexto-sociolingstico-marroqui-evolucin-y-perspectivas-i El español en el contexto Sociolingüístico marroquí: Evolución y perspectivas (page 39)]: Between 4 and 7 million people have Spanish knowledge (M. Ammadi, 2002) {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131106191132/http://www.slideshare.net/magdarol/el-espaol-en-el-contexto-sociolingstico-marroqui-evolucin-y-perspectivas-i |date=6 November 2013 }}</ref> (10%)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.exteriores.gob.es/Embajadas/RABAT/es/Noticias/Documents/LENGESPMARR.pdf |format=PDF |sernav=Euromonitor, 2012 |rûpel=32 |xebat=exteriores.gob.es |tarîxa-gihiştinê=19 nîsan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150425134251/http://www.exteriores.gob.es/Embajadas/RABAT/es/Noticias/Documents/LENGESPMARR.pdf |tarîxa-arşîvê=25 nîsan 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Gînêya Rojbendî}}* | 1,622,000<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php |sernav=Equatorial Guinea census |sal=2010 |weşanger=Population statistics |tarîxa-gihiştinê=21 nîsan 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100806160229/http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php |tarîxa-arşîvê=6 tebax 2010 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 1,683<ref>Spanish according to INE 2011</ref> | colspan="2" style="text-align:center;"| 918,000<ref name="DemografíaLengEsp"/> (90.5%)<ref name="DemografíaLengEsp"/><ref>14% of the population speaks Spanish natively and other 74% as a second language: {{Jêder | url =http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_08.pdf |sernav=CVC |weşanger=Cervantes |cih=ES | contribution =Anuario | format =PDF |ziman=es |sal=2007 |tarîxa-gihiştinê=7 sibat 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121026105600/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_08.pdf |tarîxa-arşîvê=26 çiriya pêşîn 2012 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Romanya}} | 21,355,849<ref>{{Jêder-malper |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |sernav=Eurostat (1/1/2012 estimate) |weşanger=Epp.eurostat.ec.europa.eu |tarîx=17 çiriya pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110720161751/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |tarîxa-arşîvê=20 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | 182,467 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 18,246,731<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>) </small> | 912,337 <small>(5%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 18,246,731<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Portûgal}} | 10,636,888<ref>Eurostat 1 January 2010</ref> | | 323,237 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 8,080,915<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 808,091 <small>(10%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 8,080,915<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Kanada}} | 34,605,346<ref>{{Jêder | url =http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html |sernav=Statcan |weşanger=GC |cih=CA |tarîxa-gihiştinê=7 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160704083932/http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html |tarîxa-arşîvê=4 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 553,495<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170817/dq170817a-eng.htm |sernav=An increasingly diverse linguistic profile: Corrected data from the 2016 Census |weşanger=Statistics Canada |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=10 îlon 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180504001733/http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170817/dq170817a-eng.htm |tarîxa-arşîvê=4 gulan 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 643,800 <small>(87%<ref>87% of the Hispanics, speak Spanish. [http://www.mequieroir.com/paises/canada/emigrar/hispanos-y-latinos/ mequieroir.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401040310/http://www.mequieroir.com/paises/canada/emigrar/hispanos-y-latinos/ |date=1 April 2016 }}</ref> of 740,000<ref>There are 740,000 Hispanics in Canada in 2015, according to "Hispanovation: La creciente influencia hispánica en Canadá" (Social Media Week in Toronto): [http://www.univision.com/noticias/mes-de-la-hispanidad/la-influencia-de-los-hispanos-sigue-creciendo-y-ahora-llega-hasta-canada www.univision.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421014726/http://www.univision.com/noticias/mes-de-la-hispanidad/la-influencia-de-los-hispanos-sigue-creciendo-y-ahora-llega-hasta-canada |date=21 April 2016 }}, [http://www.abc.es/internacional/20130928/abci-canada-hispanos-201309271302.html www.abc.es] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160531142631/http://www.abc.es/internacional/20130928/abci-canada-hispanos-201309271302.html |date=31 May 2016 }}.</ref>)<ref name="InstitutoCervantes"/></small>|| 736,653<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Holenda}} | 16,665,900<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm |sernav=Netherland Census ClockPop |weşanger=Cbs.nl |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090617194723/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm |tarîxa-arşîvê=17 hezîran 2009 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | 133,719 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 13,371,980<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 668,599 <small>(5%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 13,371,980<ref name="Eurobarometer 2012 population"/> )</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Swêd}} | 9,555,893<ref>[http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx 2012 census]{{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131105201119/http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx |date=5 November 2013 }}</ref> | 77,912 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 nativespeakers"/> of 7,791,240<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 77,912 <small>(1% of 7,791,240)</small> | 467,474 <small>(6%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 7,791,240<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>) </small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Awistralya}} | 21,507,717<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0?opendocument&navpos=220 |sernav=2011 Census |weşanger=Censusdata.abs.gov.au |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140403010101/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0?opendocument&navpos=220 |tarîxa-arşîvê=3 nîsan 2014 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 111,400<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |sernav=2071.0 – Reflecting a Nation: Stories from the 2011 Census, 2012–2013 |weşanger=Abs.gov.au |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=14 hezîran 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160701083307/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |tarîxa-arşîvê=1 tîrmeh 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 111,400 | 447,175<ref>Page 32 of the [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf "Demografía de la lengua española"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=23 September 2010 }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Belçîka}} | 10,918,405<ref>{{Jêder-malper |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |sernav=Eurostat estimate to 1/1/2011 |weşanger=Epp.eurostat.ec.europa.eu |tarîx=2 nîsan 2012 |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110720161751/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |tarîxa-arşîvê=20 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | 89,395 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 8,939,546<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 446,977 <small>(5%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 8,939,546<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Bênîn}} | 10,008,749<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.insae-bj.org/ |sernav=Accueil – INSAE |malper=www.insae-bj.org |tarîxa-gihiştinê=20 nîsan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151217002938/http://www.insae-bj.org/ |tarîxa-arşîvê=17 kanûna pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | | 412,515 (''Xwendekarên Spanî'')<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Peravê Diranfîl}} | 21,359,000<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ins.ci/stats/Tableaux/Tab06.htm |sernav=ins.ci Census, 2009 |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=20 nîsan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120113022857/http://www.ins.ci/stats/Tableaux/Tab06.htm |tarîxa-arşîvê=13 kanûna paşîn 2012 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | | | 341,073 (''Xwendekarên Spanî'')<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Polonya}} | 38,092,000 | | 324,137 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 32,413,735<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 324,137 <small>(1% of 32,413,735)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Awistirya}} | 8,205,533 | | 70,098 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 7,009,827<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 280,393 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 7,009,827<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Cezayir}} | 33,769,669 | | | 223,422<ref name="eldiae6"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Belîze}} | 333,200<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.statisticsbelize.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20100112164405_2.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131209073216/http://www.statisticsbelize.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20100112164405_2.pdf |sernav=Belize Airports Analysis &#124; Statistical Institute of Belize |tarîxa-arşîvê=9 kanûna pêşîn 2013 |malper=www.statisticsbelize.org.bz }}</ref> | 173,597<ref name="eldiae6"/> | 173,597<ref name="eldiae6"/> | 195,597<ref name="eldiae6"/> (62.8%)<ref name="Demografía de la lengua española">Page 32 of [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la lengua española] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=23 September 2010 }} (52,1% native speakers + 11,7% with some Spanish knowledge))</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Senegal}} | 12,853,259 | | | 205,000 (''Xwendekarên Spanî'')<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Danîmarka}} | 5,484,723 | |45,613 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 4,561,264<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |182,450 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 4,561,264<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Îsraêl}} | 7,112,359 | | 130,000<ref name="eldiae6"/> | 175,231<ref>Pages 34, 35 of the [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf "Demografía de la lengua española", page 35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=23 September 2010 }}.</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Japon}} | 127,288,419 | 100,229<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil_Migratorio_Peru_2012.pdf |sernav=Migration data |tarîx=2012 |malper=iom.int |tarîxa-gihiştinê=12 nîsan 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140209161716/http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil_Migratorio_Peru_2012.pdf |tarîxa-arşîvê=9 sibat 2014 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 100,229 | 167,514 (60,000 ''Xwendekarên Spanî'')<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Gabon}} | 1,545,255<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm www.state.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604184355/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2826.htm |date=4 June 2019 }}. 2015 estimate</ref> | | | 167,410 (''Xwendekarên Spanî''<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Swîsre}} | 7,581,520 | 150,782 (2,24%)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/05/blank/key/sprachen.html |sernav=Bevölkerung |pêşnav=Bundesamt für |paşnav=Statistik |malper=www.bfs.admin.ch |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160114180444/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/05/blank/key/sprachen.html |tarîxa-arşîvê=14 kanûna paşîn 2016 }}</ref><ref>111,942 Spaniards in 2016 ([http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/p85001/a2016/l0/&file=01001.px&type=pcaxis&L=0 INE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218134503/https://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=%2Ft20%2Fp85001%2Fa2016%2Fl0%2F&file=01001.px&type=pcaxis&L=0|date=18 February 2020}}) + 17,113 Peruvians in 2012 ([http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil_Migratorio_Peru_2012.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209161716/http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil_Migratorio_Peru_2012.pdf|date=9 February 2014}}) + 5706 Argentines in 2012 ([http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil-Migratorio-de-argentina-2012.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704090804/http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil-Migratorio-de-argentina-2012.pdf|date=4 July 2014}}) + 2864 Chileans in 2012</ref> | 150,782 | 165,202 (14,420 ''Xwendekarên Spanî''<ref>{{Jêder-malper |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/cifras.pdf |sernav=cvc.cervantes.es (annuary 2006–07) |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=25 îlon 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120106014858/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/cifras.pdf |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2012 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Îrlenda}} | 4,581,269<ref>[http://www.cso.ie/census/documents/Prelim%20complete.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111130161432/http://www.cso.ie/census/documents/Prelim%20complete.pdf|date=30 November 2011}}</ref> | | 35,220 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 3,522,000<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 140,880 <small>(4%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 3,522,000<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Fînlenda}} | 5,244,749 | | | 133,200 <small>(3%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 4,440,004<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Bulgaristan}} | 7,262,675 | | 130,750 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 6,537,510<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 130,750 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 6,537,510<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Bonaire}} and {{Ala|Curaçao}} | 223,652 | 10,699<ref name="eldiae6"/> | 10,699<ref name="eldiae6"/> | 125,534<ref name="eldiae6"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Norwêc}} | 5,165,800 | 21,187<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2016-03-03?fane=tabell&sort=nummer&tabell=258404 |sernav=cvc.cervantes.es |weşanger=cvc.cervantes.es |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161114184435/http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2016-03-03?fane=tabell&sort=nummer&tabell=258404 |tarîxa-arşîvê=14 çiriya paşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | 103,309<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Çekya}} | 10,513,209<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population |sernav=czso.cz |ziman=cs |weşanger=czso.cz |tarîx=31 kanûna pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140331091537/http://www.czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population |tarîxa-arşîvê=31 adar 2014 }}</ref> | | | 90,124 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 9,012,443<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Mecaristan }} | 9,957,731<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html |sernav=(2012) |weşanger=ksh.hu |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131116130759/https://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html |tarîxa-arşîvê=16 çiriya paşîn 2013 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | | 83,206 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 8,320,614<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Aruba}} | 101,484<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censo2010.aw/index.php?option=com_content&view=article&id=112&Itemid=48&lang=pa |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120117181117/http://www.censo2010.aw/index.php?option=com_content&view=article&id=112&Itemid=48&lang=pa |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-arşîvê=17 kanûna paşîn 2012 |sernav=Resultado 2010 – Persona |weşanger=Censo2010.aw |tarîx=6 çiriya pêşîn 2010 |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 }}</ref> | 6,800<ref name="eldiae6"/> | 6,800<ref name="eldiae6"/> | 75,402<ref name="eldiae6"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Trînîdad û Tobago}} | 1,317,714<ref>[http://www.cso.gov.tt/statistics/Pages/details.aspx?category=Population%20Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107040217/http://www.cso.gov.tt/statistics/Pages/details.aspx?category=Population%20Statistics|date=7 January 2012}}</ref> | 4,100<ref name="eldiae6"/> | 4,100<ref name="eldiae6"/> | 65,886<ref name="eldiae6"/> (5%)<ref>{{Jêder-malper |url=https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_41.pdf |sernav=Data |malper=cvc.cervantes.es |tarîxa-gihiştinê=14 adar 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180809115415/https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_41.pdf |tarîxa-arşîvê=9 tebax 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Kamerûn}} | 21,599,100<ref>[http://www.statistics-cameroon.org/downloads/annuaire2010/chap4.pdf Evolution de la population par sexe de 1976 à 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115100619/http://www.statistics-cameroon.org/downloads/annuaire2010/chap4.pdf |date=15 January 2013 }} en: ''Annuaire Statistique du Cameroun 2010''. Consultado el 23 August 2012.</ref> | | | 63,560 (''Xwendekarên Spanî'')<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Andorra}} | 84,484 | 33,305<ref name="eldiae6"/> | 33,305<ref name="eldiae6"/> | 54,909<ref name="eldiae6"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Slovenya}} | | | 35,194 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 1,759,701<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>) </small> | 52,791 <small>(3%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 1,759,701<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Nû Zelenda}} | | 21,645<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |sernav=New Zealand census (2006) |weşanger=Stats.govt.nz |tarîx=13 sibat 2009 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100604223109/http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |tarîxa-arşîvê=4 hezîran 2010 }}</ref> | 21,645 | 47,322 (25,677 ''Xwendekarên Spanî'')<ref name="SpanishStudents"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Slovakya}} | 5,455,407 | | | 45,500 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 4,549,955<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Çîn}} | 1,339,724,852<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722237.htm |sernav=Press Release on Major Figures of the 2010 National Population Census |weşanger=Stats.gov.cn |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120418131915/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722237.htm |tarîxa-arşîvê=18 nîsan 2012 }}</ref> | | | 30,000 (''Xwendekarên Spanî'')<ref>25,000 Spanish students in the university + 5,000 in the "Instituto Cervantes"[http://www.cervantes.es/imagenes/File/prensa/Anuario%202012.pdf cervantes.es (page 4)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110143057/http://www.cervantes.es/imagenes/File/prensa/Anuario%202012.pdf |date=10 November 2013 }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Cîbraltar|ensign}} | 29,441<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gibraltar.gov.gi/statistics/faqs |sernav=Statistics – FAQ's |weşanger=Gibraltar.gov.gi |tarîx=12 çiriya paşîn 2012 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140105204953/https://www.gibraltar.gov.gi/statistics/faqs |tarîxa-arşîvê=5 kanûna paşîn 2014 }}</ref> | 22,758 (77.3%<ref>[http://www.um.es/tonosdigital/znum19/secciones/estudios-23-Gibraltar.htm www.um.es] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140626004221/http://www.um.es/tonosdigital/znum19/secciones/estudios-23-Gibraltar.htm |date=26 June 2014 }} (5.2. Datos descriptivos de los usos de español e inglés, Gráfico 2). 77.3% of the Gibraltar population speak Spanish with their mother more, or equal than English.</ref>) | | |- style="background:#fff;" | {{Ala|Lîtvanya}} | 2,972,949<ref>{{Jêder-malper |url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-arşîvê=19 tebax 2010 |sernav=(2013) |weşanger=db1.stat.gov.lt |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 }}</ref> | | | 28,297 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 2,829,740<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Lûksembûrg}} | 524,853 | 4,049 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 nativespeakers"/> of 404,907<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 8,098 <small>(2%<ref name="Eurobarometer 2012 goodspeakers"/> of 404,907<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> | 24,294 <small>(6%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 404,907<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Rûsya}} | 143,400,000<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk04/8-0.htm |sernav=Демография |weşanger=Gks.ru |tarîx=27 kanûna pêşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140326010717/http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk04/8-0.htm |tarîxa-arşîvê=26 adar 2014 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 3,320<ref name="eldiae6"/> | 3,320<ref name="eldiae6"/> | 23,320<ref name="eldiae6"/> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Sahraya Rojava}}* | 513,000<ref name="UN 2009 estimate">{{Jêder-malper | url =https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |sernav=2009 estimate | format =PDF |tarîx= |sal=2008 |tarîxa-gihiştinê=21 nîsan 2010 |weşanger=UN |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090318041906/http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |tarîxa-arşîvê=18 adar 2009 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | n.a.<ref>The Spanish 1970 census claims 16.648 Spanish speakers in Western Sahara ([http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_99/otero/p03.htm#7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917062525/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_99/otero/p03.htm#7|date=17 September 2009}}) but probably most of them were people born in Spain who left after the Moroccan annexation</ref> | | 22,000<ref name="eldiae6"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Guam}} | | | | 19,092<ref>Page 34 of the [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la Lengua Española] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=23 September 2010 }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Letonya}} | 2,209,000<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html |sernav=Population – Key Indicators &#124; Latvijas statistika |weşanger=Csb.gov.lv |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=14 hezîran 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130628214416/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html |tarîxa-arşîvê=28 hezîran 2013 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | | | 13,943 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 1,447,866<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Tirkiye}} | 73,722,988<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkstat.gov.tr/PreTablo.do?tb_id=39&ust_id=11 |sernav=::Welcome to Turkish Statistical Institute(TurkStat)'s Web Pages:: |weşanger=TurkStat |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181001080405/http://www.turkstat.gov.tr/PreTablo.do?tb_id=39&ust_id=11 |tarîxa-arşîvê=1 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 1,134<ref name="eldiae6"/> | 1,134<ref name="eldiae6"/> | 13,480<ref name="eldiae6"/><ref>8,000 (Page 37 of the [http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la lengua española] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=23 September 2010 }}) + 4,346 ''Xwendekarê spanî (Li gorî Instituto Cervantes)''</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Kîpros}} | | | | 2%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 660,400<ref name="Eurobarometer 2012 population"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Hindistan}} | 1,210,193,422<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html |sernav=Census of India : Provisional Population Totals : India :Census 2011 |weşanger=Censusindia.gov.in |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110515203127/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html |tarîxa-arşîvê=15 gulan 2011 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | | | 9,750 (''Xwendekarên Spanî'')<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cervantes.es/imagenes/File/prensa/Anuario%202012.pdf |sernav=cervantes.es (page 6) |format=PDF |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140620092732/http://www.cervantes.es/imagenes/File/prensa/Anuario%202012.pdf |tarîxa-arşîvê=20 hezîran 2014 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Estonya}} | | | | 9,457 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 945,733<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Jamaîka}} | 2,711,476<ref>{{Jêder-malper |url=http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx |sernav=Jamaican Population |weşanger=Statinja.gov.jm |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006125038/http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx |tarîxa-arşîvê=6 çiriya pêşîn 2014 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 8,000<ref name="tango">[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=JM Languages of Jamaica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022185559/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=JM |date=22 October 2012 }},</ref> | 8,000<ref name="tango"/> | 8,000<ref name="tango"/> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Namîbya}} | | 3,870<ref>[http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_12.pdf El español en Namibia, 2005.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302153728/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_12.pdf|date=2 March 2013}} ''[[Instituto Cervantes]]''.</ref> | | |- style="background:#fff;" | {{Ala|Misir}} | | | | 3,500<ref>{{Jêder-malper |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/cifras.pdf |sernav=cvc.cervantes.es |format=PDF |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120106014858/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/cifras.pdf |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2012 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- style="background:#fff;" | {{Ala|Malta}} | | | | 3,354 <small>(1%<ref name="Eurobarometer 2012 speakers"/> of 335,476<ref name="Eurobarometer 2012 population"/>)</small> |- style="background:#efefef;" | {{Ala|Yekîtiya Ewropayê}} (ji bilî Spanya)* | 460,624,488<ref>{{Jêder-malper |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |sernav=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |weşanger=Epp.eurostat.ec.europa.eu |tarîx=17 çiriya pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=24 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110720161751/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |tarîxa-arşîvê=20 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | 2,397,000 (934,984 jixwe hejmarkirî)<ref>[http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf Demografía de la lengua española, page 37] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |date=23 September 2010 }} (2,397,000 people speak Spanish as a native language in the E.U. excluded Spain, but It is already counted population who speak Spanish as a native language in France (477,564), Italy (255,459), U.K. (120,000) Sweden (77,912) and Luxemburg (4,049)).</ref> | | |- style="background:#efefef;" | '''Tevahî''' | 7,626,000,000 (Tevahî nifûsa cihah)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/international/ |sernav=International Programs – People and Households – U.S. Census Bureau |weşanger=Census.gov |tarîx=5 kanûna paşîn 2016 |tarîxa-gihiştinê=20 tebax 2012 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120819022202/http://www.census.gov/population/international/ |tarîxa-arşîvê=19 tebax 2012 }}</ref> | '''{{Formatnum:{{#expr: 118463449 + 41460427 + 49522424 + 43496253 + 43879330 + 31507179 + 27211393 + 18660519 + 16204320 + 12620462 + 11187209 + 10197735 + 7031488 + 9039287 + 477564 + 6090000 + 460018 + 6156772 + 628784 + 5025820 + 4460393 + 3777457 + 3368352 + 10848 + 3051631 + 371967 + 8228 + 301867 + 2451 + 38758 + 553495 + 87227 + 78273 + 117498 + 71390 + 212822 + 95000 + 108179 + 197971 + 47300 + 10699 + 21187 + 5325 + 1377 + 6800 + 4100 + 33305 + 25084 + 20320 + 16062 + 12573 + 18870 + 22758 + 13710 + 4049 + 5228 + 16788 + 2495 + 1134 + 1201 + 1000 + 8000 + 3000 + 2810 round 0}}}}'''<ref name="InstitutoCervantes" /><ref name="EthnologueSp">{{E18|spa|Spanish}}</ref> ({{Formatnum:{{#expr: 47568285600 / 7626000000 round 1}}}}&nbsp;%)<ref>426,515,910 axiverên L1 di sala 2012 ([[ethnologue:spa|ethnologue]] {{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/language/spa |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131028220823/http://www.ethnologue.com/language/spa |tarîxa-arşîvê=28 çiriya pêşîn 2013 |rewşa-urlyê=bot: unknown |tarîxa-gihiştinê=16 tîrmeh 2020 }}) of 7,097,500,000 kes li cihanê di sala 2012 ([http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/UN]): 6%.</ref> |'''{{Formatnum:{{#expr: 123702933 + 41460427 + 49969445 + 46383381 + 44514605 + 31725077 + 29541922 + 18660519 + 16692192 + 14137085 + 11187209 + 10197735 + 9614720 + 9039287 + 6745456 + 1910258 + 460018 + 6031460 + 1037248 + 5075459 + 4946322 + 3931942 + 3462255 + 10848 + 3207128 + 518480 + 438882 + 644091 + 199306 + 182467 + 323237 + 643800 + 133719 + 101472 + 117498 + 89395 + 324137 + 197971 + 70098 + 175422 + 212822 + 45613 + 95000 + 108179 + 35220 + 130750 + 125534 + 25084 + 1377 + 75402 + 4100 + 54906 + 47300 + 35194 + 22000 + 18870 + 22758 + 8098 + 5228 + 16788 + 8000 + 6474 + 3870 + 2810 + 2495 + 1134 + 1201 + 1000 round 0}}}}'''<ref name="InstitutoCervantes" /> ({{Formatnum:{{#expr: 49847451800 / 7626000000 round 1}}}}&nbsp;% ) |'''{{Formatnum:{{#expr: 125875402 + 56817620 + 49969445 + 46383381 + 45104502 + 32214158 + 29541922 + 19322102 + 17092944 + 15599542 + 11187209 + 10302220 + 10182336 + 9039287 + 6745456 + 6685901 + 6266599 + 6056018 + 5704863 + 5075459 + 4946322 + 3931942 + 3462255 + 3207128 + 3110880 + 3016763 + 2576365 + 1664823 + 1275850 + 912337 + 808091 + 736653 + 668599 + 566178 + 467474 + 492069 + 446977 + 412515 + 324137 + 280393 + 256530 + 223422 + 212391 + 209250 + 205000 + 194095 + 175231 + 167514 + 167410 + 140880 + 140670 + 133200 + 130750 + 114859 + 90124 + 86742 + 83206 + 83064 + 74686 + 73656 + 70401 + 60582 + 54906 + 52791 + 57883 + 48000 + 45500 + 37295 + 29441 + 28297 + 24294 + 22000 + 20235 + 16788 + 13943 + 13480 + 10750 + 9457 + 8000 + 7344 + 6104 + 3969 + 3354 + 227 round 0}}}}'''<ref name="viva18"/><ref name="EthnologueSp"/><ref name="krysstal1">{{Jêder-malper |url=http://www.krysstal.com/spoken.html |sernav=The 30 Most Spoken Languages in the World |weşanger=KryssTal |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=16 kanûna paşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150907191321/http://www.krysstal.com/spoken.html |tarîxa-arşîvê=7 îlon 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> ({{Formatnum:{{#expr: 55182665200 / 7626000000 round 1}}}}&nbsp;%)<ref>517,824,310 speakers L1 and L2 in 2012 ([[ethnologue:spa|ethnologue]] {{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/language/spa |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131028220823/http://www.ethnologue.com/language/spa |tarîxa-arşîvê=28 çiriya pêşîn 2013 |rewşa-urlyê=bot: unknown |tarîxa-gihiştinê=16 tîrmeh 2020 }}) of 7,097,500,000 c 2012 ([http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/UN]): 7.3%.</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên DYAyê]] [[Kategorî:Zimanên îtalî]] [[Kategorî:Zimanên romanî]] [[Kategorî:Zimanên Spanyayê]] [[Kategorî:Zimanê spanî| ]] a5mhnnen0rbvrp24hnbz4tqr7xm66j3 0 16094 2070735 1678562 2026-07-10T03:45:20Z Kurê Acemî 105128 2070735 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|li ser dewleteke [[DYA]]yê ye. Ji bo wateyên din li [[Wyoming (cudakirin)]] binêre.}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Wyoming''' [{{IPA|waɪˈoʊmɪŋ}}], yek ji dewletên [[DYA]]yê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dewletên DYAyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1890an li DYAyê]] [[Kategorî:Dewletên DYAyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1890an de hatine avakirin]] [[Kategorî:DYAya Parzemînê]] [[Kategorî:Rojavaya DYAyê]] [[Kategorî:Wyoming| ]] gr8982xg0f48867490sew3byvacu30e 2070736 2070735 2026-07-10T03:45:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070736 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|li ser dewleteke [[DYA]]yê ye. Ji bo wateyên din li [[Wyoming (cudakirin)]] binêre.}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Wyoming''' [{{IPA|waɪˈoʊmɪŋ}}] yek ji dewletên [[DYA]]yê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dewletên DYAyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1890an li DYAyê]] [[Kategorî:Dewletên DYAyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1890an de hatine avakirin]] [[Kategorî:DYAya Parzemînê]] [[Kategorî:Rojavaya DYAyê]] [[Kategorî:Wyoming| ]] gq3qd4te82k0weu223r56vok97vbpuf 2070737 2070736 2026-07-10T03:46:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070737 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|li ser dewleteke [[DYA]]yê ye. Ji bo wateyên din li [[Wyoming (cudakirin)]] binêre.}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Wyoming''' [{{IPA|waɪˈoʊmɪŋ}}] yek ji federaldewletên [[DYA]]yê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dewletên DYAyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1890an li DYAyê]] [[Kategorî:Dewletên DYAyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1890an de hatine avakirin]] [[Kategorî:DYAya Parzemînê]] [[Kategorî:Rojavaya DYAyê]] [[Kategorî:Wyoming| ]] 2axhv2vjeczblxbz5uocgk0mtr95y04 0 17582 2070720 2066758 2026-07-09T19:45:23Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2070720 wikitext text/x-wiki {{rêzimana xelet|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Selahedîn | pênasê_paşîn = ''Padîşahê ku serkevtinê dide [[Siltanê Misrê|Siltanê Misirê]] û [[Şam (herêma dîrokî)|Sûriyeyê]]<br>Xizmetkarê du Mizgeftên Pîroz | wêne = Cristofano dell'altissimo, saladino, ante 1568 - Serie Gioviana.jpg | mezinahiya_wêne = 200px | sernavê_wêne = Potreya Selahedîn ji aliyê [[Cristofano dell'Altissimo]] di 1568an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1137an | cihê_jidayikbûnê = [[Tikrît]], [[Mezopotamya|Mezopotamyaya Jorîn]], [[Xanedana Ebasiyan|Xîlefetê Ebasiyan]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|1193|3|4|1137}} (56 salî) | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]] | cihê_goristanê = [[Goristana Selahedîn]], [[Mizgefta Emewî]], Şam | netewe = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sûnî]] | hevjîn = [[Îsmetedîn Xatûn]] | zarok = [[Efdal kurê Selahedîn]]<br>[[Ezîz Osman]]<br>[[Zahir Xezî]]<br>[[Mûazem Tûranşah kurê Selahedîn]] | dê = Fatma Xatûn | bav = [[Necmedîn Eyûb]] | pîşe = Wezîrê [[Xanedana Zengiyan|Misira Zengiyan]], fermandarê artêşa zengiyan (1169-1174)<br>Damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]], [[Siltanê Misrê|Siltanê]] Misir û [[Şam (herêma dîrokî)|Şamê]], fermandarê sereke yê artêşa eyûbî û hikûmdarê [[Çar Xelîfe|çar xelîfe]] (1174-1193) | meqam1 = [[Siltanê Misrê|Siltanê Împeratoriya Eyûbiyan]] | berê1 = ''Meqam hatiye damezrandin'' | paşê1 = [[Ezîz Osman]] (Misir)<br>[[Efdal kurê Selahedîn]] (Sûriye) | dewr1 = Gulana 1174an - 4ê adara 1193an | meqam2 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Xanedana Ebasiyan|Wezîrê Xilafetê Ebasiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The House of War: The Struggle between Christendom and the Caliphate |paşnav=Mayall |pêşnav=Simon |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2024-09-12 |rûpel=92-93 |isbn=978-1-4728-6435-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=lgfxEAAAQBAJ&pg=PT88&redir_esc=y }}</ref>{{Sfn|Nicolle|2011|p=11-14}} | paşê2 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr2 = 26ê îlona 1171ê - gulana 1174an | meqam3 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Fatimî|Wezîrê Xilafetê Fatimiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rûpel=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref> | berê3 = [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] | paşê3 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr3 = 26ê adara 1169an - 26ê îlona 1171ê | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} * [[Dagirkeriya xaçperestan li ser Misirê]] **[[Şerê Babaynê]] **[[Şerê Îskenderiye (1967)]] **[[Şerê Damiyetayê]] * [[Şerê Reşan]] * [[Şerê Aylanê]] * [[Şerê Îskenderiye (1174)|Şerê Duyem yê Îskenderiye]] * [[Şerê Hemayê 1175]] * [[Şerê Montgîsardê]] * [[Şerê Şamê 1174]] * [[Şerê Merc Eyûn]] * [[Şerê Yakûbfort]] * [[Şerê Ekayê (1179)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê]] * [[Şerê Fûlê]] * [[Şerê Kerekê]] * [[Şerê Hetînê]] * [[Şerê Orşelîmê (1187)]] * [[Şerê Tîrosê (1187)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê yê Duyem]] * [[Şerê Latakyayê (1188)]] * [[Şerê Sarayê Sahyûnê]] * [[Şerê Şûgûrê]] * [[Şerê Sarayê Bourzeyê]] * [[Şerê Sefedê (1188)]] * [[Sefera xaçperestan a sêyem]] **[[Şerê Ekayê (1189-1191)]] **[[Şerê Arsûfê]] **[[Şerê Ceffayê (1192)]] }} '''Selahedînê Eyûbî'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدين يوسف بن أيوب ''Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb''; navê tamanî: '''el-Melîk el-Nesîr Ebû Mizafêr Yûsûfê Eyûbî'''}} ({{Derdora}} 1137 - 4ê adara 1193an), zêdetir wekê '''Selahedîn'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدین ''Ṣalāḥ ad-Dīn''; kurdî: 'Rûmeta Baweriyê'}} tê zanîn, fermandar û hikûmdarekî [[kurd]] bû ku di sedsala 12an de hikûm kiriye. Selahedînê Eyûbî damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] û siltana [[Misira kevnare|Misir]] û [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şamê]] yê yekem bû. Wek kesayetekî giring di [[sefera xaçperestan a sêyem]] de, wî pêşengiya têkoşîna leşkerî ya misilmanan li dijî [[Dewletên Xaçperestan|dewletên xaçperestan]] li herêma Şamê kiriye. Di lûtkeya desthilatdariya wî de Dewleta Eyûbiyan li Misir, [[Lîbya]], Şam, [[Kurdistan]], [[Iraq]], [[Hîcaz]], [[Yemen]] û [[Nûbya]]yê hikûm kiriye.<ref name="Lev101">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahedînê Eyûbî li kêleka apê xwe [[Şêrko]], ku fermandarekî kurd bû di xizmeta [[Xanedana Zengiyan|xanedana zengiyan]] de, bi fermana hikûmdarê zengiyan [[Nûredîn Zengî]] di sala 1164an de diçe [[Fatimî|Misira fatimiyan]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099-1187 |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |rûpel=163 |isbn=978-0-19-882454-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166&redir_esc=y }}</ref> Ji ber ku armanca wan a sereke ew bû ku alîkariya vegerandina Şawer wekî wezîrê xelîfê fatimî yê ciwan el-Edîd bikin, Şêrko hate vegerandina ser kar û piştre di navbera Şêrko û Şawer de şerekî desthilatdariyê dest pê kiriye.<ref name="Fage583">{{harvnb|Fage|1978|p=583}}</ref> Di vê navberê de, Selahedîn bi saya serkevtinên xwe yên leşkerî li dijî êrîşên xaçperestan û nêzîkbûna xwe ya şexsî bi el-Edîd re, di pileya hikûmeta fatimiyan de bilind dibe. Piştî ku Şawer hate kuştin û Şêrko di sala 1169an de dimire, el-Edîd Selahedîn wekê wezîrê tayîn kiriye.<ref name="Fage583" /> Di dema wezîfeya xwe de, Selahedîn ku misilmanekî [[Sunîtî|sunî]] bû, dest bi têkbirina saziya fatimiyan dike û piştî mirina el-Edîd a di sala 1171ê de, wî xîlefetiya fatimiyan a [[Şiîtî|şiî]] yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ku li [[Qahîre]]yê bû hilweşand û Misirê bi xîlefeta [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] a sunî ya li [[Bexda]]yê re ji nû ve girêdaye.<ref name="Fage583" /> Di salên piştre de, Selahedîn li [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] li dijî xaçperestan êrîşan kir, serkeftin li Yemenê dest pê kir û serhildanên alîgirê fatmiyan li Misirê asteng kir.{{sfn|Canard|1965|p=318}} Ne demek dirêj piştî mirina Nûredîn di sala 1174an de, Selahedîn dest bi fetihkirina herêma Şamê kir, li ser daxwaza waliyê wê bi aştiyane ket Şamê.{{sfn|Grousset|1935|pp=430–431}} Di nîvê sala 1175an de, Selahedîn bajarên [[Hema, Sûriyê|Hema]] û [[Hims]] fetih kir, û dijminatiya axayên din ên zengiyan ku hikûmdarên resmî yên mîrektiyên Sûriyeyê bûn, anî holê; paşê wî di [[Şerê Hemayê 1175|şerê Hemayê]] de di sala 1175an de li dijî zengiyan serkeftî û piştre ji hêla xelîfeyê Ebasî el-Mustadî ve wekî 'Siltanê Misir û Sûriyeyê' hate îlankirin.{{sfn|Gibb|2006|p=8}} Selahedîn li bakurê Sûriyeyê û li Kurdistanê fetihkirinên din dest pê kir, ji du hewldanên kuştina wî ji hêla [[Heşhaşî|heşhasiyan]] ve filtî, berî ku di sala 1177an de vegere Misirê ku pirsgirêkên herêmî li wir çareser bike. Di sala 1182an de, Selahedîn piştî girtina [[Heleb]]ê, hemî axên Sûriyeyê bidest dixe.{{sfn|Grousset|1935|pp=458–460}} Di bin desthildariya Selahedîn de, artêşa eyûbî di [[Şerê Hetînê|şerê diyarker ê Hetînê]] de di sala 1187an de xaçperestan têk biriye û bajarê pîroz a [[Orşelîm]]ê dibin kontrola xwe digire û serdestiya leşkerî ya misilmanan li herêma Şamê ji nû ve ava dike.{{Sfn|Edbury|1991|pp=25–26}} Her çend hebûna [[Keyaniya Orşelîmê]] ya xaçperestan heta dawiya sedsala 13an berdewam kiribe jî, têkçûna di sala 1187an de xalek werçerxê di hewldana leşkerî ya xiristiyanan de li dijî hêzên misilmanan li herêmê nîşan daye.{{Sfn|Hamilton|2000|pp=223–231}} Selahedîn di sala 1193an de li [[Şam]]ê dimire û di goristanekê de li kêleka Mizgefta Emewiyan hatiye definkirin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=4–5}} Li gel giringiya xwe ji bo çanda misilmanan, Selahedîn di [[çanda kurdî]], [[Gelên tirkî|tirkî]] û [[ereb]]an de jî bi awayekî berbiçav tê rêzgirtin. Ew pir caran wekî kesayetiya herî navdar û bihêz a kurd di dîrokê de hatiye binavkirin û pir caran jî wekî hikûmdarê herî bihêz a dîroka îslamê hatiye dîtin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=26–29}} == Jiyana berê == Selahedîn li [[Tikrît]]ê di [[Xanedana Ebasiyan|xanedana ebasiyan]] de ji dayik bû. Navê wî yê şexsî "Yûsif" an “Ûsiv” bû; "Selaheddîn" [[Nivîsandina navên erebî bi kurdî|''leqab'']] e, navekî rûmetê yeku tê wateya "Rastiya baweriyê".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=XVIII. The Rise of Saladin, 1169-1189 |paşnav=Gibb |pêşnav=Hamilton A. R. |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1958-12-31 |rr=563 |isbn=978-1-5128-1864-2 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818642-028 }}</ref> Malbata wî bi eslê xwe [[kurd]] bû,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}}<ref>Dîroknasê kurd [[Îbn Xelikan]] nivîsandiye, "Dîroknas li ser gotina ku bav û malbata [Selahedîn] ji [[Dvîn]] bûn li hev dikin... Ew kurd bûn û ji êla [[Rewadî (xanedan)|rewadiyan]] bûn, ku şaxek ji eşîra mezin yê [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] ye": Minorsky (1953), r. 124.</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. Stephen |weşanger=State University of New York Press |sal=1977 |rûpel=29 |isbn=0-87395-263-4 |jêgirtin= }}</ref><ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Saladin |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Saladin |tarîx=7 nîsan 2023 |jêgirtin=Selahedîn di malbateke navdar yê kurd jidayîkbû. }}</ref> û ji gundê Ajdanakan,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}} nêzîkî bajarê [[Dvîn]] li navenda Ermenistana îro bû.{{sfn|Baha ad-Din|2002|p=17}}{{sfn|Ter-Ghevondyan|1965|p=218}} Ew kurê kirêgirekî kurd, [[Necmedîn Eyûb]] bû.<ref name="Morton2020">{{Jêder-kitêb |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |url=https://books.google.com/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166 |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099–1187 |tarîx=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-882454-1 |rr=163 |ziman=en }}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] bûn ku çiqilekî ji êla [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] bûn.{{sfn|Tabbaa|1997|p=31}} Di serdema Selahedîn de ti zanyarek ji [[Evdilqadirê Gêlanî|Şêx Evdilqadirê Gêlanî]] bêtir bandordar nebû, û Selahedîn ji hêla wî û şagirtên wî ve bi hêz bandor û alîkariya wî hatibû kirin.<ref name="Futuh-al-Ghayb">{{Jêder-malper |nivîskar='Abd al-Qadir al-Jilani |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |edîtor=[[:ar:جمال الدين فالح الكيلاني|Jamal ad-Din Faleh al-Kilani]] |sernav=Futuh al-Ghayb ("Revelations of the Unseen") |url=https://books.google.com/books?id=sVqEDwAAQBAJ&pg=PA3 |ziman=ar |jêgirtin=وقد تأثر به القائد صلاح الدين الأيوبي، والشيخ معين الدين الجشتي، والشيخ شهاب الدين عمر السهروردي رحمهم الله }}</ref><ref name="Azzam">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Azzam |pêşnav1=Abdul Rahman |sernav=Saladin |sal=2009 |weşanger=Pearson Longman |isbn=978-1-4058-0736-4 |rûpel=48 |url=https://books.google.com/books?id=r7gMAQAAMAAJ |ziman=en }}</ref> Di sala 1132an de, artêşa têkçûyî ya [[Îmadedîn Zengî]], Atabegê Mûsilê, dît ku vekişîna wan ji hêla [[Dîcle|çemê Dîcleyê]] ve li hember keleha Tikrîtê hatiye asteng kirin, ku bavê Selahedîn, Necmedîn Eyûb wekî cerdevan lê xizmet dikir. Eyûb ji bo artêşê ferîbot peyda kir û li Tikrîtê penageh da wan. Mucahîd Eyûb Bihruz, koleyek yewnanî yê berê ku ji ber xizmeta xwe ya ji bo [[Selcûqî|selcûqiyan]] wekî waliyê leşkerî yê [[Mezopotamya|bakurê Mezopotamyayê]] hatibû tayîn kirin, Eyûb şermezar kir ji ber ku Zengî penageh daye û di sala 1137an de piştî ku birayê wî [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] hevalekî Bihruz kuşt, Eyûb ji Tikrîtê sirgûn kir. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn di heman şeva ku malbata wî Tikrît terikand de ji dayik bû. Di sala 1139an de, Eyûb û malbata wî koçî [[Mûsil]]ê kirin, li wir Îmadedîn Zengî deynê xwe qebûl kir û Eyûb wek fermandarê keleha xwe ya li Baalbekê tayîn kir. Piştî mirina Zengî di sala 1146an de, kurê wî, Nûredîn, bû waliyê [[Heleb]]ê û serokê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]].{{sfn|Lyons|Jackson|1982|p=3}} Selahedîn, ku li [[Şam]]ê dijiya, li gorî agahiyan ji vî bajarî hez dikir, lê agahiyên li ser zarokatiya wî ya zû kêm in.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=3}} Derbarê perwerdeyê de, Selahedîn nivîsandiye, "Zarok bi awayê ku mezinên wan lê mezin bûne tên mezinkirin". Li gorî jînenîgarên wî, Anne-Marie Eddé{{Sfn|Eddé|2011|p=15}} û el-Wahranî, Selahedîn dikaribû bersiva pirsên li ser [[iqlîdes]], [[almagest]], aritmetîk û hiqûqê bide, lê ev îdealek akademîk bû. Zanîna wî ya [[Quran]]ê û "zanistên olî" wî bi hevdemên wî ve girêdide;{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} çend çavkanî îdîa dikin ku di dema xwendina wî de, ew ji tevlîbûna leşkerî bêtir bi lêkolînên olî re eleqedar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.answers.com/redirectSearch |sernav=Jînenîgariya Selahedîn Eyûbî - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |malper=Answers |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Faktorek din ku dibe ku bandor li ser eleqeya wî ya bi olî re kiribe ev bû ku, di dema [[sefera xaçperestan a yekem]] de, Orşelîm ji hêla [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ve hate girtin.<ref name=":2" /> Ji bilî [[îslam]]ê, Selahedîn şecere, biyografî û dîroka ereban, û herwiha xûnên [[Hespê kihêl ê erebî|hespên erebî]] dizanibû. Ya giringtir, wî ''Hemasa'' [[Ebû Temam]] bi dil dizanibû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} Ew bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] û [[Zimanê erebî|erebî]] diaxivî û bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanibû.{{Sfn|Chase|1988|p=809}}{{Sfn|Şeşen|2009|p=440}} == Kesayetî û meylên olî == [[Wêne:Coin of Saladin, Nisibin mint, 578 H (Obverse and reverse).jpg|thumb|300px|Diravê Selahedîn, bi taca merlon a bi [[Împeratoriya Sasanî|şêwaza sasaniyan]],<ref>{{Jêder-malper |sernav=acsearch.info – Auction research |url=https://www.acsearch.info/search.html?term=saladin&category=1-2&en=1&de=1&fr=1&it=1&es=1&ot=1&images=1&thesaurus=1&order=0&currency=usd&company= |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 |malper=acsearch.info }}</ref> bi dîroka 578ê hicrî (1182/3ê {{Pz}}).<ref>{{Jêder-malper |sernav=Copper alloy dirham of Saladin, Nisibin, 578 H. |url=https://numismatics.org/collection/0000.999.7979 |malper=numismatics.org |weşanger=[[American Numismatic Society]] |ziman=en }}</ref>]] Li gorî dîroknasê kurd [[Behaedînê Şedad]] (yek ji biyografên hevdem ên Selahedîn), Selahedîn misilmanekî dîndar bû—wî ji guhkirin û xwendina [[Quran]]ê hez dikir, her roj 5 caran nimêj dikir, û "ji [[felsefe]]yan, ji yên ku hebûna [[xweda]] înkar dikirin, ji [[Materyalîzm|materyalîstan]] û ji yên ku li dijî [[Şerîet|Şerîeta Pîroz]] bûn, nefret dikir." Ew herwiha alîgirê [[Sofîtî|sofîzmê]] û patronê xanqeyan (hostelên sofiyan) li Misir, Sûriyê û Kurdistanê bû, ji bilî [[medrese]]yên ku hînkirinên ortodoks ên [[Sunîtî|sunî]] peyda dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States |nivîskar=Michael Haag |weşanger=[[Profile Books]] |tarîx=2012 |rûpel=158 |isbn=978-1847658548 |jêgirtin=Wek alternatîfek ortodoks lê ezoterîk ji bo îsmaîlîzmê, Selahedîn teşwîqa [[Sofîtî|sofîzmê]] da û xanqe -ango wargehên sofiyan- ava kir û herwiha medrese, kolejên teolojîk ên ku guhertoya pejirandî ya baweriyê pêşve dibirin, damezrand. Di hewldana Selahedîn de ji bo şerkirin û tepeserkirina tiştê ku ew wekî bid'eta îsmaîliyan dihesiband, gelek xanqe û medrese li seranserê [[Qahîre]] û Misirê hatin avakirin. |url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C }}</ref> Berî her tiştî ew dilsozê [[cîhad]]ê bû:<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JU0eSxDCOmIC |sernav=Arab Historians of the Crusades |sal=1984 |rr=99–100 |weşanger=University of California Press |isbn=9780520052246 }}</ref> {{Quote|Berhemên pîroz [Quran, hedîs, û hwd.] tijî beşên ku behsa cîhadê dikin in. Selahedîn di vê yekê de ji her tiştî bêtir xebatkar û xîretkêş bû... Cîhad û êşa tê de giranî di dilê wî û tevahiya hebûna wî de di her endamekî de dikişand; ew behsa tiştekî din nedikir, tenê li ser alavên şer difikirî, tenê bi kesên ku çek hilgirtibûn re eleqedar bû, ji kesên ku behsa tiştekî din dikirin an jî çalakiyek din teşwîq dikirin re sempatîyek hindik hebû.}} Di sala 1174an de, Selahedîn ferman da ku mîstîkekî sofiyê, Qadîd el-Qefas (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: قديد القفاص), li [[Îskenderiye]] were girtin. Di sala 1191an de, wî ferman da kurê xwe ku fîlozofê sofiyê [[Şihabedînê Suhrewerdî|Yehya Suhrewerdî]], damezrînerê rêbaza [[îşraqîtî]] di [[Felsefeya îslamê|felsefeya misilmanan]] de, li [[Heleb]]ê bidarve bike. Bahaedînê Şedad ku vê bûyerê wekî beşek ji beşa xwe ya li ser dîndartiya siltan vedibêje, dibêje ku tê gotin ku Suhrewerdî "Şerîetê qebûl nekiriyê û vê wekî nederbasdar îlan kiriye." Piştî şêwirmendiya bi hin [[alim]]an, Selahedîn ferman da ku Suhrewerdî were bidarvekirin. Selahedîn herwiha li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]], mezhebek tundrew a [[Şiîtî|şiî]] ya [[Îsmaîlîtî|îsmaîltî]] li [[Dîroka Îranê|Farsistan]] û Sûriyeyê, derket, û wan wekî kefîr û alîgîrên xaçperestanan didît.<ref name="Christine2015">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Caldwell Ames |pêşnav=Christine |url=https://books.google.com/books?id=aPgGBwAAQBAJ |sernav=Medieval Heresies |tarîx=2015 |weşanger=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1107023369 |rûpel=171 }}</ref> Selahedîn sofiyên asyayî pêşwazî li Misirê kir û wî û şagirtên wî gelek xanqe û [[Zewiye|''zewiye'']] damezrandin û bexşandin ku dîroknasê misirî [[Meqrîzî]] navnîşek dirêj dide.<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=[[J. Spencer Trimingham]] |sernav=The Sufi Orders in Islam |url=https://books.google.com/books?id=NhXqWLd_AMQC |tarîx=1998 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0198028239 |rûpel=17 }}</ref> Lê hîn ne diyar e ku berjewendiyên Selahedîn di xanqeyê de bi rastî çi bûn û çima wî bi taybetî sofiyan ji derveyî Misirê dixwest. Bersivên van pirsan di celebên sofiyan de ne ku ew dixwest bikişîne. Ji bilî ku pêdivî ye ku sofiyan ji derveyî Misirê werin, xuya ye ku [[waqf]]iyeyê destnîşan kiriye ku ew ji celebek pir taybetî bin:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Nathan Hofer |sernav=The Popularisation of Sufism in Ayyubid and Mamluk Egypt, 1173–1325 |url=https://books.google.com/books?id=Pz0kDQAAQBAJ |tarîx=2015 |weşanger=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-0748694228 |rûpel=44 }}</ref> {{Quote|Niştecihên xanqeyê bi zanîn û ola xwe dihatin naskirin û bereketa wan dihat xwestin... Damezrîner şert danî ku xanqe ji bo sofiyan wekî komek, ji bo wan kesên ku ji derve tên û li Qahîre û [[Fustat]]ê bicîh dibin, were weqfkirin. Ger ew neyên dîtin, wê demê ew ê ji bo hiqûqnasên belengaz, çi [[şafiî]] bin, çi [[malikî]] bin, û eş'arî bin di baweriya wan de.}} == Kariyera dêstpêke == [[Wêne:Palmer cup left attendants (British Museum).jpg|thumb|Leşkerên eyûbî di cil û bergên selcuqî kûmên şerpûş<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/299579571_Contadini_Anna_1998_'Poetry_on_Enamelled_Glass_The_Palmer_Cup_in_the_British_Museum'_In_Ward_R_ed_Gilded_and_Enamelled_Glass_from_the_Middle_East_London_British_Museum_Press_pp_56-60 |sernav=(PDF) Contadini, Anna (1998) 'Poetry on Enamelled Glass: The Palmer Cup in the British Museum.' In: Ward, R, (ed.), Gilded and Enamelled Glass from the Middle East. London: British Museum Press, pp. 56-60. |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/317006955_Text_and_Image_on_Middle_Eastern_Objects_The_Palmer_Cup_in_Context |sernav=(PDF) Text and Image on Middle Eastern Objects: The Palmer Cup in Context |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |trans-quote=Îkonografiya fîgurên wê pir dişibihe ya li ser Kûpaya Palmer, di sêwirana cilên wan de, di serpoş (şarbūş) de û di awayê ku fîgurên dimeşin de têne çêkirin, bi lingê xwe rast û yê din hinekî xwar, bi lingê xwe yê zirav ku hinekî ji erdê bilindtir e. Her çend tarîxek li ser şamdankê tune be jî, ew bi ewlehî dikare were dîroka destpêka sedsala 13an, ji ber ku ew bi eşkereyî aîdî komek karên metalî ye ku niha ji wê serdemê ve hatine damezrandin û ji herêma [[Mûsil]] an [[Botan]]ê ne. Ev hêman her weha dîroka Kûpaya Palmer a sedsala 13an a destpêka piştrast dikin û herêma jêderkê bêtir piştgirî dikin. |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna }}</ref> li ser ''kûpaya Palmerê'' (1200-1215)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Painting: Text and Image in Illustrated Arabic Manuscripts |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna |weşanger=BRILL |tarîx=2010 |rr=11 |isbn=978-90-04-18630-9 |ziman=en |jêgirtin=Nimûneyek ji vê yekê qedeha enamelkirî ya eyûbî ye ku wekî Kûpaya Palmer tê zanin. |url=https://books.google.at/books?id=HA55sqqsaoQC&pg=PA11&redir_esc=y }}</ref>]] === Seferên dêstpêke === Kariyera leşkerî ya Selahedîn di bin çavdêriya apê wî [[Şêrko]] de dest pê kir, ku fermandarekî leşkerî yê navdar di bin [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] de bû, mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]] yê Şam û Helebê û mamosteyê herî bi bandor ê Selahedîn bû. Di sala 1163an de, wezîrê xelîfeyê fatimî el-Edîd, Şawer, ji aliyê hevrîkê xwe [[Dirxem]], ku endamekî eşîra bihêz a Benû Ruzzaîk bû, ji Misirê hatibû derxistin. Wî ji Nûredîn piştgiriya leşkerî xwest, ku wî jî guh da daxwaza wî û di sala 1164an de Şêrko şand da ku di sefera wî ya li dijî Dirxem de alîkariya Şawer bike. Selahedîn, di 26 saliya xwe de, bi wan re çû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=6-7}} Piştî ku Şawer bi serkeftî wekî wezîrê vegeriya, wî daxwaz kir ku Şêrko artêşa xwe ji Misirê bi berdêla 30,000 dînarên zêr vekişîne, lê wî qebûl nekir, israr kir ku ew îradeya Nûredîn e ku ew bimîne. Rola Selahedîn di vê seferê de biçûk bû, û tê zanin ku Şêrko ferman dabû wî ku berî dorpêçkirina Bilbeysê ji aliyê hêzeke hevbeş a xaçperestan û leşkerên Şawer ve, embaran ji Bilbeysê berhev bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=9}} Piştî talankirina Bilbeysê, hêza xaçperest-misirî û artêşa Şêrko dê beşdarî şerê Babeynê li ser sinorê çolê yê [[Nîl]]ê, li rojavayê [[Gîza]]yê, bibin. Selahedîn roleke sereke lîst, fermandariya baskê rastê yê artêşa zengiyan dikir, di heman demê de hêzeke kurdan fermandariya çepê dikir, û Şêrko li navendê bi cih bû. Lêbelê, çavkaniyên misilman ên wê demê, Selahedîn xistin "çenteyê navendê" û ferman dan ku bi vekişîneke sexte dijmin bixin nav xefikê. Hêza xaçperestan di destpêkê de li dijî leşkerên Şêrko serkeftinek bi dest xist, lê erd ji bo hespên wan pir dijwar û qûmî bû, û fermandar Hugo Grenier dema ku êrîşî yekîneya Selahedîn dikir hate girtin. Piştî şerên belavbûyî li geliyên piçûk li başûrê pozîsyona sereke, hêza navendî ya zengiyan vegeriya êrîşê; Selahedîn ji paş ve tevlî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=14}} Şer bi serkeftina zengiyan bi dawî bû, û li gorî dîroknasê kurd [[Elî îbn Elesîr]], Selahedîn bi alîkariya Şêrko di yek ji "serkeftinên herî berbiçav ên di dîroka tomarkirî de" tê hesibandin, her çend bêtir zilamên Şêrko hatin kuştin û şer ji hêla piraniya çavkaniyan ve wekî serkeftinek tevahî nayê hesibandin. Selahedîn û Şêrko ber bi [[Îskenderiye]] ve çûn ku li wir hatin pêşwazîkirin, pere û çek dan wan û bingehek peyda kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=15}} Piştî ku hêzek xaçperest-misirî ya bilindtir hewl da ku bajêr dorpêç bike, Şêrko artêşa xwe parçe kir. Ew û piraniya hêza xwe ji Îskenderiye vekişiyan, di heman demê de Selahedîn bi erkê parastina bajêr ma, ku li wir ew dorpêçkirî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=16}} === Wezîfedariya li Misirê === [[Wêne:Saladin in Egypt Conquest.png|thumb|Pêvçûnên Selahedîn li Misirê]] Şêrko ji bo Misirê bi Şawer û [[Amalrîk I|Amalrîkê I]] re di têkoşîneke desthilatdariyê de bû ku Şawer alîkarî ji Amalrîk xwest. Li gorî agahiyan, di sala 1169an de, Şawer ji aliyê Selahedîn ve hatiye kuştin û Şêrko di dawiya wê salê de mir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=25}} Piştî mirina wî, hejmarek namzet ji bo rola wezîrê el-Edîd hatin nirxandin ku piraniya wan kurd bûn. Hevgirtina wan a etnîkî bandor li ser çalakiyên malbata eyûbî di kariyera wan a siyasî de kir. Selahedîn û hevkarên wî yên nêzîk ji bandora tirkan razî nebûn. Carekê [[Îsayê Hekarî]], cîgirê kurd ê Selahedîn, ji namzetekî ji bo wezîrê, mîrê kurd Qutb ad-Dîn el-[[Xanedana Hecbaniyan|Hecbanî]], xwest ku bi argumana ku "hem tu û hem jî Selahedîn kurd in û hûn ê nehêlin desthilatdarî bikeve destê tirkan" vekişe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |paşnav=Phillips |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |tarîx=2019 |rr=58 |isbn=978-0-300-24706-0 |cih=New Haven, CT }}</ref> Nûredîn cîgirê Şêrko hilbijart, lê el-Edîd Selahedîn tayîn kir ku şûna Şawer bigire wek wezîrê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28}} [[Wêne:Experimental crossbow mounted inside a shield, in the Tabṣira by Murḍi Ibn cĀlī Ibn Murḍi al-Ṭarsūsī written for Saladin, late Fāṭimid or early Ayyūbid Egypt, c.1170 CE (Ms. Hunt.264, f.117, Bodleian Library, Oxford, UK).jpg|thumb|Kevaneke ceribandinî ya ku di hundirê mertalekê de hatiye siwarkirin, di ''Tebşîra'' Murdî îbn Calî îbn Murdî el-Tarsûsî de ku ji bo Selahedîn, dawiya fatimiyan an destpêka eyûbiyan li Misirê, dora sala 1170 {{Pz}} hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=FROM AGHT’AMAR TO ‘AYN DĪWĀR: |paşnav=Nicolle |pêşnav=David |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2019-02-06 |rr=81–132 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1q26z2m.10 }}</ref>]] Sedema hilbijartina Selahedîn ku misilmanekî sunî bû, ji aliyê xelîfê şiî el-Edîd ve diguhere. Elî îbn Elesîr îdîa dike ku xelîfe piştî ku şêwirmendên wî jê re gotine ku "kesek ji Selahedîn qelstir an ciwantir tune ye" û "yek ji mîran [fermandaran] guh nedaye wî û xizmeta wî nekiriye", ew hilbijartiye. Lêbelê, li gorî vê guhertoyê, piştî hin danûstandinan, di dawiyê de piraniya mîran ew qebûl kiriye. Şêwirmendên El-Edîd jî guman dikirin ku Selahedîn ji bo parçekirina zengiyan li Sûriyeyê pêş dixin. El-Wehranî nivîsandiye ku Selahedîn ji ber navûdengê malbata wî di "comerdî û jêhatîbûna wan a leşkerî" de hatiye hilbijartin. [[Îmad ed-Dîn el-Îsfahanî|Îmad ed-Dîn]] nivîsandiye ku piştî heyama şîna kurt a ji bo Şêrko ku di dema wê de "raman ji hev cuda bûn", mîrên zengî biryar dane ku Selahedîn bidin û xelîfe neçar kirine ku "wî wekî wezîr veberhêne". Her çend meqam ji ber serokên misilan ên hevrik tevlihev bûn jî, piraniya fermandarên Sûriyeyê piştgirîya Selahedîn kirin ji ber rola wî di sefera Misirê de, ku tê de wî qeydek jêhatîbûnên leşkerî bi dest xist.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28-29}} Li gorî çavkaniyên erebî yên wê demê, Selahedîn di 26ê adarê de wek wezîrê karên derve hat tayînkirin û "ji vexwarina şerabê poşman bû û ji bêserûberiyê vegeriya û cilên olî li xwe kir".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=32}} Ji ber ku di kariyera xwe de ji her demê bêtir hêz û serxwebûn bi dest xistibû, ew hîn jî bi mijara dilsoziya dawîn a di navbera el-Edîd û Nûredîn de rû bi rû mabû. Di dawiya salê de, komek leşker û mîrên misirî hewl dan ku Selahedîn bikujin, lê ji ber ku bi saya serokê îstîxbarata wî Elî îbn Sefyan niyeta wan dizanibûn, wî komplogerê sereke, Nacî, Mu'temîn el-Xîlefe - kontrolkerê sivîl ê Qesra Fatimiyan - girt û kuşt. Roja din, 50.000 leşkerên kole ên afrîkî ji alayên artêşa fatimiyan ên li dijî desthilatdariya Selahedîn, digel mîr û xelkên asayî yên Misirê, serhildanek li dar xistin. Heta 23ê tebaxê, Selahedîn serhildan bi biryardarî tepeser kir û careke din neçar ma ku bi dijwariyek leşkerî ji Qahîreyê re rû bi rû bimîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=34-36}} Ber bi dawiya sala 1169an ve, Selahedîn bi piştgiriya Nûredîn, hêzek mezin a xaçperest û [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] li nêzîkî [[Dimyat]]ê têk bir. Piştre, di bihara 1170an de, Nûredîn bavê Selahedîn şand Misirê li gorî daxwaza Selahedîn û herwiha bi teşwîqkirina xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] yê li Bexdayê [[Mustencîd]] ku armanc dikir zextê li Selahedîn bike da ku xelîfeyê hevrikê xwe, el-Ad, ji desthilatê rake.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=38}} Selahedîn bi xwe jî li Misirê destê xwe xurt dikir û piştgiriya xwe li wir berfireh dikir. Wî dest bi dayîna meqamên bilind li herêmê ji endamên malbata xwe re kir; wî ferman da ku zanîngehek ji bo şaxa [[malikî]] ya îslama [[sunîtî]] li bajêr, û herwiha yek ji bo mezheba [[şafiî]] ku ew li [[Fûstat]]ê girêdayî bû, were avakirin.{{Sfn|Lyon & Jackson|1982|p=41}} Piştî ku xwe li Misirê bicîh kir, Selahedîn li dijî xaçperestan seferek da destpêkirin û di sala 1170an de [[Deyrê Balah]] dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Amalrîk garnîzonên xwe yên templar ji [[Şirîta Xezeyê|Xezeyê]] vekişand da ku di parastina Deyrê Balah de alîkariya wî bike, lê Selahedîn ji hêza wan reviya û di sala 1187an de Xezeyê girt. Di sala 1191ê de Selahedîn kelehên li Xezeyê yên ku ji hêla qiral [[Baldwin III]] ve ji bo Şovalyeyên Templar hatibûn çêkirin, wêran kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Ne diyar e kengî, lê di heman salê de, wî êrîşî keleha xaçperestan a [[Eilat]]ê kir, ku li ser giravek li serê [[kendava Eqebeyê]] hatibû avakirin û girt. Ew ji bo derbasbûna hêzên deryayî yên misilmanan gef nexwar lê dikaribû komên piçûktir ên keştiyên misilmanan aciz bike û Selahedîn biryar da ku wê ji rêya xwe paqij bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} == Desthildariya wî (1171-1193) == === Siltaniya Misirê === Li gorî Îmad Ed-Dîn, Nûredîn di hezîrana 1171ê de ji Selahedîn re nameyek nivîsandiye û jê re gotiye ku xelîfetiya ebasiyan li Misirê ji nû ve ava bike, ku Selahedîn du meh şûnda piştî teşwîqkirina zêde ji hêla Necmedîn Xebûşanî, ''feqîyê''şafî ku bi tundî li dijî desthilatdariya şiî li welêt bû, ev yek hevrêz kir.{{Sfn|Brett|2017|pp=228–29}}{{Sfn|Halm|2014}}{{sfn|Köhler|2013|p=44}} Bi vî awayî çend mîrên Misirê hatin kuştin, lê ji El-Edîd re hate gotin ku ew ji ber serhildana li dijî wî hatine kuştin.{{Sfn|Runciman|1951|p=229}} Li gorî gotinekê, ew paşê nexweş ket an jî jehrî bû.{{sfn|Köhler|2013|p=45}} Dema ku nexweş bû, wî ji Selahedîn xwest ku serdana wî bike da ku jê bixwaze ku ew lênêrîna zarokên xwe yên piçûk bike, lê Selahedîn qebûl nekir, ji ber ku ji xiyanetê li dijî ebasiyan ditirsiya û tê gotin ku piştî ku fêm kir ku El-Edîd çi dixwest, ji kiryara xwe poşman bûye.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=45}} Ew di 13ê îlonê de mir, û pênc roj şûnda, xutbeya ebasiyan li Qahîre û Fustatê hate ragihandi ku Mustadî wekî xelîfe hate ragihandin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=46-47}} Di 25ê îlonê de, Selahedîn ji Qahîreyê derket da ku bi Nûredîn re, ku dê ji Sûriyeyê êrîş bike, beşdarî êrîşeke hevbeş a li ser [[Keleha Kerakê|Kerak]] û Montrealê, kelehên çolê yên [[keyaniya Orşelîmê]] bibe. Lêbelê, berî ku bigihîje Montrealê, Selahedîn vegeriya Qahîreyê ji ber ku rapor wergirtin ku di nebûna wî de serokên xaçperestan piştgiriya xwe ya ji bo xayînên li hundirê Misirê zêde kirine da ku ji hundir ve êrîşî Selahedîn bikin û hêza wî kêm bikin, nemaze fatimiyan ku dest bi komployê kirin da ku rûmeta xwe ya berê vegerînin. Ji ber vê yekê, Nûredîn bi tena serê xwe çû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shahri |pêşnav=Waseem |paşnav2=Tahir |pêşnav2=Inayatullah |tarîx=2011-12-15 |sernav=Effect of cycloheximide on postharvest performance of cut spikes of Consolida ajacis cv. Violet Blue |url=https://doi.org/10.37855/jah.2011.v13i02.30 |kovar=Journal of Applied Horticulture |cild=13 |hejmar=02 |rr=128-134 |doi=10.37855/jah.2011.v13i02.30 |issn=0972-1045 }}</ref><ref name="Abu-Lughod">{{Jêder-kitêb |sernav=Before European Hegemony: The World System A.D. 1250–1350 |paşnav=Abu-Lughod |pêşnav=Janet L. |lînka-nivîskar=Janet Abu-Lughod |weşanger=Oxford University Press |sal=1991 |rr=[https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 243–244] |isbn=978-0-19-506774-3 |cih=New York |beş=The Mideast Heartland |url=https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 |sala-orîjînal=1989 |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=rYlgGU2SLiQC&pg=PA244 }}</ref> Di havîna sala 1173an de, artêşeke ji Nûbiyayê û komek leşkerên fatimî yên [[ermenî]] yên berê li ser sinorê Misirê hatin ragihandin ku ji bo dorpêçkirina [[Eswan]]ê amadekariyan dikin. Mîrê bajêr ji Selahedîn alîkarî xwestibû û di bin serokatiya [[Tûran Şah]], birayê Selahedîn, de hêzên ewlehiyê wergirtibûn. Di encamê de, leşkerên nûbiyayî têk çûn; lê di sala 1173an de vegeriyan û dîsa têk çûn. Vê carê, hêzên misirî ji Eswanê pêşve çûn û bajarokê Qesr Îbrîm yê li herêma Nûbiyayê girtin. Selahedîn diyariyek ji Nûredîn re şand ku heval û mamosteyê wî bû û 60,000 dînar, "kelûpelên çêkirî yên ecêb", hin gewher û fîlek. Dema ku van kelûpelan dibir Şamê, Selahedîn fersend dît ku gundewarên xaçperestan wêran bike. Wî êrîşek li dijî kelehên çolê nekir lê hewl da ku erebên bedewî yê misilman ku li ser axa xaçperestan dijiyan ji holê rake da ku frankan ji rêberan bêpar bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=60-62}} Di 31ê tîrmeha 1173an de, bavê Selahedîn, Eyûb, di qezayek siwarbûnê de birîndar bû, ku di dawiyê de bû sedema mirina wî di 9ê tebaxê de.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=64}} Di sala 1174an de, Selahedîn Tûran Şah şand ku [[Yemen]]ê dagir bike da ku ew û bendera wê [[Aden]]ê bide deverên [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]]. === Fetihkirina Sûriyeyê === [[Wêne:Ayyubid expansion 1174-1193.png|thumb|400px|Herêmên dagirkerî yê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]], tevîhev kampanyayên Selahedîn, [[Şerefedîn Qerenqûş]] û [[Tûran Şah]] (birayê mezin yê Selahedîn).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rr=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref>]] ==== Fetihkirina Şamê ==== Di destpêka havîna 1174an de, Nûredîn artêşek kom dikir û gazî [[Mûsil]], [[Amed]] û [[Cizîr]]ê dikir, wekî amadekariyek eşkere ji bo êrîşek li dijî Misira Selahedîn. Piştî eşkerekirina van amadekariyan, eyûbiyan civînek li dar xistin da ku li ser gefên îhtîmalî nîqaş bikin û Selahedîn leşkerên xwe li derveyî Qahîreyê kom kir. Di 15ê gulanê de, Nûredîn piştî ku nexweş bû û mir, desthilatdariya wî radestî kurê wî yê yanzdeh salî, [[Selîh Îsmaîl Melîk]] kir. Mirina wî ji bo Selahedîn serxwebûna siyasî hişt û di nameyek ji bo Selîh Îsmaîl de soz da ku "wek şûr tevbigere" li dijî dijminên xwe û behsa mirina bavê xwe wekî "lerzîna erdhejê" kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=73-74}} Piştî mirina Nûredîn, Selahedîn bi biryareke dijwar re rû bi rû ma; ew dikaribû artêşa xwe ji Misirê li dijî xaçperestan bigerîne an jî li bendê bimîne heta ku ji hêla Selîh Îsmaîl ve li Sûriyeyê were vexwendin da ku alîkariya wî bike û ji wir şerekî bide destpêkirin. Herwiha ew dikaribû Sûriyeyê berî ku bikeve destê hevrikekî, îlhaq bike, lê ew ditirsiya ku êrîşkirina li ser axa ku berê ya efendiyê wî bû - ku di prensîbên misilmanan de ku ew bawer dikir qedexe ye - wî wekî durû nîşan bide, bi vî rengî wî ji bo serokatiya şerê li dijî xaçperestan ne guncaw bike. Selahedîn dît ku ji bo bidestxistina Sûriyeyê, ew an hewceyê vexwendinek ji Selîh an jî hişyarkirina wî ye ku anarşiya potansiyel dikare ji xaçperestan bibe sedema xetereyê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=74-75}} Dema ku Selîh di meha tebaxê de ji bo [[Heleb]]ê hate veguhastin, Gumuştigîn, mîrê bajêr û fermandarekî berê yê Nûredîn, wesayeta wî girt ser xwe. Mîr amade bû ku hemû hevrikên xwe yên li Sûriyê û Kurdistanê, dest pê bi Şamê bike û ji text rake. Di vê rewşa awarte de, mîrê Şamê ji bo alîkariya li dijî Helebê serî li [[Seyfedîn Gazî II|Seyfedînê]] Mûsilê (pismamê Gumuştigîn) da, lê wî red kir, û Sûrî neçar kirin ku alîkariya Selahedîn bixwazin ku wî jî guh da.{{Sfn|Lane-Poole|1906|p=136}} Selahedîn bi 700 siwarên bijartî li çolê siwar bû, ji Kerakê derbas bû û dû re gihîşt [[Bosra]]yê. Li gorî vegotina wî bi xwe, "mîr, leşker û bedewî tevlî wî bûn - hestên dilê wan li ser rûyên wan dihatin dîtin."{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=81}} Di 23ê mijdara de, ew di nav pesindana giştî de gihîşt Şamê û li wir li mala kevin a bavê xwe bêhna xwe veda, heta ku deriyên [[Keleha Şamê]], ku fermandarê wê Reyhan di destpêkê de red kir ku teslîm bibe,{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=136}} çar roj şûnda, piştî dorpêçkirinek kurt ji hêla birayê wî [[Tûxtekîn Eyûbî]] ve, ji Selahedîn re hatin vekirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=83}} Ew xwe li kelehê bi cih kir û rêz û silavên niştecihan wergirt.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=61}} ==== Serkeftinên din ên li Sûriyeyê ==== [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|Wêneyekî sedsala 19an ê Selahedînê serkeftî, ji aliyê [[Gustave Doré]] ve.]] Selahedîn birayê xwe [[Tûxtekîn Eyûbî]] wek waliyê [[Şam]]ê hişt û bajarên din ên ku berê yên [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] bûn lê niha bi pratîkî serbixwe bûn, kêm kirin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Artêşa wî bi rehetî [[Hema, Sûriye|Hemayê]] fetih kir, lê ji ber hêza keleha wê ji êrîşa li ser [[Hims]]ê dûr ket.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Heleb]]ê ve çû û di 30ê kanûnê de piştî ku Gumuştigîn red kir ku textê xwe berde, ew dorpêç kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Es-Selîh ji tirsa girtina ji aliyê Selahedîn ve, ji qesra xwe derket û ji niştecihan xwest ku wî û bajêr radestî hêza dagirker nekin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Yek ji dîroknasên Selahedîn îdia kir ku "gel ket bin bandora wî".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}} Gumuştigîn ji [[Reşîdê Sînan]], serokê ''da'iyê'' [[Heşhaşî]] Sûriyeyê ku ji dema ku wî şûna [[Fatimî|fatimiyên Misirê]] girtibû, bi Selahedîn re di nav nakokiyan de bûn, xwest ku Selahedîn di kampa wî de bikuje.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=138}} Di 11ê gulana 1175an de, komek ji sêzdeh heşhaşiyan bi hêsanî ketin kampa Selahedîn, lê berî ku êrîşa xwe pêk bînin, ji hêla Nesîhê Xumartekîn li Ebû Qubeysê ve hatin tespîtkirin.<ref name="Lev22">{{harvnb|Lev|1999|p=22}}</ref> Yek ji wan ji hêla yek ji fermandarên Selahedîn ve hate kuştin û yên din jî dema ku hewl didan birevin hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}}{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=139}}{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Ji bo ku pêşveçûna Selahedîn asteng bike, [[Raymond III.|Raymondê Trablûsê]] hêzên xwe li nêzî çemê [[Kebîr]]ê kom kir ku ew li wir ji bo êrîşek li ser axa misilmanan bi cih bûn.{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Selahedîn paşê ber bi Himsê ve çû, lê piştî ku jê re hate gotin ku hêzek alîkariyê ji hêla Seyfedîn ve ji bajêr re tê şandin, paşve vekişiya.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}}{{Sfn|Eddé|2011|p=392}}<ref name="Lev100-101">{{harvnb|Lev|1999|pp=100–101}}</ref> Di vê navberê de hevrikên Selahedîn li Sûriye û Cizîrê şerekî propagandayê li dijî wî dan destpêkirin, îdia kirin ku wî "rewşa xwe [xizmetkarê Nûredîn] ji bîr kiriye" û bi dorpêçkirina kurê xwe, "li dijî [[Xweda|xwedê]] xwe serî hildaye" û ti spasdarî ji bo efendiyê xwe yê kevin nîşan nedaye.<ref name="Lev1012">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahedîn armanc kir ku bi dawîanîna dorpêçê li dijî vê propagandayê derkeve û îdia kir ku ew îslamê ji xaçperestan diparêze; artêşa wî vegeriya Hemayê da ku li wir bi hêzek xaçperestan re şer bike.<ref name="Lev1012" /> Xaçperest berê xwe dan wir û Selahedîn ev yek wekî "serkeftinek ku deriyên dilê mirovan vedike" îlan kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}} Di demek kurt de piştî vê yekê, Selahedîn di adara 1175an de ketê Himsê û keleha wê girt, piştî berxwedana serhişk a parêzvanên wê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=140}}<ref name="Smail35-36">{{harvnb|Smail|1995|pp=35–36}}</ref> Serkeftinên Selahedîn ji bi Seyfedîn tirs kişand. Wekî mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], tevî Gumuştigîn, wî Sûriye û [[Bakurê Kurdistanê]] wekî milkê malbata xwe didît û dema ku Selahedîn hewl da ku milkên xanedaniya xwe desteser bike, ew hêrs bû.<ref name="LyonsJackson221">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=221}}</ref> Seyfedîn artêşek mezin kom kir û şand Helebê ku parêzvanên wê bi bêsebrî li benda wan bûn.<ref name="Minorsky1953">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |weşanger=CUP Archive |tarîx=1953 |rr=147 |isbn=978-0-521-05735-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ&q=prehistory+of+Saladin }}</ref> Hêzên hevbeş ên [[Mûsil]] û Helebê li Hemayê li dijî Selahedîn meşiyan.<ref name="Minorsky1953" /> Selahedîn ku ji ber ku jimara wî pir kêmtir bû, di destpêkê de hewl da ku bi berdana hemî fetihên bakurê herêma Şamê bi zengiyan re li hev bike, lê wan red kir, israr kirin ku ew vegere Misirê.<ref name="Minorsky1953" /> Dema ku dît ku pevçûn neçar e, Selahedîn ji bo şer amade bû, li [[Şerê Hemayê 1175|qiloçên Hemayê]], li girên li kêleka [[çemê Asî]], pozîsyonek serdest girt.<ref name="Minorsky1953" /> Di 13ê nîsana 1175an de leşkerên zengiyan ji bo êrîşkirina hêzên wî meşiyan, lê di demek kurt de xwe ji hêla leşkerên eyûbî yên Selahedîn ve dorpêç kirin, ku wan ew perçiqandin.<ref name="Minorsky1953" /> Şer bi serkeftineke diyarker ji bo Selahedîn bi dawî bû ku reviyayên zengî heta deriyên Helebê şopandin û şêwirmendên es-Selîh neçar kirin ku kontrola Selahedîn li ser parêzgehên Şam, Hims û Hemayê, û herwiha hejmarek bajarokên li derveyî Helebê wekî [[Meeret Numan]], qebûl bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141}} [[Wêne:Battle of Saladin - Syria.jpg|thumb|400px|Selahedîn û artêşa xwe li ber dêrên Himsê]] Piştî serkeftina xwe ya li dijî zengiyan, Selahedîn xwe wek padîşah îlan kir û navê es-Selîh di nimêjên înê û pereyên misilmanan de tepeser kir. Ji wê demê û pê ve wî ferman da ku li hemû mizgeftên Sûriye û Misirê wek padîşahê serwer nimêj bê kirin û li şantiyeya [[Qahîre]]yê pereyên zêrîn ên bi sernavê wî yê fermî - ''el-Melîk an-Nesîr Yûsûf Eyûb'', ''ala'' ''xaya'' "padîşahê bi hêz ji bo alîkariyê, Yûsûf kurê Eyûb; bila al bilind be" derxistin. Xelîfeyê ebasî li [[Bexda]]yê bi dilxwazî ​​​​desthilatdariya Selahedîn pêşwazî kir û ew wekî "Siltanê Misir û Sûriyeyê" îlan kir. Şerê Hamayê dawî li pêşbirka desthilatdariyê ya di navbera eyûbî û zengiyan de neanî û rûbirûbûna dawî di bihara 1176an de çêbû. Selahedîn hêzên mezin ji Misirê kom kiribûn dema ku Seyfedîn leşkeran di navbera mîrektiyên piçûk yê kurdan ên [[Amed]] û [[Cizîr]]ê de kom dikir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141-143}} Dema ku Selahedîn ji çemê Asî derbas bû û ji Hemayê derket, roj tarî bû. Wî ev yek wek nîşanek dît, lê wî meşa xwe ber bi bakur ve domand. Ew gihîşta gundê [[Girê Siltan]], ku bi qasî 25 km dûrî [[Heleb]]ê ye, li wir hêzên wî rastî artêşa Seyfedîn hatin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144}} Ew ber bi Helebê ve berdewam kir ku deriyên xwe hîn jî ji wî re girtî bûn, û li ber bajêr rawestiya. Di rê de artêşa wî gundê Buzê girt û dû re [[Minbic]] girt.<ref name="Lane-Poole1906p223">{{harvnb|Lane-Poole|1906|p=223}}</ref> Ji wir, ew ber bi rojava ve çûn da ku di 15ê gulanê de keleha [[Ezaz]]ê dorpêç bikin.<ref name="Lane-Poole1906p223" /> Çend roj şûnda dema ku Selahedîn di yek ji konên kaptanê xwe de bêhna xwe vedida, sûîqestkarek ber bi wî ve çû û bi kêrekê li serê wî da.<ref name="Lane-Poole1906p239-240">{{harvnb|Lane-Poole|1906|pp=239–240}}</ref> Qapaxa zirxê serê wî nehat qulkirin û ew karî destê sûîqestkar bigire - xencer tenê gambesonê wî dibire - û êrîşkar di demek kurt de hat kuştin.<ref name="Lane-Poole1906p239-240" /> Selahedîn ji hewldana kuştina xwe, ku wî Gumuştugin û sûîqestkaran bi komployê tawanbar kir, aciz bû û ji ber vê yekê hewldanên xwe di dorpêçê de zêde kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} Fermandarê ereban Ezîz di 21ê hezîranê de teslîm bû û Selahedîn hêzên xwe bi lez û bez ber bi Helebê ve şandin da ku Gumuştigîn ceza bike. Êrîşên wî dîsa rastî berxwedanê hatin, lê wî karî ne tenê agirbestekê, lê belê tifaqeke hevbeş bi Helebê re misoger bike, ku tê de destûr hat dayîn ku Gumuştigîn û es-Selîh kontrola xwe ya li ser bajêr bidomînin û di berdêla wê de, wan Selahedîn wekî serwerê hemû axa ku wî fetih kiriye nas kirin. Mîrên kurd yê [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] û [[Heskîf]]ê, hevalbendên misilman ên Helebê, jî Selahedîn wekî padîşahê Sûriyeyê nas kirin. Dema ku peyman hate îmzekirin, xwişka biçûk a es-Selîh hat ba Selahedîn û daxwaza vegerandina keleha Ezazê kir; wî guh da wê û bi gelek diyariyan ew ber bi deriyên Helebê ve bir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} === Kampanyayên wî li dijî heşhaşiyan === [[Wêne:Masyaf - Gesamtansicht.jpg|thumb|Selahedîn di tebaxa 1176an de di bin şert û mercên ne diyar de dorpêçkirina keleha [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ([[Heşhaşî]]) a [[Mesyaf]]ê ku ji hêla [[Reşîdînê Sînan]] ve dihat fermandarkirin, bi dawî kir.]] Selahedîn êdî bi hevrikên xwe yê [[Xanedana Zengiyan|zengî]] û [[keyaniya Orşelîmê]] re li ser agirbestê razî bû (ya paşîn di havîna 1175an de qewimî), lê rastî gefên mezheba [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya bi navê [[heşhaşî]], ku [[Reşîde Sînan]] pêşengiya wê dikir, hatin. Ew li [[çiyayê Elewiyan]] bicîh bûn û neh kelehên wan fermandar bûn ku hemî li ser bilindahiyên mezin hatibûn avakirin. Gava ku wî piraniya leşkerên xwe şanda Misirê, Selahedîn di tebaxa 1176an de artêşa xwe ber bi rêzeçiyayên Elewiyan ve bir. Piştî ku gund wêran kir, lê di tu kelehekê de nekarî fetih bike, di heman mehê de paşve vekişiya. Piraniya dîroknasên misilman îdîa dikin ku apê Selahedîn, waliyê Hemayê, di navbera wî û Sînan de navbeynkariya peymanek aştiyê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=148}}{{Sfn|Willey|2001|p=47}}{{sfn|Lewis|1969|p=123}} Selahedîn ji bo parêzvanên xwe çirayên girêdanê peyda kirin û tebeşîr û xweliyan li dora konê xwe yê li derveyî [[Mesyaf]]ê - ku ew dorpêç kiribû - belav kir da ku şopa sûîqestan tesbît bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Li gorî vê guhertoyê, şevekê parêzvanên Selahedîn dîtin ku şewqek ji girê Mesyafê dibiriqî û dûv re di nav konên eyûbiyan de winda bû.{{sfn|Lewis|1969|p=127}} Di cih de, Selahedîn şiyar bû û dît ku kesek ji kon derdikeve. Wî dît ku çira ji cihê xwe hatine danîn û li kêleka nivîna xwe skonên germ ên bi şiklê taybetî yê sûîqestan danîn û li jor noteyek bi xencerekî jehrî hatibû danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters from the East : Crusaders, Pilgrims and Settlers in the 12th–13th centuries |weşanger=Ashgate |tarîx=2013 |rûpel=92 |isbn=978-1-4724-1395-6 |cih=Farnham, Surrey |kesên-din=Barber, Malcolm., Bate, Keith |oclc=846946318 }}</ref> Di notê de gef li wî dihat xwarin ku heke ew ji êrîşa xwe venekişe, ew ê were kuştin. Selahedîn bi dengekî bilind qêriya û got ku Sînan bi xwe ew kes bû ku ji kon derketibû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Guhertoyeke din jî îdîa dike ku Selahedîn bi lez û bez leşkerên xwe ji Mesyafê vekişandin ji ber ku ew bi lezgînî hewce bûn da ku hêzek xaçperestan li nêzîkî [[çiyayê Libnanê]] biparêzin.{{Sfn|Willey|2001|p=47}} Di rastiyê de, Selahedîn hewl da ku bi Sînan û heşhaşiyên wî re hevpeymaniyek çêbike, di encamê de xaçperestan ji hevalbendek bihêz li dijî xwe bêpar hiştin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} Ji ber ku derxistina xaçperestan wekî berjewendiyek û pêşaniyek hevbeş dîtin, Selahedîn û Sînan piştre têkiliyên hevkariyê parastin, yê paşîn kontîngentên hêzên xwe şandin da ku artêşa Selahedîn di hejmarek eniyên şer ên biryardar ên paşîn de xurt bike.{{Sfn|Willey|2001|p=48}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford E. |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=71–75 }}</ref> === Vegera Qahîreyê û seferên li Filistînê === [[Wêne:Citadel of Salah El.Din.jpg|thumb|[[Keleha Selahedîn]] ji aliyê Selahedîn ve di sala 1176an de dest bi avakirina wê hatiye kirin da ku wekî navenda desthilatdariya Misirê xizmet bike. Avahiyên paşê di nav sedsalan de lê hatine zêdekirin.]] Piştî ku Selahedîn ji çiyayên Elewiyan derket, ew vedigere Şamê û leşkerên xwe yên sûriyeyî vegerandin malê. Wî [[Tûran Şah]] wekî fermandarê leşkerî yê Sûriyeyê hişt û tenê bi şagirtên xwe yên şexsî re çû Misirê. Di 22ê Îlonê de ew gihîşt [[Qahîre]]yê. Piştî ku nêzîkî du salan ne li wir bû, li Misirê gelek tişt hebûn ku wî organîze û çavdêrî bike, ango xurtkirin û ji restorkirinên avahîsaziya Qahîreyê. Sûrên bajêr hatin tamîrkirin û dirêjkirinên wan hatin danîn, di heman demê de avakirina [[keleha Qahîreyê]] dest pê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} "Bîra Yûsif" a 85 metrê kûr li ser fermana Selahedîn hate çêkirin. Karê giştî yê sereke ku wî li derveyî Qahîreyê ferman da, pira mezin a li [[Gîza]]yê bû ku armanc ew bû ku li dijî dagirkirinek potansiyel a [[Morî (gel)|morî]] bergiriyek çêbike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn li Qahîreyê ma û çavdêriya başkirinên wê kir, zanîngehên wekî Medreseya Şûrçêkeran ava kir û rêveberiya navxweyî ya welêt ferman da. Di mijdara 1177an de ew dest bi êrîşekê li ser [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] kir; xaçperest vê dawiyê hatibûn nav axa Şamê, ji ber vê yekê Selahedîn dît ku agirbest êdî ne hêjayî parastinê ye. Xiristiyanan beşek mezin ji artêşa xwe şandin da ku keleha [[Harem, Sûriye|Harem]] a li bakurê [[Heleb]]ê dorpêç bikin, ji ber vê yekê başûrê Filistînê parêzvanên hindik hebûn.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn rewş gihîşt wê astê û ber bi [[Eşkalon]] ve meşiya, ku wî wekî "bûka Sûriyeyê" bi nav kir. [[Williamê Tîrê]] tomar kir ku artêşa eyûbiyan ji 26,000 leşkeran pêk dihat, ku ji wan 8,000 hêzên elîtê û 18,000 leşkerên reşik ên ji [[Sûdan]]ê bûn. Ev artêş dest bi êrîşkirina gundan, talankirina [[Remle]] û [[Lod]]ê kir û heta [[deriyên Orşelîmê]] belav bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=154}} === Şer û agirbest bi Baldwîn re === [[Wêne:Schlacht von Montgisard 2.jpg|thumb|350px|Xaçperestan li hembera dagirkerên eyûbî di [[şerê Montsîgardê]]]] Eyûbiyan destûr dan [[Baldwîn IV ê Orşelîmê]] ku bi [[Şovalyeyên Templar]] ên navdar ên li [[Xeze]]yê re bikeve Eşkalonê bêyî ku li dijî êrîşeke ji nişka ve tedbîran bigire. Her çend hêza xaçperestan tenê ji 375 şovalyeyan pêk dihat jî, Selahedîn ji ber hebûna fermandarên templar ên pir jêhatî dudilî kir ku wan kemînê deyne. Di 25ê mijdarê de, dema ku piraniya artêşa eyûbiyan ne li wir bû, Selahedîn û zilamên wî di [[şerê Montgisardê]] de (dibe ku li [[Gezer]]ê, ku wekî Tell Jezar jî tê zanîn) li nêzî Remleyê hatin şaşkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stmuscholars.org/the-battle-of-montgisard/#markerref-149253-13 |sernav=The Battle of Montgisard: A Heroic Stand Against the Odds – StMU Research Scholars }}{{Mirin girêdan|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Berî ku ew karibin xwe ava bikin, hêza Templar artêşa Eyûbiyan bi şûrên laş bi laş têk birin. Di templar de Selahedîn hewl da ku zilamên xwe di rêza şer de birêxistin bike, lê ji ber ku parêzvanên wî dihatin kuştin, wî dît ku têkçûn neçar e û ji ber vê yekê bi mayîyek piçûk ji leşkerên xwe li deveyekî bilez siwar bû, heta xaka Misirê siwar bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=155}}{{sfn|Stevenson|1907|p=217}} Selahedîn, ji ber têkçûna xwe ya li Montgisardê bêhêvî nebû, amade bû ku careke din li dijî xaçperestan şer bike. Di bihara 1178an de, ew di bin dîwarên [[Hims]]ê de kamp danî û çend pevçûn di navbera fermandarên wî û artêşa xaçperestan de çêbûn. Hêzên wî yên li Hemayê li ser dijminê xwe serkeftinek bi dest xistin û talanê, digel gelek dîlên şer, anîn cem Selahedîn ku ferman da ku dîl ji ber "talankirin û wêrankirina erdên bawermendan" werin serjêkirin. Wî mayîna salê li Sûriyeyê derbas kir bêyî ku bi dijminên xwe re rûbirû bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=156}}<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Welsh |pêşnav1=William E. |tarîx=2016 |sernav=A day of terrible slaughter |url=https://www.jstor.org/stable/48578533 |kovar=Medieval Warfare |cild=6 |hejmar=1 |rr=28–35 |jstor=48578533 }}</ref> [[Wêne:JacobsFordBattlefield.jpg|thumb|Meydana şer li pîra Yakûbê, ji qeraxa rojava ber bi qeraxa rojhilatê [[çemê Urdunê]] ve xuya dike.]] Xizmetên îstîxbaratê yên Selahedîn ji wî re ragihandin ku xaçparêz pîlan dikin ku êrîşekê bikin li ser Sûriyeyê. Wî ferman da yek ji fermandarên xwe, [[Ferûx Şah]], ku bi hezar leşkerên xwe sinorê [[Şam]]ê biparêze da ku li benda êrîşekê bin, dûv re vekişin, ji şer dûr bisekinin, û li ser giran fenerên hişyariyê vêxin, piştî vê yekê Selahedîn dê bimeşe. Di nîsana 1179an de, xaçparêz û templaran bi serokatiya qiral Baldwîn li benda berxwedanê nebûn û li bendê man ku êrîşek ji nişka ve li ser şivanên misilman ên ku pez û keriyên xwe li rojhilatê [[girên Golan]]ê diçêriyan bidin destpêkirin. Baldwîn pir bi lez û bez pêş ve çû da ku hêza Ferûx Şah bişopîne, ku li başûrê rojhilatê [[Quneytir]]ê kom dibû û paşê ji hêla eyûbiyan ve hate têkbirin. Bi vê serkeftinê, Selahedîn biryar da ku ji Misirê leşkerên zêdetir gazî bike; wî ji [[Ehmed Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] xwest ku 1500 siwaran bişîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=136}} Di havîna 1179an de, qiral Baldwîn li ser rêya Şamê qereqolek danîbû û armanc kiribû ku rêgehek li ser [[çemê Şeriyayê]] xurt bike ku nêzîkbûna deşta [[Banyas]]ê (deşt di navbera misilman û xiristiyanan de hatibû dabeşkirin) kontrol bike. Selahedîn 100,000 zêr pêşkêşî Baldwîn kiribû da ku dev ji projeyê berde, ku bi taybetî ji bo misilmanan pir acizker bû, lê bê feyde bû. Piştre wî biryar da ku keleha ku jê re "Xastelêt" digotin û ji hêla şovalyeyên templar ve dihat parastin, hilweşîne, û baregeha xwe bar kira Banyasê. Dema ku xaçperestan bi lez daketin da ku êrîşî hêzên misilmanan bikin, ew ketin nav bêserûberiyê, û piyade li paş man. Tevî serkeftina destpêkê, wan misilmanan ewqas dûr şopandin ku belav bûn û Selahedîn bi komkirina leşkerên xwe û êrîşkirina ser xaçperestan sûd wergirt. Şer bi serkeftinek diyarker a eyûbiyan bi dawî bû û gelek şovalyeyên payebilind hatin girtin. Piştre Selahedîn çû ku kelehê dorpêç bike, ku di 30ê tebaxa 1179an de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=157-159}} Di bihara sala 1180an de, dema ku Selahedîn li herêma [[Sefad]]ê bû, ji bo destpêkirina sefereke dijwar li dijî [[Keyaniya Orşelîmê|qiraliteya Orşelîmê]], qiral Baldwîn bi pêşniyazên aştiyê qasid şandin ba wî. Ji ber ku ziwabûn û berhemên xirab karê komîseriya wî asteng dikirin, Selahedîn razî bû ku agirbestê îmze bike. [[Reymondê III.|Reymondê Trablûsê]] agirbest şermezar kir lê piştî êrîşeke eyûbiyan li ser axa wî di meha gulanê de û piştî xuyabûna flota deryayî ya Selahedîn li derveyî bendera [[Tartûs]]ê, neçar ma ku qebûl bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=160-161}} === Karûbarên navxweyî === [[Wêne:Ayyubids. Egypt. al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). 1169-1193 CE. Citing Abbasid caliph an-Nasir. Dimashq (Damascus) mint. Dated AH 583 (1187-1188 CE).jpg|thumb|350px|[[Dîrham]]ê Selahedîn (1187-1188).<br>Nivîsa pêş: "Mîr, Parêzvan, Rûmeta cîhanê [û] baweriyê"; li kêlekê: "Yusif bin Eyûb, Li Şamê hate kuştin, Sala sê û heştê û pêncsed".<br>Nivîsa piş: "[[Îmam Neşiredîn Ellah]], Fermandarê Bawermendan"; li kêlekê: "Ji bilî Xwedê ti xwedayekî din tune ye, [[Muhemmed]] pêxemberê Xwedê ye".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luftgefäße |paşnav=Balog |pêşnav=Arthur |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=1919 |rr=89–93 |isbn=978-3-642-51923-9 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-51985-7_19 |paşnav2=Sygall |pêşnav2=Salomon }}</ref>]] Di hezîrana 1180an de, Selahedîn li [[Goksû]]yê ji bo Nûredîn Mihemed, mîrê [[Xanedana Ertûqî|ertûqî]] yê [[Heskîf]]ê, resepsiyonek li dar xist û diyariyên ku li gorî [[Îmadedîn Zengî|Îmadedîn]] zêdetirî 100,000 dînar bûn pêşkêşî wî û birayê wî Ebû Bekir kir. Ev yek ji bo xurtkirina hevpeymaniyekê bi ertûqiyan re û bandorkirina mîrên din ên li [[Kurdistan]] û [[Anatolya]]yê bû. Berê, Selahedîn piştî ku herdu ketin nav pevçûnê, pêşniyaz kir ku di navbera Nûredîn û [[Qiliç Arslanê II.]] - siltanê [[Siltanatiya Rûmê|siltanatiya rûmê]] - de navbeynkariyê bike. Yê paşîn daxwaz kir ku Nûredîn erdên ku wekî mehrê ji bo zewaca bi keça wî re hatibûn dayîn, vegerîne dema ku wî rapor wergirtin ku ew rastî îstismara keça wî tê û ji bo bidestxistina axa selcûqî tê bikaranîn. Nûredîn ji Selahedîn xwest ku di vê mijarê de navbeynkariyê bike, lê Arslan red kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Piştî ku Nûredîn û Selahedîn li Goksûyê civiyan, mîrê bilind ê selcûqiyên Anatolyayê, Îxtiyar Edînê Hesen, daxwaza Arslan piştrast kir, piştî vê yekê peymanek hat çêkirin. Selahedîn paşê hêrs bû dema ku peyamek ji Arslan wergirt ku Nûredîn bi îstismara li dijî keça xwe tawanbar dikir. Wî gef xwar ku êrîşî bajarê [[Meletî|Meletiyê]] bike û got, "ev du roj meş e ji bo min û ez ê heta ku ez negihîjim bajêr ji hespê xwe dernekevim." Selcûqiyan ji ber vê gefê tirsiyan û ji bo danûstandinan zext kirin. Selahedîn hîs kir ku Arslan rast e ku li keça xwe xwedî derdikeve, lê Nûredîn li cem wî penageh girtibû, û ji ber vê yekê ew nikaribû baweriya wî xiyanet bike. Di dawiyê de li hev hat kirin ku keça Arslan ji bo salekê were şandin û heke Nûredîn bicî neyne, Selahedîn dê dest ji piştgiriya xwe ya ji bo wî berde.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Selahedîn Ferûx-Şah li ser Sûriyeyê hişt û di destpêka sala 1181ê de vegeriya [[Qahîre]]yê. Li gorî dîroknasê ereb [[Ebû Şema]], wî niyeta xwe hebû ku meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] li Misirê derbas bike û dû re di havînê de here [[Meke]]yê ji bo [[hec]]ê. Ji ber sedemek nediyar, xuya ye ku wî pîlanên xwe yên derbarê hecê de guhertiye û di hezîranê de dema ku qeraxên [[Nîl|çemê Nîlê]] vedikole hatiye dîtin. Ew dîsa bi erebên bedewî re ketiye nav pevçûnê; wî du ji sêyan ji milkên wan rakirine da ku wekî tezmînat ji bo xwediyên milkên li [[Feyyûm]]ê bikar bîne. Erebên bedewî herwiha bi bazirganiya bi xaçperestan re hatine tawanbarkirin û di encamê de genimê wan hatiye desteserkirin û ew neçar mane ku ber bi rojava ve koç bikin. Paşê keştîyên şer ên eyûbiyan li dijî korsanên çemê bedewiyan, yên ku qeraxên gola Tanîsê talan dikirin, hatine bicihkirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1906|p=156}} Di havîna sala 1181ê de, rêvebirê berê yê qesra Selahedîn [[Behaeddîn Qereqûş]] rêberiya hêzekê kir da ku Mecedîn - cîgirê berê yê Tûran-Şah li bajarokê [[Zebîd]] yê [[Yemen]]ê îro - bigirin dema ku ew li milkê xwe yê li Qahîreyê [[Îmadedînê Îşfehanî]] pêşwazî dikir. Kesên nêzîk yê Selahedîn Mecedîn bi desteserkirina dahatên Zebîd tawanbar kirin, lê Selahedîn bi xwe bawer dikir ku delîl tine ku piştgiriyê bide van îdiayan. Wî Mecedîn bi berdêla dayîna 80,000 dînar serbest berda. Wekî din, dê pereyên din ji birayên Selahedîn [[Ehmedê Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] û Tacê Milik yê Burî re werin dayîn. Girtina Mecedîn a nakokbar beşek ji nerazîbûna mezintir a têkildarî piştî derketina Tûran-Şah ji Yemenê bû. Her çend cîgirên wî berdewam dahatên ji wîlayetê ji wî re dişandin jî, desthilata navendî kêm bû û di navbera Îzedînê Osmanê yê [[Aden]]ê û Hîtan yê Zebîdê de pevçûnek navxweyî derket. Selahedîn di nameyekê de ji Ehmedê Necmedîn re nivîsand:{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=158-159}} {{Quote|"Ev axa Yemenê xezîneyek e... Me ew fetih kir, lê heta roja îro me tu vegerandin û tu sûd jê nedîtiye. Tenê lêçûnên bêhejmar, şandina leşkeran... û bendewariyên ku di dawiyê de tiştê ku hêvî dikir nedan."}} === Fetîhkirinên împeralî === [[Wêne:Dirham of Saladin, 1215-1216.jpg|thumb|350px|Selahedîn li ser dîrhemeke piştî mirina [[Eşref Mûsa]], bi nivîsa li ser rûyê pêş: "Padîşahê Serkeftî, Dadperweriya Cîhan û Baweriyê, Yûsif ibn Eyûb".{{Sfn|Nicolle|2011|p=26}} Dîroka wê 1215 {{Pz}} ye; di jiyana Selahedîn de jî pereyên wekhev hatine çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=coin {{!}} British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1865-0804-40-X |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The British Museum |ziman=en }}</ref>]] ==== Kampanyayên li dijî xaçperestên frankî û şerê li dijî zengiyan ==== Seyfedîn di hezîrana 1181ê de berê miribû û birayê wî Îzedîn serokatiya [[Mûsil]]ê mîras girt.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Di 4ê kanûna paşîn de, prensê tac ê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], Selîh, li [[Heleb]]ê mir. Berî mirina xwe, wî ji efserên xwe yên sereke sond xwar ku bi Îzedîn re dilsoz bin, ji ber ku ew tenê hikûmdarê zengiyan bû ku têra xwe bihêz bû û li dijî Selahedîn derkeve. Îzedîn li Helebê hate pêşwazîkirin, lê dagirkirina wê û Mûsilê barekî giran li ser şiyanên wî çêkir. Bi vî awayî, wî Heleb da birayê xwe [[Îmadedîn Zengî]], di berdêla [[Şingal]]ê de. Selahedîn ji bo rêzgirtina li peymana ku berê bi zengiyan re çêkiribû, li dijî van danûstandinan ti dijberî nekir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164-165}} Di 11ê gulana 1182an de, Selahedîn, ligel nîvê artêşa eyûbiyên Misirê û gelek sivîlan, ji Qahîreyê ber bi Sûriyê ve çûn. Êvara berî ku biçe, ew bi hevalên xwe re rûnişt û mamosteyê yek ji kurên wî rêzek helbestan vegot: "ji bêhna giyayê çavê ga yê [[Necid]]ê kêfê bistînin, ji ber ku piştî vê êvarê ew êdî nayê". Selahedîn ev yek wekî nîşanek xirab fêm kir û careke din Misir nedît.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Dizanibû ku hêzên xaçperestan li ser sinor kom bûne da ku wî bigirin, wî rêya çolê ya di [[nîvgirava Sîna]]yê re ber bi [[Eqebe]]yê li serê [[kendava Eqebeyê]] girt. Selahedîn, bêyî ku rastî dijberiyê were, gundewarê [[Keleha Montrealê|Montrealê]] wêran kir, di heman demê de hêzên Baldwîn temaşe dikirin û red dikirin ku destwerdanê bikin. Ew di meha hezîranê de gihîşt Şamê da ku hîn bibe ku Ferûx Şah êrîşî [[Celîle]] kiriye, gundê [[Deburiye]] talan kiriye û Hebîs Celdek, kelehek pir girîng ji bo xaçperestan, girtiye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=167}} Di meha tîrmehê de, Selahedîn artêşa xwe ji [[Urdun]]ê derbas kiriye û ber bi Celîlê ve birine, li wir ew ber bi başûr ve meşiya da ku [[Beytsan]]ê talan bike. Di şerekî neqediyayî de li nêzî Kela Belvoirê bi hêzek girîng a xaçperestan re rû bi rû ma, lê ew nekarî artêşa xiristiyanan tune bike û êdî nekarî ji hêla mentiqî ve artêşa xwe bidomîne, ji ber vê yekê ew ji çem vekişiya. Di meha tebaxê de, ew ji [[geliyê Bikayê]] derbasî [[Bêrût]]ê bû, li wir ew bi fîloya Misirê re civiya û bajar dorpêç kir. Ji ber ku nekarî pêşde biçe, piştî çend rojan ew vekişiya da ku li [[Mezopotamya]]yê bi meseleyan re mijûl bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=168-169}} Mîrê [[Herran]]ê [[Gokborî]], Selahedîn vexwend ku herêma [[Mîrektiya Botan|Botan]] ku [[Bakurê Kurdistanê]] pêk tîne, dagir bike. Wî pabend bû û agirbesta di navbera wî û zengiyan de di îlona 1182an de bi fermî bi dawî bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Berî meşa wî ya ber bi Botanê ve, di navbera hikûmdarên zengiyan ên herêmê de alozî çêbûbû, bi giranî ji ber nexwestina wan a rêzgirtina ji bo [[Mûsil]]ê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164}} Berî ku ew derbasî [[Firat]]ê bibe, Selahedîn sê rojan Heleb dorpêç kir û ev yek nîşan da ku agirbest bi dawî bûye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Dema ku gihîşt bajarokê Bîrayê ku nêzîkiya Firatê ye, Gokborî û [[Nûredînê Heskîfê]] tevlî wî bûn û hêzên hevbeş bajarên Cizîrê yek li dû yekê girtin. Pêşî [[Riha]] ket, piştre [[Sirûc]], paşê [[Reqa]], [[Qirqesiya]] û [[Nisêbîn]].{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Reqa xaleke giring a derbasbûnê bû û di destê Qutbedîn Înal de bû ku di sala 1176an de [[Minbic]] ji Selahedîn winda kiribû. Dema ku wî mezinahiya artêşa Selahedîn dît, wî hewlek hindik da ku li ber xwe bide û bi şertê ku ew ê milkê xwe biparêze, teslîm bû. Selahedîn bi weşandina artêşekê ku ferman da ku hejmarek bacan werin betalkirin û hemî behskirina wan ji tomarên xezîneyê were jêbirin, tavilê bandor li şêniyên bajêr kir û diyar kir ku "hikûmdarên herî belengaz ew in ku berîkên wan qelew û gelê wan zirav in". Ji Reqayê, ew çû ku gundèn el-Fudeyn, el-Huseyn, Maksîm, Dureyn, 'Ereban û Xabûr fetih bike - ku hemîyan sond xwaribûn ku jê re dilsoz bin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=176}} Selahedîn dest bi girtina Nisêbînê kir û ti berxwedanek pêşkêş ne hewce bû. Nisêbîn, bajarekî navîn, ne xwedî giringiyeke mezin bû, lê di navbera [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û Mûsilê de di cihekî stratejîk de bû û bi hêsanî digihîşte [[Amed]]ê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=177}} Di nav van serkeftinan de, Selahedîn agahî wergirt ku xaçperest êrîşî gundên Şamê dikin. Wî bersiv da:{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} {{Quote|"Bila ew... dema ku ew gundan hildiweşînin, em bajaran digirin; dema ku em vegerin, em ê xwedî hêzek mezintir bin ku em li dijî wan şer bikin."}} Di vê navberê de, li Helebê mîrê zengiyan êrîşî bajarên Selahedîn ên li bakur û rojhilat kir, wek Balîs, Minbic, Sirûc, Buza'a, Kerzeyn. Wî keleha xwe ya li [[Ezaz]]ê jî wêran kir da ku rê li ber karanîna wê ji hêla eyûbiyan ve bigire ger ew bixwazin wê fetih bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} === Şer ji bo Mûsilê === [[Wêne:Badr al-Din Lulu frontispiece (guards).jpg|thumb|350px|Leşkerên fermandarê zengî yê kurd [[Bedredînê Lûlû]] ji [[Mûsil]]ê, bi şûr û kincê [[qebe]], baskên [[tîraz]], pêlav û şapikê şerbûş. Kitabê Axanî, 1218–1219.]] Dema ku Selahedîn nêzîkî [[Mûsil]]ê bû, ew bi pirsgirêka dagirkirina bajarekî mezin û rewakirina vê kiryarê re rû bi rû ma.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=178}} Zengiyên Mûsilê alîkariya [[Nesir (xilafê ebasî)|Nesir]] digerîn, xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] li [[Bexda]]yê dan ku wezîrê wî wan tercîh dikir. Nesir Bedirê Bedir (kesayetiyek dînî ya payebilind) şand da ku di navbera her du aliyan de navbeynkariyê bike. Selahedîn di 10ê mijdara 1182an de gihîşt bajêr. Îzedîn şertên wî qebûl nekir ji ber ku wî ew bêrûmet û berfireh didît û Selahedîn tavilê bajarê bi kelehek xurt dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=179}} Piştî çend pevçûnên biçûk û bêçareseriyekê di dorpêça ku ji hêla xelîfe ve hatibû destpêkirin, Selahedîn niyeta wê ew bû ku rêyek bibîne ku bêyî ku zirarê bide navûdengê xwe vekişe û di heman demê de hin zextên leşkerî bidomîne. Wî biryar da ku êrîşî [[Şingal]]ê bike ku ji hêla birayê Îzedîn Şerefdîn ve dihat girtin. Bajar piştî şerekî 15 rojan di 30ê kanûna paşîn de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=180-181}} Leşkerên Selahedîn dîsîplîna wan şikandin û bajar talan kirin; Selahedîn tenê bi şandina wan bo Mûsilê karî walî û efserên wî biparêze. Piştî ku li Şingalê garnîzonek ava kir, ew li benda hevpeymaniyek bû ku ji hêla Îzedîn ve hatibû kom kirin ku ji hêzên wî, yên ji [[Heleb]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Serhed|zozanê kurdan]] de pêk dihat.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=171}} Selahedîn û artêşa wî di sibata 1183an de li [[Herran]]ê li dijî hevpeymaniyê civiyan, lê gava ku ew nêzîkbûna wî bihîst, ya paşîn ji Selahedîn re peyamber şandin û daxwaza aştiyê kirin. Her hêzek vegeriya bajarên xwe û dîroknasê ereb Elfedîl nivîsand: "Ew [hevbendiya Îzedîn] mîna mêran pêşve çûn, mîna jinan ew winda bûn."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Рипол Классик |tarîx=1903 |rr=172 |isbn=978-5-87674-321-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=tmcPAwAAQBAJ&pg=PA172&redir_esc=y }}</ref> Di 2ê adarê de, Ehmedê Necmedîn ji Misirê Selahedîn re nivîsand ku xaçperestan li "dilê Îslamê" xistine. Reynaldê Xetiliyon keştî şandibûn [[kendava Eqebeyê]] da ku êrîşî bajar û gundên li peravên [[deryaya Sor]] bike. Ev ne hewldanek bû ku bandora xaçperestan li wê deryayê berfireh bikin an jî rêyên bazirganiyê bigirin, lê tenê tevgerek korsan bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=184}} Digel vê yekê, Îmaedîn dinivîse ku êrîş ji bo misilmanan tirsnak bû ji ber ku ew bi êrîşên li ser wê deryayê nehatibûn fêr kirin, û îbn Elesîr zêde dike ku niştecihên wê derê ne wekî şervan û ne jî wekî bazirganan ezmûna xaçperestan tine bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=185}} [[Wêne:Inlaid brass writing box showing 'Scorpio' wearing a mail hauberk, from Mosul AD 1200-1250. (Franks Bequest, British Mus., London).jpg|thumb|Hûrgiliya qutiya nivîsandinê ya ji sifir a xemilandî, leşkerek eyûbî ku cilekî zincîrî li xwe kiriye. [[Mûsil]], 1230–1250 {{Pz}}, Muzexaneya Brîtanî.]] Ji [[Îbn Cûbeyr]] re hat gotin ku şanzdeh keştîyên misilmanan ji aliyê xaçperestan ve hatine şewitandin, dû re keştîyek û karwanek hecî li [[Eydeb]]ê girtin. Wî herwiha ragihand ku ew dixwazin êrîşî [[Medîne]]yê bikin û cenazeyê pexemberê [[Muhemmed]] rakin. [[Meqrîzî]] bi îdiaya ku gora Muhemmed dê ji bo axa xaçperestan were veguhastin da ku misilman li wir [[hec]]ê bikin, ev gotegot zêde kir. Ehmedê Necmedîn Eyûbî di bin fermandariya kirêgirekî kurd [[Bedredînê Lûlû]] de keştîyên xwe yên şer ji Fustat û [[Îskenderiye]]yê veguhezand deryaya Sor. Wan dorpêça xaçperestan şikandin, piraniya keştîyên wan wêran kirin û yên ku lenger danîn û reviyan çolê şopandin û girtin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=186}} Xaçperestên saxmayî ku hejmara wan 170 bû, ji aliyê Selahedîn ve li bajarên curbicur yên misilmanan hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=187}} Ji aliyê Selahedînê ve şerê li Mûsilê baş derbas bû, lê dîsa jî ew negihîşt armancên xwe û artêşa wî piçûk dibû; Teqî Edîn zilamên xwe vegeranda Hemayê, di heman demê de Nesîrê Mihemed û hêzên wî çûn. Vê yekê Îzedîn û hevalbendên wî teşwîq kir ku êrîşê bikin. Hevpeymaniya berê li Herzemê, ku nêzîkî 140 km dûrî Herranê ye, ji nû ve kom bû. Di destpêka nîsanê de, bêyî ku li benda Nesîrê Mihemed bimînin, Selahedîn û Teqî Edîn dest bi pêşveçûna xwe ya li dijî hevpeymaniyê kirin, bê asteng ber bi rojhilat ve ber bi [[Serê Kaniyê, Riha|serê Kaniyê]] ve meşiyan.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=188}} Di dawiya nîsanê de, piştî sê rojan "şerê rastîn", li gorî Selahedîn, eyûbiyan bajarê [[Amed]]ê girtibûn. Wî bajar tevî depoyên wê, ku ji 80,000 mûman, bircêk tijî serê tîran û 1,040,000 pirtûkan pêk dihat, da Nûredînê Mihemed. Di berdêla dîplomeyekê de - ku bajar dide wî - Nûredîn sond xwar ku ew ê di her sefera şerê li dijî xaçperestan de li pey wî biçe û zirara li bajêr tamîr bike. Ketina Amîdê, ji bilî axê, Xazî yê Mêrdînê razî kir ku bikeve xizmeta Selahedîn, û koalîsyona Îzedîn re qels kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=191}} Selahedîn hewl da ku piştgiriya xelîfê Nesîr li dijî Îzedîn bi rêya şandina nameyekê ku tê de daxwaza belgeyekê dikir ku ji bo girtina Mûsil û deverên wê hincetek qanûnî bide wî, bi dest bixe. Selahedîn armanc kir ku xelîfe razî bike û îdia bike ku her çend wî Misir û Yemen di bin ala ebasiyan de fetih kirine jî, zengiyên Mûsilê bi eşkereyî piştgirîya selcuqiyan (hevrikên xelîfetiyê) kirine û tenê dema ku hewcedar in hatine cem xelîfe. Wî herwiha hêzên Îzedîn bi têkbirina "Şerê Pîroz" ê misilmanan li dijî xaçperestan tawanbar kir û got ku "ew ne razî ne ku şer nekin, lê ew rê li ber yên ku dikarin digirin". Selahedîn tevgera xwe parast û îdia kir ku ew hatiye Sûriyeyê da ku li dijî xaçperestan şer bike, dawî li bizavên heşhaşiyan bîne û neheqiya misilmanan rawestîne. Wî herwiha soz da ku eger Mûsil bidin wî, ev yek dê bibe sedema girtina [[Orşelîm]], [[Konstantînopolîs]], [[Gurcistan]] û axên xelîfetiya elmuhadiyan li [[Mexrib]]ê, "heta ku peyva xwedê bilind be û xelîfetiya ebasiyan cîhanê paqij bike, [[dêr]] veguherîne [[mizgeft]]an". Selahedîn tekez kir ku ev hemû dê bi îradeya xwedê bibe û li şûna ku ji xelîfe piştgiriya darayî an leşkerî bixwaze, ew ê axên [[Tikrît]], [[Dakuk]], [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistan]], [[girava Kîş]] û [[Oman]]ê bigire û bide xelîfe.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=192-194}} === Xwedîkirina Helebê === [[Wêne:Citadel of Aleppo.jpg|thumb|400px|[[Keleha Helebê]]]] Selahedîn bala xwe ji [[Mûsil]]ê ber bi [[Heleb]]ê ve kişand, birayê xwe Tac el-Muluk Burî şand da ku Tel Xelîd, ku 130 km li bakurê rojhilatê bajêr e, bigire. Dorpêçek hate danîn, lê parêzgarê Tel Xalid bi hatina Selahedîn bi xwe di 17ê gulanê de berî ku dorpêç pêk were, teslîm bû. Li gorî Îmaedîn, piştî Tel Xalid, Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Dîlok|Ayntabê]] ve rêyek guherî, lê dema ku artêşa wî ber bi wê ve zivirî, ew bi dest xist, ev yek jî hişt ku ew bi lez nêzîkî 100 kîlometrê din ber bi Helebê ve biçe paş. Di 21ê gulanê de, wî li derveyî bajêr kamp danî, xwe li rojhilatê [[Keleha Helebê]] bi cih kir, di heman demê de hêzên wî taxa Benaqusa li bakurê rojhilat û Bab Cenan li rojava dorpêç kirin. Wî mirovên xwe bi awayekî xeternak nêzîkî bajêr bi cih kirin, bi hêviya serkeftinek zû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=195}} Zengî demek dirêj li ber xwe neda. Ew li cem welatiyên xwe ne populer bû û dixwest vegere [[Şingal]]ê, bajarê ku berê wî birêve dibir. Li ser danûstandinekê Zengî dê Helebê radestî Selahedîn bike û li hember vegerandina kontrola xwe ya li ser Şingalê, [[Nisêbîn]] û [[Reqa]]yê, dê Zengî van herêman wekî vasalên Selahedîn di warê xizmeta leşkerî de bigire. Di 12ê hezîranê de, Heleb bi fermî ket destê eyûbiyan.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=172-173}} Gelê Helebê ji van danûstandinan haydar nebû û dema ku ala Selahedîn li ser kelehê hate bilindkirin, ew matmayî man. Du mîr, di nav wan de hevalekî kevin ê Selahedîn, Îzedîn Jurduk, pêşwazî lê kirin û soz dan wî ku xizmeta xwe bidinê. Selahedîn, tevî soza ku ew ê destwerdanê di serokatiya olî ya bajêr de neke, dadgehên [[henefî]] bi rêveberiya [[şafiî]] veguherand. Her çend pereyên wî kêm bûn jî, Selahedîn destûr da Zengî ku diçû hemû kelehên ku ew dikare pê re rêwîtiyê bike, bigire û yên mayî bifroşe - ku Selahedîn bi xwe kirî. Tevî dudiliya wî ya berê ya ji bo danûstandinê jî, wî di serkeftina xwe de guman nedikir û diyar kir ku Heleb "mifteya axan" e û "ev bajar çavê Sûriyeyê ye û keleh jî şagirtê wê ye".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=199}} Ji bo Selahedîn, girtina bajêr dawiya zêdetirî heşt salan li bendêbûnê nîşan da ji dema ku wî ji [[Ferûx Şah]] re gotibû ku "em tenê şîr didin û Heleb dê ya me be".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=198-201}} Piştî ku şevekê li keleha Helebê derbas kir, Selahedîn ber bi Harimê ve meşiya, nêzîkî [[Antîoxeia]] ku di bin destê xaçperestan de bû. Bajar ji aliyê Surhak, "[[Memlûk|''memlûkekî'']] biçûk" ve dihat girtin. Selahedîn li hember Harimê bajarê [[Bosra]] û milkê li [[Şam]]ê pêşkêşî wî kir, lê gava Surhak bêtir xwest, garnîzonên wî yên li Harimê ew neçar kirin ku derkeve. Cîgirê Selahedîn, Taqîedîn, bi îdiaya ku ew plan dike ku Harimê bide [[Boemondê III]] yê Antîoxeiayê, ew girt. Dema ku Selahedîn teslîm bû, ew dest bi amadekirina parastina Harimê ji xaçperestan kir. Wî ji xelîfe û bindestên xwe yên li [[Yemen]] û [[Baalbek]]ê re ragihand ku ew ê êrîşî [[Ermenî|ermeniyan]] bike. Lêbelê, berî ku ew bikaribe biçe, hejmarek hûrguliyên îdarî hebûn ku werin çareser kirin. Selahedîn li hember wê yekê ku girtiyên misilman di destê wî de bin, bi Boemond re agirbest îlan kir û dû re [[Ezaz]] da Alemedîn Silêman û Heleb da Seyfedîn Yezkuyî - yê berê mîrekî Helebê bû ku tevlî Selahedîn bû û yê din memlûkekî berê yê [[Şêrko]] bû ku di rizgarkirina wî ji hewldana kuştinê ya li Ezazê de alîkarî kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=202-203}} === Şerên li dijî xaçperestan === Êrîşên xaçperestan bûn sedema bertekên din ji aliyê Selahedîn ve. Bi taybetî keyê Antakyayê [[Reynad (keyê Antakyayê)|Reynad]] bi fîloyekê li ser [[deryaya Sor]] rêyeke avê ku Selahedîn pêdivî bû vekirî bihêlê û rêyên bazirganî û hecê yên misilmanan tacîz kir. Reynad gef xwar ku êrîşî bajarên pîroz ên [[Meke]] û [[Medîne]]yê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crusade and Mission: European Approaches Toward the Muslims |paşnav=Kedar |pêşnav=Benjamin Z. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2014 |rûpel=114 |isbn=978-1-4008-5561-2 |ziman=en |jêgirtin=Thus, even after the failure of the Third Crusade Joachim did not discard the possibility of a future military expedition to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=Osr_AwAAQBAJ&q=failure+of+the+third+crusade }}</ref> Di 29ê îlona 1183an de, Selahedîn çemê Urdunê derbas kir da ku êrîşî Bet-Şeanê bike ku di ve demê bênifûs bû. Roja din hêzên wî bajar talan kirin û şewitandin û ber bi rojava ve çûn.<ref name="Madden2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise History of the Crusades |paşnav=Madden |pêşnav=Thomas F. |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2014 |rûpel=97 |isbn=978-1-4422-3116-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=qz0fAwAAQBAJ&q=third+crusade+christian+defeat }}</ref> Wan li ser rêya [[Neblûs]]ê hêzên xaçperestan ên ji Qerek û Şawbakê girtin û dîl girtin. Di vê navberê de, hêza sereke ya xaçperestan a di bin serokatiya [[Guy yê Lûzînyayê]] de ji Seforiyê (bakurê Filîstînê) ber bi [[Elfûla]]yê ve çû.<ref name="Madden2014" /> Selahedîn 500 şervan şandin da ku hêzên wan tacîz bikin û ew bi xwe jî ber bi Eyn Jalutê ve meşiya.<ref name="Madden2014" /> Dema ku hêza xaçperestan - ku wekî hêza herî mezin a ku padîşahiyê heya niha ji çavkaniyên xwe derxistiye tê hesibandin, lê dîsa jî ji hêla misilmanan ve nehatiye beramber kirin - pêşve çûn, eyûbiyan bi awayekî nediyar ber bi çemê Eyn Jalutê ve çûn.<ref name="LanePoole2013">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Egypt |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |rûpel= |isbn=978-1-108-06569-6 |cild=6 In the Middle Ages |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VYRtAAAAQBAJ&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî çend êrîşên eyûbiyan - di nav de êrîşên li ser Zirîn, Forbelet û [[çiyayê Taborê]] - xaçperestan hîn jî nexwest êrîşî hêza xwe ya sereke bikin û Selahedîn dema ku xwarin û pêdiviyan xilas bûn, leşkerên xwe vegerandin aliyê din ê çem.<ref name="LanePoole2013" /> Selahedîn hîn jî neçar ma ku tolhildanê li Reynald bike, ji ber vê yekê wî du caran Qerak, keleha Reynaldê li keyaniya Transurdunê dorpêç kir.{{Sfn|Marshall|1992|p=21}} Cara yekem di sala 1183an de bû, piştî sefera wî ya bêserkeftin a [[Celîle]], lê hêzek alîkariyê ew neçar kir ku vekişe. Wî sefera xwe ya 1184an bi dorpêçkirina duyem a Qerakê dest pê kir, bi hêviya ku vê carê artêşa xaçperestan bikişîne şer li ser erdê vekirî, lê wan ew têk bir û bi serkeftî keleh rizgar kirin.{{Sfn|Khamisy||p=2014}} [[Wêne:Kerak BW 1.JPG|thumb|350px|[[Keleha Kerakê]]]] Piştî têkçûna dorpêçên xwe yên Qerakê, Selahedîn demkî bala xwe da projeyek din a demdirêj û êrîşên li ser axa Îzedîn li dora [[Mûsil]]ê ku wî di sala 1182an de bi serkeftinek mezin dest pê kiribû, ji nû ve dest pê kir. Lêbelê, ji wê demê ve, Îzedîn bi waliyê bihêz ê [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycanê]] û ji miletê [[Cîbel]]ê re hevalbendî kir ku di sala 1185an de dest bi veguhestina leşkerên xwe ber bi [[Zagros (rêzeçiya)|çiyayên Zagrosê]] ve kir û bû sedem ku Selahedîn di êrîşên xwe de dudilî bibe. Parêzvanên Mûsilê, dema ku ew haydar bûn ku alîkarî di rê de ye, hewldanên xwe zêde kirin û Selahedîn paşê nexweş ket, ji ber vê yekê di adara 1186an de peymanek aştiyê di navbera van hate îmzekirin.{{Sfn|Humphreys|1991|p=781}} Di vê navberê de, Reyneld ji bo dorpêçên berê yên Qerakê bi talankirina karwanek heciyan di zivistana 1186-87an de tola xwe avêt. Li gorî kitêba fransî yê [[Estoire d'Eracles]], Reynald xwişka Selahedîn di êrîşek li ser karwanek de girt; ev îdiyakirinê ji çavkaniyên hemdem ne yên misilman ne jî yên frankî hatin piştrastkirin, lêbelê li şûna wê tê gotin ku Reynald êrîşî karwanekî berê kiribû û Selahedîn cerdevan danîne da ku ewlehiya xwişka xwe û kurê wê, yên ku zirar nedîtibûn, misoger bikin. Dema ku Selahedîn ji êrîşê bihîst, sond xwar ku ew ê bi xwe Reynald bikuje sewa hedefkirina şikandina agirbestê, sondek ku ew ê bi cih bîne.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Ev hêrs herwiha bû sedem ku Selahedîn biryar bide ku ji bo kontrolkirina axayê serhişk ê Qerakê, nîv-tedbîran bavêje û li şûna wê tevahiya avahiya [[keyaniya Orşelîmê]] hilweşîne, bi vî awayî dagirkirina havîna 1187an bileztir kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Di 4ê tîrmeha 1187an de Selahedîn di [[şerê Hetînê]] bi hêzên hevbeş ên Guyê Lûzinyayê, qiralê hevjînê Orşelîmê, û Reymondê sêyêm yê Treblûsê re rû bi rû ma. Tenê di vî şerî de hêza xaçperestan bi piranî ji aliyê artêşa biryardar a Selahedîn ve hate tunekirin. Ev ji bo xaçperestan karesatek mezin bû û xalek werçerxê bû di dîroka [[seferên xaçperestan]] de. Selahedîn Reynald girt û bi xwe berpirsiyarê darvekirina wî bû ji bo tolhildana êrîşên wî yên li dijî karwanên misilmanan. Endamên van karwanan, bê feyde, bi xwendina agirbesta di navbera misilman û xaçperestan de ji wî rehmet xwestin, lê Reynald ev yek paşguh kir û berî ku hin ji wan bikuje û îşkence bike li dijî pêxemberê misilmanan, [[Muhemmed]] heqaretan kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=42 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> Dema ku Selahedîn ev yek bihîst, sond xwar ku bi xwe Reynald darve bike. Guyê Lûzinyayê di eynî demê jî hate girtin. Dema ku darvekirina Reynald dît, ew ditirsiya ku ew ê yê din be. Lêbelê, Selahedîn jiyana wî xilas kir, û li ser Reynald got:{{Sfn|Eddé|2011|p=304}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=115 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> {{Quote|"[ne] adeta padîşahan e ku padîşahan bikujin; lê wî mirovî hemû sînor derbas kiribû, ji ber vê yekê min bi vî rengî pê re reftar kir."}} ==== Dagirkirina Orşelîmê ==== [[Wêne:L'armée de Saladin.jpg|thumb|Artêşa Selahedîn ji aliyê destnivîsa fransî, 1337]] Selahedîn yavaş hemû bajarên xaçperestan girtibû. Selahedîn tercîh kir ku [[Orşelîm]]ê bê xwînrijandin bigire û şertên xweş pêşkêş kir, lê yên li hundir red kirin ku ji bajarê xwe yê pîroz derkevin, sond xwarin ku wê di şerekî heta mirinê de wêran bikin ji bilî ku bi aştiyane radestî wê bibin. Orşelîm roja [[în]]ê di 2ê cotmeha 1187an, piştî dorpêçkirinê teslîmî hêzên wî bû.{{Sfn|Malcom and Lyons||p=272}} Dema ku dorpêç destpêkir, Selahedîn nexwest soza şert û mercên çaryek bide niştecihên frankî yên Orşelîmê.{{Sfn|Eddé|2011|p=263-264}} [[Baliyanê Îbelînê]] gef xwar ku dê her rehîneyekî misilman ku tê texmînkirin 5,000 kes be, bikuje û ger çaryeka wisa neyê peyda kirin, dê mezargehên pîroz ên îslamê yên [[Qubbeyê Sehra]] û [[Mescîda Eqsa]] wêran bike. Selahedîn bi encumena xwe re şêwirî û şert hatin pejirandin. Peyman li kolanên Orşelîmê hate xwendin da ku her kes di nav çil rojan de bikaribe ji xwe re peyda bike û baca lihevkirî ji bo azadiya xwe bide Selahedîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fordham.edu/Halsall/source/1187saladin.asp |sernav=De Expugatione Terrae Sanctae per Saladinum (Dagirkeriya Welatê Pîroz ji aliyê Selahedîn) |malper=www.fordham.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |sernav=Internet History Sourcebooks Project }}</ref> Ji bo her frankekî li bajêr, çi mêr, çi jin, çi zarok be, fîdyeyek neasayî kêm dê bihata dayîn, lê Selahedîn, li dijî daxwaza xezîndarên xwe, destûr da gelek malbatên ku nikaribûn fîdye bidin ku derkevin.{{Sfn|Runciman|1990|p=465}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 |weşanger=BRILL |tarîx=1987 |isbn=978-90-04-08265-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=7CP7fYghBFQC&q=saladin+balian+jerusalem+siege+-wikipedia+-%22Kingdom+of+Heaven%22+destroy+temple+mount&pg=PA1101&redir_esc=y }}</ref> [[Patrîk Herakliyusê Orşelîmê]] komkirinek organîze kir û beşdarî kir ku fîdye ji bo nêzîkî 18,000 welatiyên xizan da, û 15,000ên din jî wek kole hiştin. Birayê Selahedîn, Ehmedê Necmedîn, "ji Selahedîn hezar ji wan ji bo karanîna xwe xwest û dûv re ew di cih de berdan."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Crusades |sernav=Crusades {{!}} Definition, History, Map, Significance, & Legacy {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-10-26 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Piraniya leşkerên peya wek [[Xulamtî|xulam]] hatin firotin. Piştî girtina Orşelîmê, Selahedîn [[Cihûtî|cihûyan]] gazî kir û destûr da wan ku li bajêr bi cih bibin.{{Sfn|Scharfstein & Gelabert|1997|p=145}} Bi taybetî, niştecihên [[Eşkalon]] ku wargeheke mezin a cihûyan bû, daxwaza wî bersivandin.<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, rr 58–59</ref> [[Wêne:Français 5594, fol. 205 haut, Bataille de Tyr (1187).jpeg|thumb|250px|Mînîyatureke sedsala 15an ku êrîşeke xaçperestan li dijî artêşa Selahedîn nîşan dide. Beşek ji destnivîsa [[Les Passages d’Outremer|''Les Passages d’Outremer'']], ji hêla [[Sébastien Mamerot]] ve.]] [[Tîros (bajar)|Tîros]], li peravên [[Libnan]]a îro, bajarê dawî yê xaçperestan ê mezin bû ku ji aliyê hêzên misilmanan ve nehatibû girtin. Ji aliyê stratejîk ve, ji bo Selahedîn dê maqûltir bûya ku Tîros berî Orşelîmê bigire; lêbelê, Selahedîn ji ber giringiya bajêr ji bo îslamê, hilbijart ku pêşî li pey Orşelîmê biçe. Tîros ji aliyê [[Konradê Montferrat]] ve dihat fermandarkirin ku parastina wê xurt kir û du dorpêçên Selahedîn li ber xwe da.<ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav1=Runciman |pêşnav1=Steven |weşanger=CUP Archive |sal=1987 |isbn=9780521347716 |url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466 }}</ref> Di sala 1188an de, li Tortosayê, Selahedîn Guyê Lûzinyayê berda û ew vegerand cem jina wî [[Sibylla yê Orşelîmê]]. Ew pêşî çûn Treblûsê û dûrve çûn ber [[Entakya]]yê. Di sala 1189an de, wan xwest ku Tîros ji bo padîşahiya xwe vegerînin lê Konrad ku Guy wekî padîşah nas nedikir, qebûl nekir.<ref name=":25" /> Dûv re Guy dest bi dorpêçkirina [[Eka]]yê kir.{{Sfn|Eddé|2011|p=246}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Selahedîn bi şahbanû [[Tamar|Tamar yê Gurcistanê]] re di têkiliyên dostane de bû.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Jînenîgarnivîsê Selahedîn [[Behaedînê Şedad]] radigihîne ku, piştî fetihkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve, şahbanûya gurcî qasid şandin ba siltan da ku milkên desteserkirî yên keşîşxaneyên gurcî yên li Orşelîmê vegerîne.{{Sfn|Edbury||p=60}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Bersiva Selahedîn nehatiye tomar kirin, lê xuya ye ku hewlên şahbanûyê serketî bûne ji ber ku [[Yakûb yê Vitr]], piskoposê Ekeyê, radigihîne ku gurcî, berevajî heciyên din ên xiristiyan, bi alên xwe yên vekirî, destûr dane ku bi serbestî bikevin bajêr.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Herwiha Şedad îdia dike ku şahbûn Tamar di hewildanên xwe de ji bo bidestxistina bermayiyên [[xaça rastîn]] ji [[Împeratoriya Bîzansê|împeratoriya bîzansê]] çêtir pêşniyaz kiriye û 200,000 zêr pêşkêşî Selahedîn kiriye ku bermayiyan di [[şerê Hetînê]] de wekî xenîmet girtibû, lê bê encam maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Documents On Intercultural Communication In Mamluk Jerusalem: The Georgians Under Sultan An-Nssir Hasan In 759 (1358) |paşnav=Pahlitzsch |pêşnav=Johannes |weşanger=BRILL |tarîx=2008-01-01 |rr=38-39 |isbn=978-90-474-3303-3 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004165472.i-467.46 }}</ref>{{Sfn|Eastmond|1998|p=122-123}} Li gorî Bahaedîn, piştî van serkeftinan, Selahedîn li ser dagirkirina Ewropayê fikirî û got:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Historians of the Crusades |paşnav=Gabrieli |pêşnav=Francesco |weşanger=University of California Press |tarîx=1984 |rr=101 |isbn=978-0-520-05224-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=JU0eSxDCOmIC&redir_esc=y }}</ref> {{Quote|"Ez difikirim ku gava Xwedê serkeftinê li ser mayîna Filistînê bide min, ez ê axên xwe parve bikim, wesiyetnameyekê çêbikim ku daxwazên xwe diyar bike, dû re li ser vê deryayê ber bi welatên wan ên dûr ve biçim û li wir frankan bişopînim, da ku erdê ji her kesê ku baweriya xwe bi Xwedê nayne, an jî di vê hewldanê de bimire, azad bikim."}} === Xaçperesta sêyem === {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a sêyem}} {{Quote box|Bi heman awayî rast e ku comerdî û xwedaparêziya wî, bê fanatîzm, ew kulîlka lîberalî û nezaketê ku modela kronîkên me yên kevin bû, li Sûriyeya frankî ne kêmtir populerbûn ji axên îslamê bi dest xist.|author=René Grousset (nivîskar){{Sfn|Grousset|1970|195}}}} Hetîn û ketina [[Orşelîm]]ê bû sedema [[sefera xaçperestan a sêyem]] (1189–1192) ku qismî ji hêla "dehiya Selahedîn" a taybet di sala 1188an de hate fînansekirin. Qiral [[Richard I]] dorpêça [[Eka]]yê ya Guy bi rê ve bir, bajar fetih kir û nêzîkî 3,000 girtiyên şer ên misilman îdam kir.{{Sfn|Gillingham|1979|p=191}} Bahaedîn nivîsand: {{Quote|Sedemên vê komkujiyê bi awayên cuda têne vegotin; li gorî hin kesan, dîl hatine kuştin wekî tolhildan ji bo mirina wan xiristiyanên ku misilmanan ew kuştine. Yên din jî dibêjin ku padîşahê Îngilterê, dema ku biryar da ku hewl bide Eşkelonê fetih bike, piştî çûyîna xwe neaqilane dît ku ewqas dîl li bajêr bihêle. Tenê Xwedê dizane sedema rastîn çi bû.}} Artêşên Selahedîn di 7ê îlona 1191ê de di [[şerê Ersûfê]] de bi artêşa qiral Richard I re ketin şer ku tê de hêzên Selahedîn windahiyên giran dan û neçar man ku vekişin. Piştî şerê Ersûfê, Richard [[Tel-Avîv|Ceffa]] dagir kir û kelhên bajêr sererast kir. Di vê navberê de Selahedîn ber bi başûr ve çû, li wir kelhên Eşkelonê hilweşand da ku pêşî li vê bajarê giring ê stratejîk bigire ku li ser xaçerêya di navbera Misir û Filistînê de bû ku ne keve destê xaçperestan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's war |paşnav=Christopher Tyerman |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2006 |rr=460-462 |isbn=978-0-674-02387-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer }}</ref> [[Wêne:Ayyubid.png|thumb|[[Anatolya]] û [[Rojhilata Navîn]] li dora sala 1190an. Împeratoriya Selahedîn û herêmên xweser wî bi sor, û herêmên ku ji dewletên xaçperestan di navbera 1187 û 1189an de hatine standin jî bi pembe ne. Keskê vekirî herêmên xaçperestan ên ku piştî mirina Selahedîn sax man nîşan dide.]] Di çileya 1192an de, artêşa Richard I gundê Beyît Nûba dagirkir ku tenê diwanzdeh kîlometre dûrî Orşelîmê bû, lê bêyî ku êrîşî Bajarê Pîroz bike vekişiya. Di şûna wê de, Richard I ber bi başûr ve ber bi Eşkelon ve çû, li wir wî kelheyên xwe sererast kir. Di tîrmeha 1192an de, Selahedîn hewl da ku bi êrîşa li ser Ceffa gefê li fermandariya Richard I a li ser peravê bixwe.<ref name="Morris2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle Ages |paşnav=Morris Bishop |weşanger=Houghton Mifflin Co. |tarîx=2001 |rr=102 |isbn=978-0-618-05703-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/middleages00bish_0 }}</ref> Bajar ji aliyê Selahedîn hate dorpêçkirin; lêbelê, Richard I çend roj şûnda gihîşt wir û artêşa Selahedîn di şerekî li derveyî bajêr de têk bir.<ref name="Morris2001" /> [[Şerê Ceffayê (1192)]] bû şerê leşkerî yê dawî yê sefera xaçperestan a sêyem. Piştî ku Richard I Ceffayê ji nû ve dagir kir û kelhên wê sererast kir, ew û Selahedîn dîsa li ser şert û mercan nîqaş kirin. Di dawiyê de Richard I li hev kir ku kelhên Eşkelonê hilweşîne, di heman demê de Selahedîn li hev kir ku kontrola xaçperestan a li ser perava Filistînê ji [[Tîros (bajar)|Tîros]] heta Ceffayê nas bike. Dê destûr bê dayîn ku xiristiyan wekî heciyên bêçek biçin Orşelîmê û padîşahiya Selahedîn dê di sê salên pêş de bi dewletên xaçperest re di aştiyê de be.{{Sfn|Rilley-Smith|2005|p=146}} == Mirin == [[Wêne:Graf Saladin Damascus.JPG|thumb|Gora Selahedînê Eyûbî li Şamê]] Selahedîn di 4ê adara 1193an (27 Sefer 589 Hicrî) de li Şamê ji ber tayê mir,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Önal |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=239 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> ne demek dirêj piştî çûyîna qiral Richard I. Di dema mirina xwe de, Selahedîn perçeyek zêr û çil perçe zîv hebûn. Wî dewlemendiya xwe ya mezin dabû bindestên xwe yên belengaz û tiştek ji bo merasîma cenazeyê wî nehiştibû.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=19}} Ew di goristanekê de li baxçeyê li derveyî Mizgefta Emewî li Şamê, Sûriyeya îro, hate defînkirin.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=25}} Di destpêkê de gor beşek ji kompleksek bû ku dibistanek jî di nav de bû, ''Medreseya el-Ezîziye'' ku ji bilî çend stûn û kemerek hundurîn hindik maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/mausoleum_of_saladin |sernav=Mausoleum of Saladin - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Heft sedsalan şûnda, împerator [[Wilhelm II]] yê Almanyayê sarkofagek mermerî ya nû ji bo goristanê bexş kir. Lêbelê, sarkofaga orîjînal nehat guheztin; li şûna wê, goristan ku ji bo mêvanan vekirî ye, naha du sarkofag hene: ya mermerî ya li kêlekê hatî danîn û ya darîn a orîjînal ku gora Selahedîn vedişêre.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The library of the Palestine Pilgrims' Text Society |paşnav=Palestine Pilgrims' Text Society |pêşnav=London |weşanger=London Committee of the Palestine Exploration Fund |tarîx=1896-97 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/libraryofpalesti13paleuoft }}</ref> Di salên piştî mirina wî de, ji nû ve avakirina avahiya desthilatdariya xanedana eyûbiyan pêk hat: Çend kur û hevkarên wî yên nêzîk li Misir, Sûriye û Kurdistanê kontrola deverên Misir, Sûriye û Mezopotamyayê girtin destê xwe. Mînakî, kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] li Şamê împeratorî girt destê xwe, di heman demê de kurekî din, [[Ezîz Osman]], li Misirê xebitî. Ev yek berê jî parçebûnek diyarkirî ya yekîtiya mezin a ku Selahedîn carekê ava kiribû nîşan da - ku di demek dirêj de hevgirtina împeratoriyê dijwartir kir.<ref name="Arens2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Arens |pêşnav=Meinolf |tarîx=2025-01-24 |sernav=Johannes Willms: Louis XIV. Der Sonnenkönig und seine Zeit, München: C. H. Beck Verlag 2023, 532 S. |url=https://doi.org/10.1163/15700739-07701012 |kovar=Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte |cild=77 |hejmar=1 |rr=104–106 |doi=10.1163/15700739-07701012 |issn=0044-3441 }}</ref> [[Wêne:Damascus-SaladinTomb.jpg|thumb|Goristana Selahedîn Eyûbî li keleka Mizgefta Emewî li Şamê]] Cih û mîmariya goristana wî - goristana Selahedîn - xwedî giringiyeke sembolîk e: Ew rasterast li bakurê Mizgefta Emewiyan a mezin li Şamê ye û tenê çend sal piştî mirina wî hatiye avakirin. Cihêkirina bi zanebûn di nav Bajarê Kevin de - li şûna goristaneke derdorê - statuya Selahedîn û niyeta danîna wî ya daîmî di bin bala civaka bajêr de destnîşan dike.<ref name="Arens2025" /> Gora wî di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de ji aliyê civaka parastinê ve jî giringîyek giring wergirt: kolandin û restorasyon di destpêka salên 1870 û 1880an de dest pê kirin û avahiyek nû ya mermerî li Împeratoriya Osmanî hate zêdekirin. Wekî din, ev yek aliyek siyasî nîşan dide: parastin û girîngiya gora Selahedîn ne tenê ji ber sedemên olî û çandî bû, lê di heman demê de wekî sembolek nasnameya neteweyî û meşrûiyeta dîrokî li [[Rojhilata Navîn]] hate bikaranîn.<ref name="Arens2025" /> == Malbata wî == [[Wêne:AYYUBIDS 14218-The Mohammadan Dynasties Chronological And Genealogical Tables With Historical Introductions 0114.jpg|thumb|300px|Malbata eyûbiyan]] Li gorî agahiyên ku Selahedîn di dawiya serdema xwe de daye, [[Îmamedîn Îsfehanî]] lîsteyek ji kurên Selahedîn û çîrokên jidayikbûna wan berhev kiriye.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=كتاب الروضتين في اخبار الدولتين: ١ |tarîx=1871 |rr=676-677 |ziman=ar |url=https://books.google.at/books?id=prllAAAAcAAJ&pg=RA5-PA76&redir_esc=y }}</ref> Endamên navdar ên nifşên Selahedîn ku Îmad rêz kiriye ev in: * [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal Nûredînê Elî]], mîrê Şamê (jdb. {{Derdora}} 1169ê li Şamê - m. 1225an) * [[Ezîz Osman|Ezîz Îmamedîn Ebû Feth yê Osman]], siltanê Misirê (jdb. 4ê çileya 1172an li Misirê - m. 1198an) * [[Zahir Xezî|Zahir Xiyatê Mensûr Xezî]], mîrê Helebê (jdb. {{Derdora}} 1173an li Misirê - m. 1216an) * [[Mûazem Tûranşahê Seleh]] (jdb. {{Derdora}} 1181an li Helebê - m. 1260an li Misirê) Kurên ku Îmamedîn navnîş kiriye panzdeh in, lê li cîhek din ew dinivîse ku ji Selahedîn hivdeh kur û keçek li pey xwe hiştiye. Tê gotin ku keça Selahedîn bi pismamê xwe [[Kamîlê Edil]] re zewiciye. Dibe ku Selahedîn zarokên din jî hebûn ku berî wî mirine. Kurek, Zahir Dawud, ku Îmamedîn wî wekî heştemîn navnîş kiriye, di nameyek ku ji hêla wezîrê wî ve hatiye nivîsandin de wekî kurê diwanzdehemîn ê Selahedîn tê tomar kirin.<ref name=":5" /> Derbarê jin û xulam-jinên Selahedîn de zêde tişt nayê zanin. Wî di sala 1176an de bi [[Îsmetedîn Xatûn]], jina [[Nûredîn Zengî]], re zewicî. Zarokên wê tunebûn. Yek ji jinên wî, Şemse, ligel kurê wê Ezîz di gora [[Îmam Şafiî]] de hatin defînkirin.{{Sfn|Ruciman||p=79-80}} == Tesîra wî == === Tesîra wî li ser kurdan === [[Wêne:King (Saladin from Egypt) from Court Game of Geography MET DP862906.jpg|thumb|200px|Selahedîn Eyûbî]] Selahedîn, ku bi erebî wekî ''Ṣelāh ad-Dīn Yūsuf ibn Eyyūb'' tê nasîn, di dîrok, bîr û nasnameya [[kurd]]an de cihekî aloz û piralî girtiye. Her çend kariyera wî ya siyasî û leşkerî di çarçoveyek fireh a îslamî û [[Rojhilata Navîn]] de pêşketiye ne ku di çarçoveyek taybetî ya kurdî de, lê belê eslê wî yê kurdî bandorek mayînde li ser awayê ku kurd mîrata xwe ya dîrokî fam dikin kiriye.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Bi sedsalan, Selahedîn ji siltanekî serdema navîn veguheriye kesayetek sembolîk ku serokatiya kurd, berxwedan û kapasîteya yekîtiyê di nav pirrengiyê de temsîl dike.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Jiyan û kirinên wî ji hêla dîroknas, rewşenbîr û tevgerên neteweperwer ên kurd ve bi gelek awayan hatine şîrovekirin ku her yek ji wan îdealên ku li gorî çarçoveyên xwe yên siyasî û çandî ne li ser wî pêşkêş kirine. Di serdema pêşnûjên de, nivîskarên kurd kêm caran balê dikişandin ser paşxaneya etnîkî ya Selahedîn. Kronîknivîsên serdema navîn, hem misilman û hem jî xiristiyan, bi gelemperî wî wekî ''şampiyonê'' ''îslamê'' an jî hikûmdarê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] pêşkêş dikirin, ne wekî nûnerê tu nasnameyeke etnîkî.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Têgeha neteweperweriya kurdî, wekî ku tenê di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de derket holê, di serdema Selahedîn de tine bû.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Digel vê yekê, rastiya ku ew di şaxa [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] ya eşîra [[Xanedana Hecbaniyan|hecbaniyan]] li Tikrîtê de ji dayik bûye, ji bo ramanwerên kurd ên paşê ku dixwestin gelê kurd di nav vegotina şaristaniya mezin a Rojhilata Navîn de bi cih bikin, bû lengerek dîrokî ya giring.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life of Saladin |paşnav1=ibn Shaddad |pêşnav1=Baha ad-Din |weşanger=Committee of the Palestine Exploration Fund |sal=2014 |rûpel=420 |isbn=978-1-4021-9246-3 |cih=Minnesota |url=https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210512151617/https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |roja-arşîvê=12 gulan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Bilindbûna wî ji malbateke leşkerî ya kurd bo hikûmdarê Misir û Sûriyeyê ji nifşên paşê re potansiyela takekesên kurd nîşan da ku di asta transherêmî de serokatiyê û naskirinê bi dest bixin.<ref>Andrew S. Ehrenkreutz, Saladin (State University of New York Press, 1972), rr. 44–45</ref> Di dawiya serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û destpêka [[serdema nû]] de, zanyarên kurd dest bi keşfkirina Selahedîn kirin wekî beşek ji vejîneke çandî ya berfirehtir.<ref>The Encyclopaedia of Islam, Volume 5, 1986, rr. 822</ref> Berhemên wekî [[Şerefname]]ya [[Şerefxanê Bidlîsî]] (1597) wî wekî yek ji kurdên navdar ku li derveyî welatê xwe mezinbûn bi dest xistibûn, behs kirin.<ref name="Tabbaa31">{{harvnb|Tabbaa|1997|p=31}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&q=Sharafnama&pg=PA28 }}</ref> Her çend vegotina Bidlîsî ji neteweperestiyê bêtir şecere û xanedanî bû jî, wê bingeh ji bo şîrovekirinên nû yên pêşerojê danî.<ref name="Angold391">{{harvnb|Angold|2006|p=391}}</ref> Di sedsala nozdehan de, dema ku rewşenbîrên kurd di bin zextên navendîbûna osmanî û bandora ewropî de dest bi eşkerekirina nasnameyek kolektîf kirin, Selahedîn wekî sembolek guncan a potansiyela kurd derket holê.<ref name="FageOliver37-38">{{harvnb|Fage|Oliver|1977|pp=37–38}}</ref> Ew wekî delîl hate nîşandan ku kurd dikarin dewletparêzî, serokatiya leşkerî û sofîstîkebûna çandî wekhevî ereb, faris an tirkan bin.<ref name="FageOliver37-38" /> Di destpêka sedsala 20an de, di dema hilweşîna împeratoriya osmanî û bilindbûna neteweperestiya nû de, ramanwerên kurd ên wekî [[Celadet Alî Bedirxan]] û yên din ên ku di kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] de dinivîsandin, Selahedîn wekî mînakek ji bo beşdariya kurdan di şaristaniya îslamî de bi nav kirin.''{{sfn|Minorsky|1953|pp=136}}'' Van rewşenbîran ew ne wekî kesayetek cudaxwaz, lê wekî nîşanek nîşan dan ku kurdan di dîrokê de roleke giring di parastin û dewlemendkirina civaka misilmanan de lîstine.{{sfn|Minorsky|1953|pp=137}} Çerxa Bedirxan û tevgerên wekhev wêneya Selahedîn bikaranîn da ku li dijî vegotinên ku kurdan wekî derdorê an eşîrî nîşan didan derkevin.<ref>Houtsma, M. Th (1993). E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936. Brill. p. 164. {{ISBN|978-90-04-09790-2}}</ref> Serkeftina wî di yekkirina gelên cihêreng di bin armancek hevpar de wekî modelek ji bo armancên siyasî yên kurdan xizmet kir - çi ji bo xweseriyê di nav dewletek mezintir de be an jî ji bo xweseriya neteweyî be.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic Perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Psychology Press |tarîx=1999 |rr=332 |isbn=978-1-57958-210-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6UP-vjDzbB8C }}</ref> [[Wêne:Selahaddin Eyyubi El Kurdi.jpg|thumb|Potreya Selahedîn Eyûbî di sedsala 14an]] Di [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] nû de, Selahedîn roleke hîn giringtir girtiye ser xwe. Peyker, abîdeyên dîrokî û saziyên giştî yên bi navê wî li seranserê [[Başûrê Kurdistanê]] û diyasporaya kurd hene.<ref name="Catlos425">{{harvnb|Catlos|1997|p=425}}</ref> [[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr|Zanîngeha Selahedîn a li Hewlêrê]] ku di sala 1968an de hatiye damezrandin, wekî yek ji rêzgirtinên herî berbiçav ên mîrata wî di civaka kurd a hemdem de radiweste.<ref name="Catlos425" /> Ji bo gelek kurdan, Selahedîn hem serbilindiya bi eslê xwe kurd û hem jî girêdanek bi cîhana îslamî ya berfirehtir re temsîl dike.<ref name="Catlos425" /> Rêberên siyasî yên kurd, di nav de yên ji paşxaneyên îdeolojîk ên cihêreng - çi neteweperestên sekuler bin an tevgerên olî - navê wî wekî sembolek yekgirtî bikar anîne ku ji dabeşbûnên navxweyî derbas dibe.<ref name="Flinterman16-17">{{harvnb|Flinterman|2012|pp=16–17}}</ref> Di dîroka kurdî de, gelek caran Selahedîn wekî kesayetiyek pêşkêş tê nîşankirin ku hebûna dîrokî ya kurdan li herêmên sereke yên Rojhilata Navîn, bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriye]] nîşan dide. Kariyera wî li van axan wekî bîranînek tê dîtin ku bandora kurdan ji herêmên çiyayî yên ku bi kevneşopî bi [[Kurdistan]]ê ve girêdayî ne pir wêdetir çûye.<ref name="DalyPetry226">{{harvnb|Daly|Petry|1998|p=226}}</ref> Di vê wateyê de, mîrata Selahedîn piştgiriyê dide vîzyonek ku kurd ne wekî çiyayîyên îzolekirî lê wekî beşdarên yekgirtî di dîroka hevpar a herêmê de dibînin.<ref name="Shatzmiller57-58">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=57–58}}</ref> Ev şîrove bi taybetî di hewldanên rewşenbîrên kurd de ji bo şerkirina li dijî marjînalîzekirinê di dîrokên neteweyî de ku ji hêla vegotinên ereb, farisî an tirkî ve serdest in, giring bûye.<ref name="Shatzmiller59-60">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Di heman demê de, şîroveyên kurdî yên li ser Selahedîn ne yekreng in.<ref name="Shatzmiller59-602">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Hin ramanwerên neteweperwer nebûna ajandaya wî ya eşkere ya kurdî rexne kirine û destnîşan kirine ku desthilatdariya wî xweserî an çanda kurdî nedaye pêşiyê.<ref name="Jackson36">{{harvnb|Jackson|1996|p=36}}</ref> Ew destnîşan dikin ku dewleta Selahedîn piretnîkî bû û dilsoziya wî di serî de ji îslamê re bû ne ji tu komeke etnîkî re.<ref name="HouraniRuthven131">{{harvnb|Hourani|Ruthven|2002|p=131}}</ref> Lêbelê, tewra ev dengên rexnegir jî qebûl dikin ku paşxaneya wî ya kurdî û torên malbatê di jiyana wî ya zû û kariyera wî de roleke avaker lîstine.<ref name="Jackson36" /> Xanedana eyûbî bi xwe çend xizm û fermandarên kurd dihewîne ku piştî mirina Selahedîn herêmên sereke birêve birine, bi vî rengî hebûna kurd a domdar di avahiyên siyasî yên sedsala sêzdehan de misoger kiriye.<ref name="DalyPetry239-240">{{harvnb|Daly|Petry|1998|pp=239–240}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa |paşnav1=Fage |pêşnav1=J. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=28 |isbn=978-0-521-20981-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C&dq=ayyubid+Feudal&pg=PA28 |paşnav2=Oliver |pêşnav2=Roland }}</ref> Dengvedana sembolîk a Selahedîn a nû di nav kurdan de têkiliya di navbera dîrok û siyaseta nasnameyê de jî nîşan dide. Rêberên kurd di demên krîtîk ên têkoşînê de mîrata wî bikar anîne. Bo nimûne, di serhildanên kurdan ên sedsala 20an de, behsa Selahedîn di wêje, axaftin û gotûbêjên siyasî de wekî çavkaniyek îlham û rewatiyê xuya bû. Wêneya wî ji hêla hem tevgerên neteweperest ên sekuler ên wekî [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve û hem jî ji hêla komên bi awayekî olî ve hatine destnîşankirin ku tekez li ser dîndarî û serokatiya wî ya exlaqî dikin, hatiye seferber kirin. Di vê rola dualî de, Selahedîn wekî pirek di navbera aliyên sekuler û olî yên nasnameya kurdî de xizmet dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=State and Rural Society in Medieval Islam: Sultans, Muqta's and Fallahun |paşnav=Sato |pêşnav=Tsugitaka |weşanger=BRILL |tarîx=2021-12-06 |rr=51–52 |isbn=978-90-04-49318-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BGZjEAAAQBAJ&dq=the+iqta+system+of+Egypt+and+Syria+under+the+Ayyubids&pg=PA42 }}</ref> Di wêje û hunerê de, mîrata kurdî ya Selahedîn îlhama helbestvan, romannivîs û çêkerên fîlman daye ku dixwazin berdewamiya çandî ya gelê kurd piştrast bikin.<ref name="Lev11">{{harvnb|Lev|1999|p=11}}</ref> Şekilê wî di berhemên bi [[Zimanê kurdî|zimanê Kurdî]] de xuya bûye ku dîroka serdema navîn bi perspektîfa nasnameyê ji nû ve şîrove dikin.<ref name="Lev11" /> Di van wêneyan de, Selahedîn pir caran ne tenê wekî rizgarkerê [[Orşelîm]]ê, lê di heman demê de wekî kurê çiyayên kurdan ku gihîştiye asta gerdûnî tê xuyang kirin.<ref name="Lev11" /> Ev motîf wê ramanê xurt dike ku [[çanda kurdî]] dikare kesayetên bi giringiya dîroka cîhanî hilberîne, û li dijî vegotinên marjînalîzm an bindestiyê derkeve.<ref name="Lev11" /> Di perwerdehiya hemdem a kurdî û çanda populer de, navê Selahedîn hîn jî serbilindî û xwestekan tîne bîra mirov. Di bernameyên dibistanê yên li hin deverên Başûrê Kurdistanê de behsa wî wekî lehengekî neteweyî tê kirin, di heman demê de dramayên televîzyonê û festîvalên çandî bîranîna wî pîroz dikin.<ref name="Sato134">{{harvnb|Sato|2014|p=134}}</ref> Rojbûna wî û serketinên wî yên mezin, wekî [[Şerê Hetînê]] (1187), carinan di çarçoveyek fermî û populer de têne bîranîn. Bi rêya van pratîkan, hikûmdarên eyûbî di bîra kolektîf a pêvajoya avakirina neteweya kurd de cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab painting |paşnav1=Ettinghausen |pêşnav1=Richard |weşanger=New York : Rizzoli |tarîx=1977 |rr=114–115 |isbn=978-0-8478-0081-0 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/114/mode/2up }}</ref> Erdnîgariya siyasî ya Kurdistana îro awayê şîrovekirina bandora Selahedîn bêtir şekil dide. Di nav dîyasporaya kurd a li Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]] de, çîroka Selahedîn pir caran wekî nîşanek çandî di pêşangeh, konferansên akademîk û bûyerên civakî de xizmet dike ku hewl didin beşdariyên kurdan di dîroka cîhanê de ronî bikin.<ref name="Yeomans104-105">{{harvnb|Yeomans|2006|pp=104–107}}</ref> Bi kurtasî, bandora Selahedîn li ser kurdan hem dîrokî û hem jî sembolîk e.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=[[Denise Natali|Natali]] |pêşnav=Denise |sal=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |s2cid=220375529 }}</ref> Di dîrokê de, hilkişîna wî ji eslê xwe kurd ber bi lûtkeya hêzê di cîhana îslamî de wekî delîlek ji bo beşdariya kurdan di şekildana siyaseta Rojhilata Navîn a serdema navîn de radiweste. Bi awayekî sembolîk, wêneyê wî ji kurdên îro re çavkaniyek serbilindî, yekîtî û rewatiyê di lêgerîna wan a berdewam a naskirinê de peyda kiriye. Çi wekî lehengek neteweyî yê kurd, reformîstek îslamî, an kesayetek gerdûnî ya edaletê were pîrozkirin, Selahedîn di hişmendiya dîrokî ya kurdan de stûnek navendî dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dockstader |pêşnav1=Jason |paşnav2=Mûkrîyan |pêşnav2=Rojîn |tarîx=2022 |sernav=Kurdish liberty |kovar=[[Philosophy & Social Criticism]] |cild=48 |hejmar=8 |rr=1174–1196 |doi=10.1177/01914537211040250 |doi-access=free }}</ref> Hebûna wî ya domdar di raman û çanda kurdî de nîşan dide ka çawa bîra dîrokî dikare bi berdewamî ji nû ve were şîrovekirin da ku hewcedariyên nasnameyên pêşkeftî bicîh bîne.<ref name="Peterson26">{{harvnb|Petersen|1996|p=26}}</ref> === Di cîhana îslamî de === Bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan ji temenê wî û destkeftiyên siyasî yên tavilê yên xanedana eyûbiyan wêdetir diçe.<ref name="Shillington438">{{harvnb|Shillington|2005|p=438}}</ref> Ew di nav şaristaniya îslamî de bûye sembola îdealên edalet, yekîtî, dîndarî û şovalyetiyê û di xeyala kolektîf a misilmanan de li herêm û sedsalan wekî yek ji kesayetên herî mayînde xizmet dike.<ref name="LyonsJackson8">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=8}}</ref> Mîrata wî dilsoziya olî, pragmatîzma siyasî û serokatiya exlaqî bi awayekî ku wî kiriye arketîpek hikûmdarê misilman ê îdeal, li hev dicivîne.<ref name="LyonsJackson8" /> Ji kronîkvanên îslamî yên serdema navîn bigire heya neteweperestên ereb ên nû û ramanwerên pan-îslamî, Selahedîn hem wekî lehengek dîrokî û hem jî wekî mînakek exlaqî hatiye nîşandan ku mînaka wî ji serdema wî derbas dibe.<ref name="LyonsJackson8" /><ref name="LyonsJackson14">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=14}}</ref><ref name="Burns142">{{Harvnb|Burns|2005|p=142}}</ref> Di dema jiyana xwe de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan tavilê û kûr bû. Piştî dehsalan ji parçebûna siyasî ya piştî hilweşîna [[Împeratoriya Selcûqiyan|selcûqiyan]], xurtkirina Misir, Sûriye, [[Bakurê Kurdistanê]] û hin beşên [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistanê]] temsîla yekbûneke berbiçav a deverên sereke yên îslamî di bin yek desthilatdariyê de kir.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=57}} Vê hevgirtina siyasî bingeha hêzek nû di rûbirûbûna cîhana misilmanan bi dewletên [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] re peyda kir.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vegerandina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve di sala 1187an de, piştî Şerê Hetînê yê biryardar, wekî serkeftinek bi rêberiya xwedayî hate hesibandin ku rûmeta misilmanan û baweriya olî piştî nêzîkî nod sal kontrola xiristiyanan li ser bajêr vegerand.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vê bûyerê hesta hevgirtina îslamê ji nû ve zindî kir û yek ji beşên herî pîroz di dîroka misilmanan de dimîne.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} [[Wêne:Egypt stamp Tomb of aggressors (1957), Saladin.jpg|thumb|250px| Pûl ji Misirê, Çapa 1957, GORA ÊRÎŞKARAN: Selahedîn û Şerê Hatînê]] Nivîskarên dîrokî yê misilman ên hemdem wekî [[Elî îbn Elesîr]], [[Behaedînê Şedad]], û Îmamedînê Îsfehanî Selahedîn wekî mînakek ji dîndarî û edaletê pêşkêş kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Wan pabendbûna wî ya bi cîhadê re ne tenê wekî kampanyayek leşkerî lê wekî hewldanek exlaqî û manewî tekez kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Berevajî gelek hikûmdarên serdema xwe, Selahedîn pir caran wekî dûrketina ji luksa kesane, parastina dilnizmiyê û nîşandana comerdî li hember dijminên xwe jî dihat wesifandin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Reftarên wî yên li hember xaçperestan têkçûyî piştî fetihkirina Orşelîmê - ku bi dilovanî û danûstandinê bêtir ji tolhildana girseyî ve hate nîşankirin - wekî delîlên pabendbûna wî bi exlaqê îslamî yê dilovanî û aramiyê hate şîrove kirin.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}} Ev reftar bi tundî berevajî komkujiyên xaçperestan ên 1099an bû, wêneya wî wekî hikûmdarekî ku îdeala [[Quran]]ê ya dilovaniyê di serfiraziyê de temsîl dike, xurt kir.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}}<ref name="Burns147">{{Harvnb|Burns|2005|p=147}}</ref> Hikûmeta Selahedîn bandoreke mayînde li ser cîhana misilmanan jî hişt. Wî li seranserê Misir û Sûriyeyê gelek [[medrese]], nexweşxane û weqfên xêrxwazî ​​(waqf) ava kirin, ku gelek ji wan bi sedsalan dom kirin. Van saziyan ne tenê ji bo [[sunîtî]] hebû, bi taybetî ya medreseya [[şafiî]] ku ew pê ve girêdayî bû, pêşve xistin, lê di heman demê de wekî navendên îdarî ji bo yekbûna rewşenbîrî û civakî ya dewleta wî jî xizmet kirin.<ref name="madainkubra">{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |sernav=Madrasa Nuriya al-Kubra |malper=Madain Project |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507215612/https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |roja-arşîvê=7 gulan 2020 }}</ref> Bi pêşvebirina zanistiya sunî û sinordarkirina bandora mîrata [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya [[Fatimî|fatimiyan]] li Misirê, Selahedîn roleke sereke di ji nû ve şekildana peyzaja olî ya rojhilatê [[Deryaya Navîn]] de lîst. Ji nû ve avakirina desthilatdariya sunî li [[Qahîre]]yê bingeha geşbûna rewşenbîrî ya paşê di bin [[Dewleta Memlûkan|memlûkan]] de danî, yên ku xwe wekî mîratgirên mîsyona wî didîtin.<ref name="archnet-nuriya">{{Jêder-malper |url=https://archnet.org/sites/1840 |sernav=Madrasa al-Nuriyya al-Kubra (Damascus) |malper=Archnet |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200729011551/https://archnet.org/sites/1840 |roja-arşîvê=29 tîrmeh 2020 }}</ref><ref name="Burns148-9">{{Harvnb|Burns|2005|pp=148–149}}</ref> Bi demê re, wêneya Selahedîn wekî yekkerê cîhana misilmanan aliyekî nêzîkî mîtolojîk bi dest xist.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=Les périples de Kalila et Dimna: quand les fables voyagent dans la littérature et les arts du monde islamique |paşnav1=Brac de La Perrière |pêşnav1=Éloïse |weşanger=Brill |rûpel=107 |isbn=978-90-04-46710-1 |cih=Leiden Boston |paşnav2=EL Khiari |pêşnav2=Aïda |paşnav3=Vernay-Nouri |pêşnav3=Annie }}</ref> Di demên dagirkirina biyanî an jî nebûna yekîtiya navxweyî de, ramanwerên misilman bi berdewamî navê wî wekî modelek serokatiyê bi kar anîn.<ref name=":6" /> Di dema dagirkirinên [[Împeratoriya Mongolî|mongolan]] ên sedsala 13an de, dîroknas ji nebûna kesayetiyek wekî Selahedîn ku bikaribe ummetê li dijî gefên hebûnî bicivîne, gazinan dikirin.<ref name="Werthmuller2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Coptic Identity and Ayyubid Politics in Egypt, 1218-1250 |paşnav=Werthmuller |pêşnav=Kurt J. |weşanger=American Univ in Cairo Press |sal=2010 |rr=16, 125 |isbn=978-977-416-345-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=RrxIBXFUGV8C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |lînka-nivîskar=Christopher Tyerman |weşanger=Penguin |sal=2006 |rûpel=350 }}</ref> Di sedsalên paşîn de, dîroknas û helbestvanên osmanî wî wekî pêşengê mîsyona parastina îslamê ya împeratoriya xwe pîroz kirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Nimûneya wî bandor li ramana [[sofî]] jî kir ku dilnizmî û xweragirtina wî wekî nîşaneyên dîsîplîna giyanî hatin şîrovekirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Hin nivîskarên sofî Selahedîn wekî hikûmdarekî ku otorîteya wî ya dinyayî bi dilsoziya wî ya hundurîn pîroz bûye, didîtin, têkoşîna derveyî ya [[cîhad]]ê bi têkoşîna navxweyî ya giyan re tevlihev dikir.<ref name="Werthmuller2010" /><ref name="Burns151">{{Harvnb|Burns|2005|p=151}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav=Setton |pêşnav=Kenneth M. |weşanger=Univ of Wisconsin Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-299-04844-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2dsycrclykIC&pg=PA695 |paşnav2=Wolff |pêşnav2=Robert Lee |paşnav3=Hazard |pêşnav3=Harry W. }}</ref> [[Wêne:SaladinRexAegypti.jpg|thumb|Selahedîn di destnivîsekî sedsala 15an de]] Di [[serdema nû]] de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan di nav rabûna [[kolonyalîzm]], neteweperwerî û tevgerên pan-îslamî de giringiyeke nû bi dest xistiye.<ref name="Aziz2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Aziz |pêşnav=M. A. |tarîx=2009 |sernav=The Origins of Arab Nationalism |url=https://www.jstor.org/stable/24711051 |kovar=Pakistan Horizon |cild=62 |hejmar=1 |rr=60 |issn=0030-980X |jstor=24711051 }}</ref> Di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, reformîstên wekî [[Cemaleddîn Efganî]] û Mihemed Ebduh Selahedîn wekî modelek dîrokî ji bo vejandina yekîtiya misilmanan û hêza exlaqî li hember serdestiya rojavayî destnîşan kirin.<ref name="Aziz2009" /> Şîyana wî ya derbasbûna ji dabeşbûnên mezhebî û seferberkirina gelên cihêreng di bin armanceke îslamî ya hevpar de, bû xalek kombûnê ji bo rewşenbîrên ku ji bo îslameke nûjen û reformkirî ku dikare mezinbûna xwe ya berê vegerîne, parêzvaniyê dikirin.<ref name="Aziz2009" /> Behskirina navê wî di axaftin, wêje û gotûbêjên siyasî de hem berxwedana li dijî împeriyalîzmê û hem jî xwesteka ji bo hevgirtinek pan-îslamî ya nûvekirî sembolîze kir.<ref name="Aziz2009" /> Di serdema neteweperestiya erebî de di nîvê sedsala 20an de, mîrata Selahedîn di nav vegotineke berfirehtir a têkoşîna dijî kolonyalîzmê û serbilindiya çandî de hate entegrekirin. Rêberên wekî [[Cemal Ebdul Nasir]] ê Misirê û [[Hefîz Esed]] ê Sûriyeyê wî wekî temsîliyetek dîrokî ya hêz û yekîtiya ereban bi nav dikirin.<ref name="Anderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Modern Middle East: rulers, rebels, and rogues |paşnav=Anderson |pêşnav=Betty S. |weşanger=Stanford University Press |sal=2016 |rr=119–120 |isbn=978-0-8047-9875-4 |cih=Stanford }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://serbestiyet.com/featured/yuzyilin-casusu-esref-marvan-45256/ |sernav=Yüzyılın casusu Eşref Marvan |malper=Serbestiyet |tarîx=2020-11-15 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> Her çend Selahedîn ji hêla etnîkî ve kurd bû jî, şîroveyên neteweperestiya ereb rola wî wekî rêberê misilman ê cîhana erebî ku Orşelîm ji nû ve ava kir û şaristaniya îslamî li dijî êrîşa ewropî parast, tekez kirin. Abîdeyên ku ji bo rûmeta wî hatine çêkirin - wekî peykerê navdar ê li nêzî [[Şam|keleha Şamê]] - şahidiya cihê wî yê navendî di xeyala dîrokî ya erebî ya nû de dikin.<ref name="Anderson2016" /> Ev desteserkirina wêneya Selahedîn hem aliyên neteweperestiya sekuler û hem jî yên îslamî yên balkêşiya wî ya domdar nîşan da: ew di heman demê de wekî rizgarkerê axa ereban û wekî xizmetkarekî edaleta îlahî hate nîşandan.<ref name="Anderson2016" /> [[Wêne:Saladin's Posthumous coin.png|thumb|Diravekî Selahedîn ji sedsala 12an]] Di warê zanistên îslamî de, navê Selahedîn hîn jî sembola rêveberiya dadperwer û serokatiya exlaqî ye. Teorîsyen û dîroknasên siyasî yên di cîhana misilmanan de pir caran wî wekî pîvanek ji bo desthilatdariya rewa bi nav dikin - kesek ku erkên olî bi dewletparêziya pragmatîk re hevseng kir. Serweriya wî pir caran bi ya reformîst û yekgirtîyên din ên îslamî re tê berhev kirin, wekî [[Omer|Omer îbn el-Xetab]] an [[Nûredîn Zengî]].<ref name="Tibi1990">{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Nationalism A Critical Enquiry |paşnav=Tibi |pêşnav=Bassam |weşanger=Palgrave Macmillan |sal=1990 |rr=161–177 |isbn=978-1-349-20804-3 |çap=2 }}</ref> Bi van têkiliyan, Selahedîn mijarek dubare di ramana siyasî ya îslamî de temsîl dike: hikumdarê îdeal ku rêziknameyê sererast dike, baweriyê diparêze û bi dadperwerî hukum dike. Nimûneya wî beşek ji nîqaşên hemdem ên li ser bingehên exlaqî yên serokatiyê di civakên bi piraniya misilmanan de dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurvitz |pêşnav=Nimrod |tarîx=December 2006 |sernav=Muhibb ad-Din al-Khatib's Semitic Wave Theory and Pan-Arabism |kovar=Middle Eastern Studies |cild=29 |hejmar=1 }}</ref> Bandora Selahedîn li ser çand û perwerdehiya îslamî ya nû jî heye. Çîroka jiyana wî li dibistanan tê hînkirin û di wêjeya dîrokî, fîlm û rêzefîlmên televîzyonê de li seranserê cîhana misilmanan tê nîşandan. Di vegotinên populer de, ew ne tenê ji bo serketinên xwe, lê ji bo pabendbûna wî bi fezîletên îslamî - durustî, dilnizmî û bexşandinê - tê pîrozkirin. Bi vî rengî, wêneya wî ji bîrdoziya siyasî derbas dibe û bi hişmendiya exlaqî ya misilmanan bi gelemperî diaxive. Wênekirina wî di medyayê de pir caran ji bo ji nû ve piştrastkirina îhtîmala serokatiya rast di nav aloziya siyasî ya nûjen de xizmet dike. Ji bo gelek misilmanan, Selahedîn hêviya ku bawerî û edalet dikarin di rêveberiyê de bi hev re bijîn temsîl dike, û mînakek berevajî têgihîştina gendelî an zordariyê pêşkêş dike. Di sedsalên 20 û 21ê de, mîrata Selahedîn berdewam kiriye ku tevgerên olî û siyasî îlham bike ku dixwazin yekîtiya misilman ji nû ve bi dest bixin. Rêxistin û înîsiyatîfên çandî yên pan-îslamî pir caran mîrata wî wekî sembola berxwedanê li dijî dabeşbûn û serdestiya biyanî bi nav dikin. Vegerandina Orşelîmê ji aliyê wî ve di gotûbêjên hemdem ên li dora [[Şerê Îsraêl û Hemas|nakokiya Îsraêl û Filistînê]] de xwedî dengek taybetî ye, ku zanyar û rêberên misilman mînaka wî wekî modelek sebir û serkeftina exlaqî bi nav dikin.<ref name="nervana1112012">{{Jêder-malper |url=https://nervana1.org/2012/10/02/saladin-and-the-current-arab-israeli-conflict/ |sernav=Saladin and the current Arab-Israeli Conflict |malper=Nervana |tarîx=2012-10-02 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |paşnav=nervana111 }}</ref> Xutbeyên înê, dersên olî û daxuyaniyên siyasî li seranserê welatên curbicur ên misilman di navbera rizgarkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve û xwesteka edaletê li [[Filistîn (herêm)|Filistîna nû]] de paralelî kişandine.<ref name="nervana1112012" /> [[Wêne:ChristiansBeforeSaladin.jpg|thumb|200px|Selahedîn (rûniştiyê) di ketina Orşelîmê]] Di heman demê de, rewşenbîr û dîroknasên misilman ên nûjen bi perspektîfek nuwaze nêzîkî mîrata Selahedîn dibin. Digel ku destkeftiyên wî qebûl dikin, ew şert û mercên dîrokî yên ku rê li ber serkeftina wî vekirine jî lêkolîn dikin - yekîtiya herêmî, piştgiriya sazûmanî ya dewleta eyûbî û motîvasyona giyanî ya şopînerên wî.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle East and the Making of the Modern World |paşnav1=Schayegh |pêşnav1=Cyrus |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2017 |rr=43 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674981096/html }}</ref> Ev analîz xizmetê dikin ku temaşevanên hemdem bi bîr bînin ku mezinbûna Selahedîn ne tenê berhema qehremaniya takekesî bû, lê belê berhema îradeya kolektîf, rêveberiya dîsîplînkirî û pabendbûna li ser bingeha baweriyê bû.<ref name=":11" /> Ji ber vê yekê, çîroka wî pir caran ji bo teşwîqkirina misilmanan ji bo çandina bingehên civakî û exlaqî yên pêwîst ji bo yekîtî û pêşkeftinê tê bikar anîn.<ref name=":11" /> Di teolojiya îslamî û gotûbêjên exlaqî de, dilovaniya Selahedîn li hember dijberên xwe wekî mînakek ji ''adab al-cîhadê'' - rêvebirina rast a şer li gorî prensîbên îslamî - tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance |paşnav1=Chapra |pêşnav1=Muhammad Umer |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2014 |rr=62–63 |isbn=9781783475728 |ziman=en }}</ref> Comerdîya wî ya li hember xaçperestên têkçûyî, tevî danûstandinên wî yên ji bo fîdyeyê li şûna qirkirina bêserûber, wekî temsîliyeta exlaqa pêxemberî ya dilovaniyê, tewra di şer de jî, tê pesinandin.<ref name=":12">Mansor, Wan Naim Wan. "Abu Hasan al-Mawardi: The First Islamic Political Scientist." (2015): 1-8.</ref> Ev aliyê bandora wî ne tenê wekî fetihkarek lê wekî rêberek exlaqî ku nirxên manewî yên îslamê di rastiyên dijwar ên şer de diparêze, beşdarî navûdengê wî kiriye.<ref name=":12" /> Herwiha wî wekî kesayetek gerdûnî di nav felsefeya exlaqî ya misilmanan de bi cih kiriye, sinorên mezhebî derbas kiriye û ji bo temaşevanên sunî û şiî balkêş e.<ref name=":12" /> Rêzgirtina domdar a Selahedîn di cîhana misilmanan de di gelek mizgeft, dibistan û saziyên ku li ser navê wî hatine binavkirin de diyar e.<ref>Ahmad, Feroz. The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908-1914. Clarendon Press, 1969. {{ISBN|978-0198214755}}</ref> Gora wî li Şamê bûye cihekî rêzgirtinê yê dîrokî, ku ji hêla misilmanan ji çar aliyên cîhanê ve wekî sembola rûmet û yekîtîyê tê ziyaret kirin. Xanedana eyûbiyan ya ku piştî desthilatdariya wî çû gelek polîtîkayên wî domand, û belavbûna bandora wî li seranserê herêmên dûr ên wekî [[Yemen]] û [[Hîcaz]]ê misoger kir.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} Bi rêya avahîsazî, perwerde û piştgiriya olî, bîranîna serokatiya wî di nav tevna sazûmanî ya şaristaniya îslamî de cih girt.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} === Li Ewropa û cîhanê de === [[Wêne:Saladinus Sulthanus.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di 1577an ji aliyê hunermendê almanî Tobias Timmer]] Mîrata Selahedîn ne tenê li ser misilmanan, lê di heman demê de li ser şopînerên olên din, bi taybetî [[Xiristiyanî|xiristiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] jî, bandorek giring û mayînde kiriye. Navûdengê wî yê mezinahî, edalet û mêrxasiyê di dema [[seferên xaçperestan]] de, awayê ku civakên ne-misilman wî bi bîr tînin, bi awayekî kûr şekil daye.<ref name="bri187">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades |paşnav=Bridge |pêşnav=Antony |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2023 |ziman=en }}</ref> Bi sedsalan e, ew li seranserê sînorên olî wekî kesayetiyek kêm dîtbar ku hêza leşkerî bi xweragirtina exlaqî re dike yek, hatiye pesinandin. Her çend vegotinên ewropî yên [[Serdema Navîn|serdema navîn]] di destpêkê de wî wekî dijminekî dijwar ê xiristiyanitiyê nîşan dan jî, nifşên paşîn - hem li [[Katolîk|xiristiyanên katolîk]] û hem jî di [[Cihûtî|kevneşopiya cihûyan]] de - di Selahedîn de mînakek exlaq, tolerans û dewletparêziyê dîtin ku ji dabeşbûnên olî derbas dibe.<ref name="gro103">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem |tercimeya-sernav=History of the Crusades and the Frankish Kingdom of Jerusalem |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=Payot |sal=1998 |ziman=fr }}</ref> Piştî seferên xaçperestan, dîroknivîsên xiristiyan Selahedîn bi gotinên aloz û pir caran dualî wesifandin. Çavkaniyên [[Zimanê latînî|latînî]] yên destpêkê ku ji perspektîfa seferên xaçperestan ên Ewropayê hatine nivîsandin, bi gelemperî rola wî wekî dijberê baweriya xiristiyanî û fetihê [[Orşelîm]]ê di sala 1187an de tekez dikirin.<ref name="ric308">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Cambridge University Press |sal=1999 |ziman=en }}</ref> Lêbelê, tewra di nav van vegotinan de jî, heyraniya taybetmendiyên wî yên kesane ne kêm bû.<ref name="ric308" /> Nivîskarên serdema navîn ên wekî Williamê Tîrosê û dîroknivîsên eropî yên paşê Selahedîn wekî dijberekî esilzade û bi rûmet nîşan dan - yekî ku tevgera wî bi tundî bi hovîtî û zêdegaviyên ku pir caran bi şerê wê demê ve girêdayî bûn re berevajî bû.<ref name="run690">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2005 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Beredayîbûna wî ya li hember nifûsa xiristiyan a têkçûyî ya Orşelîmê piştî vegerandina wê wekî jestek ji bo xweragirtinê ya bêhempa derket pêş.<ref name="run690" /> Her çend girtina bajêr ji hêla xaçperestan ve di sala 1099an de bi qirkirinek berfireh hatibû nîşankirin jî, muameleya Selahedîn bi sivîlan re bi danûstandin, fîdyeyê û parastina cihên pîroz ve dihat rêvebirin.<ref name="ric353">{{Jêder-kitêb |sernav=La grande storia delle crociate |tercimeya-sernav=The Great History of the Crusades |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Newton & Compton editori |sal=1999 |isbn=978-88-798-3028-7 |cih=Rome |ziman=it |terciman=Maria Pia Vigoriti }}</ref> Vê tevgerê bandorek kûr li hevdemên xwe kir û beşdarî ji nû ve nirxandina tiştê ku jê re "dijminê saracen" tê gotin di xeyala ewropî de kir.<ref name="ric353" /> Di sedsalên 13 û 14an de, efsaneyên li ser Selahedîn li [[Ewropaya Rojava]] dest bi gerandinê kirin ku pir caran rastiya dîrokî bi alegoriya exlaqî re tevlihev dikirin.<ref name="run711">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2011 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Di romanên serdema navîn û wêjeya şovalye de, ew carinan wekî kafirê arketîp ê exlaqî - kesekî ne-xiristiyan ku dîsa jî îdealên şovalye yên wêrekî, comerdî û rûmetê temsîl dikir - dihat xuyang kirin.<ref name="Carroll2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, Jerusalem: How the Ancient City Ignited Our Modern World |paşnav=Carroll |pêşnav=James |weşanger=HMH |tarîx=2011-03-09 |rûpel=147 |isbn=978-0-547-54905-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yZvTLDOgc1EC&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî ''Strana Roland'', ''The Chanson d'Antioche'', û destanên din ên xaçperestan, berhemên ku Selahedîn di rolên sempatîktir de cih digirtin hatin.<ref name="Carroll2011" /> Di hin guhertoyên ''Gestes d'Outremer'' û ''Çerxa Selahedîn a fransî ya Kevnar'' de, ew tewra wekî kesekî potansiyel ê ku bûye Xiristiyan an jî wekî hikûmdarekî ku ji fezîletên xiristiyan îlham girtiye, dihat xuyang kirin.<ref name="Crompton2003">{{Jêder-kitêb |sernav=The Third Crusade: Richard the Lionhearted vs. Saladin |paşnav=Crompton |pêşnav=Samuel Willard |weşanger=[[Infobase Publishing]] |sal=2003 |rûpel=[https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 64] |isbn=0-7910-7437-4 |url=https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 |series=Great battles through the ages |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Van wêneyên xeyalî guherînek hêdî hêdî di ramana ewropî de nîşan dan ku heyraniya ji bo jêhatîbûna exlaqî dest pê kir ku ji sînorên îtîrafê derbas bibe.<ref name="Crompton2003" /> [[Wêne:WW2 French Algerian anti-Nazi propaganda poster issued by the French Army. Arab warrior fighting against Nazism. Saladin cutting swastika with sword. Algerian An Nasr Magazine No 1, Algiers, June 1943. AnNo known copyright.jpg|thumb|300px|Posterê propagandaya dijî-Nazî yê Fransa-Cezayirî yê [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] ku ji hêla artêşa fransî ve hatiye weşandin. Selahedîn bi şûr swastikayê dibire.]] Di [[Ronesans|serdema ronesans]] û destpêka [[serdema nû]] de, navûdengê Selahedîn wekî modelek şovalyetî û toleransê bêtir mezin bû. Nivîskarên wekî [[Giovanni Boccaccio]], di ''Decameronê'' xwe de, û paşê Voltaire di Ronakbîriyê de, wî wekî kesayetek xwedî fezîleta gerdûnî pîroz kirin.<ref name="Kriesel2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Boccaccio's corpus : allegory, ethics, and vernacularity |paşnav=Kriesel |pêşnav=James C. |weşanger=University of Notre Dame Press |sal=2019 |isbn=978-0-268-10451-1 |cih=Notre Dame, Indiana |url=http://worldcat.org/oclc/1055571067 |oclc=1055571067 }}</ref> Di çîroka navdar a Boccaccio de, Selahedîn wekî hikûmdarekî jîr xuya dike ku li ser bingehên exlaqî yên hevpar ên cihûtî, xiristiyanî û îslamê fêr dibe û îdeala mirovî ya têgihîştina di navbera baweriyan de nîşan dide.<ref name=":16">{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin: The Politics of the Holy War |nivîskar=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1984 |rûpel=277 |isbn=9780521317399 |url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277 }}</ref> Ramanwerên Ronakbîriyê li Ewropayê Selahedîn wekî mînakek "misilmanê esilzade" qebûl kirin, edalet û nermbûna wî bi fanatîzma ku ew bi xiristiyaniya serdema navîn ve girêdidin re berawird kirin. Mînakî, Voltaire wî di lîstika xwe ya ''Le Fanatisme'' ''ou Mahomet le Prophète'' de wekî dijberiyek exlaqî ya li hember bêtehamuliya olî bikaranî, bi awayekî neyekser ji bo hevjiyan û exlaqa maqûl arguman kir.<ref name=":16" /> Bi rêya temsîlkirinên weha, Selahedîn bû beşek ji gotûbêja berfirehtir a ewropî li ser toleransa olî û felsefeya exlaqî.<ref name=":16" /> Di nivîsandina teolojîk û dîrokî ya xiristiyan de, bi taybetî ji sedsala 19an û pê ve, wêneya Selahedîn veguherî wêneyê qehremanekî exlaqî. Dîroknasên romantîk ên wekî [[Sir Walter Scott]] beşdarî vê veguherînê bûn. Di romana Scott a 1825an a bi navê ''The Talisman'' de, Selahedîn wekî hikûmdarekî mezin, jîr û hema hema pîroz tê xuyang kirin ku erdemên dilovanî û rûmetê temsîl dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/books/features/stephen-king-confirms-the-one-book-fans-have-been-waiting-for-all-decade-article-117251667 |sernav=Stephen King Confirms the One Book Fans Have Been Waiting For All Decade {{!}} Features - Times Now |malper=www.timesnownews.com |roja-gihiştinê=2025-08-08 }}</ref> Têkiliyên wî bi padîşahê xiristiyan [[Richard I]] re wekî têkiliyên du dijminên esilzade yên ku bi rêzgirtina hevbeş ve girêdayî ne têne xuyang kirin. Vê wêneyê bandorek mezin li ser çanda populer a rojavayî kir, têgihîştina seferên xaçperestan wekî pêşbaziyek ne di navbera qencî û xirabiyê de lê di navbera du şaristaniyên şovalye de şekil da.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} Wênekirina romantîk a Scott bandor li nifşên nivîskar, wênesaz û çêkerên fîlman kir, Selahedîn kir yek ji wan çend kesayetiyên misilman ku bi berdewamî di bîra dîrokî ya rojavayî de tê heyran kirin.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} [[Wêne:Saladin in Handlexikon für evangelische Theologen (1891).png|thumb|300px|Jînenîgariya Selahedîn di kitêbekî ji bi teolojên evangelî]] Ji bilî heyraniya wêjeyî, tevgera dîrokî ya Selahedîn bi awayên pratîkîtir bandor li têkiliyên navbera olî jî kir. Reftara wî ya li hember saziyên xiristiyan li Orşelîmê piştî 1187an toleransek pragmatîk nîşan da ku bandorên demdirêj li ser jiyana hevbeş hebûn.<ref>Hillenbrand, Carole (1999). ''The Crusades: Islamic Perspectives''. Edinburgh University Press. rr. 455–457.</ref><ref>Eddé, Anne-Marie (2011). ''Saladin''. Harvard University Press. rr. 324–329.</ref> Li şûna wêrankirina Dêra Gora Pîroz an derxistina keşîşan, Selahedîn destûr da heciyên xiristiyan û tertîbên olî ku di bin şert û mercên rêkûpêk de îbadetên xwe bidomînin.<ref>Gabrieli, Francesco (ed.) (1969). ''Arab Historians of the Crusades''. University of California Press. pp. 215–220.</ref> Bi taybetî civakên [[Dêra ortodoks|ortodoksa yewnanî]] û xiristiyanên rojava ji polîtîkayên wî yên nisbeten nerm sûd wergirtin ku bi siyaseta mezhebî ya pir caran dijwar a dewletên xaçperest re berevajî bû. Vê siyaseta jiyana hevbeş alîkarî kir ku Orşelîm aram bibe û ji bo rêveberiya misilmanan a civakên pir-bawerî mînakek danî, kevneşopiyek ku ji hêla hikumdarê îslamî yên paşîn ve jî berdewam kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Muslim Perspectives on the Crusades |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Ashgate |sal=2007 |rr=45–51 |edîtor=Hillenbrand, C. |beş=Image of Saladin in Western Thought }}</ref> Têkiliya Selahedîn bi civaka cihûyan re di warê tevlêbûna xwe de jî berbiçav bû. Di bin [[Fatimî|fatimiyan]] de, cihûyên li Misirê bi demên zilm û sinordarkirinên aborî re rû bi rû man. Hatina Selahedîn bo ser desthilatê guhertinên giring anî: wî polîtîkayên toleransê ji nû ve saz kir û cihûyan di meqamên îdarî û rewşenbîrî de vegerand ser kar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God’s War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |weşanger=Harvard University Press |sal=2006 |rr=575–582 |isbn=9780674023871 }}</ref> Bi taybetî, fîlozof û bijîşkê navdar [[Mûsa Meymûnîd]] di dadgeha Selahedîn û kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] de xizmet kir, û bû yek ji ramanwerên herî bi bandor ên cihû yên hemî deman.<ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades, Vol. 2 |weşanger=University of Wisconsin Press |sal=1969 |rr=550–557 |paşnavê-edîtor=Setton |pêşnavê-edîtor=Kenneth M. }}</ref> Hevjiyana Meymûnîd û Selahedîn di heman hawîrdora siyasî de sembola serdemek kurt lê berbiçav a hevkariya çandî bû.<ref name=":17" /> Dîroknasên cihû paşê serweriya Selahedîn wekî serweriya ewlehî û geşbûna rewşenbîrî ya nisbî bi bîr anîn ku berevajî ezmûnên hevdem ên cihûyan li piraniya Ewropaya xiristiyanî nîşan dide.<ref name=":17" /> [[Wêne:Saladin visiting Richard.png|thumb|250px|Selahedîn bi qiral Richard Iê re civiya]] Bi sedsalan, navûdengê Selahedîn di nav cihûyan de bi piranî erênî maye. Di dîroknivîsiya cihûyan de, ew wekî hikûmdarekî tê bîranîn ku edaletê parastiye û kêmneteweyan parastiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Levant |pêşnav=Janet |sal=2018 |sernav=Revisiting Saladin’s Legacy in Christian–Muslim Relations |kovar=Journal of Intercultural Studies |cild=39 |hejmar=4 |rr=427–441 |doi=10.1080/07256868.2018.1498473 }}</ref> Kronîkên wekî yên [[Birahîm ibn Dawud]] û paşê jî hesabên rêwiyên cihû pesnê dadperweriya wî û hewldanên wî yên ji bo parastina rêkûpêkiyê di civatek pir-olî de didin.<ref name="Khan2020">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/article/1553/saladins-conquest-of-jerusalem-1187-ce/ |sernav=Saladin’s Conquest of Jerusalem (1187 CE) |malper=World History Encyclopedia |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 |paşnav=Khan |pêşnav=Syed Muhammad |sal=2020 }}</ref> Di zanistiya cihûyan a nû û çanda populer de, serdema Selahedîn pir caran wekî mînakek jiyana hevbeş û danûstandina rewşenbîrî di navbera cihû û misilmanan de di serdema navîn de tê destnîşan kirin.<ref name="Khan2020" /> Ev bîranîna erênî beşdarî vegotinek berfirehtir bûye ku cîhana îslamî û bi taybetî Selahedîn, wekî dîrokî ji xiristiyanitiya serdema navîn tolerantir dibîne.<ref name="Khan2020" /> Di serdema nû de, wêneya Selahedîn wekî pirek di navbera şaristaniyan de bandorê li diyaloga navbera baweriyan kiriye.<ref name="Asbridge2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: The Authoritative History of the War for the Holy Land |paşnav=Asbridge |pêşnav=Thomas |weşanger=HarperCollins |sal=2010 |rr=520–526 |isbn=9780060787295 }}</ref> Di têkiliyên xiristiyan-misilmanan de, ew pir caran wekî presedanek dîrokî ji bo rêzgirtina hevbeş û jiyana aştiyane tê binavkirin.<ref name="Asbridge2010" /> Rêberên olî, zanyar û çalakvanên aştiyê tevgera wî wekî delîl nîşan dane ku baweriyên [[Dînên îbrahîmî|îbrahîmî]] bingehên exlaqî yên hevpar parve dikin.<ref name="Asbridge2010" /> Karakterê wî pir caran di konferans û weşanên navbera olan de wekî modelek ji bo serokatiya exlaqî ya ku ji mezhebîtiyê derbas dibe xuya dibe.<ref name="Asbridge2010" /> Di vê çarçoveyê de, Selahedîn kêmtir wekî dagirker û bêtir wekî sembola lihevhatin û dîplomasiya exlaqî xizmet dike.<ref name="Asbridge2010" /> Medyaya populer jî di xurtkirina balkêşiya wî ya di navbera olî û olî de rolek lîstiye. Fîlmên wekî [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|Padîşahiya asîmanan]] (2005) ku ji hêla [[Ridley Scott]] ve hatiye derhêner kirin, Selahedîn wekî kesayetek rûmet û dilovaniyê nîşan didin, berevajî fanatîzma tundrewên hem misilman û hem jî xiristiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jewishcurrents.org/october-2-saladin-conquers-jerusalem |sernav=Saladin and the Jews |malper=Jewish Currents |tarîx=2 çiriya pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> Ev wêneyê sînemayî, ku li ser kevneşopiyên dîrokî û edebî disekine, beşdarî wêneyek nûjen a Selahedîn wekî sembola toleransê di cîhanek ku hîn jî bi pevçûnên olî re rû bi rû ye, bûye. Wênekirina wî bi temaşevanên hemdem re ku li mînakên zelaliya exlaqî û rêzgirtina çandî di nav aloziyên berdewam ên di navbera cîhanên îslamî û rojavayî de digerin, deng vedide.<ref name="Asbridge2010" /> [[Wêne:Britishmuseumrichardandsaladintiles.jpg|thumb|Nîşanê Richard I û Selahedîn di mûzexaneya brîtanî]] Di gotûbêjên akademîk û çandî de, bandora Selahedîn dirêjî lêkolînên berawirdî yên şovalyetî, exlaq û rêvebirinê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tipton |pêşnav=Jonathan |sernav=Saladin’s Tolerance: Religious Minorities and the Ayyūbid State |kovar=Undergraduate History Research Journal |weşanger=Western Oregon University |sal=2015 |rr=1–14 }}</ref> Zanyarên dîroka serdema navîn destnîşan kirine ku mînaka wî çawa alîkarî kiriye ku îdealên rojavayî yên "dijminê hêja" şekil bide, têgehek ku dubendiyên olî yên sade dixe ber pirsê.<ref name=":20" /> Di vê wateyê de, Selahedîn rolek paradoksal li Ewropaya xiristiyanî lîst: her çend ew dijberê leşkerî bû jî, ew di heman demê de bû beşek ji têgihîştina xwe ya exlaqî ya Ewropayê bi xwe.<ref name=":20" /> Dadperweriya wî ya têgihîştî û pabendbûna wî bi kodên exlaqî re îlhama ramanan li ser gerdûnîbûna fezîletê li derveyî sinorên îtîrafê da.<ref name=":20">{{Jêder-malper |sernav=There were good times for Jews under Islamic rule |malper=Jewish Refugees UK |tarîx=2024 |url=https://www.jewishrefugees.org.uk/2024/03/there-were-good-times-for-jews-under-islamic-rule.html |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish inspiration of Jews, Christians, Muslims, and Renaissance thinkers: The Sultan Saladin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018 |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/17556 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Saladin remembered |malper=Arab News |tarîx=2012 |url=https://www.arabnews.com/node/426587 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> == Bermahiyên çandî û siyasî == === Di cîhana îslamî de === {{multiple image|image1= Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width1=250|caption1=Mertala hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] |image2= Coat of arms of Egypt (Official).svg|width2=200|caption2=Mertala [[Misir]]ê û li ser alayê neteweyî}} Selahedîn di çanda misilman, [[Çanda kurdî|kurd]], [[ereb]] û [[tirk]]î de bûye kesayetiyek giring<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haniffa |pêşnav=Farzana |tarîx=2024-04-16 |sernav=The Moors’ Islamic Cultural Home and the Modern Muslim Ummah: Negotiating Identity, Politics, and Community in 1940s Sri Lanka |url=https://doi.org/10.1163/25899996-20241071 |kovar=International Journal of Islam in Asia |cild=4 |hejmar=1-2 |rr=7 |doi=10.1163/25899996-20241071 |issn=2589-9988 }}</ref> û ew wekî kurdê herî navdar ê [[dîrok]]ê hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-6751-2 |çap= |cih= |series= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1999 |isbn=978-1-57958-210-4 |cih=Chicago }}</ref>{{Sfn|Catherwood|2008|p=36}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A quick & dirty guide to war : briefings on present and potential wars |paşnav=Dunnigan |pêşnav=James F. |weşanger=New York : Quill/W. Morrow |tarîx=1991 |rr=174 |isbn=978-0-688-10033-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quickdirtyguidet00dunn |paşnav2=Bay |pêşnav2=Austin }}</ref> Dîroknasê ereb [[Usama bin Mûnqîd]] behsa wî wekî kesê ku desthilatdariya [[Çar Xelîfe|çar xelîfeyan]] vejandiye behs kiriye. Di [[Kurdistan (rojname)|rojnameya Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Bedirxan Beg]] û [[Bazê Dostikî]] hate nîşandan. Nivîskarê tirk [[Mehmet Akif Ersoy]] wî wekî siltanê herî hezkirî yê rojhilatê bi nav kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ÖNAL |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=279–310 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> Di sala 1898an de, [[Împeratoriya Almanî|împeratorê alman]] [[Wilhelm II]] serdana gora Selahedîn kir da ku rêzê lê bigire.{{Sfn|Împerator tacek danî ser gorê ku li ser nivîsa "Şovalyeyekî bê tirs û bê sûc ku pir caran neçar mabû rêça rast a şovalyetiyê fêrî dijberên xwe bike" nivîsandî bû.|Grousset|p=1970|ps=88}} Serdan, digel hestên dijî-împeriyalîst, wêneya Selahedîn di cîhana ereb de wekî lehengê têkoşîna li dijî rojavayê teşwîq kir ku li ser wê wêneya romantîk a ku ji hêla [[Walter Scott]] û ewropiyên din ên li rojava di wê demê de hatî afirandin ava bû. Navûdengê Selahedîn berê di cîhana misilmanan de bi giranî hatibû jibîrkirin û ji hêla kesayetiyên serketîtir ve, wekî [[Baybars I]] yê Misirê hatibû veşartin.{{Sfn|Riley-Smith|2008|p=63-66}} Dewletên Ereb ên nû hewl dane ku Selahedîn bi rêbazên curbicur bi bîr bînin, pir caran li ser bingeha wêneya wî ya ku di sedsala 19an de li rojava hatiye afirandin.{{Sfn|Madden|2013|p=201-204}} Parêzgeha li dora [[Tikrît]] û [[Semara]]yê li [[Iraq]]a îro bi navê wî hatiye binavkirin, herwiha [[Zanîngeha Selahedînê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], bajarê herî mezin ê [[Başûrê Kurdistanê]]. Civatek derbajarî ya Hewlêrê, Masîf Selahedîn, jî bi navê wî hatiye binavkirin. Di bajarên nû de çend avahiyên bi Selahedîn ve girêdayî mane. Selahedîn pêşî [[Keleha Selahedînê]] (1175–1183) li [[Qahîre]]yê xurt kir, ku di demên aramtir de pavîlyonek kêfê ya bi qube bû û dîmenek xweşik jê dihat. Li Sûriyeyê, heta bajarê herî piçûk jî li ser kelehek parastinê ye û Selahedîn ev taybetmendiya bingehîn anî Misirê. Her çend [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] a ku wî damezrandibû tenê 57 salan ji wî dirêjtir bijî jî, mîrata Selahedîn di nav cîhana ereb de heta roja îro jî berdewam dike. Bi bilindbûna neteweperestiya erebî di sedsala 20an de, nemaze di warê [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pevçûka Îsraêl û Filistinê]] de, qehremanî û serokatiya Selahedîn giringiyek nû bi dest xist. Vegerandina [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] ji aliyê Selahedîn ve ji [[Seferên xaçperestan|xaçperestên]] ewropî wekî îlhamek ji bo dijberiya erebên îro a li dijî [[siyonîzm]]ê tê hesibandin. Wekî din, rûmet û yekîtiya berawirdî ya cîhana erebî di bin Selahedîn de wekî sembola bêkêmasî ji bo yekîtiya nû ya ku ji hêla neteweperestên ereb ve, wekî [[Cemal Ebdul Nasir]], dihat xwestin, dihat dîtin. Ji ber vê sedemê, Eyla Selahedîn bû sembola Misira şoreşger û paşê ji hêla çend dewletên din ên ereb ve ([[Komara Ereb yê Yekbûyî]], [[Iraq]], [[Lîbya]], [[Dewleta Filistînê]] û [[Yemen]]) hate pejirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Saladin became a hero in the West |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2019/05/30/how-saladin-became-a-hero-in-the-west |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> ==== Mîlîsên şer ==== Di çend [[Şerê navxweyî yê Sûriyê]] de, tevgerên biçûk yê bi navê Selahedînê hatin avakirin, çendek ji van: * [[Tevgera Neviyên Selahedînê]] komeke Artêşa Azad a Sûriyeyê bû ku li [[Heleb (parêzgeh)|parêzgeha Helebê]] di Şerê navxweyî yê Sûriyê de çalak bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |sernav=A field report on the situation of the Komala forces in the field issued by Capt |xebat=Kurd Street |tarîx=12 kanûna paşîn 2014 |roja-gihiştinê=19 sibat 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180219150848/https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |roja-arşîvê=19 sibat 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |sernav=Aleppo - commander of the brigade of the descendants of Salah al-Din: Syrian Democratic Forces agents of the Syrian regime |xebat=Kurd Street |tarîx=18 çiriya paşîn 2015 |roja-gihiştinê=29 nîsan 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180429160644/http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2018 }}</ref> * [[Tevgera Selahedîn Eyûbî]] rêxistineke çekdarî bû ku bi piranî ji kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] pêk dihat û di Şerê Navxweyî yê Sûriyê de wekî beşek ji Artêşa Azad a Sûriyeyê şer dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en |sernav=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview |xebat=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |tarîx=7 sibat 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://main-kikan.blogspot.com/2012/05/blog-post_1503.html |sernav=Kurdish rebel leader Buwar Mustafa split from the army of the Syrian regime |tarîx=12 gulan 2012 }}</ref> ==== Cîh û war ==== * [[Selahedîn (parêzgeh)|Parêzgeha Selahedîn]], parêzgehekî li [[Iraq]]ê. * [[Keleha Selahedîn]], kelehekî li herêma [[Latakya]]yê e.<ref>{{harvnb|Kennedy|1994|pp=95–96}}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Director-General of UNESCO appeals for protection of Syria's cultural heritage |tarîx=2012-03-30 |url=https://whc.unesco.org/en/news/862 |roja-gihiştinê=2012-04-16 |weşanger=[[UNESCO]] }}</ref> * [[Navçeya Selahedîn]], navçeyekê li [[Heleb]]ê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 tebax 2012 |sernav=Rebels withdraw from key district of Aleppo |url=https://www.france24.com/en/20120809-syria-aleppo-battle-rages-iran-seeks-mediate-conflict-bashar-al-assad-damascus |roja-gihiştinê=5 kanûna pêşîn 2021 |malper=France 24 }}</ref> * [[Balafirgeha Geverê|Balafirgeha Hekarî-Geverê-Selahedîn Eyûbî]], balafirgehê [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/arama/arsivnews-aspx |sernav=Arsivnews-Aspx Haberleri - Son Dakika Arsivnews-Aspx Hakkında Güncel Haber ve Bilgiler |malper=HÜRRİYET - ARAMA |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> * [[Keleha Selahedînê (Qahîre)]], kelehekî li [[Qahîre]].<ref name="Andre85-132">{{Jêder-kitêb |sernav=Cairo |paşnav=Raymond |pêşnav=Andre |weşanger=Harvard University Press |sal=2001 |rr=85–132 |kesên-din=trans. by Willard Wood }}</ref><ref name="BehrensAbsouseif1989">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Architecture in Cairo: An Introduction |paşnav=Behrens-Absouseif |pêşnav=Doris |weşanger=E.J. Brill |sal=1989 |rr=78–85 |isbn=9004086773 |cih=Leiden, the Netherlands }}</ref><ref name="Ades226">{{Jêder-kitêb |sernav=A Traveller's History of Egypt |paşnav=Ades |pêşnav=Harry |weşanger=Arris Publishing Ltd. |sal=2007 |rûpel=226 |isbn=978-1-905214-01-3 }}</ref> === Di cîhana rojavayî de === [[Wêne:Saladin Soldan D'Egypte 1584.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di kitêba ''Saladin Soldan D'Egypte'', 1584]] Selahedîn li [[Ewropa]]ya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] wekî modelek [[Key|padîşahiyê]] û bi taybetî jî ji bo fezîleta dadgehê ya comerdiya şahane bi berfirehî navdar bû. Di destpêka salên 1202/03an de, [[Walther von der Vogelweide]] ji qiralê alman [[Philip ê Swabiyayê]] xwest ku bêtir mîna Selahedîn be ku bawer dikir ku divê destên padîşah qul hebin da ku zêr bikeve nav wan.{{Efn|''Denk an den milten Salatîn / der jach, daz küniges hende dürkel solten sîn / sô wurden sî erforht und ouch geminnet.'' (Li Selahedînê comerd bifikirin ku digot divê destên padîşahan qul bin, da ku hem ji wan bitirsin û hem jî ji wan hez bikin.)}} Di salên 1270an de, [[Jans der Enikel]] çîroka xeyalî lê pejirandî ya sifreya Selahedîn belav dikir{{Efn|Selahedîn mesayekî ji safîrek mezin çêkirî hebû. Dema ku dawiya jiyana wî nêzîk dibû, wî dixwest ku mesayê bi hêviya jiyana herheyî ji xwedê re terxan bike, lê ew nikarîbû biryar bide ka kîjan xwedayê rûmetê bide xwedayê misilmanan, xiristiyanan an cihûyan, ji ber ku rêyek tunebû ku meriv bibêje kîjan ji wan herî bihêz e. Ji ber vê yekê wî mesa kir sê parçe û ji her yekî ji wan sêyeka wê diyariyê da wan (Jans, Weltchronik, 26551–26675).}} ku wî hem wekî dîndar û hem jî jîr ji bo cihêrengiya olî nîşan dida.{{Sfn|Dunphy|2003|p=11}} Di [[Komediya Xwedayî]] (1308–1320) de, [[Dante Alighieri]] wî wekî yek ji ne-xiristiyanên exlaqî yên di bêçaretiyê de behs dike{{Sfn|Inferno, Canto IV||p=rêza 129}} û ew di ''[[Decameron]]'' (1438–53) ya Boccaccio de jî bi awayekî erênî tê xuyang kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://webhelper.brown.edu/decameron/history/characters/saladin.php |sernav=Decameron Web {{!}} History |malper=webhelper.brown.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Her çend Selahedîn piştî serdema navîn di dîrokê de winda bû jî, ew di [[Wêje|wêjeya nûjen]] de bi ronahiyek sempatîk xuya dike, pêşî di lîstika [[Gotthold Ephraim Lessing]] a bi navê [[Nathan yê Aqilmend|''Nathan yê Aqilmend'']] (1779) de ku fikra navendî ya "Sifreya Selahedîn" vediguhezîne cîhana piştî serdema navîn. Ew di romana [[Walter Scott|Sir Walter Scott]] a bi navê [[The Talisman|''The Talisman'']] (1825) de karakterek navendî ye ku ji her nivîsek din bêtir bandor li ser nêrîna romantîk a li ser Selahedîn kiriye. Scott Selahedîn wekî "zilamek ewropî yê lîberal ê nûjên [sedsala 19an] pêşkêş kir ku li kêleka wî rojavayiyên serdema navîn her gav dê xuyangek xirab nîşan bidana".{{Sfn|Rilley-Smith|2008|p=67}} Nivîskarê fransî yê sedsala 20an [[Albert Champdor]] wî wekî "''Le plus pur héros de l'Islam''" (kurdî: Qehremanê herî paqij ê îslamê) wesf kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the History of the Muslim East |paşnav=Sauvaget |pêşnav=Jean |weşanger=University of California Press |tarîx=1965 |rr=166 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b7sieLyg-EEC&dq=champdor+historian&pg=PA166 }}</ref> Tevî qirkirina xaçperestan dema ku wan di sala 1099an de [[Orşelîm]] fetih kir, Selahedîn efû û rêwîtiya azad da hemî katolîkên hevpar û tewra artêşa xiristiyanên têkçûyî jî, heya ku ew bikaribin fîdyeya jorîn bidin ([[Dêra ortodoks|xiristiyanên ortodoks yê yewnanî]] hîn çêtir dihatin dermankirin ji ber ku ew pir caran li dijî xaçperestên rojavayî bûn). Tevî cudahîyên baweriyan, Selahedîn misilman ji alîyê axayên xiristiyan, bi taybetî jî ji alîyê [[Richard I]] ve dihat rêzgirtin. Richard carekê Selahedîn wekî mîrekî mezin pesnê xwe da û got ku ew bê guman rêberê herî mezin û bihêz ê cîhana misilmanan e.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=357}} Selahedîn, di berdêla xwe de, diyar kir ku ji Richard axayekî xiristiyan ê bi rûmettir tine ye. Piştî peymanê, Selahedîn û Richard gelek diyarî wekî nîşaneyên rêzgirtinê ji hev re şandin lê qet rû bi rû nehatin dîtin. Di nîsana 1191ê de, pitika sê mehî ya jineke frankî ji kampa wê hatibû dizîn û li sûkê hatibû firotin. Frankan wê teşwîq kirin ku bi xwe bi gilîya xwe bi Selahedîn re biaxive. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn bi pereyê xwe zarokê kirî:{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=147-148}}{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=325-326}} {{Quote|Wî ew da dayikê û wê ew girt; bi hêstirên ku ji çavên wê diherikîn û zarok hembêz kir singa xwe. Xelk li wê temaşe dikirin û digirîn û ez (Bahaedînê Şedad) di nav wan de rawestiyabûm. Wê demekê şîr da û dû re Selahedîn ferman da ku hespek ji bo wê bînin û ew vegeriya kampê.}} Mark Cartwright, rêveberê weşanê yê [[Ensîklopediya Dîroka Cîhanê]], dinivîse: "Bi rastî, hinekî îronîk e ku rêberê misilman bû yek ji mînakên mezin ên şovalyetiyê di wêjeya ewropî ya sedsala 13an de. Di jiyana wî de û ji hingê ve gelek tişt li ser sultan hatine nivîsandin, lê rastiya ku teqdîrkirina dîplomasî û jêhatîbûnên wî yên serokatiyê di çavkaniyên hemdem ên misilman û hem jî yên xiristiyan de tê dîtin, nîşan dide ku Selahedîn bi rastî jî hêjayî pozîsyona xwe ye wekî yek ji rêberên mezin ên serdema navîn."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cartwright |pêşnav=Mark |tarîx=2018-08-30 |sernav=Saladin |url=https://www.worldhistory.org/Saladin/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> == Nîşandana çandî == [[Wêne:Statue of Saladin Damascus.jpg|thumb|300px|[[Pêyrekê Selahedîn]] li [[Şam]], [[Sûrî]]]] === Çîrok === * ''[[Talisman]]'' ji [[Walter Scott]]. Di sala 1825an de hatiye weşandin, ew di dema sefera xaçperestan a sêyem de derbas dibe û li ser têkiliya di navbera Richard I yê Îngilterê û Selahedîn de disekine. * [[Sêlojiya Seferên Xaçperestan|''Sêlojiya Seferên Xaçperestan'']] (1998–2000) ya [[Jan Guillou]] li ser zilamekî esilzade yê ciwan ji Swêda îro e ku tê sirgûnkirin û neçar dimîne ku beşdarî seferên xaçperestan ên li Rojhilata Navîn bibe. Di wê de ew rastî Selahedîn tê ku di çîrokê de rola "alîkar" dilîze. * [[Pirtûka Selahedîn|''Pirtûka Selahedîn'']] (1998) ji [[Terîq Elî]], çîrokek li ser jiyana Selahedîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kitêba Selahedîn {{!}} Kirkus Reviews |ziman=en |url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/tariq-ali/the-book-of-saladin/ }}</ref> === Fîlm, televîziyon û anîmasiyon === * [[Xaçperestan (fîlm)|Xaçperestan]] - destana [[Cecil B. DeMille]] ya 1935an; Selahedîn ji hêla [[Ian Keith]] ve wekî dijminê esilzade yê qiral Richard hat nîşandan. * ''Xezî Selahedîn'' - fîlmek drama yê hindî ya sala 1939 ji hêla I. A. Hafesjee.<ref>{{Jêder |paşnav=Ashraf |pêşnav=Rashid |sernav=Poster of Ghazi Salahuddin-1939 |tarîx=2009-03-06 |url=https://www.flickr.com/photos/rashid_ashraf/26185641169/ |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> * [[Kêy Richard û Xaçperestan|''Kêy Richard û Xaçperestan'']] - fîlmeke 1954an ku Selahedîn ji hêla [[Rex Harrison]] hat nîşandan * [[Selahedînê Serketî (fîlm)|''Selahedînê Serketî'']] - fîlmeke drama yê şer a Misirê ya sala 1963 ku ji hêla [[Yusuf Şahîn]] ve hatî derhêner kirin. * [[Doctor Who|''Doctor Who'']] - [[Bernard Kay]] di rêzefîlma "[[The Crusade (Doctor who)|The Crusade]]" ya sala 1965an de rola Selahedîn li hember [[Julian Glover]] wek [[Richard I]] dilîze, [[William Hartnell]], [[William Russell]], [[Jacqueline Hill]] û [[Maureen O'Brien]] jî wek doktorê yekem, [[Ian Chesterton]], [[Barbara Wright]] û [[Vicki (Doctor who)|Vicki]] bi rêzê ve rol dilîzin. * [[Xaçperestan (sînema)|''Xaçperestan'']] - di vê rêzefîlmê ya sala 1995an de ku ji hêla [[Terry Jones]] ve hatiye nivîsandin û pêşkêşkirin, Selahedîn ji hêla [[Kammy Darweish]] ve hat lîstin. * [[Salah Al-deen Al-Ayyobi (sînema)|''Salah Al-deen Al-Ayyobi'']] - rêzefîlmeke 2001an li ser jînenîgariya Selahedînê. * [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|''Padîşahiya asîmanan'']] - fîlimeke drama yê dîrokî ji sala 2005an ku Selahedîn ji aliyê [[Gasan Mesûd]] hat lîstin. * [[Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî|''Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî'']] - projeyek anîmasyonî ku ji jiyana Selaheddîn îlhama xwe digire û dengê Selaheddîn ji hêla Gavin Yap ve hat dayîn. * ''Kudüs Fatihi: Selahaddin Eyyubi'' (Selahedîn: Dagirkerê Orşelîmê) – rêzefîlmeke televîzyonê ya 2023-25an a tirkî, ku tê de Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Uğur Güneş]] ve hat lîstin. * [[Arn: Şovalyeyê Templar|''Arn: Şovalyeyê Templar'']] - Selahedîn ji aliyê [[Milind Soman]] ve hat lîstin. === Listîkên vîdiyoyê === * Selahedîn di çend beşên rêzefîlma lîstika vîdyoyî ya Sid Meierê [[Civilization (lîstika vîdiyoyê)|''Civilization'']] de wekî rêberê şaristaniya erebî xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.civfanatics.com/civ4/civilopedia/civilizations/ |sernav=Civilization IV: Civilizations – CivFanatics |malper=www.civfanatics.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.com/news/entries/civilization-vi-saladin-leads-arabia/ |sernav=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |malper=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Ew herwiha di senaryoya "Into the Renaissance" a ji berfirehkirina [[Civilization V: Gods & Kings|''Gods & Kings'']] ji bo [[Civilization V|''Civilization V'']] de wekî rêberê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://guides.gamepressure.com/civ5gk/ |sernav=Sid Meier's Civilization V - Gods & Kings Game Guide |malper=Game Guides |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> * Selahedîn di lîstika komputerê Sid Meierê [[Civilization VI|''Civilization VI'']] de wekî serokê şaristaniya erebî tê nîşandan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.2k.com/civ-vi/leader-pass/great-negotiators/ |sernav=Civilization VI {{!}} Leader Pass: Great Negotiators Pack |malper=civilization.2k.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> * Selahedîn di lîstika mobîl/PC yê Rise of Kingdoms de karakterek e ku meriv dikare bilîze. * Lîstika vîdyoyî ya stratejiya rast-dem a populer [[Age of Empires II: The Age of Kings|''Age of Empires II: The Age of Kings'']] kampanyayek li ser serpêhatiyên Selahedîn pêşkêş dike. * Ew di [[Crusader Kings III|''Crusader Kings III'']] de xuya dike, bi navê xwe Salah al-Din Yusuf ku di sala 1178an de di kampanyaya "Şûrên Baweriyê" de serokatiya siltanatiya eyûbî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://paradoxinteractive.com/games/crusader-kings-iii/legends-of-crusader-kings-iii/salah-al-din-yusuf |sernav=Salah al-Din Yusuf - Paradox Interactive |malper=paradoxinteractive.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> === Hunera dîtbarî === * [[Peykerê Selahedîn]] peykerekî siwarî yê ji bronz ê mezin e ku Selahedîn nîşan dide û li ber [[Keleha Şamê]] ya sedsala 11an li Bajarê Kevn ê Şamê di Sûriyeyê de ye. == Binêre == * [[Şerefxanê Bidlîsî]] * [[Mihemed Emîn Zekî]] * [[Behaedînê Şedad]] * [[Xanedana Şedadiyan]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Jêderên seretayî û duyem == ==== Jêderên seretayî ==== * {{Jêder-kitêb |nivîskar=Behaedînê Şedad |lînka-nivîskar= Behaedînê Şedad|sal=2002 |pêşnavê-terciman=D.S. |paşnavê-terciman=Richards |sernav=The Rare and Excellent History of Saladin |weşanger=Ashgate |isbn=978-0754633815 |ref={{SfnRef|Baha ad-Din|2002}} |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/rareexcellenthis00dsri }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Willey |pêşnav=Peter |sernav=The Castles of the Assassins |tarîx=2001 |weşanger=Craven Street Books |isbn=978-0941936644 }} ==== Jêderên duyem ==== {{refbegin|30em}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Abun-Nasr |pêşnav=Jamil |url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC |sernav=A history of the Maghrib in the Islamic period |weşanger=Cambridge University Press |sal=1987 |isbn=0521337674 |cih=Cambridge |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Christianity: Volume 5, Eastern Christianity |url=https://books.google.com/books?id=1xUV-nMxNGsC |paşnavê-edîtor=Angold |pêşnavê-edîtor=Michael |sal=2006 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-81113-2 }} * {{Jêder |paşnav1=Ayliffe |pêşnav1=Rosie |paşnav2=Dubin |pêşnav2=Marc |paşnav3=Gawthrop |pêşnav3=John |paşnav4=Richardson |pêşnav4=Terry |sernav=The Rough Guide to Turkey |tarîx=2003 |isbn=978-1-84353-071-8 |weşanger=Rough Guides |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/turkey0000unse }} * {{Jêder |sernav=Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times |url=https://books.google.com/books?id=SgjRRuPtfkQC&q=Islamic+Dynasties+of+the+Arab+East |pêşnav1=Abdul |paşnav1=Ali |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1996 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Baadj |pêşnav=Amar S. |url=https://books.google.com/books?id=BvTjCQAAQBAJ |sernav=Saladin, the Almohads and the Banū Ghāniya: The Contest for North Africa (12th and 13th centuries) |weşanger=Brill |sal=2015 |isbn=978-90-04-29857-6 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Ayyubid Metalwork with Christian Images |url=https://books.google.com/books?id=IZ7ZIpb-TAgC&q=Christian+communities+Syria+Ayyubid&pg=PA2 |pêşnav1=Eva |paşnav1=Baer |weşanger=Brill |sal=1989 |isbn=978-90-04-08962-4 }} * {{Jêder |sernav=An Historical Atlas of Islam |url=https://books.google.com/books?id=6DYVAAAAIAAJ&q=Historical+Atlas+of+Islam |pêşnav1=William Charles |paşnav1=Brice |weşanger=Brill |sal=1981 |isbn=978-90-04-06116-3 }} * {{Jêder-kitêb |cih=Paris |isbn=978-2296001053 |ziman=en |beş= |pêşnav1=Djene Rhys |paşnav1=Bajalan |url=https://books.google.com/books?id=2kwrDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+emir&pg=PA31 |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |paşnav2=Karimi |pêşnav2=Sara Zandi |tarîx=2017 |weşanger=[[Taylor & Francis]] }} * {{Jêder |sernav=Damascus: A History |url=https://books.google.com/books?id=xTs77Ft6FXQC&q=Damascus+A+history |pêşnav1=Ross |paşnav1=Burns |weşanger=Routledge |sal=2005 |isbn=978-0-415-27105-9 }} * {{Jêder |sernav=The New Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C |paşnav=Bosworth |pêşnav=C.E. |sal=1996 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York |isbn=978-0-231-10714-3 }} * {{Jêder |paşnav=Catlos |pêşnav=Brian |contribution=Mamluks |paşnavê-edîtor1=Rodriguez |pêşnavê-edîtor1=Junios P. |sernav=The Historical Encyclopedia of World Slavery |cild=1,7 |weşanger=ABC-CLIO |sal=1997 |url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&pg=RA1-PA425 |isbn=978-0-87436-885-7 }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Egypt: Islamic Egypt, 640–1517 |url=https://books.google.com/books?id=CK7It-NrISwC&q=Cambridge+History+of+Egypt+Islamic |pêşnav1=M. W. |paşnav1=Daly |pêşnav2=Carl F. |paşnav2=Petry |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1998 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder |sernav=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=Cities+of+the+Middle+East |paşnavê-edîtor1=Dumper |pêşnavê-edîtor1=Michael R.T. |paşnavê-edîtor2=Stanley |pêşnavê-edîtor2=Bruce E. |sal=2007 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-919-5 }} * {{Jêder |sernav=Sidon: A Study in Oriental History |url=https://archive.org/details/sidonstudyinorie00eiseuoft |paşnav=Eiselen |pêşnav=Frederick Carl |sal=1907 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 2: c. 500 B.C.–A.D. 1050 |url=https://books.google.com/books?id=jjBYQCpfCNkC&pg=PA583 |paşnavê-edîtor=Fage |pêşnavê-edîtor=J. D. |sal=1978 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-52121-592-3 }} * {{Jêder |paşnav=Flinterman |pêşnav=Willem |sernav=Killing and Kinging |kovar=Leidschrift |cild=27 |hejmar=1 |tarîx=April 2012 |url=http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |roja-gihiştinê=2015-02-12 |roja-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212042248/http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 3: c. 1050–c. 1600 |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C |paşnavê-edîtor1=Fage |pêşnavê-edîtor1=J. D. |paşnavê-edîtor2=Oliver |pêşnavê-edîtor2=Roland |sal=1977 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20981-6 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades and Their Sources: Essays Presented to Bernard Hamilton |url=https://books.google.com/books?id=xvULAQAAMAAJ |paşnav=France |pêşnav=John |sal=1998 |weşanger=Ashgate |isbn=978-0-86078-624-5 }} * {{Jêder |sernav=A Brief History of Egypt |url=https://books.google.com/books?id=LZwWCit0FwkC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Arthur |paşnav1=Goldschmidt |sal=2008 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0824-7 }} * {{Jêder |sernav=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&pg=PA362 |pêşnav1=René |paşnav1=Grousset |sal=2002 |sala-orîjînal=1970 |weşanger=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 }} * {{Jêder |paşnav1=Houtsma |pêşnav1=Martijn Theodoor |paşnav2=Wensinck |pêşnav2=A.J. |url=https://books.google.com/books?id=ro--tXw_hxMC&q=Turanshah+brother+Saladin&pg=PA884 |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |weşanger=Brill |sal=1993 |isbn=978-90-04-09796-4 }} * {{Jêder |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |url=https://books.google.com/books?id=JfXl5kvabhoC&q=From+Saladin+to+the+Mongols&pg=PP1 |pêşnav1=Stephen |paşnav1=Humphreys |weşanger=SUNY Press |sal=1977 |isbn=978-0-87395-263-7 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnavê-edîtor1=Hamit |paşnavê-edîtor1=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Gunes |pêşnavê-edîtor3=Veli |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |beş=The History of Kurdish and the Development of Literary Kurmanji |pêşnav=Ergin |paşnav=Öpengin |sernav=The Cambridge History of the Kurds |weşanger=Cambridge University Press |sal=2021 }} * {{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ayyubids |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |url=https://iranicaonline.org/articles/ayyubids |ensîklopedî=Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 2 |rr=164–167 |sal=1987 }} * {{Jêder |sernav=Women as Patrons of Religious Architecture in Ayyubid Damascus |paşnav1=Humphreys |pêşnav1=Stephen |kovar=Muqarnas |sal=1994 |cild=11 |rr=35–54 |jstor=1523208 |doi=10.2307/1523208 }} * {{Jêder |sernav=Islamic Law and the State |url=https://books.google.com/books?id=M2kFQqLyqSEC&q=Islamic+Law+and+the+State |pêşnav1=Sherman A. |paşnav1=Jackson |weşanger=Brill |sal=1996 |isbn=978-90-04-10458-7 }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem |weşanger=[[G. P. Putnam's Sons]] |cih=London |sal=1906 |series=Heroes of the Nations |url=https://books.google.com/books?id=M7pIVpjuyw0C }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=The Mohammedan Dynasties: Chronological and Genealogical Tables with Historical Introductions |url=https://books.google.com/books?id=0QS7x1Z7A2cC |sal=2004 |sala-orîjînal=1894 |weşanger=Kessinger Publishing |isbn=978-1-4179-4570-2 |ref=CITEREFLane-Poole1894 }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of World Biography: The Middle Ages |cild=2 |url=https://books.google.com/books?id=CurSh3Sh_KMC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Frank Northen |paşnav1=Magill |weşanger=Routledge |sal=1998 |isbn=978-1-57958-041-4 }} * {{Jêder |sernav=Jerusalem: Points of Friction - And Beyond |paşnav1=Ma'oz |pêşnav1=Moshe |paşnav2=Nusseibeh |pêşnav2=Sari |sal=2000 |weşanger=Brill |isbn=978-90-41-18843-4 |ref={{SfnRef|Ma'oz & Nusseibeh|2000}} }} * {{Jêder |sernav=Aden & the Indian Ocean trade: 150 years in the life of a medieval Arabian port |url=https://books.google.com/books?id=z3jfRTRxPOUC&q=Aden+and+the+Indian+Ocean&pg=PA25 |pêşnav1=Roxani Eleni |paşnav1=Margariti |sal=2007 |weşanger=UNC Press |isbn=978-0-8078-3076-5 }} * {{Jêder |sernav=Yemen: The Bradt Travel Guide |url=https://books.google.com/books?id=eQvhZaEVzjcC&q=Ta'izz+Yemen+Ayyubid&pg=PA131 |pêşnav1=Daniel |paşnav1=McLaughlin |sal=2008 |weşanger=Bradt Travel Guides |isbn=978-1-84162-212-5 }} * {{Jêder |sernav=Medieval Islamic civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=LaV-IGZ8VKIC |pêşnav1=Josef W. |paşnav1=Meri |pêşnav2=Jeri L. |paşnav2=Bacharach |sal=2006 |weşanger=Taylor and Francis |isbn=978-0-415-96691-7 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Nicolle |pêşnav1=David |sernav=Saladin |tarîx=2011 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84908-318-8 |url=https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ |ziman=en }} * {{Jêder |paşnav1=Özoğlu |pêşnav1=Hakan |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |tarîx=2004 |weşanger=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5994-2 |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC |roja-gihiştinê=17 adar 2021 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of Islamic Architecture |url=https://books.google.com/books?id=Kl2WlM-b_KcC |paşnav1=Petersen |pêşnav1=Andrew |sal=1996 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-06084-4 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Rabbat |pêşnav=Nasser O. |url=https://books.google.com/books?id=9Ep8I5jCD8QC&pg=PA24 |sernav=The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mamluk Architecture |weşanger=Brill |sal=1995 |isbn=978-90-04-10124-1 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Raymond |pêşnav=André |url=https://archive.org/details/cairo0000raym |sernav=Cairo |weşanger=Harvard University Press |sal=2000 |isbn=978-0-674-00316-3 |rr= |ziman=en |paşnavê-terciman=Wood |pêşnavê-terciman=Willard |sala-orîjînal=1993 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |url=https://books.google.com/books?id=KszvJSv7t30C&q=The+Crusades+1071 |pêşnav1=Jean |paşnav1=Richard |pêşnav2=Jean |paşnav2=Birrell |sal=1999 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62566-1 }} * {{Jêder |sernav=The Modern History of Jordan |url=https://books.google.com/books?id=7zdi2sCuIh8C&q=Modern+History+of+Jordan |pêşnav1=Kamal S. |paşnav1=Salibi |weşanger=I.B. Tauris |sal=1998 |isbn=978-1-86064-331-6 }} * {{Jêder |pêşnav=Tsugitaka |paşnav=Sato |sernav=Sugar in the Social Life of Medieval Islam |url=https://books.google.com/books?id=0eBTBQAAQBAJ&q=Fatimids+emir+al-hajj&pg=PA134 |weşanger=Brill |sal=2014 |isbn=978-90-04-28156-1 }} * {{Jêder |sernav=Labour in the Medieval Islamic world |url=https://books.google.com/books?id=Bzo0Skd1kcYC&q=Population+of+Egypt+Ayyubid&pg=PA65 |pêşnav1=Maya |paşnav1=Shatzmiller |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-09896-1 }} * {{Jêder |sernav=Encyclopedia of African history |url=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&q=Encyclopedia+of+African+History&pg=PP1 |pêşnav1=Kevin |paşnav1=Shillington |weşanger=CRC Press |sal=2005 |isbn=978-1-57958-453-5 }} * {{Jêder |sernav=International Encyclopaedia of Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=oT8EZ7ulytgC&q=Ayyubids+Hisn+Kayfa&pg=PA203 |pêşnav1=Nagendra Kumar |paşnav1=Singh |weşanger=Anmol Publications PVT. LTD. |sal=2000 |isbn=978-81-261-0403-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=hezîran 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{Jêder |sernav=Crusading Warfare 1097–1193 |url=https://books.google.com/books?id=rljJOEIXOrAC&q=Crusading+Warfare+1097%E2%80%931193 |pêşnav1=R.C. |paşnav1=Smail |sal=1995 |weşanger=Barnes & Noble Books |isbn=978-1-56619-769-4 }} * {{Jêder |sernav=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500 |url=https://books.google.com/books?id=ENANAAAAIAAJ&q=Lajjun+Guy+le+Strange&pg=PA493 |pêşnav1=Guy |paşnav1=le Strange |sal=1890 |weşanger=Committee of the [[Palestine Exploration Fund]] }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Taagepera |pêşnav=Rein |lînka-nivîskar=Rein Taagepera |sal=1997 |sernav=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |kovar=International Studies Quarterly |cild=41 |hejmar=3 |rr=475–504 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in |roja-gihiştinê=2019-07-05 |roja-arşîvê= |urlya-arşîvê= |rewşa-urlyê= }} * {{Jêder |sernav=Constructions of Power and Piety in Medieval Aleppo |url=https://books.google.com/books?id=30kb0G15IH8C |pêşnav1=Yasser |paşnav1=Tabbaa |sal=1997 |weşanger=Penn State Press |isbn=978-0-271-01562-0 }} * {{Jêder |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |lînka-nivîskar=Peter Turchin |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |doi=10.5195/JWSR.2006.369 |doi-access=free }} * {{Jêder |sernav=Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid, and Mamluk eras III |url=https://books.google.com/books?id=Sk6tAUL5ZWYC&pg=PA61 |pêşnav1=Urbaine |paşnav1=Vermeulen |pêşnav2=D. |paşnav2=De Smet |pêşnav3=J. |paşnav3=Van Steenbergen |weşanger=Peeters Publishers |sal=2001 |isbn=978-90-429-0970-0 }} * {{Jêder |sernav=Eagle's nest: Ismaili castles in Iran and Syria |url=https://books.google.com/books?id=RTyTn4ErwRIC&q=Syria+population+12th+century&pg=PA41 |pêşnav1=Peter |paşnav1=Willey |weşanger=Institute of Ismaili Studies and I.B. Tauris |sal=2005 |isbn=978-1-85043-464-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Williams |pêşnav=Caroline |sernav=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |weşanger=The American University in Cairo Press |sal=2018 |isbn=9789774168550 |çap=7 |cih=Cairo |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Art and Architecture of Islamic Cairo |url=https://books.google.com/books?id=sNVBbTuPcPkC&q=Art+and+Architecture+of+Islamic+Cairo&pg=PP1 |pêşnav1=Richard |paşnav1=Yeomans |weşanger=Garnet & Ithaca Press |sal=2006 |isbn=978-1-85964-154-5 }} {{refend}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Duval |pêşnav=Ben |sal=2022 |sernav=Saladin the Strategist: How the Crusaders Lost the Holy Land |weşanger=[[Byzantine Emporia, LLC]] }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gibb |pêşnav=H.A.R. |sal=1973 |sernav=The Life of Saladin: From the Works of Imad ad-Din and Baha ad-Din |weşanger=[[Clarendon Press]] |isbn=978-0-86356-928-9 |oclc=674160 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Husain |pêşnav=Shahnaz |sernav=Muslim heroes of the crusades: Salahuddin and Nuruddin |weşanger=Ta-Ha |cih=London |sal=1998 |isbn=978-1-897940-71-6 |oclc=40928075 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Reston |pêşnav=James Jr. |lînka-nivîskar=James Reston Jr. |sal=2001 |sernav=Warriors of God: Richard the Lionheart and Saladin in the Third Crusade |cih=New York |weşanger=Anchor Books |isbn=0-385-49562-5 |oclc=45283102 |url=https://archive.org/details/warriorsofgod00jame }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hindley |pêşnav=Geoffrey |sal=2007 |sernav=Saladin: Hero of Islam |weşanger=Pen & Sword |isbn=978-1-84415-499-9 |oclc=72868777 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnav=Jonathan |paşnav=Phillips |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |sal=2019 |weşanger=[[Yale University Press]] }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Selahedînê Eyûbî}} * [https://web.archive.org/web/20090304191952/http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html Stanley Lane-Poole, "Hebûna û hilweşandina Kêyaniya Orşelîmê".] (bi înglizî) * [http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php Rosebault Ch.J. Selahadîn. Keyê Çivalrî] (bi înglizî) * [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost12/Libellus/lib_expu.html#1 De expugnatione terrae sanctae per Saladinum] A European account of Saladin's conquests of the Crusader states. {{in lang|la}} * [http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html Saladin: The Sultan and His Times, 1138–1193] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121211094144/http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html |date=11 December 2012 }} (bi înglizî) * [http://www.shadowedrealm.com/articles/exclusive/richard_saladin_warriors_third_crusade Richard û Selahadîn: Şervanên Seferên Xaçperestan a Sêyem] (bi înglizî) * [https://archive.org/stream/SalahAndTheFallOfKingdomOfJerusalem/salah%20and%20the%20fall%20of%20kingdom%20of%20jerusalem_djvu.txt Lane-Poole, Stanley (1906). Selahedîn û hilweşandina Keyaniya Orşelîmê.] (bi înglizî) * {{Ansîklopediya Kurdistanê|selahedine-eyubi|Selahedînê Eyûbî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fermandarên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1138]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên misilman]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 12an]] [[Kategorî:Leşkerên kurd]] [[Kategorî:Mirin 1193]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Pêşengên kurd]] [[Kategorî:Selahedînê Eyûbî| ]] [[Kategorî:Siltanên Eyûbî]] s0jmbdkpr4j563xsxhdrk4uzmio214c 2070729 2070720 2026-07-09T20:23:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2070729 wikitext text/x-wiki {{rêzimana xelet|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Selahedîn | pênasê_paşîn = ''Padîşahê ku serkevtinê dide [[Siltanê Misrê|Siltanê Misirê]] û [[Şam (herêma dîrokî)|Sûriyeyê]]<br>Xizmetkarê du Mizgeftên Pîroz | wêne = Cristofano dell'altissimo, saladino, ante 1568 - Serie Gioviana.jpg | mezinahiya_wêne = 200px | sernavê_wêne = Potreya Selahedîn ji aliyê [[Cristofano dell'Altissimo]] di 1568an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1137an | cihê_jidayikbûnê = [[Tikrît]], [[Mezopotamya|Mezopotamyaya Jorîn]], [[Xanedana Ebasiyan|Xîlefetê Ebasiyan]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|1193|3|4|1137}} (56 salî) | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]] | cihê_goristanê = [[Goristana Selahedîn]], [[Mizgefta Emewî]], Şam | netewe = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sûnî]] | hevjîn = [[Îsmetedîn Xatûn]] | zarok = [[Efdal kurê Selahedîn]]<br>[[Ezîz Osman]]<br>[[Zahir Xezî]]<br>[[Mûazem Tûranşah kurê Selahedîn]] | dê = Fatma Xatûn | bav = [[Necmedîn Eyûb]] | pîşe = Wezîrê [[Xanedana Zengiyan|Misira Zengiyan]], fermandarê artêşa zengiyan (1169-1174)<br>Damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]], [[Siltanê Misrê|Siltanê]] Misir û [[Şam (herêma dîrokî)|Şamê]], fermandarê sereke yê artêşa eyûbî û hikûmdarê [[Çar Xelîfe|çar xelîfe]] (1174-1193) | meqam1 = [[Siltanê Misrê|Siltanê Împeratoriya Eyûbiyan]] | berê1 = ''Meqam hatiye damezrandin'' | paşê1 = [[Ezîz Osman]] (Misir)<br>[[Efdal kurê Selahedîn]] (Sûriye) | dewr1 = Gulana 1174an - 4ê adara 1193an | meqam2 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Xanedana Ebasiyan|Wezîrê Xilafetê Ebasiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The House of War: The Struggle between Christendom and the Caliphate |paşnav=Mayall |pêşnav=Simon |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2024-09-12 |rûpel=92-93 |isbn=978-1-4728-6435-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=lgfxEAAAQBAJ&pg=PT88&redir_esc=y }}</ref>{{Sfn|Nicolle|2011|p=11-14}} | paşê2 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr2 = 26ê îlona 1171ê - gulana 1174an | meqam3 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Fatimî|Wezîrê Xilafetê Fatimiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rûpel=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref> | berê3 = [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] | paşê3 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr3 = 26ê adara 1169an - 26ê îlona 1171ê | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} * [[Dagirkeriya xaçperestan li ser Misirê]] **[[Şerê Babaynê]] **[[Şerê Îskenderiye (1967)]] **[[Şerê Damiyetayê]] * [[Şerê Reşan]] * [[Şerê Aylanê]] * [[Şerê Îskenderiye (1174)|Şerê Duyem yê Îskenderiye]] * [[Şerê Hemayê 1175]] * [[Şerê Montgîsardê]] * [[Şerê Şamê 1174]] * [[Şerê Merc Eyûn]] * [[Şerê Yakûbfort]] * [[Şerê Ekayê (1179)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê]] * [[Şerê Fûlê]] * [[Şerê Kerekê]] * [[Şerê Hetînê]] * [[Şerê Orşelîmê (1187)]] * [[Şerê Tîrosê (1187)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê yê Duyem]] * [[Şerê Latakyayê (1188)]] * [[Şerê Sarayê Sahyûnê]] * [[Şerê Şûgûrê]] * [[Şerê Sarayê Bourzeyê]] * [[Şerê Sefedê (1188)]] * [[Sefera xaçperestan a sêyem]] **[[Şerê Ekayê (1189-1191)]] **[[Şerê Arsûfê]] **[[Şerê Ceffayê (1192)]] }} '''Selahedînê Eyûbî'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدين يوسف بن أيوب ''Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb''; navê tamanî: '''el-Melîk el-Nesîr Ebû Mizafêr Yûsûfê Eyûbî'''}} ({{Derdora}} 1137 - 4ê adara 1193an), zêdetir wekê '''Selahedîn'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدین ''Ṣalāḥ ad-Dīn''; kurdî: 'Rûmeta Baweriyê'}} tê zanîn, fermandar û hikûmdarekî [[kurd]] bû ku di sedsala 12an de hikûm kiriye. Selahedînê Eyûbî damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] û siltana [[Misira kevnare|Misir]] û [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şamê]] yê yekem bû. Wek kesayetekî giring di [[sefera xaçperestan a sêyem]] de, wî pêşengiya têkoşîna leşkerî ya misilmanan li dijî [[Dewletên Xaçperestan|dewletên xaçperestan]] li herêma Şamê kiriye. Di lûtkeya desthilatdariya wî de Dewleta Eyûbiyan li Misir, [[Lîbya]], Şam, [[Kurdistan]], [[Iraq]], [[Hîcaz]], [[Yemen]] û [[Nûbya]]yê hikûm kiriye.<ref name="Lev101">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahedînê Eyûbî li kêleka apê xwe [[Şêrko]], ku fermandarekî kurd bû di xizmeta [[Xanedana Zengiyan|xanedana zengiyan]] de, bi fermana hikûmdarê zengiyan [[Nûredîn Zengî]] di sala 1164an de diçe [[Fatimî|Misira fatimiyan]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099-1187 |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |rûpel=163 |isbn=978-0-19-882454-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166&redir_esc=y }}</ref> Ji ber ku armanca wan a sereke ew bû ku alîkariya vegerandina Şawer wekî wezîrê xelîfê fatimî yê ciwan el-Edîd bikin, Şêrko hate vegerandina ser kar û piştre di navbera Şêrko û Şawer de şerekî desthilatdariyê dest pê kiriye.<ref name="Fage583">{{harvnb|Fage|1978|p=583}}</ref> Di vê navberê de, Selahedîn bi saya serkevtinên xwe yên leşkerî li dijî êrîşên xaçperestan û nêzîkbûna xwe ya şexsî bi el-Edîd re, di pileya hikûmeta fatimiyan de bilind dibe. Piştî ku Şawer hate kuştin û Şêrko di sala 1169an de dimire, el-Edîd Selahedîn wekê wezîrê tayîn kiriye.<ref name="Fage583" /> Di dema wezîfeya xwe de, Selahedîn ku misilmanekî [[Sunîtî|sunî]] bû, dest bi têkbirina saziya fatimiyan dike û piştî mirina el-Edîd a di sala 1171ê de, wî xîlefetiya fatimiyan a [[Şiîtî|şiî]] yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ku li [[Qahîre]]yê bû hilweşand û Misirê bi xîlefeta [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] a sunî ya li [[Bexda]]yê re ji nû ve girêdaye.<ref name="Fage583" /> Di salên piştre de, Selahedîn li [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] li dijî xaçperestan êrîşan kir, serkeftin li Yemenê dest pê kir û serhildanên alîgirê fatmiyan li Misirê asteng kir.{{sfn|Canard|1965|p=318}} Ne demek dirêj piştî mirina Nûredîn di sala 1174an de, Selahedîn dest bi fetihkirina herêma Şamê kir, li ser daxwaza waliyê wê bi aştiyane ket Şamê.{{sfn|Grousset|1935|pp=430–431}} Di nîvê sala 1175an de, Selahedîn bajarên [[Hema, Sûriyê|Hema]] û [[Hims]] fetih kir, û dijminatiya axayên din ên zengiyan ku hikûmdarên resmî yên mîrektiyên Sûriyeyê bûn, anî holê; paşê wî di [[Şerê Hemayê 1175|şerê Hemayê]] de di sala 1175an de li dijî zengiyan serkeftî û piştre ji hêla xelîfeyê Ebasî el-Mustadî ve wekî 'Siltanê Misir û Sûriyeyê' hate îlankirin.{{sfn|Gibb|2006|p=8}} Selahedîn li bakurê Sûriyeyê û li Kurdistanê fetihkirinên din dest pê kir, ji du hewldanên kuştina wî ji hêla [[Heşhaşî|heşhasiyan]] ve filtî, berî ku di sala 1177an de vegere Misirê ku pirsgirêkên herêmî li wir çareser bike. Di sala 1182an de, Selahedîn piştî girtina [[Heleb]]ê, hemî axên Sûriyeyê bidest dixe.{{sfn|Grousset|1935|pp=458–460}} Di bin desthildariya Selahedîn de, artêşa eyûbî di [[Şerê Hetînê|şerê diyarker ê Hetînê]] de di sala 1187an de xaçperestan têk biriye û bajarê pîroz a [[Orşelîm]]ê dibin kontrola xwe digire û serdestiya leşkerî ya misilmanan li herêma Şamê ji nû ve ava dike.{{Sfn|Edbury|1991|pp=25–26}} Her çend hebûna [[Keyaniya Orşelîmê]] ya xaçperestan heta dawiya sedsala 13an berdewam kiribe jî, têkçûna di sala 1187an de xalek werçerxê di hewldana leşkerî ya xiristiyanan de li dijî hêzên misilmanan li herêmê nîşan daye.{{Sfn|Hamilton|2000|pp=223–231}} Selahedîn di sala 1193an de li [[Şam]]ê dimire û di goristanekê de li kêleka Mizgefta Emewiyan hatiye definkirin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=4–5}} Li gel giringiya xwe ji bo çanda misilmanan, Selahedîn di [[çanda kurdî]], [[Gelên tirkî|tirkî]] û [[ereb]]an de jî bi awayekî berbiçav tê rêzgirtin. Ew pir caran wekî kesayetiya herî navdar û bihêz a kurd di dîrokê de hatiye binavkirin û pir caran jî wekî hikûmdarê herî bihêz a dîroka îslamê hatiye dîtin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=26–29}} == Jiyana berê == Selahedîn li [[Tikrît]]ê di [[Xanedana Ebasiyan|xanedana ebasiyan]] de ji dayik bû. Navê wî yê şexsî "Yûsif" an “Ûsiv” bû; "Selaheddîn" [[Nivîsandina navên erebî bi kurdî|''leqab'']] e, navekî rûmetê yeku tê wateya "Rastiya baweriyê".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=XVIII. The Rise of Saladin, 1169-1189 |paşnav=Gibb |pêşnav=Hamilton A. R. |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1958-12-31 |rr=563 |isbn=978-1-5128-1864-2 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818642-028 }}</ref> Malbata wî bi eslê xwe [[kurd]] bû,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}}<ref>Dîroknasê kurd [[Îbn Xelikan]] nivîsandiye, "Dîroknas li ser gotina ku bav û malbata [Selahedîn] ji [[Dvîn]] bûn li hev dikin... Ew kurd bûn û ji êla [[Rewadî (xanedan)|rewadiyan]] bûn, ku şaxek ji eşîra mezin yê [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] ye": Minorsky (1953), r. 124.</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. Stephen |weşanger=State University of New York Press |sal=1977 |rûpel=29 |isbn=0-87395-263-4 |jêgirtin= }}</ref><ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Saladin |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Saladin |tarîx=7 nîsan 2023 |jêgirtin=Selahedîn di malbateke navdar yê kurd jidayîkbû. }}</ref> û ji gundê Ajdanakan,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}} nêzîkî bajarê [[Dvîn]] li navenda Ermenistana îro bû.{{sfn|Baha ad-Din|2002|p=17}}{{sfn|Ter-Ghevondyan|1965|p=218}} Ew kurê kirêgirekî kurd, [[Necmedîn Eyûb]] bû.<ref name="Morton2020">{{Jêder-kitêb |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |url=https://books.google.com/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166 |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099–1187 |tarîx=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-882454-1 |rr=163 |ziman=en }}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] bûn ku çiqilekî ji êla [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] bûn.{{sfn|Tabbaa|1997|p=31}} Di serdema Selahedîn de ti zanyarek ji [[Evdilqadirê Gêlanî|Şêx Evdilqadirê Gêlanî]] bêtir bandordar nebû, û Selahedîn ji hêla wî û şagirtên wî ve bi hêz bandor û alîkariya wî hatibû kirin.<ref name="Futuh-al-Ghayb">{{Jêder-malper |nivîskar='Abd al-Qadir al-Jilani |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |edîtor=[[:ar:جمال الدين فالح الكيلاني|Jamal ad-Din Faleh al-Kilani]] |sernav=Futuh al-Ghayb ("Revelations of the Unseen") |url=https://books.google.com/books?id=sVqEDwAAQBAJ&pg=PA3 |ziman=ar |jêgirtin=وقد تأثر به القائد صلاح الدين الأيوبي، والشيخ معين الدين الجشتي، والشيخ شهاب الدين عمر السهروردي رحمهم الله }}</ref><ref name="Azzam">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Azzam |pêşnav1=Abdul Rahman |sernav=Saladin |sal=2009 |weşanger=Pearson Longman |isbn=978-1-4058-0736-4 |rûpel=48 |url=https://books.google.com/books?id=r7gMAQAAMAAJ |ziman=en }}</ref> Di sala 1132an de, artêşa têkçûyî ya [[Îmadedîn Zengî]], Atabegê Mûsilê, dît ku vekişîna wan ji hêla [[Dîcle|çemê Dîcleyê]] ve li hember keleha Tikrîtê hatiye asteng kirin, ku bavê Selahedîn, Necmedîn Eyûb wekî cerdevan lê xizmet dikir. Eyûb ji bo artêşê ferîbot peyda kir û li Tikrîtê penageh da wan. Mucahîd Eyûb Bihruz, koleyek yewnanî yê berê ku ji ber xizmeta xwe ya ji bo [[Selcûqî|selcûqiyan]] wekî waliyê leşkerî yê [[Mezopotamya|bakurê Mezopotamyayê]] hatibû tayîn kirin, Eyûb şermezar kir ji ber ku Zengî penageh daye û di sala 1137an de piştî ku birayê wî [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] hevalekî Bihruz kuşt, Eyûb ji Tikrîtê sirgûn kir. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn di heman şeva ku malbata wî Tikrît terikand de ji dayik bû. Di sala 1139an de, Eyûb û malbata wî koçî [[Mûsil]]ê kirin, li wir Îmadedîn Zengî deynê xwe qebûl kir û Eyûb wek fermandarê keleha xwe ya li Baalbekê tayîn kir. Piştî mirina Zengî di sala 1146an de, kurê wî, Nûredîn, bû waliyê [[Heleb]]ê û serokê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]].{{sfn|Lyons|Jackson|1982|p=3}} Selahedîn, ku li [[Şam]]ê dijiya, li gorî agahiyan ji vî bajarî hez dikir, lê agahiyên li ser zarokatiya wî ya zû kêm in.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=3}} Derbarê perwerdeyê de, Selahedîn nivîsandiye, "Zarok bi awayê ku mezinên wan lê mezin bûne tên mezinkirin". Li gorî jînenîgarên wî, Anne-Marie Eddé{{Sfn|Eddé|2011|p=15}} û el-Wahranî, Selahedîn dikaribû bersiva pirsên li ser [[iqlîdes]], [[almagest]], aritmetîk û hiqûqê bide, lê ev îdealek akademîk bû. Zanîna wî ya [[Quran]]ê û "zanistên olî" wî bi hevdemên wî ve girêdide;{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} çend çavkanî îdîa dikin ku di dema xwendina wî de, ew ji tevlîbûna leşkerî bêtir bi lêkolînên olî re eleqedar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.answers.com/redirectSearch |sernav=Jînenîgariya Selahedîn Eyûbî - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |malper=Answers |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Faktorek din ku dibe ku bandor li ser eleqeya wî ya bi olî re kiribe ev bû ku, di dema [[sefera xaçperestan a yekem]] de, Orşelîm ji hêla [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ve hate girtin.<ref name=":2" /> Ji bilî [[îslam]]ê, Selahedîn şecere, biyografî û dîroka ereban, û herwiha xûnên [[Hespê kihêl ê erebî|hespên erebî]] dizanibû. Ya giringtir, wî ''Hemasa'' [[Ebû Temam]] bi dil dizanibû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} Ew bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] û [[Zimanê erebî|erebî]] diaxivî û bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanibû.{{Sfn|Chase|1988|p=809}}{{Sfn|Şeşen|2009|p=440}} == Kesayetî û meylên olî == [[Wêne:Coin of Saladin, Nisibin mint, 578 H (Obverse and reverse).jpg|thumb|300px|Diravê Selahedîn, bi taca merlon a bi [[Împeratoriya Sasanî|şêwaza sasaniyan]],<ref>{{Jêder-malper |sernav=acsearch.info – Auction research |url=https://www.acsearch.info/search.html?term=saladin&category=1-2&en=1&de=1&fr=1&it=1&es=1&ot=1&images=1&thesaurus=1&order=0&currency=usd&company= |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 |malper=acsearch.info }}</ref> bi dîroka 578ê hicrî (1182/3ê {{Pz}}).<ref>{{Jêder-malper |sernav=Copper alloy dirham of Saladin, Nisibin, 578 H. |url=https://numismatics.org/collection/0000.999.7979 |malper=numismatics.org |weşanger=[[American Numismatic Society]] |ziman=en }}</ref>]] Li gorî dîroknasê kurd [[Behaedînê Şedad]] (yek ji biyografên hevdem ên Selahedîn), Selahedîn misilmanekî dîndar bû—wî ji guhkirin û xwendina [[Quran]]ê hez dikir, her roj 5 caran nimêj dikir, û "ji [[felsefe]]yan, ji yên ku hebûna [[xweda]] înkar dikirin, ji [[Materyalîzm|materyalîstan]] û ji yên ku li dijî [[Şerîet|Şerîeta Pîroz]] bûn, nefret dikir." Ew herwiha alîgirê [[Sofîtî|sofîzmê]] û patronê xanqeyan (hostelên sofiyan) li Misir, Sûriyê û Kurdistanê bû, ji bilî [[medrese]]yên ku hînkirinên ortodoks ên [[Sunîtî|sunî]] peyda dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States |nivîskar=Michael Haag |weşanger=[[Profile Books]] |tarîx=2012 |rûpel=158 |isbn=978-1847658548 |jêgirtin=Wek alternatîfek ortodoks lê ezoterîk ji bo îsmaîlîzmê, Selahedîn teşwîqa [[Sofîtî|sofîzmê]] da û xanqe -ango wargehên sofiyan- ava kir û herwiha medrese, kolejên teolojîk ên ku guhertoya pejirandî ya baweriyê pêşve dibirin, damezrand. Di hewldana Selahedîn de ji bo şerkirin û tepeserkirina tiştê ku ew wekî bid'eta îsmaîliyan dihesiband, gelek xanqe û medrese li seranserê [[Qahîre]] û Misirê hatin avakirin. |url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C }}</ref> Berî her tiştî ew dilsozê [[cîhad]]ê bû:<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JU0eSxDCOmIC |sernav=Arab Historians of the Crusades |sal=1984 |rr=99–100 |weşanger=University of California Press |isbn=9780520052246 }}</ref> {{Quote|Berhemên pîroz [Quran, hedîs, û hwd.] tijî beşên ku behsa cîhadê dikin in. Selahedîn di vê yekê de ji her tiştî bêtir xebatkar û xîretkêş bû... Cîhad û êşa tê de giranî di dilê wî û tevahiya hebûna wî de di her endamekî de dikişand; ew behsa tiştekî din nedikir, tenê li ser alavên şer difikirî, tenê bi kesên ku çek hilgirtibûn re eleqedar bû, ji kesên ku behsa tiştekî din dikirin an jî çalakiyek din teşwîq dikirin re sempatîyek hindik hebû.}} Di sala 1174an de, Selahedîn ferman da ku mîstîkekî sofiyê, Qadîd el-Qefas (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: قديد القفاص), li [[Îskenderiye]] were girtin. Di sala 1191an de, wî ferman da kurê xwe ku fîlozofê sofiyê [[Şihabedînê Suhrewerdî|Yehya Suhrewerdî]], damezrînerê rêbaza [[îşraqîtî]] di [[Felsefeya îslamê|felsefeya misilmanan]] de, li [[Heleb]]ê bidarve bike. Bahaedînê Şedad ku vê bûyerê wekî beşek ji beşa xwe ya li ser dîndartiya siltan vedibêje, dibêje ku tê gotin ku Suhrewerdî "Şerîetê qebûl nekiriyê û vê wekî nederbasdar îlan kiriye." Piştî şêwirmendiya bi hin [[alim]]an, Selahedîn ferman da ku Suhrewerdî were bidarvekirin. Selahedîn herwiha li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]], mezhebek tundrew a [[Şiîtî|şiî]] ya [[Îsmaîlîtî|îsmaîltî]] li [[Dîroka Îranê|Farsistan]] û Sûriyeyê, derket, û wan wekî kefîr û alîgîrên xaçperestanan didît.<ref name="Christine2015">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Caldwell Ames |pêşnav=Christine |url=https://books.google.com/books?id=aPgGBwAAQBAJ |sernav=Medieval Heresies |tarîx=2015 |weşanger=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1107023369 |rûpel=171 }}</ref> Selahedîn sofiyên asyayî pêşwazî li Misirê kir û wî û şagirtên wî gelek xanqe û [[Zewiye|''zewiye'']] damezrandin û bexşandin ku dîroknasê misirî [[Meqrîzî]] navnîşek dirêj dide.<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=[[J. Spencer Trimingham]] |sernav=The Sufi Orders in Islam |url=https://books.google.com/books?id=NhXqWLd_AMQC |tarîx=1998 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0198028239 |rûpel=17 }}</ref> Lê hîn ne diyar e ku berjewendiyên Selahedîn di xanqeyê de bi rastî çi bûn û çima wî bi taybetî sofiyan ji derveyî Misirê dixwest. Bersivên van pirsan di celebên sofiyan de ne ku ew dixwest bikişîne. Ji bilî ku pêdivî ye ku sofiyan ji derveyî Misirê werin, xuya ye ku [[waqf]]iyeyê destnîşan kiriye ku ew ji celebek pir taybetî bin:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Nathan Hofer |sernav=The Popularisation of Sufism in Ayyubid and Mamluk Egypt, 1173–1325 |url=https://books.google.com/books?id=Pz0kDQAAQBAJ |tarîx=2015 |weşanger=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-0748694228 |rûpel=44 }}</ref> {{Quote|Niştecihên xanqeyê bi zanîn û ola xwe dihatin naskirin û bereketa wan dihat xwestin... Damezrîner şert danî ku xanqe ji bo sofiyan wekî komek, ji bo wan kesên ku ji derve tên û li Qahîre û [[Fustat]]ê bicîh dibin, were weqfkirin. Ger ew neyên dîtin, wê demê ew ê ji bo hiqûqnasên belengaz, çi [[şafiî]] bin, çi [[malikî]] bin, û eş'arî bin di baweriya wan de.}} == Kariyera dêstpêke == [[Wêne:Palmer cup left attendants (British Museum).jpg|thumb|Leşkerên eyûbî di cil û bergên selcuqî kûmên şerpûş<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/299579571_Contadini_Anna_1998_'Poetry_on_Enamelled_Glass_The_Palmer_Cup_in_the_British_Museum'_In_Ward_R_ed_Gilded_and_Enamelled_Glass_from_the_Middle_East_London_British_Museum_Press_pp_56-60 |sernav=(PDF) Contadini, Anna (1998) 'Poetry on Enamelled Glass: The Palmer Cup in the British Museum.' In: Ward, R, (ed.), Gilded and Enamelled Glass from the Middle East. London: British Museum Press, pp. 56-60. |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/317006955_Text_and_Image_on_Middle_Eastern_Objects_The_Palmer_Cup_in_Context |sernav=(PDF) Text and Image on Middle Eastern Objects: The Palmer Cup in Context |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |trans-quote=Îkonografiya fîgurên wê pir dişibihe ya li ser Kûpaya Palmer, di sêwirana cilên wan de, di serpoş (şarbūş) de û di awayê ku fîgurên dimeşin de têne çêkirin, bi lingê xwe rast û yê din hinekî xwar, bi lingê xwe yê zirav ku hinekî ji erdê bilindtir e. Her çend tarîxek li ser şamdankê tune be jî, ew bi ewlehî dikare were dîroka destpêka sedsala 13an, ji ber ku ew bi eşkereyî aîdî komek karên metalî ye ku niha ji wê serdemê ve hatine damezrandin û ji herêma [[Mûsil]] an [[Botan]]ê ne. Ev hêman her weha dîroka Kûpaya Palmer a sedsala 13an a destpêka piştrast dikin û herêma jêderkê bêtir piştgirî dikin. |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna }}</ref> li ser ''kûpaya Palmerê'' (1200-1215)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Painting: Text and Image in Illustrated Arabic Manuscripts |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna |weşanger=BRILL |tarîx=2010 |rr=11 |isbn=978-90-04-18630-9 |ziman=en |jêgirtin=Nimûneyek ji vê yekê qedeha enamelkirî ya eyûbî ye ku wekî Kûpaya Palmer tê zanin. |url=https://books.google.at/books?id=HA55sqqsaoQC&pg=PA11&redir_esc=y }}</ref>]] === Seferên dêstpêke === Kariyera leşkerî ya Selahedîn di bin çavdêriya apê wî [[Şêrko]] de dest pê kir, ku fermandarekî leşkerî yê navdar di bin [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] de bû, mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]] yê Şam û Helebê û mamosteyê herî bi bandor ê Selahedîn bû. Di sala 1163an de, wezîrê xelîfeyê fatimî el-Edîd, Şawer, ji aliyê hevrîkê xwe [[Dirxem]], ku endamekî eşîra bihêz a Benû Ruzzaîk bû, ji Misirê hatibû derxistin. Wî ji Nûredîn piştgiriya leşkerî xwest, ku wî jî guh da daxwaza wî û di sala 1164an de Şêrko şand da ku di sefera wî ya li dijî Dirxem de alîkariya Şawer bike. Selahedîn, di 26 saliya xwe de, bi wan re çû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=6-7}} Piştî ku Şawer bi serkeftî wekî wezîrê vegeriya, wî daxwaz kir ku Şêrko artêşa xwe ji Misirê bi berdêla 30,000 dînarên zêr vekişîne, lê wî qebûl nekir, israr kir ku ew îradeya Nûredîn e ku ew bimîne. Rola Selahedîn di vê seferê de biçûk bû, û tê zanin ku Şêrko ferman dabû wî ku berî dorpêçkirina Bilbeysê ji aliyê hêzeke hevbeş a xaçperestan û leşkerên Şawer ve, embaran ji Bilbeysê berhev bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=9}} Piştî talankirina Bilbeysê, hêza xaçperest-misirî û artêşa Şêrko dê beşdarî şerê Babeynê li ser sinorê çolê yê [[Nîl]]ê, li rojavayê [[Gîza]]yê, bibin. Selahedîn roleke sereke lîst, fermandariya baskê rastê yê artêşa zengiyan dikir, di heman demê de hêzeke kurdan fermandariya çepê dikir, û Şêrko li navendê bi cih bû. Lêbelê, çavkaniyên misilman ên wê demê, Selahedîn xistin "çenteyê navendê" û ferman dan ku bi vekişîneke sexte dijmin bixin nav xefikê. Hêza xaçperestan di destpêkê de li dijî leşkerên Şêrko serkeftinek bi dest xist, lê erd ji bo hespên wan pir dijwar û qûmî bû, û fermandar Hugo Grenier dema ku êrîşî yekîneya Selahedîn dikir hate girtin. Piştî şerên belavbûyî li geliyên piçûk li başûrê pozîsyona sereke, hêza navendî ya zengiyan vegeriya êrîşê; Selahedîn ji paş ve tevlî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=14}} Şer bi serkeftina zengiyan bi dawî bû, û li gorî dîroknasê kurd [[Elî îbn Elesîr]], Selahedîn bi alîkariya Şêrko di yek ji "serkeftinên herî berbiçav ên di dîroka tomarkirî de" tê hesibandin, her çend bêtir zilamên Şêrko hatin kuştin û şer ji hêla piraniya çavkaniyan ve wekî serkeftinek tevahî nayê hesibandin. Selahedîn û Şêrko ber bi [[Îskenderiye]] ve çûn ku li wir hatin pêşwazîkirin, pere û çek dan wan û bingehek peyda kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=15}} Piştî ku hêzek xaçperest-misirî ya bilindtir hewl da ku bajêr dorpêç bike, Şêrko artêşa xwe parçe kir. Ew û piraniya hêza xwe ji Îskenderiye vekişiyan, di heman demê de Selahedîn bi erkê parastina bajêr ma, ku li wir ew dorpêçkirî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=16}} === Wezîfedariya li Misirê === [[Wêne:Saladin in Egypt Conquest.png|thumb|Pêvçûnên Selahedîn li Misirê]] Şêrko ji bo Misirê bi Şawer û [[Amalrîk I|Amalrîkê I]] re di têkoşîneke desthilatdariyê de bû ku Şawer alîkarî ji Amalrîk xwest. Li gorî agahiyan, di sala 1169an de, Şawer ji aliyê Selahedîn ve hatiye kuştin û Şêrko di dawiya wê salê de mir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=25}} Piştî mirina wî, hejmarek namzet ji bo rola wezîrê el-Edîd hatin nirxandin ku piraniya wan kurd bûn. Hevgirtina wan a etnîkî bandor li ser çalakiyên malbata eyûbî di kariyera wan a siyasî de kir. Selahedîn û hevkarên wî yên nêzîk ji bandora tirkan razî nebûn. Carekê [[Îsayê Hekarî]], cîgirê kurd ê Selahedîn, ji namzetekî ji bo wezîrê, mîrê kurd Qutb ad-Dîn el-[[Xanedana Hecbaniyan|Hecbanî]], xwest ku bi argumana ku "hem tu û hem jî Selahedîn kurd in û hûn ê nehêlin desthilatdarî bikeve destê tirkan" vekişe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |paşnav=Phillips |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |tarîx=2019 |rr=58 |isbn=978-0-300-24706-0 |cih=New Haven, CT }}</ref> Nûredîn cîgirê Şêrko hilbijart, lê el-Edîd Selahedîn tayîn kir ku şûna Şawer bigire wek wezîrê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28}} [[Wêne:Experimental crossbow mounted inside a shield, in the Tabṣira by Murḍi Ibn cĀlī Ibn Murḍi al-Ṭarsūsī written for Saladin, late Fāṭimid or early Ayyūbid Egypt, c.1170 CE (Ms. Hunt.264, f.117, Bodleian Library, Oxford, UK).jpg|thumb|Kevaneke ceribandinî ya ku di hundirê mertalekê de hatiye siwarkirin, di ''Tebşîra'' Murdî îbn Calî îbn Murdî el-Tarsûsî de ku ji bo Selahedîn, dawiya fatimiyan an destpêka eyûbiyan li Misirê, dora sala 1170 {{Pz}} hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=FROM AGHT’AMAR TO ‘AYN DĪWĀR: |paşnav=Nicolle |pêşnav=David |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2019-02-06 |rr=81–132 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1q26z2m.10 }}</ref>]] Sedema hilbijartina Selahedîn ku misilmanekî sunî bû, ji aliyê xelîfê şiî el-Edîd ve diguhere. Elî îbn Elesîr îdîa dike ku xelîfe piştî ku şêwirmendên wî jê re gotine ku "kesek ji Selahedîn qelstir an ciwantir tune ye" û "yek ji mîran [fermandaran] guh nedaye wî û xizmeta wî nekiriye", ew hilbijartiye. Lêbelê, li gorî vê guhertoyê, piştî hin danûstandinan, di dawiyê de piraniya mîran ew qebûl kiriye. Şêwirmendên El-Edîd jî guman dikirin ku Selahedîn ji bo parçekirina zengiyan li Sûriyeyê pêş dixin. El-Wehranî nivîsandiye ku Selahedîn ji ber navûdengê malbata wî di "comerdî û jêhatîbûna wan a leşkerî" de hatiye hilbijartin. [[Îmad ed-Dîn el-Îsfahanî|Îmad ed-Dîn]] nivîsandiye ku piştî heyama şîna kurt a ji bo Şêrko ku di dema wê de "raman ji hev cuda bûn", mîrên zengî biryar dane ku Selahedîn bidin û xelîfe neçar kirine ku "wî wekî wezîr veberhêne". Her çend meqam ji ber serokên misilan ên hevrik tevlihev bûn jî, piraniya fermandarên Sûriyeyê piştgirîya Selahedîn kirin ji ber rola wî di sefera Misirê de, ku tê de wî qeydek jêhatîbûnên leşkerî bi dest xist.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28-29}} Li gorî çavkaniyên erebî yên wê demê, Selahedîn di 26ê adarê de wek wezîrê karên derve hat tayînkirin û "ji vexwarina şerabê poşman bû û ji bêserûberiyê vegeriya û cilên olî li xwe kir".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=32}} Ji ber ku di kariyera xwe de ji her demê bêtir hêz û serxwebûn bi dest xistibû, ew hîn jî bi mijara dilsoziya dawîn a di navbera el-Edîd û Nûredîn de rû bi rû mabû. Di dawiya salê de, komek leşker û mîrên misirî hewl dan ku Selahedîn bikujin, lê ji ber ku bi saya serokê îstîxbarata wî Elî îbn Sefyan niyeta wan dizanibûn, wî komplogerê sereke, Nacî, Mu'temîn el-Xîlefe - kontrolkerê sivîl ê Qesra Fatimiyan - girt û kuşt. Roja din, 50.000 leşkerên kole ên afrîkî ji alayên artêşa fatimiyan ên li dijî desthilatdariya Selahedîn, digel mîr û xelkên asayî yên Misirê, serhildanek li dar xistin. Heta 23ê tebaxê, Selahedîn serhildan bi biryardarî tepeser kir û careke din neçar ma ku bi dijwariyek leşkerî ji Qahîreyê re rû bi rû bimîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=34-36}} Ber bi dawiya sala 1169an ve, Selahedîn bi piştgiriya Nûredîn, hêzek mezin a xaçperest û [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] li nêzîkî [[Dimyat]]ê têk bir. Piştre, di bihara 1170an de, Nûredîn bavê Selahedîn şand Misirê li gorî daxwaza Selahedîn û herwiha bi teşwîqkirina xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] yê li Bexdayê [[Mustencîd]] ku armanc dikir zextê li Selahedîn bike da ku xelîfeyê hevrikê xwe, el-Ad, ji desthilatê rake.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=38}} Selahedîn bi xwe jî li Misirê destê xwe xurt dikir û piştgiriya xwe li wir berfireh dikir. Wî dest bi dayîna meqamên bilind li herêmê ji endamên malbata xwe re kir; wî ferman da ku zanîngehek ji bo şaxa [[malikî]] ya îslama [[sunîtî]] li bajêr, û herwiha yek ji bo mezheba [[şafiî]] ku ew li [[Fûstat]]ê girêdayî bû, were avakirin.{{Sfn|Lyon & Jackson|1982|p=41}} Piştî ku xwe li Misirê bicîh kir, Selahedîn li dijî xaçperestan seferek da destpêkirin û di sala 1170an de [[Deyrê Balah]] dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Amalrîk garnîzonên xwe yên templar ji [[Şirîta Xezeyê|Xezeyê]] vekişand da ku di parastina Deyrê Balah de alîkariya wî bike, lê Selahedîn ji hêza wan reviya û di sala 1187an de Xezeyê girt. Di sala 1191ê de Selahedîn kelehên li Xezeyê yên ku ji hêla qiral [[Baldwin III]] ve ji bo Şovalyeyên Templar hatibûn çêkirin, wêran kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Ne diyar e kengî, lê di heman salê de, wî êrîşî keleha xaçperestan a [[Eilat]]ê kir, ku li ser giravek li serê [[kendava Eqebeyê]] hatibû avakirin û girt. Ew ji bo derbasbûna hêzên deryayî yên misilmanan gef nexwar lê dikaribû komên piçûktir ên keştiyên misilmanan aciz bike û Selahedîn biryar da ku wê ji rêya xwe paqij bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} == Desthildariya wî (1171-1193) == === Siltaniya Misirê === Li gorî Îmad Ed-Dîn, Nûredîn di hezîrana 1171ê de ji Selahedîn re nameyek nivîsandiye û jê re gotiye ku xelîfetiya ebasiyan li Misirê ji nû ve ava bike, ku Selahedîn du meh şûnda piştî teşwîqkirina zêde ji hêla Necmedîn Xebûşanî, ''feqîyê''şafî ku bi tundî li dijî desthilatdariya şiî li welêt bû, ev yek hevrêz kir.{{Sfn|Brett|2017|pp=228–29}}{{Sfn|Halm|2014}}{{sfn|Köhler|2013|p=44}} Bi vî awayî çend mîrên Misirê hatin kuştin, lê ji El-Edîd re hate gotin ku ew ji ber serhildana li dijî wî hatine kuştin.{{Sfn|Runciman|1951|p=229}} Li gorî gotinekê, ew paşê nexweş ket an jî jehrî bû.{{sfn|Köhler|2013|p=45}} Dema ku nexweş bû, wî ji Selahedîn xwest ku serdana wî bike da ku jê bixwaze ku ew lênêrîna zarokên xwe yên piçûk bike, lê Selahedîn qebûl nekir, ji ber ku ji xiyanetê li dijî ebasiyan ditirsiya û tê gotin ku piştî ku fêm kir ku El-Edîd çi dixwest, ji kiryara xwe poşman bûye.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=45}} Ew di 13ê îlonê de mir, û pênc roj şûnda, xutbeya ebasiyan li Qahîre û Fustatê hate ragihandi ku Mustadî wekî xelîfe hate ragihandin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=46-47}} Di 25ê îlonê de, Selahedîn ji Qahîreyê derket da ku bi Nûredîn re, ku dê ji Sûriyeyê êrîş bike, beşdarî êrîşeke hevbeş a li ser [[Keleha Kerakê|Kerak]] û Montrealê, kelehên çolê yên [[keyaniya Orşelîmê]] bibe. Lêbelê, berî ku bigihîje Montrealê, Selahedîn vegeriya Qahîreyê ji ber ku rapor wergirtin ku di nebûna wî de serokên xaçperestan piştgiriya xwe ya ji bo xayînên li hundirê Misirê zêde kirine da ku ji hundir ve êrîşî Selahedîn bikin û hêza wî kêm bikin, nemaze fatimiyan ku dest bi komployê kirin da ku rûmeta xwe ya berê vegerînin. Ji ber vê yekê, Nûredîn bi tena serê xwe çû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shahri |pêşnav=Waseem |paşnav2=Tahir |pêşnav2=Inayatullah |tarîx=2011-12-15 |sernav=Effect of cycloheximide on postharvest performance of cut spikes of Consolida ajacis cv. Violet Blue |url=https://doi.org/10.37855/jah.2011.v13i02.30 |kovar=Journal of Applied Horticulture |cild=13 |hejmar=02 |rr=128-134 |doi=10.37855/jah.2011.v13i02.30 |issn=0972-1045 }}</ref><ref name="Abu-Lughod">{{Jêder-kitêb |sernav=Before European Hegemony: The World System A.D. 1250–1350 |paşnav=Abu-Lughod |pêşnav=Janet L. |lînka-nivîskar=Janet Abu-Lughod |weşanger=Oxford University Press |sal=1991 |rr=[https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 243–244] |isbn=978-0-19-506774-3 |cih=New York |beş=The Mideast Heartland |url=https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 |sala-orîjînal=1989 |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=rYlgGU2SLiQC&pg=PA244 }}</ref> Di havîna sala 1173an de, artêşeke ji Nûbiyayê û komek leşkerên fatimî yên [[ermenî]] yên berê li ser sinorê Misirê hatin ragihandin ku ji bo dorpêçkirina [[Eswan]]ê amadekariyan dikin. Mîrê bajêr ji Selahedîn alîkarî xwestibû û di bin serokatiya [[Tûran Şah]], birayê Selahedîn, de hêzên ewlehiyê wergirtibûn. Di encamê de, leşkerên nûbiyayî têk çûn; lê di sala 1173an de vegeriyan û dîsa têk çûn. Vê carê, hêzên misirî ji Eswanê pêşve çûn û bajarokê Qesr Îbrîm yê li herêma Nûbiyayê girtin. Selahedîn diyariyek ji Nûredîn re şand ku heval û mamosteyê wî bû û 60,000 dînar, "kelûpelên çêkirî yên ecêb", hin gewher û fîlek. Dema ku van kelûpelan dibir Şamê, Selahedîn fersend dît ku gundewarên xaçperestan wêran bike. Wî êrîşek li dijî kelehên çolê nekir lê hewl da ku erebên bedewî yê misilman ku li ser axa xaçperestan dijiyan ji holê rake da ku frankan ji rêberan bêpar bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=60-62}} Di 31ê tîrmeha 1173an de, bavê Selahedîn, Eyûb, di qezayek siwarbûnê de birîndar bû, ku di dawiyê de bû sedema mirina wî di 9ê tebaxê de.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=64}} Di sala 1174an de, Selahedîn Tûran Şah şand ku [[Yemen]]ê dagir bike da ku ew û bendera wê [[Aden]]ê bide deverên [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]]. === Fetihkirina Sûriyeyê === [[Wêne:Ayyubid expansion 1174-1193.png|thumb|400px|Herêmên dagirkerî yê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]], tevîhev kampanyayên Selahedîn, [[Şerefedîn Qerenqûş]] û [[Tûran Şah]] (birayê mezin yê Selahedîn).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rr=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref>]] ==== Fetihkirina Şamê ==== Di destpêka havîna 1174an de, Nûredîn artêşek kom dikir û gazî [[Mûsil]], [[Amed]] û [[Cizîr]]ê dikir, wekî amadekariyek eşkere ji bo êrîşek li dijî Misira Selahedîn. Piştî eşkerekirina van amadekariyan, eyûbiyan civînek li dar xistin da ku li ser gefên îhtîmalî nîqaş bikin û Selahedîn leşkerên xwe li derveyî Qahîreyê kom kir. Di 15ê gulanê de, Nûredîn piştî ku nexweş bû û mir, desthilatdariya wî radestî kurê wî yê yanzdeh salî, [[Selîh Îsmaîl Melîk]] kir. Mirina wî ji bo Selahedîn serxwebûna siyasî hişt û di nameyek ji bo Selîh Îsmaîl de soz da ku "wek şûr tevbigere" li dijî dijminên xwe û behsa mirina bavê xwe wekî "lerzîna erdhejê" kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=73-74}} Piştî mirina Nûredîn, Selahedîn bi biryareke dijwar re rû bi rû ma; ew dikaribû artêşa xwe ji Misirê li dijî xaçperestan bigerîne an jî li bendê bimîne heta ku ji hêla Selîh Îsmaîl ve li Sûriyeyê were vexwendin da ku alîkariya wî bike û ji wir şerekî bide destpêkirin. Herwiha ew dikaribû Sûriyeyê berî ku bikeve destê hevrikekî, îlhaq bike, lê ew ditirsiya ku êrîşkirina li ser axa ku berê ya efendiyê wî bû - ku di prensîbên misilmanan de ku ew bawer dikir qedexe ye - wî wekî durû nîşan bide, bi vî rengî wî ji bo serokatiya şerê li dijî xaçperestan ne guncaw bike. Selahedîn dît ku ji bo bidestxistina Sûriyeyê, ew an hewceyê vexwendinek ji Selîh an jî hişyarkirina wî ye ku anarşiya potansiyel dikare ji xaçperestan bibe sedema xetereyê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=74-75}} Dema ku Selîh di meha tebaxê de ji bo [[Heleb]]ê hate veguhastin, Gumuştigîn, mîrê bajêr û fermandarekî berê yê Nûredîn, wesayeta wî girt ser xwe. Mîr amade bû ku hemû hevrikên xwe yên li Sûriyê û Kurdistanê, dest pê bi Şamê bike û ji text rake. Di vê rewşa awarte de, mîrê Şamê ji bo alîkariya li dijî Helebê serî li [[Seyfedîn Gazî II|Seyfedînê]] Mûsilê (pismamê Gumuştigîn) da, lê wî red kir, û Sûrî neçar kirin ku alîkariya Selahedîn bixwazin ku wî jî guh da.{{Sfn|Lane-Poole|1906|p=136}} Selahedîn bi 700 siwarên bijartî li çolê siwar bû, ji Kerakê derbas bû û dû re gihîşt [[Bosra]]yê. Li gorî vegotina wî bi xwe, "mîr, leşker û bedewî tevlî wî bûn - hestên dilê wan li ser rûyên wan dihatin dîtin."{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=81}} Di 23ê mijdara de, ew di nav pesindana giştî de gihîşt Şamê û li wir li mala kevin a bavê xwe bêhna xwe veda, heta ku deriyên [[Keleha Şamê]], ku fermandarê wê Reyhan di destpêkê de red kir ku teslîm bibe,{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=136}} çar roj şûnda, piştî dorpêçkirinek kurt ji hêla birayê wî [[Tûxtekîn Eyûbî]] ve, ji Selahedîn re hatin vekirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=83}} Ew xwe li kelehê bi cih kir û rêz û silavên niştecihan wergirt.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=61}} ==== Serkeftinên din ên li Sûriyeyê ==== [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|Wêneyekî sedsala 19an ê Selahedînê serkeftî, ji aliyê [[Gustave Doré]] ve.]] Selahedîn birayê xwe [[Tûxtekîn Eyûbî]] wek waliyê [[Şam]]ê hişt û bajarên din ên ku berê yên [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] bûn lê niha bi pratîkî serbixwe bûn, kêm kirin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Artêşa wî bi rehetî [[Hema, Sûriye|Hemayê]] fetih kir, lê ji ber hêza keleha wê ji êrîşa li ser [[Hims]]ê dûr ket.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Heleb]]ê ve çû û di 30ê kanûnê de piştî ku Gumuştigîn red kir ku textê xwe berde, ew dorpêç kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Es-Selîh ji tirsa girtina ji aliyê Selahedîn ve, ji qesra xwe derket û ji niştecihan xwest ku wî û bajêr radestî hêza dagirker nekin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Yek ji dîroknasên Selahedîn îdia kir ku "gel ket bin bandora wî".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}} Gumuştigîn ji [[Reşîdê Sînan]], serokê ''da'iyê'' [[Heşhaşî]] Sûriyeyê ku ji dema ku wî şûna [[Fatimî|fatimiyên Misirê]] girtibû, bi Selahedîn re di nav nakokiyan de bûn, xwest ku Selahedîn di kampa wî de bikuje.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=138}} Di 11ê gulana 1175an de, komek ji sêzdeh heşhaşiyan bi hêsanî ketin kampa Selahedîn, lê berî ku êrîşa xwe pêk bînin, ji hêla Nesîhê Xumartekîn li Ebû Qubeysê ve hatin tespîtkirin.<ref name="Lev22">{{harvnb|Lev|1999|p=22}}</ref> Yek ji wan ji hêla yek ji fermandarên Selahedîn ve hate kuştin û yên din jî dema ku hewl didan birevin hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}}{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=139}}{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Ji bo ku pêşveçûna Selahedîn asteng bike, [[Raymond III.|Raymondê Trablûsê]] hêzên xwe li nêzî çemê [[Kebîr]]ê kom kir ku ew li wir ji bo êrîşek li ser axa misilmanan bi cih bûn.{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Selahedîn paşê ber bi Himsê ve çû, lê piştî ku jê re hate gotin ku hêzek alîkariyê ji hêla Seyfedîn ve ji bajêr re tê şandin, paşve vekişiya.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}}{{Sfn|Eddé|2011|p=392}}<ref name="Lev100-101">{{harvnb|Lev|1999|pp=100–101}}</ref> Di vê navberê de hevrikên Selahedîn li Sûriye û Cizîrê şerekî propagandayê li dijî wî dan destpêkirin, îdia kirin ku wî "rewşa xwe [xizmetkarê Nûredîn] ji bîr kiriye" û bi dorpêçkirina kurê xwe, "li dijî [[Xweda|xwedê]] xwe serî hildaye" û ti spasdarî ji bo efendiyê xwe yê kevin nîşan nedaye.<ref name="Lev1012">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahedîn armanc kir ku bi dawîanîna dorpêçê li dijî vê propagandayê derkeve û îdia kir ku ew îslamê ji xaçperestan diparêze; artêşa wî vegeriya Hemayê da ku li wir bi hêzek xaçperestan re şer bike.<ref name="Lev1012" /> Xaçperest berê xwe dan wir û Selahedîn ev yek wekî "serkeftinek ku deriyên dilê mirovan vedike" îlan kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}} Di demek kurt de piştî vê yekê, Selahedîn di adara 1175an de ketê Himsê û keleha wê girt, piştî berxwedana serhişk a parêzvanên wê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=140}}<ref name="Smail35-36">{{harvnb|Smail|1995|pp=35–36}}</ref> Serkeftinên Selahedîn ji bi Seyfedîn tirs kişand. Wekî mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], tevî Gumuştigîn, wî Sûriye û [[Bakurê Kurdistanê]] wekî milkê malbata xwe didît û dema ku Selahedîn hewl da ku milkên xanedaniya xwe desteser bike, ew hêrs bû.<ref name="LyonsJackson221">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=221}}</ref> Seyfedîn artêşek mezin kom kir û şand Helebê ku parêzvanên wê bi bêsebrî li benda wan bûn.<ref name="Minorsky1953">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |weşanger=CUP Archive |tarîx=1953 |rr=147 |isbn=978-0-521-05735-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ&q=prehistory+of+Saladin }}</ref> Hêzên hevbeş ên [[Mûsil]] û Helebê li Hemayê li dijî Selahedîn meşiyan.<ref name="Minorsky1953" /> Selahedîn ku ji ber ku jimara wî pir kêmtir bû, di destpêkê de hewl da ku bi berdana hemî fetihên bakurê herêma Şamê bi zengiyan re li hev bike, lê wan red kir, israr kirin ku ew vegere Misirê.<ref name="Minorsky1953" /> Dema ku dît ku pevçûn neçar e, Selahedîn ji bo şer amade bû, li [[Şerê Hemayê 1175|qiloçên Hemayê]], li girên li kêleka [[çemê Asî]], pozîsyonek serdest girt.<ref name="Minorsky1953" /> Di 13ê nîsana 1175an de leşkerên zengiyan ji bo êrîşkirina hêzên wî meşiyan, lê di demek kurt de xwe ji hêla leşkerên eyûbî yên Selahedîn ve dorpêç kirin, ku wan ew perçiqandin.<ref name="Minorsky1953" /> Şer bi serkeftineke diyarker ji bo Selahedîn bi dawî bû ku reviyayên zengî heta deriyên Helebê şopandin û şêwirmendên es-Selîh neçar kirin ku kontrola Selahedîn li ser parêzgehên Şam, Hims û Hemayê, û herwiha hejmarek bajarokên li derveyî Helebê wekî [[Meeret Numan]], qebûl bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141}} [[Wêne:Battle of Saladin - Syria.jpg|thumb|400px|Selahedîn û artêşa xwe li ber dêrên Himsê]] Piştî serkeftina xwe ya li dijî zengiyan, Selahedîn xwe wek padîşah îlan kir û navê es-Selîh di nimêjên înê û pereyên misilmanan de tepeser kir. Ji wê demê û pê ve wî ferman da ku li hemû mizgeftên Sûriye û Misirê wek padîşahê serwer nimêj bê kirin û li şantiyeya [[Qahîre]]yê pereyên zêrîn ên bi sernavê wî yê fermî - ''el-Melîk an-Nesîr Yûsûf Eyûb'', ''ala'' ''xaya'' "padîşahê bi hêz ji bo alîkariyê, Yûsûf kurê Eyûb; bila al bilind be" derxistin. Xelîfeyê ebasî li [[Bexda]]yê bi dilxwazî ​​​​desthilatdariya Selahedîn pêşwazî kir û ew wekî "Siltanê Misir û Sûriyeyê" îlan kir. Şerê Hamayê dawî li pêşbirka desthilatdariyê ya di navbera eyûbî û zengiyan de neanî û rûbirûbûna dawî di bihara 1176an de çêbû. Selahedîn hêzên mezin ji Misirê kom kiribûn dema ku Seyfedîn leşkeran di navbera mîrektiyên piçûk yê kurdan ên [[Amed]] û [[Cizîr]]ê de kom dikir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141-143}} Dema ku Selahedîn ji çemê Asî derbas bû û ji Hemayê derket, roj tarî bû. Wî ev yek wek nîşanek dît, lê wî meşa xwe ber bi bakur ve domand. Ew gihîşta gundê [[Girê Siltan]], ku bi qasî 25 km dûrî [[Heleb]]ê ye, li wir hêzên wî rastî artêşa Seyfedîn hatin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144}} Ew ber bi Helebê ve berdewam kir ku deriyên xwe hîn jî ji wî re girtî bûn, û li ber bajêr rawestiya. Di rê de artêşa wî gundê Buzê girt û dû re [[Minbic]] girt.<ref name="Lane-Poole1906p223">{{harvnb|Lane-Poole|1906|p=223}}</ref> Ji wir, ew ber bi rojava ve çûn da ku di 15ê gulanê de keleha [[Ezaz]]ê dorpêç bikin.<ref name="Lane-Poole1906p223" /> Çend roj şûnda dema ku Selahedîn di yek ji konên kaptanê xwe de bêhna xwe vedida, sûîqestkarek ber bi wî ve çû û bi kêrekê li serê wî da.<ref name="Lane-Poole1906p239-240">{{harvnb|Lane-Poole|1906|pp=239–240}}</ref> Qapaxa zirxê serê wî nehat qulkirin û ew karî destê sûîqestkar bigire - xencer tenê gambesonê wî dibire - û êrîşkar di demek kurt de hat kuştin.<ref name="Lane-Poole1906p239-240" /> Selahedîn ji hewldana kuştina xwe, ku wî Gumuştugin û sûîqestkaran bi komployê tawanbar kir, aciz bû û ji ber vê yekê hewldanên xwe di dorpêçê de zêde kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} Fermandarê ereban Ezîz di 21ê hezîranê de teslîm bû û Selahedîn hêzên xwe bi lez û bez ber bi Helebê ve şandin da ku Gumuştigîn ceza bike. Êrîşên wî dîsa rastî berxwedanê hatin, lê wî karî ne tenê agirbestekê, lê belê tifaqeke hevbeş bi Helebê re misoger bike, ku tê de destûr hat dayîn ku Gumuştigîn û es-Selîh kontrola xwe ya li ser bajêr bidomînin û di berdêla wê de, wan Selahedîn wekî serwerê hemû axa ku wî fetih kiriye nas kirin. Mîrên kurd yê [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] û [[Heskîf]]ê, hevalbendên misilman ên Helebê, jî Selahedîn wekî padîşahê Sûriyeyê nas kirin. Dema ku peyman hate îmzekirin, xwişka biçûk a es-Selîh hat ba Selahedîn û daxwaza vegerandina keleha Ezazê kir; wî guh da wê û bi gelek diyariyan ew ber bi deriyên Helebê ve bir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} === Kampanyayên wî li dijî heşhaşiyan === [[Wêne:Masyaf - Gesamtansicht.jpg|thumb|Selahedîn di tebaxa 1176an de di bin şert û mercên ne diyar de dorpêçkirina keleha [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ([[Heşhaşî]]) a [[Mesyaf]]ê ku ji hêla [[Reşîdînê Sînan]] ve dihat fermandarkirin, bi dawî kir.]] Selahedîn êdî bi hevrikên xwe yê [[Xanedana Zengiyan|zengî]] û [[keyaniya Orşelîmê]] re li ser agirbestê razî bû (ya paşîn di havîna 1175an de qewimî), lê rastî gefên mezheba [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya bi navê [[heşhaşî]], ku [[Reşîde Sînan]] pêşengiya wê dikir, hatin. Ew li [[çiyayê Elewiyan]] bicîh bûn û neh kelehên wan fermandar bûn ku hemî li ser bilindahiyên mezin hatibûn avakirin. Gava ku wî piraniya leşkerên xwe şanda Misirê, Selahedîn di tebaxa 1176an de artêşa xwe ber bi rêzeçiyayên Elewiyan ve bir. Piştî ku gund wêran kir, lê di tu kelehekê de nekarî fetih bike, di heman mehê de paşve vekişiya. Piraniya dîroknasên misilman îdîa dikin ku apê Selahedîn, waliyê Hemayê, di navbera wî û Sînan de navbeynkariya peymanek aştiyê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=148}}{{Sfn|Willey|2001|p=47}}{{sfn|Lewis|1969|p=123}} Selahedîn ji bo parêzvanên xwe çirayên girêdanê peyda kirin û tebeşîr û xweliyan li dora konê xwe yê li derveyî [[Mesyaf]]ê - ku ew dorpêç kiribû - belav kir da ku şopa sûîqestan tesbît bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Li gorî vê guhertoyê, şevekê parêzvanên Selahedîn dîtin ku şewqek ji girê Mesyafê dibiriqî û dûv re di nav konên eyûbiyan de winda bû.{{sfn|Lewis|1969|p=127}} Di cih de, Selahedîn şiyar bû û dît ku kesek ji kon derdikeve. Wî dît ku çira ji cihê xwe hatine danîn û li kêleka nivîna xwe skonên germ ên bi şiklê taybetî yê sûîqestan danîn û li jor noteyek bi xencerekî jehrî hatibû danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters from the East : Crusaders, Pilgrims and Settlers in the 12th–13th centuries |weşanger=Ashgate |tarîx=2013 |rûpel=92 |isbn=978-1-4724-1395-6 |cih=Farnham, Surrey |kesên-din=Barber, Malcolm., Bate, Keith |oclc=846946318 }}</ref> Di notê de gef li wî dihat xwarin ku heke ew ji êrîşa xwe venekişe, ew ê were kuştin. Selahedîn bi dengekî bilind qêriya û got ku Sînan bi xwe ew kes bû ku ji kon derketibû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Guhertoyeke din jî îdîa dike ku Selahedîn bi lez û bez leşkerên xwe ji Mesyafê vekişandin ji ber ku ew bi lezgînî hewce bûn da ku hêzek xaçperestan li nêzîkî [[çiyayê Libnanê]] biparêzin.{{Sfn|Willey|2001|p=47}} Di rastiyê de, Selahedîn hewl da ku bi Sînan û heşhaşiyên wî re hevpeymaniyek çêbike, di encamê de xaçperestan ji hevalbendek bihêz li dijî xwe bêpar hiştin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} Ji ber ku derxistina xaçperestan wekî berjewendiyek û pêşaniyek hevbeş dîtin, Selahedîn û Sînan piştre têkiliyên hevkariyê parastin, yê paşîn kontîngentên hêzên xwe şandin da ku artêşa Selahedîn di hejmarek eniyên şer ên biryardar ên paşîn de xurt bike.{{Sfn|Willey|2001|p=48}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford E. |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=71–75 }}</ref> === Vegera Qahîreyê û seferên li Filistînê === [[Wêne:Citadel of Salah El.Din.jpg|thumb|[[Keleha Selahedîn]] ji aliyê Selahedîn ve di sala 1176an de dest bi avakirina wê hatiye kirin da ku wekî navenda desthilatdariya Misirê xizmet bike. Avahiyên paşê di nav sedsalan de lê hatine zêdekirin.]] Piştî ku Selahedîn ji çiyayên Elewiyan derket, ew vedigere Şamê û leşkerên xwe yên sûriyeyî vegerandin malê. Wî [[Tûran Şah]] wekî fermandarê leşkerî yê Sûriyeyê hişt û tenê bi şagirtên xwe yên şexsî re çû Misirê. Di 22ê Îlonê de ew gihîşt [[Qahîre]]yê. Piştî ku nêzîkî du salan ne li wir bû, li Misirê gelek tişt hebûn ku wî organîze û çavdêrî bike, ango xurtkirin û ji restorkirinên avahîsaziya Qahîreyê. Sûrên bajêr hatin tamîrkirin û dirêjkirinên wan hatin danîn, di heman demê de avakirina [[keleha Qahîreyê]] dest pê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} "Bîra Yûsif" a 85 metrê kûr li ser fermana Selahedîn hate çêkirin. Karê giştî yê sereke ku wî li derveyî Qahîreyê ferman da, pira mezin a li [[Gîza]]yê bû ku armanc ew bû ku li dijî dagirkirinek potansiyel a [[Morî (gel)|morî]] bergiriyek çêbike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn li Qahîreyê ma û çavdêriya başkirinên wê kir, zanîngehên wekî Medreseya Şûrçêkeran ava kir û rêveberiya navxweyî ya welêt ferman da. Di mijdara 1177an de ew dest bi êrîşekê li ser [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] kir; xaçperest vê dawiyê hatibûn nav axa Şamê, ji ber vê yekê Selahedîn dît ku agirbest êdî ne hêjayî parastinê ye. Xiristiyanan beşek mezin ji artêşa xwe şandin da ku keleha [[Harem, Sûriye|Harem]] a li bakurê [[Heleb]]ê dorpêç bikin, ji ber vê yekê başûrê Filistînê parêzvanên hindik hebûn.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn rewş gihîşt wê astê û ber bi [[Eşkalon]] ve meşiya, ku wî wekî "bûka Sûriyeyê" bi nav kir. [[Williamê Tîrê]] tomar kir ku artêşa eyûbiyan ji 26,000 leşkeran pêk dihat, ku ji wan 8,000 hêzên elîtê û 18,000 leşkerên reşik ên ji [[Sûdan]]ê bûn. Ev artêş dest bi êrîşkirina gundan, talankirina [[Remle]] û [[Lod]]ê kir û heta [[deriyên Orşelîmê]] belav bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=154}} === Şer û agirbest bi Baldwîn re === [[Wêne:Schlacht von Montgisard 2.jpg|thumb|350px|Xaçperestan li hembera dagirkerên eyûbî di [[şerê Montsîgardê]]]] Eyûbiyan destûr dan [[Baldwîn IV ê Orşelîmê]] ku bi [[Şovalyeyên Templar]] ên navdar ên li [[Xeze]]yê re bikeve Eşkalonê bêyî ku li dijî êrîşeke ji nişka ve tedbîran bigire. Her çend hêza xaçperestan tenê ji 375 şovalyeyan pêk dihat jî, Selahedîn ji ber hebûna fermandarên templar ên pir jêhatî dudilî kir ku wan kemînê deyne. Di 25ê mijdarê de, dema ku piraniya artêşa eyûbiyan ne li wir bû, Selahedîn û zilamên wî di [[şerê Montgisardê]] de (dibe ku li [[Gezer]]ê, ku wekî Tell Jezar jî tê zanîn) li nêzî Remleyê hatin şaşkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stmuscholars.org/the-battle-of-montgisard/#markerref-149253-13 |sernav=The Battle of Montgisard: A Heroic Stand Against the Odds – StMU Research Scholars }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> Berî ku ew karibin xwe ava bikin, hêza Templar artêşa Eyûbiyan bi şûrên laş bi laş têk birin. Di templar de Selahedîn hewl da ku zilamên xwe di rêza şer de birêxistin bike, lê ji ber ku parêzvanên wî dihatin kuştin, wî dît ku têkçûn neçar e û ji ber vê yekê bi mayîyek piçûk ji leşkerên xwe li deveyekî bilez siwar bû, heta xaka Misirê siwar bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=155}}{{sfn|Stevenson|1907|p=217}} Selahedîn, ji ber têkçûna xwe ya li Montgisardê bêhêvî nebû, amade bû ku careke din li dijî xaçperestan şer bike. Di bihara 1178an de, ew di bin dîwarên [[Hims]]ê de kamp danî û çend pevçûn di navbera fermandarên wî û artêşa xaçperestan de çêbûn. Hêzên wî yên li Hemayê li ser dijminê xwe serkeftinek bi dest xistin û talanê, digel gelek dîlên şer, anîn cem Selahedîn ku ferman da ku dîl ji ber "talankirin û wêrankirina erdên bawermendan" werin serjêkirin. Wî mayîna salê li Sûriyeyê derbas kir bêyî ku bi dijminên xwe re rûbirû bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=156}}<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Welsh |pêşnav1=William E. |tarîx=2016 |sernav=A day of terrible slaughter |url=https://www.jstor.org/stable/48578533 |kovar=Medieval Warfare |cild=6 |hejmar=1 |rr=28–35 |jstor=48578533 }}</ref> [[Wêne:JacobsFordBattlefield.jpg|thumb|Meydana şer li pîra Yakûbê, ji qeraxa rojava ber bi qeraxa rojhilatê [[çemê Urdunê]] ve xuya dike.]] Xizmetên îstîxbaratê yên Selahedîn ji wî re ragihandin ku xaçparêz pîlan dikin ku êrîşekê bikin li ser Sûriyeyê. Wî ferman da yek ji fermandarên xwe, [[Ferûx Şah]], ku bi hezar leşkerên xwe sinorê [[Şam]]ê biparêze da ku li benda êrîşekê bin, dûv re vekişin, ji şer dûr bisekinin, û li ser giran fenerên hişyariyê vêxin, piştî vê yekê Selahedîn dê bimeşe. Di nîsana 1179an de, xaçparêz û templaran bi serokatiya qiral Baldwîn li benda berxwedanê nebûn û li bendê man ku êrîşek ji nişka ve li ser şivanên misilman ên ku pez û keriyên xwe li rojhilatê [[girên Golan]]ê diçêriyan bidin destpêkirin. Baldwîn pir bi lez û bez pêş ve çû da ku hêza Ferûx Şah bişopîne, ku li başûrê rojhilatê [[Quneytir]]ê kom dibû û paşê ji hêla eyûbiyan ve hate têkbirin. Bi vê serkeftinê, Selahedîn biryar da ku ji Misirê leşkerên zêdetir gazî bike; wî ji [[Ehmed Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] xwest ku 1500 siwaran bişîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=136}} Di havîna 1179an de, qiral Baldwîn li ser rêya Şamê qereqolek danîbû û armanc kiribû ku rêgehek li ser [[çemê Şeriyayê]] xurt bike ku nêzîkbûna deşta [[Banyas]]ê (deşt di navbera misilman û xiristiyanan de hatibû dabeşkirin) kontrol bike. Selahedîn 100,000 zêr pêşkêşî Baldwîn kiribû da ku dev ji projeyê berde, ku bi taybetî ji bo misilmanan pir acizker bû, lê bê feyde bû. Piştre wî biryar da ku keleha ku jê re "Xastelêt" digotin û ji hêla şovalyeyên templar ve dihat parastin, hilweşîne, û baregeha xwe bar kira Banyasê. Dema ku xaçperestan bi lez daketin da ku êrîşî hêzên misilmanan bikin, ew ketin nav bêserûberiyê, û piyade li paş man. Tevî serkeftina destpêkê, wan misilmanan ewqas dûr şopandin ku belav bûn û Selahedîn bi komkirina leşkerên xwe û êrîşkirina ser xaçperestan sûd wergirt. Şer bi serkeftinek diyarker a eyûbiyan bi dawî bû û gelek şovalyeyên payebilind hatin girtin. Piştre Selahedîn çû ku kelehê dorpêç bike, ku di 30ê tebaxa 1179an de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=157-159}} Di bihara sala 1180an de, dema ku Selahedîn li herêma [[Sefad]]ê bû, ji bo destpêkirina sefereke dijwar li dijî [[Keyaniya Orşelîmê|qiraliteya Orşelîmê]], qiral Baldwîn bi pêşniyazên aştiyê qasid şandin ba wî. Ji ber ku ziwabûn û berhemên xirab karê komîseriya wî asteng dikirin, Selahedîn razî bû ku agirbestê îmze bike. [[Reymondê III.|Reymondê Trablûsê]] agirbest şermezar kir lê piştî êrîşeke eyûbiyan li ser axa wî di meha gulanê de û piştî xuyabûna flota deryayî ya Selahedîn li derveyî bendera [[Tartûs]]ê, neçar ma ku qebûl bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=160-161}} === Karûbarên navxweyî === [[Wêne:Ayyubids. Egypt. al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). 1169-1193 CE. Citing Abbasid caliph an-Nasir. Dimashq (Damascus) mint. Dated AH 583 (1187-1188 CE).jpg|thumb|350px|[[Dîrham]]ê Selahedîn (1187-1188).<br>Nivîsa pêş: "Mîr, Parêzvan, Rûmeta cîhanê [û] baweriyê"; li kêlekê: "Yusif bin Eyûb, Li Şamê hate kuştin, Sala sê û heştê û pêncsed".<br>Nivîsa piş: "[[Îmam Neşiredîn Ellah]], Fermandarê Bawermendan"; li kêlekê: "Ji bilî Xwedê ti xwedayekî din tune ye, [[Muhemmed]] pêxemberê Xwedê ye".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luftgefäße |paşnav=Balog |pêşnav=Arthur |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=1919 |rr=89–93 |isbn=978-3-642-51923-9 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-51985-7_19 |paşnav2=Sygall |pêşnav2=Salomon }}</ref>]] Di hezîrana 1180an de, Selahedîn li [[Goksû]]yê ji bo Nûredîn Mihemed, mîrê [[Xanedana Ertûqî|ertûqî]] yê [[Heskîf]]ê, resepsiyonek li dar xist û diyariyên ku li gorî [[Îmadedîn Zengî|Îmadedîn]] zêdetirî 100,000 dînar bûn pêşkêşî wî û birayê wî Ebû Bekir kir. Ev yek ji bo xurtkirina hevpeymaniyekê bi ertûqiyan re û bandorkirina mîrên din ên li [[Kurdistan]] û [[Anatolya]]yê bû. Berê, Selahedîn piştî ku herdu ketin nav pevçûnê, pêşniyaz kir ku di navbera Nûredîn û [[Qiliç Arslanê II.]] - siltanê [[Siltanatiya Rûmê|siltanatiya rûmê]] - de navbeynkariyê bike. Yê paşîn daxwaz kir ku Nûredîn erdên ku wekî mehrê ji bo zewaca bi keça wî re hatibûn dayîn, vegerîne dema ku wî rapor wergirtin ku ew rastî îstismara keça wî tê û ji bo bidestxistina axa selcûqî tê bikaranîn. Nûredîn ji Selahedîn xwest ku di vê mijarê de navbeynkariyê bike, lê Arslan red kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Piştî ku Nûredîn û Selahedîn li Goksûyê civiyan, mîrê bilind ê selcûqiyên Anatolyayê, Îxtiyar Edînê Hesen, daxwaza Arslan piştrast kir, piştî vê yekê peymanek hat çêkirin. Selahedîn paşê hêrs bû dema ku peyamek ji Arslan wergirt ku Nûredîn bi îstismara li dijî keça xwe tawanbar dikir. Wî gef xwar ku êrîşî bajarê [[Meletî|Meletiyê]] bike û got, "ev du roj meş e ji bo min û ez ê heta ku ez negihîjim bajêr ji hespê xwe dernekevim." Selcûqiyan ji ber vê gefê tirsiyan û ji bo danûstandinan zext kirin. Selahedîn hîs kir ku Arslan rast e ku li keça xwe xwedî derdikeve, lê Nûredîn li cem wî penageh girtibû, û ji ber vê yekê ew nikaribû baweriya wî xiyanet bike. Di dawiyê de li hev hat kirin ku keça Arslan ji bo salekê were şandin û heke Nûredîn bicî neyne, Selahedîn dê dest ji piştgiriya xwe ya ji bo wî berde.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Selahedîn Ferûx-Şah li ser Sûriyeyê hişt û di destpêka sala 1181ê de vegeriya [[Qahîre]]yê. Li gorî dîroknasê ereb [[Ebû Şema]], wî niyeta xwe hebû ku meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] li Misirê derbas bike û dû re di havînê de here [[Meke]]yê ji bo [[hec]]ê. Ji ber sedemek nediyar, xuya ye ku wî pîlanên xwe yên derbarê hecê de guhertiye û di hezîranê de dema ku qeraxên [[Nîl|çemê Nîlê]] vedikole hatiye dîtin. Ew dîsa bi erebên bedewî re ketiye nav pevçûnê; wî du ji sêyan ji milkên wan rakirine da ku wekî tezmînat ji bo xwediyên milkên li [[Feyyûm]]ê bikar bîne. Erebên bedewî herwiha bi bazirganiya bi xaçperestan re hatine tawanbarkirin û di encamê de genimê wan hatiye desteserkirin û ew neçar mane ku ber bi rojava ve koç bikin. Paşê keştîyên şer ên eyûbiyan li dijî korsanên çemê bedewiyan, yên ku qeraxên gola Tanîsê talan dikirin, hatine bicihkirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1906|p=156}} Di havîna sala 1181ê de, rêvebirê berê yê qesra Selahedîn [[Behaeddîn Qereqûş]] rêberiya hêzekê kir da ku Mecedîn - cîgirê berê yê Tûran-Şah li bajarokê [[Zebîd]] yê [[Yemen]]ê îro - bigirin dema ku ew li milkê xwe yê li Qahîreyê [[Îmadedînê Îşfehanî]] pêşwazî dikir. Kesên nêzîk yê Selahedîn Mecedîn bi desteserkirina dahatên Zebîd tawanbar kirin, lê Selahedîn bi xwe bawer dikir ku delîl tine ku piştgiriyê bide van îdiayan. Wî Mecedîn bi berdêla dayîna 80,000 dînar serbest berda. Wekî din, dê pereyên din ji birayên Selahedîn [[Ehmedê Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] û Tacê Milik yê Burî re werin dayîn. Girtina Mecedîn a nakokbar beşek ji nerazîbûna mezintir a têkildarî piştî derketina Tûran-Şah ji Yemenê bû. Her çend cîgirên wî berdewam dahatên ji wîlayetê ji wî re dişandin jî, desthilata navendî kêm bû û di navbera Îzedînê Osmanê yê [[Aden]]ê û Hîtan yê Zebîdê de pevçûnek navxweyî derket. Selahedîn di nameyekê de ji Ehmedê Necmedîn re nivîsand:{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=158-159}} {{Quote|"Ev axa Yemenê xezîneyek e... Me ew fetih kir, lê heta roja îro me tu vegerandin û tu sûd jê nedîtiye. Tenê lêçûnên bêhejmar, şandina leşkeran... û bendewariyên ku di dawiyê de tiştê ku hêvî dikir nedan."}} === Fetîhkirinên împeralî === [[Wêne:Dirham of Saladin, 1215-1216.jpg|thumb|350px|Selahedîn li ser dîrhemeke piştî mirina [[Eşref Mûsa]], bi nivîsa li ser rûyê pêş: "Padîşahê Serkeftî, Dadperweriya Cîhan û Baweriyê, Yûsif ibn Eyûb".{{Sfn|Nicolle|2011|p=26}} Dîroka wê 1215 {{Pz}} ye; di jiyana Selahedîn de jî pereyên wekhev hatine çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=coin {{!}} British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1865-0804-40-X |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The British Museum |ziman=en }}</ref>]] ==== Kampanyayên li dijî xaçperestên frankî û şerê li dijî zengiyan ==== Seyfedîn di hezîrana 1181ê de berê miribû û birayê wî Îzedîn serokatiya [[Mûsil]]ê mîras girt.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Di 4ê kanûna paşîn de, prensê tac ê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], Selîh, li [[Heleb]]ê mir. Berî mirina xwe, wî ji efserên xwe yên sereke sond xwar ku bi Îzedîn re dilsoz bin, ji ber ku ew tenê hikûmdarê zengiyan bû ku têra xwe bihêz bû û li dijî Selahedîn derkeve. Îzedîn li Helebê hate pêşwazîkirin, lê dagirkirina wê û Mûsilê barekî giran li ser şiyanên wî çêkir. Bi vî awayî, wî Heleb da birayê xwe [[Îmadedîn Zengî]], di berdêla [[Şingal]]ê de. Selahedîn ji bo rêzgirtina li peymana ku berê bi zengiyan re çêkiribû, li dijî van danûstandinan ti dijberî nekir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164-165}} Di 11ê gulana 1182an de, Selahedîn, ligel nîvê artêşa eyûbiyên Misirê û gelek sivîlan, ji Qahîreyê ber bi Sûriyê ve çûn. Êvara berî ku biçe, ew bi hevalên xwe re rûnişt û mamosteyê yek ji kurên wî rêzek helbestan vegot: "ji bêhna giyayê çavê ga yê [[Necid]]ê kêfê bistînin, ji ber ku piştî vê êvarê ew êdî nayê". Selahedîn ev yek wekî nîşanek xirab fêm kir û careke din Misir nedît.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Dizanibû ku hêzên xaçperestan li ser sinor kom bûne da ku wî bigirin, wî rêya çolê ya di [[nîvgirava Sîna]]yê re ber bi [[Eqebe]]yê li serê [[kendava Eqebeyê]] girt. Selahedîn, bêyî ku rastî dijberiyê were, gundewarê [[Keleha Montrealê|Montrealê]] wêran kir, di heman demê de hêzên Baldwîn temaşe dikirin û red dikirin ku destwerdanê bikin. Ew di meha hezîranê de gihîşt Şamê da ku hîn bibe ku Ferûx Şah êrîşî [[Celîle]] kiriye, gundê [[Deburiye]] talan kiriye û Hebîs Celdek, kelehek pir girîng ji bo xaçperestan, girtiye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=167}} Di meha tîrmehê de, Selahedîn artêşa xwe ji [[Urdun]]ê derbas kiriye û ber bi Celîlê ve birine, li wir ew ber bi başûr ve meşiya da ku [[Beytsan]]ê talan bike. Di şerekî neqediyayî de li nêzî Kela Belvoirê bi hêzek girîng a xaçperestan re rû bi rû ma, lê ew nekarî artêşa xiristiyanan tune bike û êdî nekarî ji hêla mentiqî ve artêşa xwe bidomîne, ji ber vê yekê ew ji çem vekişiya. Di meha tebaxê de, ew ji [[geliyê Bikayê]] derbasî [[Bêrût]]ê bû, li wir ew bi fîloya Misirê re civiya û bajar dorpêç kir. Ji ber ku nekarî pêşde biçe, piştî çend rojan ew vekişiya da ku li [[Mezopotamya]]yê bi meseleyan re mijûl bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=168-169}} Mîrê [[Herran]]ê [[Gokborî]], Selahedîn vexwend ku herêma [[Mîrektiya Botan|Botan]] ku [[Bakurê Kurdistanê]] pêk tîne, dagir bike. Wî pabend bû û agirbesta di navbera wî û zengiyan de di îlona 1182an de bi fermî bi dawî bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Berî meşa wî ya ber bi Botanê ve, di navbera hikûmdarên zengiyan ên herêmê de alozî çêbûbû, bi giranî ji ber nexwestina wan a rêzgirtina ji bo [[Mûsil]]ê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164}} Berî ku ew derbasî [[Firat]]ê bibe, Selahedîn sê rojan Heleb dorpêç kir û ev yek nîşan da ku agirbest bi dawî bûye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Dema ku gihîşt bajarokê Bîrayê ku nêzîkiya Firatê ye, Gokborî û [[Nûredînê Heskîfê]] tevlî wî bûn û hêzên hevbeş bajarên Cizîrê yek li dû yekê girtin. Pêşî [[Riha]] ket, piştre [[Sirûc]], paşê [[Reqa]], [[Qirqesiya]] û [[Nisêbîn]].{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Reqa xaleke giring a derbasbûnê bû û di destê Qutbedîn Înal de bû ku di sala 1176an de [[Minbic]] ji Selahedîn winda kiribû. Dema ku wî mezinahiya artêşa Selahedîn dît, wî hewlek hindik da ku li ber xwe bide û bi şertê ku ew ê milkê xwe biparêze, teslîm bû. Selahedîn bi weşandina artêşekê ku ferman da ku hejmarek bacan werin betalkirin û hemî behskirina wan ji tomarên xezîneyê were jêbirin, tavilê bandor li şêniyên bajêr kir û diyar kir ku "hikûmdarên herî belengaz ew in ku berîkên wan qelew û gelê wan zirav in". Ji Reqayê, ew çû ku gundèn el-Fudeyn, el-Huseyn, Maksîm, Dureyn, 'Ereban û Xabûr fetih bike - ku hemîyan sond xwaribûn ku jê re dilsoz bin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=176}} Selahedîn dest bi girtina Nisêbînê kir û ti berxwedanek pêşkêş ne hewce bû. Nisêbîn, bajarekî navîn, ne xwedî giringiyeke mezin bû, lê di navbera [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û Mûsilê de di cihekî stratejîk de bû û bi hêsanî digihîşte [[Amed]]ê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=177}} Di nav van serkeftinan de, Selahedîn agahî wergirt ku xaçperest êrîşî gundên Şamê dikin. Wî bersiv da:{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} {{Quote|"Bila ew... dema ku ew gundan hildiweşînin, em bajaran digirin; dema ku em vegerin, em ê xwedî hêzek mezintir bin ku em li dijî wan şer bikin."}} Di vê navberê de, li Helebê mîrê zengiyan êrîşî bajarên Selahedîn ên li bakur û rojhilat kir, wek Balîs, Minbic, Sirûc, Buza'a, Kerzeyn. Wî keleha xwe ya li [[Ezaz]]ê jî wêran kir da ku rê li ber karanîna wê ji hêla eyûbiyan ve bigire ger ew bixwazin wê fetih bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} === Şer ji bo Mûsilê === [[Wêne:Badr al-Din Lulu frontispiece (guards).jpg|thumb|350px|Leşkerên fermandarê zengî yê kurd [[Bedredînê Lûlû]] ji [[Mûsil]]ê, bi şûr û kincê [[qebe]], baskên [[tîraz]], pêlav û şapikê şerbûş. Kitabê Axanî, 1218–1219.]] Dema ku Selahedîn nêzîkî [[Mûsil]]ê bû, ew bi pirsgirêka dagirkirina bajarekî mezin û rewakirina vê kiryarê re rû bi rû ma.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=178}} Zengiyên Mûsilê alîkariya [[Nesir (xilafê ebasî)|Nesir]] digerîn, xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] li [[Bexda]]yê dan ku wezîrê wî wan tercîh dikir. Nesir Bedirê Bedir (kesayetiyek dînî ya payebilind) şand da ku di navbera her du aliyan de navbeynkariyê bike. Selahedîn di 10ê mijdara 1182an de gihîşt bajêr. Îzedîn şertên wî qebûl nekir ji ber ku wî ew bêrûmet û berfireh didît û Selahedîn tavilê bajarê bi kelehek xurt dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=179}} Piştî çend pevçûnên biçûk û bêçareseriyekê di dorpêça ku ji hêla xelîfe ve hatibû destpêkirin, Selahedîn niyeta wê ew bû ku rêyek bibîne ku bêyî ku zirarê bide navûdengê xwe vekişe û di heman demê de hin zextên leşkerî bidomîne. Wî biryar da ku êrîşî [[Şingal]]ê bike ku ji hêla birayê Îzedîn Şerefdîn ve dihat girtin. Bajar piştî şerekî 15 rojan di 30ê kanûna paşîn de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=180-181}} Leşkerên Selahedîn dîsîplîna wan şikandin û bajar talan kirin; Selahedîn tenê bi şandina wan bo Mûsilê karî walî û efserên wî biparêze. Piştî ku li Şingalê garnîzonek ava kir, ew li benda hevpeymaniyek bû ku ji hêla Îzedîn ve hatibû kom kirin ku ji hêzên wî, yên ji [[Heleb]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Serhed|zozanê kurdan]] de pêk dihat.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=171}} Selahedîn û artêşa wî di sibata 1183an de li [[Herran]]ê li dijî hevpeymaniyê civiyan, lê gava ku ew nêzîkbûna wî bihîst, ya paşîn ji Selahedîn re peyamber şandin û daxwaza aştiyê kirin. Her hêzek vegeriya bajarên xwe û dîroknasê ereb Elfedîl nivîsand: "Ew [hevbendiya Îzedîn] mîna mêran pêşve çûn, mîna jinan ew winda bûn."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Рипол Классик |tarîx=1903 |rr=172 |isbn=978-5-87674-321-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=tmcPAwAAQBAJ&pg=PA172&redir_esc=y }}</ref> Di 2ê adarê de, Ehmedê Necmedîn ji Misirê Selahedîn re nivîsand ku xaçperestan li "dilê Îslamê" xistine. Reynaldê Xetiliyon keştî şandibûn [[kendava Eqebeyê]] da ku êrîşî bajar û gundên li peravên [[deryaya Sor]] bike. Ev ne hewldanek bû ku bandora xaçperestan li wê deryayê berfireh bikin an jî rêyên bazirganiyê bigirin, lê tenê tevgerek korsan bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=184}} Digel vê yekê, Îmaedîn dinivîse ku êrîş ji bo misilmanan tirsnak bû ji ber ku ew bi êrîşên li ser wê deryayê nehatibûn fêr kirin, û îbn Elesîr zêde dike ku niştecihên wê derê ne wekî şervan û ne jî wekî bazirganan ezmûna xaçperestan tine bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=185}} [[Wêne:Inlaid brass writing box showing 'Scorpio' wearing a mail hauberk, from Mosul AD 1200-1250. (Franks Bequest, British Mus., London).jpg|thumb|Hûrgiliya qutiya nivîsandinê ya ji sifir a xemilandî, leşkerek eyûbî ku cilekî zincîrî li xwe kiriye. [[Mûsil]], 1230–1250 {{Pz}}, Muzexaneya Brîtanî.]] Ji [[Îbn Cûbeyr]] re hat gotin ku şanzdeh keştîyên misilmanan ji aliyê xaçperestan ve hatine şewitandin, dû re keştîyek û karwanek hecî li [[Eydeb]]ê girtin. Wî herwiha ragihand ku ew dixwazin êrîşî [[Medîne]]yê bikin û cenazeyê pexemberê [[Muhemmed]] rakin. [[Meqrîzî]] bi îdiaya ku gora Muhemmed dê ji bo axa xaçperestan were veguhastin da ku misilman li wir [[hec]]ê bikin, ev gotegot zêde kir. Ehmedê Necmedîn Eyûbî di bin fermandariya kirêgirekî kurd [[Bedredînê Lûlû]] de keştîyên xwe yên şer ji Fustat û [[Îskenderiye]]yê veguhezand deryaya Sor. Wan dorpêça xaçperestan şikandin, piraniya keştîyên wan wêran kirin û yên ku lenger danîn û reviyan çolê şopandin û girtin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=186}} Xaçperestên saxmayî ku hejmara wan 170 bû, ji aliyê Selahedîn ve li bajarên curbicur yên misilmanan hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=187}} Ji aliyê Selahedînê ve şerê li Mûsilê baş derbas bû, lê dîsa jî ew negihîşt armancên xwe û artêşa wî piçûk dibû; Teqî Edîn zilamên xwe vegeranda Hemayê, di heman demê de Nesîrê Mihemed û hêzên wî çûn. Vê yekê Îzedîn û hevalbendên wî teşwîq kir ku êrîşê bikin. Hevpeymaniya berê li Herzemê, ku nêzîkî 140 km dûrî Herranê ye, ji nû ve kom bû. Di destpêka nîsanê de, bêyî ku li benda Nesîrê Mihemed bimînin, Selahedîn û Teqî Edîn dest bi pêşveçûna xwe ya li dijî hevpeymaniyê kirin, bê asteng ber bi rojhilat ve ber bi [[Serê Kaniyê, Riha|serê Kaniyê]] ve meşiyan.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=188}} Di dawiya nîsanê de, piştî sê rojan "şerê rastîn", li gorî Selahedîn, eyûbiyan bajarê [[Amed]]ê girtibûn. Wî bajar tevî depoyên wê, ku ji 80,000 mûman, bircêk tijî serê tîran û 1,040,000 pirtûkan pêk dihat, da Nûredînê Mihemed. Di berdêla dîplomeyekê de - ku bajar dide wî - Nûredîn sond xwar ku ew ê di her sefera şerê li dijî xaçperestan de li pey wî biçe û zirara li bajêr tamîr bike. Ketina Amîdê, ji bilî axê, Xazî yê Mêrdînê razî kir ku bikeve xizmeta Selahedîn, û koalîsyona Îzedîn re qels kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=191}} Selahedîn hewl da ku piştgiriya xelîfê Nesîr li dijî Îzedîn bi rêya şandina nameyekê ku tê de daxwaza belgeyekê dikir ku ji bo girtina Mûsil û deverên wê hincetek qanûnî bide wî, bi dest bixe. Selahedîn armanc kir ku xelîfe razî bike û îdia bike ku her çend wî Misir û Yemen di bin ala ebasiyan de fetih kirine jî, zengiyên Mûsilê bi eşkereyî piştgirîya selcuqiyan (hevrikên xelîfetiyê) kirine û tenê dema ku hewcedar in hatine cem xelîfe. Wî herwiha hêzên Îzedîn bi têkbirina "Şerê Pîroz" ê misilmanan li dijî xaçperestan tawanbar kir û got ku "ew ne razî ne ku şer nekin, lê ew rê li ber yên ku dikarin digirin". Selahedîn tevgera xwe parast û îdia kir ku ew hatiye Sûriyeyê da ku li dijî xaçperestan şer bike, dawî li bizavên heşhaşiyan bîne û neheqiya misilmanan rawestîne. Wî herwiha soz da ku eger Mûsil bidin wî, ev yek dê bibe sedema girtina [[Orşelîm]], [[Konstantînopolîs]], [[Gurcistan]] û axên xelîfetiya elmuhadiyan li [[Mexrib]]ê, "heta ku peyva xwedê bilind be û xelîfetiya ebasiyan cîhanê paqij bike, [[dêr]] veguherîne [[mizgeft]]an". Selahedîn tekez kir ku ev hemû dê bi îradeya xwedê bibe û li şûna ku ji xelîfe piştgiriya darayî an leşkerî bixwaze, ew ê axên [[Tikrît]], [[Dakuk]], [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistan]], [[girava Kîş]] û [[Oman]]ê bigire û bide xelîfe.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=192-194}} === Xwedîkirina Helebê === [[Wêne:Citadel of Aleppo.jpg|thumb|400px|[[Keleha Helebê]]]] Selahedîn bala xwe ji [[Mûsil]]ê ber bi [[Heleb]]ê ve kişand, birayê xwe Tac el-Muluk Burî şand da ku Tel Xelîd, ku 130 km li bakurê rojhilatê bajêr e, bigire. Dorpêçek hate danîn, lê parêzgarê Tel Xalid bi hatina Selahedîn bi xwe di 17ê gulanê de berî ku dorpêç pêk were, teslîm bû. Li gorî Îmaedîn, piştî Tel Xalid, Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Dîlok|Ayntabê]] ve rêyek guherî, lê dema ku artêşa wî ber bi wê ve zivirî, ew bi dest xist, ev yek jî hişt ku ew bi lez nêzîkî 100 kîlometrê din ber bi Helebê ve biçe paş. Di 21ê gulanê de, wî li derveyî bajêr kamp danî, xwe li rojhilatê [[Keleha Helebê]] bi cih kir, di heman demê de hêzên wî taxa Benaqusa li bakurê rojhilat û Bab Cenan li rojava dorpêç kirin. Wî mirovên xwe bi awayekî xeternak nêzîkî bajêr bi cih kirin, bi hêviya serkeftinek zû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=195}} Zengî demek dirêj li ber xwe neda. Ew li cem welatiyên xwe ne populer bû û dixwest vegere [[Şingal]]ê, bajarê ku berê wî birêve dibir. Li ser danûstandinekê Zengî dê Helebê radestî Selahedîn bike û li hember vegerandina kontrola xwe ya li ser Şingalê, [[Nisêbîn]] û [[Reqa]]yê, dê Zengî van herêman wekî vasalên Selahedîn di warê xizmeta leşkerî de bigire. Di 12ê hezîranê de, Heleb bi fermî ket destê eyûbiyan.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=172-173}} Gelê Helebê ji van danûstandinan haydar nebû û dema ku ala Selahedîn li ser kelehê hate bilindkirin, ew matmayî man. Du mîr, di nav wan de hevalekî kevin ê Selahedîn, Îzedîn Jurduk, pêşwazî lê kirin û soz dan wî ku xizmeta xwe bidinê. Selahedîn, tevî soza ku ew ê destwerdanê di serokatiya olî ya bajêr de neke, dadgehên [[henefî]] bi rêveberiya [[şafiî]] veguherand. Her çend pereyên wî kêm bûn jî, Selahedîn destûr da Zengî ku diçû hemû kelehên ku ew dikare pê re rêwîtiyê bike, bigire û yên mayî bifroşe - ku Selahedîn bi xwe kirî. Tevî dudiliya wî ya berê ya ji bo danûstandinê jî, wî di serkeftina xwe de guman nedikir û diyar kir ku Heleb "mifteya axan" e û "ev bajar çavê Sûriyeyê ye û keleh jî şagirtê wê ye".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=199}} Ji bo Selahedîn, girtina bajêr dawiya zêdetirî heşt salan li bendêbûnê nîşan da ji dema ku wî ji [[Ferûx Şah]] re gotibû ku "em tenê şîr didin û Heleb dê ya me be".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=198-201}} Piştî ku şevekê li keleha Helebê derbas kir, Selahedîn ber bi Harimê ve meşiya, nêzîkî [[Antîoxeia]] ku di bin destê xaçperestan de bû. Bajar ji aliyê Surhak, "[[Memlûk|''memlûkekî'']] biçûk" ve dihat girtin. Selahedîn li hember Harimê bajarê [[Bosra]] û milkê li [[Şam]]ê pêşkêşî wî kir, lê gava Surhak bêtir xwest, garnîzonên wî yên li Harimê ew neçar kirin ku derkeve. Cîgirê Selahedîn, Taqîedîn, bi îdiaya ku ew plan dike ku Harimê bide [[Boemondê III]] yê Antîoxeiayê, ew girt. Dema ku Selahedîn teslîm bû, ew dest bi amadekirina parastina Harimê ji xaçperestan kir. Wî ji xelîfe û bindestên xwe yên li [[Yemen]] û [[Baalbek]]ê re ragihand ku ew ê êrîşî [[Ermenî|ermeniyan]] bike. Lêbelê, berî ku ew bikaribe biçe, hejmarek hûrguliyên îdarî hebûn ku werin çareser kirin. Selahedîn li hember wê yekê ku girtiyên misilman di destê wî de bin, bi Boemond re agirbest îlan kir û dû re [[Ezaz]] da Alemedîn Silêman û Heleb da Seyfedîn Yezkuyî - yê berê mîrekî Helebê bû ku tevlî Selahedîn bû û yê din memlûkekî berê yê [[Şêrko]] bû ku di rizgarkirina wî ji hewldana kuştinê ya li Ezazê de alîkarî kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=202-203}} === Şerên li dijî xaçperestan === Êrîşên xaçperestan bûn sedema bertekên din ji aliyê Selahedîn ve. Bi taybetî keyê Antakyayê [[Reynad (keyê Antakyayê)|Reynad]] bi fîloyekê li ser [[deryaya Sor]] rêyeke avê ku Selahedîn pêdivî bû vekirî bihêlê û rêyên bazirganî û hecê yên misilmanan tacîz kir. Reynad gef xwar ku êrîşî bajarên pîroz ên [[Meke]] û [[Medîne]]yê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crusade and Mission: European Approaches Toward the Muslims |paşnav=Kedar |pêşnav=Benjamin Z. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2014 |rûpel=114 |isbn=978-1-4008-5561-2 |ziman=en |jêgirtin=Thus, even after the failure of the Third Crusade Joachim did not discard the possibility of a future military expedition to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=Osr_AwAAQBAJ&q=failure+of+the+third+crusade }}</ref> Di 29ê îlona 1183an de, Selahedîn çemê Urdunê derbas kir da ku êrîşî Bet-Şeanê bike ku di ve demê bênifûs bû. Roja din hêzên wî bajar talan kirin û şewitandin û ber bi rojava ve çûn.<ref name="Madden2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise History of the Crusades |paşnav=Madden |pêşnav=Thomas F. |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2014 |rûpel=97 |isbn=978-1-4422-3116-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=qz0fAwAAQBAJ&q=third+crusade+christian+defeat }}</ref> Wan li ser rêya [[Neblûs]]ê hêzên xaçperestan ên ji Qerek û Şawbakê girtin û dîl girtin. Di vê navberê de, hêza sereke ya xaçperestan a di bin serokatiya [[Guy yê Lûzînyayê]] de ji Seforiyê (bakurê Filîstînê) ber bi [[Elfûla]]yê ve çû.<ref name="Madden2014" /> Selahedîn 500 şervan şandin da ku hêzên wan tacîz bikin û ew bi xwe jî ber bi Eyn Jalutê ve meşiya.<ref name="Madden2014" /> Dema ku hêza xaçperestan - ku wekî hêza herî mezin a ku padîşahiyê heya niha ji çavkaniyên xwe derxistiye tê hesibandin, lê dîsa jî ji hêla misilmanan ve nehatiye beramber kirin - pêşve çûn, eyûbiyan bi awayekî nediyar ber bi çemê Eyn Jalutê ve çûn.<ref name="LanePoole2013">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Egypt |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |rûpel= |isbn=978-1-108-06569-6 |cild=6 In the Middle Ages |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VYRtAAAAQBAJ&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî çend êrîşên eyûbiyan - di nav de êrîşên li ser Zirîn, Forbelet û [[çiyayê Taborê]] - xaçperestan hîn jî nexwest êrîşî hêza xwe ya sereke bikin û Selahedîn dema ku xwarin û pêdiviyan xilas bûn, leşkerên xwe vegerandin aliyê din ê çem.<ref name="LanePoole2013" /> Selahedîn hîn jî neçar ma ku tolhildanê li Reynald bike, ji ber vê yekê wî du caran Qerak, keleha Reynaldê li keyaniya Transurdunê dorpêç kir.{{Sfn|Marshall|1992|p=21}} Cara yekem di sala 1183an de bû, piştî sefera wî ya bêserkeftin a [[Celîle]], lê hêzek alîkariyê ew neçar kir ku vekişe. Wî sefera xwe ya 1184an bi dorpêçkirina duyem a Qerakê dest pê kir, bi hêviya ku vê carê artêşa xaçperestan bikişîne şer li ser erdê vekirî, lê wan ew têk bir û bi serkeftî keleh rizgar kirin.{{Sfn|Khamisy||p=2014}} [[Wêne:Kerak BW 1.JPG|thumb|350px|[[Keleha Kerakê]]]] Piştî têkçûna dorpêçên xwe yên Qerakê, Selahedîn demkî bala xwe da projeyek din a demdirêj û êrîşên li ser axa Îzedîn li dora [[Mûsil]]ê ku wî di sala 1182an de bi serkeftinek mezin dest pê kiribû, ji nû ve dest pê kir. Lêbelê, ji wê demê ve, Îzedîn bi waliyê bihêz ê [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycanê]] û ji miletê [[Cîbel]]ê re hevalbendî kir ku di sala 1185an de dest bi veguhestina leşkerên xwe ber bi [[Zagros (rêzeçiya)|çiyayên Zagrosê]] ve kir û bû sedem ku Selahedîn di êrîşên xwe de dudilî bibe. Parêzvanên Mûsilê, dema ku ew haydar bûn ku alîkarî di rê de ye, hewldanên xwe zêde kirin û Selahedîn paşê nexweş ket, ji ber vê yekê di adara 1186an de peymanek aştiyê di navbera van hate îmzekirin.{{Sfn|Humphreys|1991|p=781}} Di vê navberê de, Reyneld ji bo dorpêçên berê yên Qerakê bi talankirina karwanek heciyan di zivistana 1186-87an de tola xwe avêt. Li gorî kitêba fransî yê [[Estoire d'Eracles]], Reynald xwişka Selahedîn di êrîşek li ser karwanek de girt; ev îdiyakirinê ji çavkaniyên hemdem ne yên misilman ne jî yên frankî hatin piştrastkirin, lêbelê li şûna wê tê gotin ku Reynald êrîşî karwanekî berê kiribû û Selahedîn cerdevan danîne da ku ewlehiya xwişka xwe û kurê wê, yên ku zirar nedîtibûn, misoger bikin. Dema ku Selahedîn ji êrîşê bihîst, sond xwar ku ew ê bi xwe Reynald bikuje sewa hedefkirina şikandina agirbestê, sondek ku ew ê bi cih bîne.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Ev hêrs herwiha bû sedem ku Selahedîn biryar bide ku ji bo kontrolkirina axayê serhişk ê Qerakê, nîv-tedbîran bavêje û li şûna wê tevahiya avahiya [[keyaniya Orşelîmê]] hilweşîne, bi vî awayî dagirkirina havîna 1187an bileztir kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Di 4ê tîrmeha 1187an de Selahedîn di [[şerê Hetînê]] bi hêzên hevbeş ên Guyê Lûzinyayê, qiralê hevjînê Orşelîmê, û Reymondê sêyêm yê Treblûsê re rû bi rû ma. Tenê di vî şerî de hêza xaçperestan bi piranî ji aliyê artêşa biryardar a Selahedîn ve hate tunekirin. Ev ji bo xaçperestan karesatek mezin bû û xalek werçerxê bû di dîroka [[seferên xaçperestan]] de. Selahedîn Reynald girt û bi xwe berpirsiyarê darvekirina wî bû ji bo tolhildana êrîşên wî yên li dijî karwanên misilmanan. Endamên van karwanan, bê feyde, bi xwendina agirbesta di navbera misilman û xaçperestan de ji wî rehmet xwestin, lê Reynald ev yek paşguh kir û berî ku hin ji wan bikuje û îşkence bike li dijî pêxemberê misilmanan, [[Muhemmed]] heqaretan kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=42 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> Dema ku Selahedîn ev yek bihîst, sond xwar ku bi xwe Reynald darve bike. Guyê Lûzinyayê di eynî demê jî hate girtin. Dema ku darvekirina Reynald dît, ew ditirsiya ku ew ê yê din be. Lêbelê, Selahedîn jiyana wî xilas kir, û li ser Reynald got:{{Sfn|Eddé|2011|p=304}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=115 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> {{Quote|"[ne] adeta padîşahan e ku padîşahan bikujin; lê wî mirovî hemû sînor derbas kiribû, ji ber vê yekê min bi vî rengî pê re reftar kir."}} ==== Dagirkirina Orşelîmê ==== [[Wêne:L'armée de Saladin.jpg|thumb|Artêşa Selahedîn ji aliyê destnivîsa fransî, 1337]] Selahedîn yavaş hemû bajarên xaçperestan girtibû. Selahedîn tercîh kir ku [[Orşelîm]]ê bê xwînrijandin bigire û şertên xweş pêşkêş kir, lê yên li hundir red kirin ku ji bajarê xwe yê pîroz derkevin, sond xwarin ku wê di şerekî heta mirinê de wêran bikin ji bilî ku bi aştiyane radestî wê bibin. Orşelîm roja [[în]]ê di 2ê cotmeha 1187an, piştî dorpêçkirinê teslîmî hêzên wî bû.{{Sfn|Malcom and Lyons||p=272}} Dema ku dorpêç destpêkir, Selahedîn nexwest soza şert û mercên çaryek bide niştecihên frankî yên Orşelîmê.{{Sfn|Eddé|2011|p=263-264}} [[Baliyanê Îbelînê]] gef xwar ku dê her rehîneyekî misilman ku tê texmînkirin 5,000 kes be, bikuje û ger çaryeka wisa neyê peyda kirin, dê mezargehên pîroz ên îslamê yên [[Qubbeyê Sehra]] û [[Mescîda Eqsa]] wêran bike. Selahedîn bi encumena xwe re şêwirî û şert hatin pejirandin. Peyman li kolanên Orşelîmê hate xwendin da ku her kes di nav çil rojan de bikaribe ji xwe re peyda bike û baca lihevkirî ji bo azadiya xwe bide Selahedîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fordham.edu/Halsall/source/1187saladin.asp |sernav=De Expugatione Terrae Sanctae per Saladinum (Dagirkeriya Welatê Pîroz ji aliyê Selahedîn) |malper=www.fordham.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |sernav=Internet History Sourcebooks Project }}</ref> Ji bo her frankekî li bajêr, çi mêr, çi jin, çi zarok be, fîdyeyek neasayî kêm dê bihata dayîn, lê Selahedîn, li dijî daxwaza xezîndarên xwe, destûr da gelek malbatên ku nikaribûn fîdye bidin ku derkevin.{{Sfn|Runciman|1990|p=465}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 |weşanger=BRILL |tarîx=1987 |isbn=978-90-04-08265-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=7CP7fYghBFQC&q=saladin+balian+jerusalem+siege+-wikipedia+-%22Kingdom+of+Heaven%22+destroy+temple+mount&pg=PA1101&redir_esc=y }}</ref> [[Patrîk Herakliyusê Orşelîmê]] komkirinek organîze kir û beşdarî kir ku fîdye ji bo nêzîkî 18,000 welatiyên xizan da, û 15,000ên din jî wek kole hiştin. Birayê Selahedîn, Ehmedê Necmedîn, "ji Selahedîn hezar ji wan ji bo karanîna xwe xwest û dûv re ew di cih de berdan."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Crusades |sernav=Crusades {{!}} Definition, History, Map, Significance, & Legacy {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-10-26 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Piraniya leşkerên peya wek [[Xulamtî|xulam]] hatin firotin. Piştî girtina Orşelîmê, Selahedîn [[Cihûtî|cihûyan]] gazî kir û destûr da wan ku li bajêr bi cih bibin.{{Sfn|Scharfstein & Gelabert|1997|p=145}} Bi taybetî, niştecihên [[Eşkalon]] ku wargeheke mezin a cihûyan bû, daxwaza wî bersivandin.<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, rr 58–59</ref> [[Wêne:Français 5594, fol. 205 haut, Bataille de Tyr (1187).jpeg|thumb|250px|Mînîyatureke sedsala 15an ku êrîşeke xaçperestan li dijî artêşa Selahedîn nîşan dide. Beşek ji destnivîsa [[Les Passages d’Outremer|''Les Passages d’Outremer'']], ji hêla [[Sébastien Mamerot]] ve.]] [[Tîros (bajar)|Tîros]], li peravên [[Libnan]]a îro, bajarê dawî yê xaçperestan ê mezin bû ku ji aliyê hêzên misilmanan ve nehatibû girtin. Ji aliyê stratejîk ve, ji bo Selahedîn dê maqûltir bûya ku Tîros berî Orşelîmê bigire; lêbelê, Selahedîn ji ber giringiya bajêr ji bo îslamê, hilbijart ku pêşî li pey Orşelîmê biçe. Tîros ji aliyê [[Konradê Montferrat]] ve dihat fermandarkirin ku parastina wê xurt kir û du dorpêçên Selahedîn li ber xwe da.<ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav1=Runciman |pêşnav1=Steven |weşanger=CUP Archive |sal=1987 |isbn=9780521347716 |url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466 }}</ref> Di sala 1188an de, li Tortosayê, Selahedîn Guyê Lûzinyayê berda û ew vegerand cem jina wî [[Sibylla yê Orşelîmê]]. Ew pêşî çûn Treblûsê û dûrve çûn ber [[Entakya]]yê. Di sala 1189an de, wan xwest ku Tîros ji bo padîşahiya xwe vegerînin lê Konrad ku Guy wekî padîşah nas nedikir, qebûl nekir.<ref name=":25" /> Dûv re Guy dest bi dorpêçkirina [[Eka]]yê kir.{{Sfn|Eddé|2011|p=246}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Selahedîn bi şahbanû [[Tamar|Tamar yê Gurcistanê]] re di têkiliyên dostane de bû.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Jînenîgarnivîsê Selahedîn [[Behaedînê Şedad]] radigihîne ku, piştî fetihkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve, şahbanûya gurcî qasid şandin ba siltan da ku milkên desteserkirî yên keşîşxaneyên gurcî yên li Orşelîmê vegerîne.{{Sfn|Edbury||p=60}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Bersiva Selahedîn nehatiye tomar kirin, lê xuya ye ku hewlên şahbanûyê serketî bûne ji ber ku [[Yakûb yê Vitr]], piskoposê Ekeyê, radigihîne ku gurcî, berevajî heciyên din ên xiristiyan, bi alên xwe yên vekirî, destûr dane ku bi serbestî bikevin bajêr.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Herwiha Şedad îdia dike ku şahbûn Tamar di hewildanên xwe de ji bo bidestxistina bermayiyên [[xaça rastîn]] ji [[Împeratoriya Bîzansê|împeratoriya bîzansê]] çêtir pêşniyaz kiriye û 200,000 zêr pêşkêşî Selahedîn kiriye ku bermayiyan di [[şerê Hetînê]] de wekî xenîmet girtibû, lê bê encam maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Documents On Intercultural Communication In Mamluk Jerusalem: The Georgians Under Sultan An-Nssir Hasan In 759 (1358) |paşnav=Pahlitzsch |pêşnav=Johannes |weşanger=BRILL |tarîx=2008-01-01 |rr=38-39 |isbn=978-90-474-3303-3 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004165472.i-467.46 }}</ref>{{Sfn|Eastmond|1998|p=122-123}} Li gorî Bahaedîn, piştî van serkeftinan, Selahedîn li ser dagirkirina Ewropayê fikirî û got:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Historians of the Crusades |paşnav=Gabrieli |pêşnav=Francesco |weşanger=University of California Press |tarîx=1984 |rr=101 |isbn=978-0-520-05224-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=JU0eSxDCOmIC&redir_esc=y }}</ref> {{Quote|"Ez difikirim ku gava Xwedê serkeftinê li ser mayîna Filistînê bide min, ez ê axên xwe parve bikim, wesiyetnameyekê çêbikim ku daxwazên xwe diyar bike, dû re li ser vê deryayê ber bi welatên wan ên dûr ve biçim û li wir frankan bişopînim, da ku erdê ji her kesê ku baweriya xwe bi Xwedê nayne, an jî di vê hewldanê de bimire, azad bikim."}} === Xaçperesta sêyem === {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a sêyem}} {{Quote box|Bi heman awayî rast e ku comerdî û xwedaparêziya wî, bê fanatîzm, ew kulîlka lîberalî û nezaketê ku modela kronîkên me yên kevin bû, li Sûriyeya frankî ne kêmtir populerbûn ji axên îslamê bi dest xist.|author=René Grousset (nivîskar){{Sfn|Grousset|1970|195}}}} Hetîn û ketina [[Orşelîm]]ê bû sedema [[sefera xaçperestan a sêyem]] (1189–1192) ku qismî ji hêla "dehiya Selahedîn" a taybet di sala 1188an de hate fînansekirin. Qiral [[Richard I]] dorpêça [[Eka]]yê ya Guy bi rê ve bir, bajar fetih kir û nêzîkî 3,000 girtiyên şer ên misilman îdam kir.{{Sfn|Gillingham|1979|p=191}} Bahaedîn nivîsand: {{Quote|Sedemên vê komkujiyê bi awayên cuda têne vegotin; li gorî hin kesan, dîl hatine kuştin wekî tolhildan ji bo mirina wan xiristiyanên ku misilmanan ew kuştine. Yên din jî dibêjin ku padîşahê Îngilterê, dema ku biryar da ku hewl bide Eşkelonê fetih bike, piştî çûyîna xwe neaqilane dît ku ewqas dîl li bajêr bihêle. Tenê Xwedê dizane sedema rastîn çi bû.}} Artêşên Selahedîn di 7ê îlona 1191ê de di [[şerê Ersûfê]] de bi artêşa qiral Richard I re ketin şer ku tê de hêzên Selahedîn windahiyên giran dan û neçar man ku vekişin. Piştî şerê Ersûfê, Richard [[Tel-Avîv|Ceffa]] dagir kir û kelhên bajêr sererast kir. Di vê navberê de Selahedîn ber bi başûr ve çû, li wir kelhên Eşkelonê hilweşand da ku pêşî li vê bajarê giring ê stratejîk bigire ku li ser xaçerêya di navbera Misir û Filistînê de bû ku ne keve destê xaçperestan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's war |paşnav=Christopher Tyerman |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2006 |rr=460-462 |isbn=978-0-674-02387-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer }}</ref> [[Wêne:Ayyubid.png|thumb|[[Anatolya]] û [[Rojhilata Navîn]] li dora sala 1190an. Împeratoriya Selahedîn û herêmên xweser wî bi sor, û herêmên ku ji dewletên xaçperestan di navbera 1187 û 1189an de hatine standin jî bi pembe ne. Keskê vekirî herêmên xaçperestan ên ku piştî mirina Selahedîn sax man nîşan dide.]] Di çileya 1192an de, artêşa Richard I gundê Beyît Nûba dagirkir ku tenê diwanzdeh kîlometre dûrî Orşelîmê bû, lê bêyî ku êrîşî Bajarê Pîroz bike vekişiya. Di şûna wê de, Richard I ber bi başûr ve ber bi Eşkelon ve çû, li wir wî kelheyên xwe sererast kir. Di tîrmeha 1192an de, Selahedîn hewl da ku bi êrîşa li ser Ceffa gefê li fermandariya Richard I a li ser peravê bixwe.<ref name="Morris2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle Ages |paşnav=Morris Bishop |weşanger=Houghton Mifflin Co. |tarîx=2001 |rr=102 |isbn=978-0-618-05703-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/middleages00bish_0 }}</ref> Bajar ji aliyê Selahedîn hate dorpêçkirin; lêbelê, Richard I çend roj şûnda gihîşt wir û artêşa Selahedîn di şerekî li derveyî bajêr de têk bir.<ref name="Morris2001" /> [[Şerê Ceffayê (1192)]] bû şerê leşkerî yê dawî yê sefera xaçperestan a sêyem. Piştî ku Richard I Ceffayê ji nû ve dagir kir û kelhên wê sererast kir, ew û Selahedîn dîsa li ser şert û mercan nîqaş kirin. Di dawiyê de Richard I li hev kir ku kelhên Eşkelonê hilweşîne, di heman demê de Selahedîn li hev kir ku kontrola xaçperestan a li ser perava Filistînê ji [[Tîros (bajar)|Tîros]] heta Ceffayê nas bike. Dê destûr bê dayîn ku xiristiyan wekî heciyên bêçek biçin Orşelîmê û padîşahiya Selahedîn dê di sê salên pêş de bi dewletên xaçperest re di aştiyê de be.{{Sfn|Rilley-Smith|2005|p=146}} == Mirin == [[Wêne:Graf Saladin Damascus.JPG|thumb|Gora Selahedînê Eyûbî li Şamê]] Selahedîn di 4ê adara 1193an (27 Sefer 589 Hicrî) de li Şamê ji ber tayê mir,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Önal |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=239 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> ne demek dirêj piştî çûyîna qiral Richard I. Di dema mirina xwe de, Selahedîn perçeyek zêr û çil perçe zîv hebûn. Wî dewlemendiya xwe ya mezin dabû bindestên xwe yên belengaz û tiştek ji bo merasîma cenazeyê wî nehiştibû.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=19}} Ew di goristanekê de li baxçeyê li derveyî Mizgefta Emewî li Şamê, Sûriyeya îro, hate defînkirin.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=25}} Di destpêkê de gor beşek ji kompleksek bû ku dibistanek jî di nav de bû, ''Medreseya el-Ezîziye'' ku ji bilî çend stûn û kemerek hundurîn hindik maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/mausoleum_of_saladin |sernav=Mausoleum of Saladin - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Heft sedsalan şûnda, împerator [[Wilhelm II]] yê Almanyayê sarkofagek mermerî ya nû ji bo goristanê bexş kir. Lêbelê, sarkofaga orîjînal nehat guheztin; li şûna wê, goristan ku ji bo mêvanan vekirî ye, naha du sarkofag hene: ya mermerî ya li kêlekê hatî danîn û ya darîn a orîjînal ku gora Selahedîn vedişêre.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The library of the Palestine Pilgrims' Text Society |paşnav=Palestine Pilgrims' Text Society |pêşnav=London |weşanger=London Committee of the Palestine Exploration Fund |tarîx=1896-97 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/libraryofpalesti13paleuoft }}</ref> Di salên piştî mirina wî de, ji nû ve avakirina avahiya desthilatdariya xanedana eyûbiyan pêk hat: Çend kur û hevkarên wî yên nêzîk li Misir, Sûriye û Kurdistanê kontrola deverên Misir, Sûriye û Mezopotamyayê girtin destê xwe. Mînakî, kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] li Şamê împeratorî girt destê xwe, di heman demê de kurekî din, [[Ezîz Osman]], li Misirê xebitî. Ev yek berê jî parçebûnek diyarkirî ya yekîtiya mezin a ku Selahedîn carekê ava kiribû nîşan da - ku di demek dirêj de hevgirtina împeratoriyê dijwartir kir.<ref name="Arens2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Arens |pêşnav=Meinolf |tarîx=2025-01-24 |sernav=Johannes Willms: Louis XIV. Der Sonnenkönig und seine Zeit, München: C. H. Beck Verlag 2023, 532 S. |url=https://doi.org/10.1163/15700739-07701012 |kovar=Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte |cild=77 |hejmar=1 |rr=104–106 |doi=10.1163/15700739-07701012 |issn=0044-3441 }}</ref> [[Wêne:Damascus-SaladinTomb.jpg|thumb|Goristana Selahedîn Eyûbî li keleka Mizgefta Emewî li Şamê]] Cih û mîmariya goristana wî - goristana Selahedîn - xwedî giringiyeke sembolîk e: Ew rasterast li bakurê Mizgefta Emewiyan a mezin li Şamê ye û tenê çend sal piştî mirina wî hatiye avakirin. Cihêkirina bi zanebûn di nav Bajarê Kevin de - li şûna goristaneke derdorê - statuya Selahedîn û niyeta danîna wî ya daîmî di bin bala civaka bajêr de destnîşan dike.<ref name="Arens2025" /> Gora wî di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de ji aliyê civaka parastinê ve jî giringîyek giring wergirt: kolandin û restorasyon di destpêka salên 1870 û 1880an de dest pê kirin û avahiyek nû ya mermerî li Împeratoriya Osmanî hate zêdekirin. Wekî din, ev yek aliyek siyasî nîşan dide: parastin û girîngiya gora Selahedîn ne tenê ji ber sedemên olî û çandî bû, lê di heman demê de wekî sembolek nasnameya neteweyî û meşrûiyeta dîrokî li [[Rojhilata Navîn]] hate bikaranîn.<ref name="Arens2025" /> == Malbata wî == [[Wêne:AYYUBIDS 14218-The Mohammadan Dynasties Chronological And Genealogical Tables With Historical Introductions 0114.jpg|thumb|300px|Malbata eyûbiyan]] Li gorî agahiyên ku Selahedîn di dawiya serdema xwe de daye, [[Îmamedîn Îsfehanî]] lîsteyek ji kurên Selahedîn û çîrokên jidayikbûna wan berhev kiriye.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=كتاب الروضتين في اخبار الدولتين: ١ |tarîx=1871 |rr=676-677 |ziman=ar |url=https://books.google.at/books?id=prllAAAAcAAJ&pg=RA5-PA76&redir_esc=y }}</ref> Endamên navdar ên nifşên Selahedîn ku Îmad rêz kiriye ev in: * [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal Nûredînê Elî]], mîrê Şamê (jdb. {{Derdora}} 1169ê li Şamê - m. 1225an) * [[Ezîz Osman|Ezîz Îmamedîn Ebû Feth yê Osman]], siltanê Misirê (jdb. 4ê çileya 1172an li Misirê - m. 1198an) * [[Zahir Xezî|Zahir Xiyatê Mensûr Xezî]], mîrê Helebê (jdb. {{Derdora}} 1173an li Misirê - m. 1216an) * [[Mûazem Tûranşahê Seleh]] (jdb. {{Derdora}} 1181an li Helebê - m. 1260an li Misirê) Kurên ku Îmamedîn navnîş kiriye panzdeh in, lê li cîhek din ew dinivîse ku ji Selahedîn hivdeh kur û keçek li pey xwe hiştiye. Tê gotin ku keça Selahedîn bi pismamê xwe [[Kamîlê Edil]] re zewiciye. Dibe ku Selahedîn zarokên din jî hebûn ku berî wî mirine. Kurek, Zahir Dawud, ku Îmamedîn wî wekî heştemîn navnîş kiriye, di nameyek ku ji hêla wezîrê wî ve hatiye nivîsandin de wekî kurê diwanzdehemîn ê Selahedîn tê tomar kirin.<ref name=":5" /> Derbarê jin û xulam-jinên Selahedîn de zêde tişt nayê zanin. Wî di sala 1176an de bi [[Îsmetedîn Xatûn]], jina [[Nûredîn Zengî]], re zewicî. Zarokên wê tunebûn. Yek ji jinên wî, Şemse, ligel kurê wê Ezîz di gora [[Îmam Şafiî]] de hatin defînkirin.{{Sfn|Ruciman||p=79-80}} == Tesîra wî == === Tesîra wî li ser kurdan === [[Wêne:King (Saladin from Egypt) from Court Game of Geography MET DP862906.jpg|thumb|200px|Selahedîn Eyûbî]] Selahedîn, ku bi erebî wekî ''Ṣelāh ad-Dīn Yūsuf ibn Eyyūb'' tê nasîn, di dîrok, bîr û nasnameya [[kurd]]an de cihekî aloz û piralî girtiye. Her çend kariyera wî ya siyasî û leşkerî di çarçoveyek fireh a îslamî û [[Rojhilata Navîn]] de pêşketiye ne ku di çarçoveyek taybetî ya kurdî de, lê belê eslê wî yê kurdî bandorek mayînde li ser awayê ku kurd mîrata xwe ya dîrokî fam dikin kiriye.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Bi sedsalan, Selahedîn ji siltanekî serdema navîn veguheriye kesayetek sembolîk ku serokatiya kurd, berxwedan û kapasîteya yekîtiyê di nav pirrengiyê de temsîl dike.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Jiyan û kirinên wî ji hêla dîroknas, rewşenbîr û tevgerên neteweperwer ên kurd ve bi gelek awayan hatine şîrovekirin ku her yek ji wan îdealên ku li gorî çarçoveyên xwe yên siyasî û çandî ne li ser wî pêşkêş kirine. Di serdema pêşnûjên de, nivîskarên kurd kêm caran balê dikişandin ser paşxaneya etnîkî ya Selahedîn. Kronîknivîsên serdema navîn, hem misilman û hem jî xiristiyan, bi gelemperî wî wekî ''şampiyonê'' ''îslamê'' an jî hikûmdarê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] pêşkêş dikirin, ne wekî nûnerê tu nasnameyeke etnîkî.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Têgeha neteweperweriya kurdî, wekî ku tenê di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de derket holê, di serdema Selahedîn de tine bû.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Digel vê yekê, rastiya ku ew di şaxa [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] ya eşîra [[Xanedana Hecbaniyan|hecbaniyan]] li Tikrîtê de ji dayik bûye, ji bo ramanwerên kurd ên paşê ku dixwestin gelê kurd di nav vegotina şaristaniya mezin a Rojhilata Navîn de bi cih bikin, bû lengerek dîrokî ya giring.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life of Saladin |paşnav1=ibn Shaddad |pêşnav1=Baha ad-Din |weşanger=Committee of the Palestine Exploration Fund |sal=2014 |rûpel=420 |isbn=978-1-4021-9246-3 |cih=Minnesota |url=https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210512151617/https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |roja-arşîvê=12 gulan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Bilindbûna wî ji malbateke leşkerî ya kurd bo hikûmdarê Misir û Sûriyeyê ji nifşên paşê re potansiyela takekesên kurd nîşan da ku di asta transherêmî de serokatiyê û naskirinê bi dest bixin.<ref>Andrew S. Ehrenkreutz, Saladin (State University of New York Press, 1972), rr. 44–45</ref> Di dawiya serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û destpêka [[serdema nû]] de, zanyarên kurd dest bi keşfkirina Selahedîn kirin wekî beşek ji vejîneke çandî ya berfirehtir.<ref>The Encyclopaedia of Islam, Volume 5, 1986, rr. 822</ref> Berhemên wekî [[Şerefname]]ya [[Şerefxanê Bidlîsî]] (1597) wî wekî yek ji kurdên navdar ku li derveyî welatê xwe mezinbûn bi dest xistibûn, behs kirin.<ref name="Tabbaa31">{{harvnb|Tabbaa|1997|p=31}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&q=Sharafnama&pg=PA28 }}</ref> Her çend vegotina Bidlîsî ji neteweperestiyê bêtir şecere û xanedanî bû jî, wê bingeh ji bo şîrovekirinên nû yên pêşerojê danî.<ref name="Angold391">{{harvnb|Angold|2006|p=391}}</ref> Di sedsala nozdehan de, dema ku rewşenbîrên kurd di bin zextên navendîbûna osmanî û bandora ewropî de dest bi eşkerekirina nasnameyek kolektîf kirin, Selahedîn wekî sembolek guncan a potansiyela kurd derket holê.<ref name="FageOliver37-38">{{harvnb|Fage|Oliver|1977|pp=37–38}}</ref> Ew wekî delîl hate nîşandan ku kurd dikarin dewletparêzî, serokatiya leşkerî û sofîstîkebûna çandî wekhevî ereb, faris an tirkan bin.<ref name="FageOliver37-38" /> Di destpêka sedsala 20an de, di dema hilweşîna împeratoriya osmanî û bilindbûna neteweperestiya nû de, ramanwerên kurd ên wekî [[Celadet Alî Bedirxan]] û yên din ên ku di kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] de dinivîsandin, Selahedîn wekî mînakek ji bo beşdariya kurdan di şaristaniya îslamî de bi nav kirin.''{{sfn|Minorsky|1953|pp=136}}'' Van rewşenbîran ew ne wekî kesayetek cudaxwaz, lê wekî nîşanek nîşan dan ku kurdan di dîrokê de roleke giring di parastin û dewlemendkirina civaka misilmanan de lîstine.{{sfn|Minorsky|1953|pp=137}} Çerxa Bedirxan û tevgerên wekhev wêneya Selahedîn bikaranîn da ku li dijî vegotinên ku kurdan wekî derdorê an eşîrî nîşan didan derkevin.<ref>Houtsma, M. Th (1993). E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936. Brill. p. 164. {{ISBN|978-90-04-09790-2}}</ref> Serkeftina wî di yekkirina gelên cihêreng di bin armancek hevpar de wekî modelek ji bo armancên siyasî yên kurdan xizmet kir - çi ji bo xweseriyê di nav dewletek mezintir de be an jî ji bo xweseriya neteweyî be.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic Perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Psychology Press |tarîx=1999 |rr=332 |isbn=978-1-57958-210-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6UP-vjDzbB8C }}</ref> [[Wêne:Selahaddin Eyyubi El Kurdi.jpg|thumb|Potreya Selahedîn Eyûbî di sedsala 14an]] Di [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] nû de, Selahedîn roleke hîn giringtir girtiye ser xwe. Peyker, abîdeyên dîrokî û saziyên giştî yên bi navê wî li seranserê [[Başûrê Kurdistanê]] û diyasporaya kurd hene.<ref name="Catlos425">{{harvnb|Catlos|1997|p=425}}</ref> [[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr|Zanîngeha Selahedîn a li Hewlêrê]] ku di sala 1968an de hatiye damezrandin, wekî yek ji rêzgirtinên herî berbiçav ên mîrata wî di civaka kurd a hemdem de radiweste.<ref name="Catlos425" /> Ji bo gelek kurdan, Selahedîn hem serbilindiya bi eslê xwe kurd û hem jî girêdanek bi cîhana îslamî ya berfirehtir re temsîl dike.<ref name="Catlos425" /> Rêberên siyasî yên kurd, di nav de yên ji paşxaneyên îdeolojîk ên cihêreng - çi neteweperestên sekuler bin an tevgerên olî - navê wî wekî sembolek yekgirtî bikar anîne ku ji dabeşbûnên navxweyî derbas dibe.<ref name="Flinterman16-17">{{harvnb|Flinterman|2012|pp=16–17}}</ref> Di dîroka kurdî de, gelek caran Selahedîn wekî kesayetiyek pêşkêş tê nîşankirin ku hebûna dîrokî ya kurdan li herêmên sereke yên Rojhilata Navîn, bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriye]] nîşan dide. Kariyera wî li van axan wekî bîranînek tê dîtin ku bandora kurdan ji herêmên çiyayî yên ku bi kevneşopî bi [[Kurdistan]]ê ve girêdayî ne pir wêdetir çûye.<ref name="DalyPetry226">{{harvnb|Daly|Petry|1998|p=226}}</ref> Di vê wateyê de, mîrata Selahedîn piştgiriyê dide vîzyonek ku kurd ne wekî çiyayîyên îzolekirî lê wekî beşdarên yekgirtî di dîroka hevpar a herêmê de dibînin.<ref name="Shatzmiller57-58">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=57–58}}</ref> Ev şîrove bi taybetî di hewldanên rewşenbîrên kurd de ji bo şerkirina li dijî marjînalîzekirinê di dîrokên neteweyî de ku ji hêla vegotinên ereb, farisî an tirkî ve serdest in, giring bûye.<ref name="Shatzmiller59-60">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Di heman demê de, şîroveyên kurdî yên li ser Selahedîn ne yekreng in.<ref name="Shatzmiller59-602">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Hin ramanwerên neteweperwer nebûna ajandaya wî ya eşkere ya kurdî rexne kirine û destnîşan kirine ku desthilatdariya wî xweserî an çanda kurdî nedaye pêşiyê.<ref name="Jackson36">{{harvnb|Jackson|1996|p=36}}</ref> Ew destnîşan dikin ku dewleta Selahedîn piretnîkî bû û dilsoziya wî di serî de ji îslamê re bû ne ji tu komeke etnîkî re.<ref name="HouraniRuthven131">{{harvnb|Hourani|Ruthven|2002|p=131}}</ref> Lêbelê, tewra ev dengên rexnegir jî qebûl dikin ku paşxaneya wî ya kurdî û torên malbatê di jiyana wî ya zû û kariyera wî de roleke avaker lîstine.<ref name="Jackson36" /> Xanedana eyûbî bi xwe çend xizm û fermandarên kurd dihewîne ku piştî mirina Selahedîn herêmên sereke birêve birine, bi vî rengî hebûna kurd a domdar di avahiyên siyasî yên sedsala sêzdehan de misoger kiriye.<ref name="DalyPetry239-240">{{harvnb|Daly|Petry|1998|pp=239–240}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa |paşnav1=Fage |pêşnav1=J. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=28 |isbn=978-0-521-20981-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C&dq=ayyubid+Feudal&pg=PA28 |paşnav2=Oliver |pêşnav2=Roland }}</ref> Dengvedana sembolîk a Selahedîn a nû di nav kurdan de têkiliya di navbera dîrok û siyaseta nasnameyê de jî nîşan dide. Rêberên kurd di demên krîtîk ên têkoşînê de mîrata wî bikar anîne. Bo nimûne, di serhildanên kurdan ên sedsala 20an de, behsa Selahedîn di wêje, axaftin û gotûbêjên siyasî de wekî çavkaniyek îlham û rewatiyê xuya bû. Wêneya wî ji hêla hem tevgerên neteweperest ên sekuler ên wekî [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve û hem jî ji hêla komên bi awayekî olî ve hatine destnîşankirin ku tekez li ser dîndarî û serokatiya wî ya exlaqî dikin, hatiye seferber kirin. Di vê rola dualî de, Selahedîn wekî pirek di navbera aliyên sekuler û olî yên nasnameya kurdî de xizmet dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=State and Rural Society in Medieval Islam: Sultans, Muqta's and Fallahun |paşnav=Sato |pêşnav=Tsugitaka |weşanger=BRILL |tarîx=2021-12-06 |rr=51–52 |isbn=978-90-04-49318-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BGZjEAAAQBAJ&dq=the+iqta+system+of+Egypt+and+Syria+under+the+Ayyubids&pg=PA42 }}</ref> Di wêje û hunerê de, mîrata kurdî ya Selahedîn îlhama helbestvan, romannivîs û çêkerên fîlman daye ku dixwazin berdewamiya çandî ya gelê kurd piştrast bikin.<ref name="Lev11">{{harvnb|Lev|1999|p=11}}</ref> Şekilê wî di berhemên bi [[Zimanê kurdî|zimanê Kurdî]] de xuya bûye ku dîroka serdema navîn bi perspektîfa nasnameyê ji nû ve şîrove dikin.<ref name="Lev11" /> Di van wêneyan de, Selahedîn pir caran ne tenê wekî rizgarkerê [[Orşelîm]]ê, lê di heman demê de wekî kurê çiyayên kurdan ku gihîştiye asta gerdûnî tê xuyang kirin.<ref name="Lev11" /> Ev motîf wê ramanê xurt dike ku [[çanda kurdî]] dikare kesayetên bi giringiya dîroka cîhanî hilberîne, û li dijî vegotinên marjînalîzm an bindestiyê derkeve.<ref name="Lev11" /> Di perwerdehiya hemdem a kurdî û çanda populer de, navê Selahedîn hîn jî serbilindî û xwestekan tîne bîra mirov. Di bernameyên dibistanê yên li hin deverên Başûrê Kurdistanê de behsa wî wekî lehengekî neteweyî tê kirin, di heman demê de dramayên televîzyonê û festîvalên çandî bîranîna wî pîroz dikin.<ref name="Sato134">{{harvnb|Sato|2014|p=134}}</ref> Rojbûna wî û serketinên wî yên mezin, wekî [[Şerê Hetînê]] (1187), carinan di çarçoveyek fermî û populer de têne bîranîn. Bi rêya van pratîkan, hikûmdarên eyûbî di bîra kolektîf a pêvajoya avakirina neteweya kurd de cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab painting |paşnav1=Ettinghausen |pêşnav1=Richard |weşanger=New York : Rizzoli |tarîx=1977 |rr=114–115 |isbn=978-0-8478-0081-0 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/114/mode/2up }}</ref> Erdnîgariya siyasî ya Kurdistana îro awayê şîrovekirina bandora Selahedîn bêtir şekil dide. Di nav dîyasporaya kurd a li Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]] de, çîroka Selahedîn pir caran wekî nîşanek çandî di pêşangeh, konferansên akademîk û bûyerên civakî de xizmet dike ku hewl didin beşdariyên kurdan di dîroka cîhanê de ronî bikin.<ref name="Yeomans104-105">{{harvnb|Yeomans|2006|pp=104–107}}</ref> Bi kurtasî, bandora Selahedîn li ser kurdan hem dîrokî û hem jî sembolîk e.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=[[Denise Natali|Natali]] |pêşnav=Denise |sal=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |s2cid=220375529 }}</ref> Di dîrokê de, hilkişîna wî ji eslê xwe kurd ber bi lûtkeya hêzê di cîhana îslamî de wekî delîlek ji bo beşdariya kurdan di şekildana siyaseta Rojhilata Navîn a serdema navîn de radiweste. Bi awayekî sembolîk, wêneyê wî ji kurdên îro re çavkaniyek serbilindî, yekîtî û rewatiyê di lêgerîna wan a berdewam a naskirinê de peyda kiriye. Çi wekî lehengek neteweyî yê kurd, reformîstek îslamî, an kesayetek gerdûnî ya edaletê were pîrozkirin, Selahedîn di hişmendiya dîrokî ya kurdan de stûnek navendî dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dockstader |pêşnav1=Jason |paşnav2=Mûkrîyan |pêşnav2=Rojîn |tarîx=2022 |sernav=Kurdish liberty |kovar=[[Philosophy & Social Criticism]] |cild=48 |hejmar=8 |rr=1174–1196 |doi=10.1177/01914537211040250 |doi-access=free }}</ref> Hebûna wî ya domdar di raman û çanda kurdî de nîşan dide ka çawa bîra dîrokî dikare bi berdewamî ji nû ve were şîrovekirin da ku hewcedariyên nasnameyên pêşkeftî bicîh bîne.<ref name="Peterson26">{{harvnb|Petersen|1996|p=26}}</ref> === Di cîhana îslamî de === Bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan ji temenê wî û destkeftiyên siyasî yên tavilê yên xanedana eyûbiyan wêdetir diçe.<ref name="Shillington438">{{harvnb|Shillington|2005|p=438}}</ref> Ew di nav şaristaniya îslamî de bûye sembola îdealên edalet, yekîtî, dîndarî û şovalyetiyê û di xeyala kolektîf a misilmanan de li herêm û sedsalan wekî yek ji kesayetên herî mayînde xizmet dike.<ref name="LyonsJackson8">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=8}}</ref> Mîrata wî dilsoziya olî, pragmatîzma siyasî û serokatiya exlaqî bi awayekî ku wî kiriye arketîpek hikûmdarê misilman ê îdeal, li hev dicivîne.<ref name="LyonsJackson8" /> Ji kronîkvanên îslamî yên serdema navîn bigire heya neteweperestên ereb ên nû û ramanwerên pan-îslamî, Selahedîn hem wekî lehengek dîrokî û hem jî wekî mînakek exlaqî hatiye nîşandan ku mînaka wî ji serdema wî derbas dibe.<ref name="LyonsJackson8" /><ref name="LyonsJackson14">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=14}}</ref><ref name="Burns142">{{Harvnb|Burns|2005|p=142}}</ref> Di dema jiyana xwe de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan tavilê û kûr bû. Piştî dehsalan ji parçebûna siyasî ya piştî hilweşîna [[Împeratoriya Selcûqiyan|selcûqiyan]], xurtkirina Misir, Sûriye, [[Bakurê Kurdistanê]] û hin beşên [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistanê]] temsîla yekbûneke berbiçav a deverên sereke yên îslamî di bin yek desthilatdariyê de kir.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=57}} Vê hevgirtina siyasî bingeha hêzek nû di rûbirûbûna cîhana misilmanan bi dewletên [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] re peyda kir.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vegerandina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve di sala 1187an de, piştî Şerê Hetînê yê biryardar, wekî serkeftinek bi rêberiya xwedayî hate hesibandin ku rûmeta misilmanan û baweriya olî piştî nêzîkî nod sal kontrola xiristiyanan li ser bajêr vegerand.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vê bûyerê hesta hevgirtina îslamê ji nû ve zindî kir û yek ji beşên herî pîroz di dîroka misilmanan de dimîne.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} [[Wêne:Egypt stamp Tomb of aggressors (1957), Saladin.jpg|thumb|250px| Pûl ji Misirê, Çapa 1957, GORA ÊRÎŞKARAN: Selahedîn û Şerê Hatînê]] Nivîskarên dîrokî yê misilman ên hemdem wekî [[Elî îbn Elesîr]], [[Behaedînê Şedad]], û Îmamedînê Îsfehanî Selahedîn wekî mînakek ji dîndarî û edaletê pêşkêş kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Wan pabendbûna wî ya bi cîhadê re ne tenê wekî kampanyayek leşkerî lê wekî hewldanek exlaqî û manewî tekez kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Berevajî gelek hikûmdarên serdema xwe, Selahedîn pir caran wekî dûrketina ji luksa kesane, parastina dilnizmiyê û nîşandana comerdî li hember dijminên xwe jî dihat wesifandin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Reftarên wî yên li hember xaçperestan têkçûyî piştî fetihkirina Orşelîmê - ku bi dilovanî û danûstandinê bêtir ji tolhildana girseyî ve hate nîşankirin - wekî delîlên pabendbûna wî bi exlaqê îslamî yê dilovanî û aramiyê hate şîrove kirin.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}} Ev reftar bi tundî berevajî komkujiyên xaçperestan ên 1099an bû, wêneya wî wekî hikûmdarekî ku îdeala [[Quran]]ê ya dilovaniyê di serfiraziyê de temsîl dike, xurt kir.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}}<ref name="Burns147">{{Harvnb|Burns|2005|p=147}}</ref> Hikûmeta Selahedîn bandoreke mayînde li ser cîhana misilmanan jî hişt. Wî li seranserê Misir û Sûriyeyê gelek [[medrese]], nexweşxane û weqfên xêrxwazî ​​(waqf) ava kirin, ku gelek ji wan bi sedsalan dom kirin. Van saziyan ne tenê ji bo [[sunîtî]] hebû, bi taybetî ya medreseya [[şafiî]] ku ew pê ve girêdayî bû, pêşve xistin, lê di heman demê de wekî navendên îdarî ji bo yekbûna rewşenbîrî û civakî ya dewleta wî jî xizmet kirin.<ref name="madainkubra">{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |sernav=Madrasa Nuriya al-Kubra |malper=Madain Project |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507215612/https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |roja-arşîvê=7 gulan 2020 }}</ref> Bi pêşvebirina zanistiya sunî û sinordarkirina bandora mîrata [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya [[Fatimî|fatimiyan]] li Misirê, Selahedîn roleke sereke di ji nû ve şekildana peyzaja olî ya rojhilatê [[Deryaya Navîn]] de lîst. Ji nû ve avakirina desthilatdariya sunî li [[Qahîre]]yê bingeha geşbûna rewşenbîrî ya paşê di bin [[Dewleta Memlûkan|memlûkan]] de danî, yên ku xwe wekî mîratgirên mîsyona wî didîtin.<ref name="archnet-nuriya">{{Jêder-malper |url=https://archnet.org/sites/1840 |sernav=Madrasa al-Nuriyya al-Kubra (Damascus) |malper=Archnet |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200729011551/https://archnet.org/sites/1840 |roja-arşîvê=29 tîrmeh 2020 }}</ref><ref name="Burns148-9">{{Harvnb|Burns|2005|pp=148–149}}</ref> Bi demê re, wêneya Selahedîn wekî yekkerê cîhana misilmanan aliyekî nêzîkî mîtolojîk bi dest xist.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=Les périples de Kalila et Dimna: quand les fables voyagent dans la littérature et les arts du monde islamique |paşnav1=Brac de La Perrière |pêşnav1=Éloïse |weşanger=Brill |rûpel=107 |isbn=978-90-04-46710-1 |cih=Leiden Boston |paşnav2=EL Khiari |pêşnav2=Aïda |paşnav3=Vernay-Nouri |pêşnav3=Annie }}</ref> Di demên dagirkirina biyanî an jî nebûna yekîtiya navxweyî de, ramanwerên misilman bi berdewamî navê wî wekî modelek serokatiyê bi kar anîn.<ref name=":6" /> Di dema dagirkirinên [[Împeratoriya Mongolî|mongolan]] ên sedsala 13an de, dîroknas ji nebûna kesayetiyek wekî Selahedîn ku bikaribe ummetê li dijî gefên hebûnî bicivîne, gazinan dikirin.<ref name="Werthmuller2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Coptic Identity and Ayyubid Politics in Egypt, 1218-1250 |paşnav=Werthmuller |pêşnav=Kurt J. |weşanger=American Univ in Cairo Press |sal=2010 |rr=16, 125 |isbn=978-977-416-345-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=RrxIBXFUGV8C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |lînka-nivîskar=Christopher Tyerman |weşanger=Penguin |sal=2006 |rûpel=350 }}</ref> Di sedsalên paşîn de, dîroknas û helbestvanên osmanî wî wekî pêşengê mîsyona parastina îslamê ya împeratoriya xwe pîroz kirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Nimûneya wî bandor li ramana [[sofî]] jî kir ku dilnizmî û xweragirtina wî wekî nîşaneyên dîsîplîna giyanî hatin şîrovekirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Hin nivîskarên sofî Selahedîn wekî hikûmdarekî ku otorîteya wî ya dinyayî bi dilsoziya wî ya hundurîn pîroz bûye, didîtin, têkoşîna derveyî ya [[cîhad]]ê bi têkoşîna navxweyî ya giyan re tevlihev dikir.<ref name="Werthmuller2010" /><ref name="Burns151">{{Harvnb|Burns|2005|p=151}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav=Setton |pêşnav=Kenneth M. |weşanger=Univ of Wisconsin Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-299-04844-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2dsycrclykIC&pg=PA695 |paşnav2=Wolff |pêşnav2=Robert Lee |paşnav3=Hazard |pêşnav3=Harry W. }}</ref> [[Wêne:SaladinRexAegypti.jpg|thumb|Selahedîn di destnivîsekî sedsala 15an de]] Di [[serdema nû]] de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan di nav rabûna [[kolonyalîzm]], neteweperwerî û tevgerên pan-îslamî de giringiyeke nû bi dest xistiye.<ref name="Aziz2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Aziz |pêşnav=M. A. |tarîx=2009 |sernav=The Origins of Arab Nationalism |url=https://www.jstor.org/stable/24711051 |kovar=Pakistan Horizon |cild=62 |hejmar=1 |rr=60 |issn=0030-980X |jstor=24711051 }}</ref> Di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, reformîstên wekî [[Cemaleddîn Efganî]] û Mihemed Ebduh Selahedîn wekî modelek dîrokî ji bo vejandina yekîtiya misilmanan û hêza exlaqî li hember serdestiya rojavayî destnîşan kirin.<ref name="Aziz2009" /> Şîyana wî ya derbasbûna ji dabeşbûnên mezhebî û seferberkirina gelên cihêreng di bin armanceke îslamî ya hevpar de, bû xalek kombûnê ji bo rewşenbîrên ku ji bo îslameke nûjen û reformkirî ku dikare mezinbûna xwe ya berê vegerîne, parêzvaniyê dikirin.<ref name="Aziz2009" /> Behskirina navê wî di axaftin, wêje û gotûbêjên siyasî de hem berxwedana li dijî împeriyalîzmê û hem jî xwesteka ji bo hevgirtinek pan-îslamî ya nûvekirî sembolîze kir.<ref name="Aziz2009" /> Di serdema neteweperestiya erebî de di nîvê sedsala 20an de, mîrata Selahedîn di nav vegotineke berfirehtir a têkoşîna dijî kolonyalîzmê û serbilindiya çandî de hate entegrekirin. Rêberên wekî [[Cemal Ebdul Nasir]] ê Misirê û [[Hefîz Esed]] ê Sûriyeyê wî wekî temsîliyetek dîrokî ya hêz û yekîtiya ereban bi nav dikirin.<ref name="Anderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Modern Middle East: rulers, rebels, and rogues |paşnav=Anderson |pêşnav=Betty S. |weşanger=Stanford University Press |sal=2016 |rr=119–120 |isbn=978-0-8047-9875-4 |cih=Stanford }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://serbestiyet.com/featured/yuzyilin-casusu-esref-marvan-45256/ |sernav=Yüzyılın casusu Eşref Marvan |malper=Serbestiyet |tarîx=2020-11-15 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> Her çend Selahedîn ji hêla etnîkî ve kurd bû jî, şîroveyên neteweperestiya ereb rola wî wekî rêberê misilman ê cîhana erebî ku Orşelîm ji nû ve ava kir û şaristaniya îslamî li dijî êrîşa ewropî parast, tekez kirin. Abîdeyên ku ji bo rûmeta wî hatine çêkirin - wekî peykerê navdar ê li nêzî [[Şam|keleha Şamê]] - şahidiya cihê wî yê navendî di xeyala dîrokî ya erebî ya nû de dikin.<ref name="Anderson2016" /> Ev desteserkirina wêneya Selahedîn hem aliyên neteweperestiya sekuler û hem jî yên îslamî yên balkêşiya wî ya domdar nîşan da: ew di heman demê de wekî rizgarkerê axa ereban û wekî xizmetkarekî edaleta îlahî hate nîşandan.<ref name="Anderson2016" /> [[Wêne:Saladin's Posthumous coin.png|thumb|Diravekî Selahedîn ji sedsala 12an]] Di warê zanistên îslamî de, navê Selahedîn hîn jî sembola rêveberiya dadperwer û serokatiya exlaqî ye. Teorîsyen û dîroknasên siyasî yên di cîhana misilmanan de pir caran wî wekî pîvanek ji bo desthilatdariya rewa bi nav dikin - kesek ku erkên olî bi dewletparêziya pragmatîk re hevseng kir. Serweriya wî pir caran bi ya reformîst û yekgirtîyên din ên îslamî re tê berhev kirin, wekî [[Omer|Omer îbn el-Xetab]] an [[Nûredîn Zengî]].<ref name="Tibi1990">{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Nationalism A Critical Enquiry |paşnav=Tibi |pêşnav=Bassam |weşanger=Palgrave Macmillan |sal=1990 |rr=161–177 |isbn=978-1-349-20804-3 |çap=2 }}</ref> Bi van têkiliyan, Selahedîn mijarek dubare di ramana siyasî ya îslamî de temsîl dike: hikumdarê îdeal ku rêziknameyê sererast dike, baweriyê diparêze û bi dadperwerî hukum dike. Nimûneya wî beşek ji nîqaşên hemdem ên li ser bingehên exlaqî yên serokatiyê di civakên bi piraniya misilmanan de dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurvitz |pêşnav=Nimrod |tarîx=December 2006 |sernav=Muhibb ad-Din al-Khatib's Semitic Wave Theory and Pan-Arabism |kovar=Middle Eastern Studies |cild=29 |hejmar=1 }}</ref> Bandora Selahedîn li ser çand û perwerdehiya îslamî ya nû jî heye. Çîroka jiyana wî li dibistanan tê hînkirin û di wêjeya dîrokî, fîlm û rêzefîlmên televîzyonê de li seranserê cîhana misilmanan tê nîşandan. Di vegotinên populer de, ew ne tenê ji bo serketinên xwe, lê ji bo pabendbûna wî bi fezîletên îslamî - durustî, dilnizmî û bexşandinê - tê pîrozkirin. Bi vî rengî, wêneya wî ji bîrdoziya siyasî derbas dibe û bi hişmendiya exlaqî ya misilmanan bi gelemperî diaxive. Wênekirina wî di medyayê de pir caran ji bo ji nû ve piştrastkirina îhtîmala serokatiya rast di nav aloziya siyasî ya nûjen de xizmet dike. Ji bo gelek misilmanan, Selahedîn hêviya ku bawerî û edalet dikarin di rêveberiyê de bi hev re bijîn temsîl dike, û mînakek berevajî têgihîştina gendelî an zordariyê pêşkêş dike. Di sedsalên 20 û 21ê de, mîrata Selahedîn berdewam kiriye ku tevgerên olî û siyasî îlham bike ku dixwazin yekîtiya misilman ji nû ve bi dest bixin. Rêxistin û înîsiyatîfên çandî yên pan-îslamî pir caran mîrata wî wekî sembola berxwedanê li dijî dabeşbûn û serdestiya biyanî bi nav dikin. Vegerandina Orşelîmê ji aliyê wî ve di gotûbêjên hemdem ên li dora [[Şerê Îsraêl û Hemas|nakokiya Îsraêl û Filistînê]] de xwedî dengek taybetî ye, ku zanyar û rêberên misilman mînaka wî wekî modelek sebir û serkeftina exlaqî bi nav dikin.<ref name="nervana1112012">{{Jêder-malper |url=https://nervana1.org/2012/10/02/saladin-and-the-current-arab-israeli-conflict/ |sernav=Saladin and the current Arab-Israeli Conflict |malper=Nervana |tarîx=2012-10-02 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |paşnav=nervana111 }}</ref> Xutbeyên înê, dersên olî û daxuyaniyên siyasî li seranserê welatên curbicur ên misilman di navbera rizgarkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve û xwesteka edaletê li [[Filistîn (herêm)|Filistîna nû]] de paralelî kişandine.<ref name="nervana1112012" /> [[Wêne:ChristiansBeforeSaladin.jpg|thumb|200px|Selahedîn (rûniştiyê) di ketina Orşelîmê]] Di heman demê de, rewşenbîr û dîroknasên misilman ên nûjen bi perspektîfek nuwaze nêzîkî mîrata Selahedîn dibin. Digel ku destkeftiyên wî qebûl dikin, ew şert û mercên dîrokî yên ku rê li ber serkeftina wî vekirine jî lêkolîn dikin - yekîtiya herêmî, piştgiriya sazûmanî ya dewleta eyûbî û motîvasyona giyanî ya şopînerên wî.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle East and the Making of the Modern World |paşnav1=Schayegh |pêşnav1=Cyrus |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2017 |rr=43 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674981096/html }}</ref> Ev analîz xizmetê dikin ku temaşevanên hemdem bi bîr bînin ku mezinbûna Selahedîn ne tenê berhema qehremaniya takekesî bû, lê belê berhema îradeya kolektîf, rêveberiya dîsîplînkirî û pabendbûna li ser bingeha baweriyê bû.<ref name=":11" /> Ji ber vê yekê, çîroka wî pir caran ji bo teşwîqkirina misilmanan ji bo çandina bingehên civakî û exlaqî yên pêwîst ji bo yekîtî û pêşkeftinê tê bikar anîn.<ref name=":11" /> Di teolojiya îslamî û gotûbêjên exlaqî de, dilovaniya Selahedîn li hember dijberên xwe wekî mînakek ji ''adab al-cîhadê'' - rêvebirina rast a şer li gorî prensîbên îslamî - tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance |paşnav1=Chapra |pêşnav1=Muhammad Umer |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2014 |rr=62–63 |isbn=9781783475728 |ziman=en }}</ref> Comerdîya wî ya li hember xaçperestên têkçûyî, tevî danûstandinên wî yên ji bo fîdyeyê li şûna qirkirina bêserûber, wekî temsîliyeta exlaqa pêxemberî ya dilovaniyê, tewra di şer de jî, tê pesinandin.<ref name=":12">Mansor, Wan Naim Wan. "Abu Hasan al-Mawardi: The First Islamic Political Scientist." (2015): 1-8.</ref> Ev aliyê bandora wî ne tenê wekî fetihkarek lê wekî rêberek exlaqî ku nirxên manewî yên îslamê di rastiyên dijwar ên şer de diparêze, beşdarî navûdengê wî kiriye.<ref name=":12" /> Herwiha wî wekî kesayetek gerdûnî di nav felsefeya exlaqî ya misilmanan de bi cih kiriye, sinorên mezhebî derbas kiriye û ji bo temaşevanên sunî û şiî balkêş e.<ref name=":12" /> Rêzgirtina domdar a Selahedîn di cîhana misilmanan de di gelek mizgeft, dibistan û saziyên ku li ser navê wî hatine binavkirin de diyar e.<ref>Ahmad, Feroz. The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908-1914. Clarendon Press, 1969. {{ISBN|978-0198214755}}</ref> Gora wî li Şamê bûye cihekî rêzgirtinê yê dîrokî, ku ji hêla misilmanan ji çar aliyên cîhanê ve wekî sembola rûmet û yekîtîyê tê ziyaret kirin. Xanedana eyûbiyan ya ku piştî desthilatdariya wî çû gelek polîtîkayên wî domand, û belavbûna bandora wî li seranserê herêmên dûr ên wekî [[Yemen]] û [[Hîcaz]]ê misoger kir.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} Bi rêya avahîsazî, perwerde û piştgiriya olî, bîranîna serokatiya wî di nav tevna sazûmanî ya şaristaniya îslamî de cih girt.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} === Li Ewropa û cîhanê de === [[Wêne:Saladinus Sulthanus.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di 1577an ji aliyê hunermendê almanî Tobias Timmer]] Mîrata Selahedîn ne tenê li ser misilmanan, lê di heman demê de li ser şopînerên olên din, bi taybetî [[Xiristiyanî|xiristiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] jî, bandorek giring û mayînde kiriye. Navûdengê wî yê mezinahî, edalet û mêrxasiyê di dema [[seferên xaçperestan]] de, awayê ku civakên ne-misilman wî bi bîr tînin, bi awayekî kûr şekil daye.<ref name="bri187">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades |paşnav=Bridge |pêşnav=Antony |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2023 |ziman=en }}</ref> Bi sedsalan e, ew li seranserê sînorên olî wekî kesayetiyek kêm dîtbar ku hêza leşkerî bi xweragirtina exlaqî re dike yek, hatiye pesinandin. Her çend vegotinên ewropî yên [[Serdema Navîn|serdema navîn]] di destpêkê de wî wekî dijminekî dijwar ê xiristiyanitiyê nîşan dan jî, nifşên paşîn - hem li [[Katolîk|xiristiyanên katolîk]] û hem jî di [[Cihûtî|kevneşopiya cihûyan]] de - di Selahedîn de mînakek exlaq, tolerans û dewletparêziyê dîtin ku ji dabeşbûnên olî derbas dibe.<ref name="gro103">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem |tercimeya-sernav=History of the Crusades and the Frankish Kingdom of Jerusalem |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=Payot |sal=1998 |ziman=fr }}</ref> Piştî seferên xaçperestan, dîroknivîsên xiristiyan Selahedîn bi gotinên aloz û pir caran dualî wesifandin. Çavkaniyên [[Zimanê latînî|latînî]] yên destpêkê ku ji perspektîfa seferên xaçperestan ên Ewropayê hatine nivîsandin, bi gelemperî rola wî wekî dijberê baweriya xiristiyanî û fetihê [[Orşelîm]]ê di sala 1187an de tekez dikirin.<ref name="ric308">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Cambridge University Press |sal=1999 |ziman=en }}</ref> Lêbelê, tewra di nav van vegotinan de jî, heyraniya taybetmendiyên wî yên kesane ne kêm bû.<ref name="ric308" /> Nivîskarên serdema navîn ên wekî Williamê Tîrosê û dîroknivîsên eropî yên paşê Selahedîn wekî dijberekî esilzade û bi rûmet nîşan dan - yekî ku tevgera wî bi tundî bi hovîtî û zêdegaviyên ku pir caran bi şerê wê demê ve girêdayî bûn re berevajî bû.<ref name="run690">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2005 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Beredayîbûna wî ya li hember nifûsa xiristiyan a têkçûyî ya Orşelîmê piştî vegerandina wê wekî jestek ji bo xweragirtinê ya bêhempa derket pêş.<ref name="run690" /> Her çend girtina bajêr ji hêla xaçperestan ve di sala 1099an de bi qirkirinek berfireh hatibû nîşankirin jî, muameleya Selahedîn bi sivîlan re bi danûstandin, fîdyeyê û parastina cihên pîroz ve dihat rêvebirin.<ref name="ric353">{{Jêder-kitêb |sernav=La grande storia delle crociate |tercimeya-sernav=The Great History of the Crusades |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Newton & Compton editori |sal=1999 |isbn=978-88-798-3028-7 |cih=Rome |ziman=it |terciman=Maria Pia Vigoriti }}</ref> Vê tevgerê bandorek kûr li hevdemên xwe kir û beşdarî ji nû ve nirxandina tiştê ku jê re "dijminê saracen" tê gotin di xeyala ewropî de kir.<ref name="ric353" /> Di sedsalên 13 û 14an de, efsaneyên li ser Selahedîn li [[Ewropaya Rojava]] dest bi gerandinê kirin ku pir caran rastiya dîrokî bi alegoriya exlaqî re tevlihev dikirin.<ref name="run711">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2011 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Di romanên serdema navîn û wêjeya şovalye de, ew carinan wekî kafirê arketîp ê exlaqî - kesekî ne-xiristiyan ku dîsa jî îdealên şovalye yên wêrekî, comerdî û rûmetê temsîl dikir - dihat xuyang kirin.<ref name="Carroll2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, Jerusalem: How the Ancient City Ignited Our Modern World |paşnav=Carroll |pêşnav=James |weşanger=HMH |tarîx=2011-03-09 |rûpel=147 |isbn=978-0-547-54905-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yZvTLDOgc1EC&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî ''Strana Roland'', ''The Chanson d'Antioche'', û destanên din ên xaçperestan, berhemên ku Selahedîn di rolên sempatîktir de cih digirtin hatin.<ref name="Carroll2011" /> Di hin guhertoyên ''Gestes d'Outremer'' û ''Çerxa Selahedîn a fransî ya Kevnar'' de, ew tewra wekî kesekî potansiyel ê ku bûye Xiristiyan an jî wekî hikûmdarekî ku ji fezîletên xiristiyan îlham girtiye, dihat xuyang kirin.<ref name="Crompton2003">{{Jêder-kitêb |sernav=The Third Crusade: Richard the Lionhearted vs. Saladin |paşnav=Crompton |pêşnav=Samuel Willard |weşanger=[[Infobase Publishing]] |sal=2003 |rûpel=[https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 64] |isbn=0-7910-7437-4 |url=https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 |series=Great battles through the ages |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Van wêneyên xeyalî guherînek hêdî hêdî di ramana ewropî de nîşan dan ku heyraniya ji bo jêhatîbûna exlaqî dest pê kir ku ji sînorên îtîrafê derbas bibe.<ref name="Crompton2003" /> [[Wêne:WW2 French Algerian anti-Nazi propaganda poster issued by the French Army. Arab warrior fighting against Nazism. Saladin cutting swastika with sword. Algerian An Nasr Magazine No 1, Algiers, June 1943. AnNo known copyright.jpg|thumb|300px|Posterê propagandaya dijî-Nazî yê Fransa-Cezayirî yê [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] ku ji hêla artêşa fransî ve hatiye weşandin. Selahedîn bi şûr swastikayê dibire.]] Di [[Ronesans|serdema ronesans]] û destpêka [[serdema nû]] de, navûdengê Selahedîn wekî modelek şovalyetî û toleransê bêtir mezin bû. Nivîskarên wekî [[Giovanni Boccaccio]], di ''Decameronê'' xwe de, û paşê Voltaire di Ronakbîriyê de, wî wekî kesayetek xwedî fezîleta gerdûnî pîroz kirin.<ref name="Kriesel2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Boccaccio's corpus : allegory, ethics, and vernacularity |paşnav=Kriesel |pêşnav=James C. |weşanger=University of Notre Dame Press |sal=2019 |isbn=978-0-268-10451-1 |cih=Notre Dame, Indiana |url=http://worldcat.org/oclc/1055571067 |oclc=1055571067 }}</ref> Di çîroka navdar a Boccaccio de, Selahedîn wekî hikûmdarekî jîr xuya dike ku li ser bingehên exlaqî yên hevpar ên cihûtî, xiristiyanî û îslamê fêr dibe û îdeala mirovî ya têgihîştina di navbera baweriyan de nîşan dide.<ref name=":16">{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin: The Politics of the Holy War |nivîskar=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1984 |rûpel=277 |isbn=9780521317399 |url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277 }}</ref> Ramanwerên Ronakbîriyê li Ewropayê Selahedîn wekî mînakek "misilmanê esilzade" qebûl kirin, edalet û nermbûna wî bi fanatîzma ku ew bi xiristiyaniya serdema navîn ve girêdidin re berawird kirin. Mînakî, Voltaire wî di lîstika xwe ya ''Le Fanatisme'' ''ou Mahomet le Prophète'' de wekî dijberiyek exlaqî ya li hember bêtehamuliya olî bikaranî, bi awayekî neyekser ji bo hevjiyan û exlaqa maqûl arguman kir.<ref name=":16" /> Bi rêya temsîlkirinên weha, Selahedîn bû beşek ji gotûbêja berfirehtir a ewropî li ser toleransa olî û felsefeya exlaqî.<ref name=":16" /> Di nivîsandina teolojîk û dîrokî ya xiristiyan de, bi taybetî ji sedsala 19an û pê ve, wêneya Selahedîn veguherî wêneyê qehremanekî exlaqî. Dîroknasên romantîk ên wekî [[Sir Walter Scott]] beşdarî vê veguherînê bûn. Di romana Scott a 1825an a bi navê ''The Talisman'' de, Selahedîn wekî hikûmdarekî mezin, jîr û hema hema pîroz tê xuyang kirin ku erdemên dilovanî û rûmetê temsîl dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/books/features/stephen-king-confirms-the-one-book-fans-have-been-waiting-for-all-decade-article-117251667 |sernav=Stephen King Confirms the One Book Fans Have Been Waiting For All Decade {{!}} Features - Times Now |malper=www.timesnownews.com |roja-gihiştinê=2025-08-08 }}</ref> Têkiliyên wî bi padîşahê xiristiyan [[Richard I]] re wekî têkiliyên du dijminên esilzade yên ku bi rêzgirtina hevbeş ve girêdayî ne têne xuyang kirin. Vê wêneyê bandorek mezin li ser çanda populer a rojavayî kir, têgihîştina seferên xaçperestan wekî pêşbaziyek ne di navbera qencî û xirabiyê de lê di navbera du şaristaniyên şovalye de şekil da.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} Wênekirina romantîk a Scott bandor li nifşên nivîskar, wênesaz û çêkerên fîlman kir, Selahedîn kir yek ji wan çend kesayetiyên misilman ku bi berdewamî di bîra dîrokî ya rojavayî de tê heyran kirin.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} [[Wêne:Saladin in Handlexikon für evangelische Theologen (1891).png|thumb|300px|Jînenîgariya Selahedîn di kitêbekî ji bi teolojên evangelî]] Ji bilî heyraniya wêjeyî, tevgera dîrokî ya Selahedîn bi awayên pratîkîtir bandor li têkiliyên navbera olî jî kir. Reftara wî ya li hember saziyên xiristiyan li Orşelîmê piştî 1187an toleransek pragmatîk nîşan da ku bandorên demdirêj li ser jiyana hevbeş hebûn.<ref>Hillenbrand, Carole (1999). ''The Crusades: Islamic Perspectives''. Edinburgh University Press. rr. 455–457.</ref><ref>Eddé, Anne-Marie (2011). ''Saladin''. Harvard University Press. rr. 324–329.</ref> Li şûna wêrankirina Dêra Gora Pîroz an derxistina keşîşan, Selahedîn destûr da heciyên xiristiyan û tertîbên olî ku di bin şert û mercên rêkûpêk de îbadetên xwe bidomînin.<ref>Gabrieli, Francesco (ed.) (1969). ''Arab Historians of the Crusades''. University of California Press. pp. 215–220.</ref> Bi taybetî civakên [[Dêra ortodoks|ortodoksa yewnanî]] û xiristiyanên rojava ji polîtîkayên wî yên nisbeten nerm sûd wergirtin ku bi siyaseta mezhebî ya pir caran dijwar a dewletên xaçperest re berevajî bû. Vê siyaseta jiyana hevbeş alîkarî kir ku Orşelîm aram bibe û ji bo rêveberiya misilmanan a civakên pir-bawerî mînakek danî, kevneşopiyek ku ji hêla hikumdarê îslamî yên paşîn ve jî berdewam kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Muslim Perspectives on the Crusades |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Ashgate |sal=2007 |rr=45–51 |edîtor=Hillenbrand, C. |beş=Image of Saladin in Western Thought }}</ref> Têkiliya Selahedîn bi civaka cihûyan re di warê tevlêbûna xwe de jî berbiçav bû. Di bin [[Fatimî|fatimiyan]] de, cihûyên li Misirê bi demên zilm û sinordarkirinên aborî re rû bi rû man. Hatina Selahedîn bo ser desthilatê guhertinên giring anî: wî polîtîkayên toleransê ji nû ve saz kir û cihûyan di meqamên îdarî û rewşenbîrî de vegerand ser kar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God’s War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |weşanger=Harvard University Press |sal=2006 |rr=575–582 |isbn=9780674023871 }}</ref> Bi taybetî, fîlozof û bijîşkê navdar [[Mûsa Meymûnîd]] di dadgeha Selahedîn û kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] de xizmet kir, û bû yek ji ramanwerên herî bi bandor ên cihû yên hemî deman.<ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades, Vol. 2 |weşanger=University of Wisconsin Press |sal=1969 |rr=550–557 |paşnavê-edîtor=Setton |pêşnavê-edîtor=Kenneth M. }}</ref> Hevjiyana Meymûnîd û Selahedîn di heman hawîrdora siyasî de sembola serdemek kurt lê berbiçav a hevkariya çandî bû.<ref name=":17" /> Dîroknasên cihû paşê serweriya Selahedîn wekî serweriya ewlehî û geşbûna rewşenbîrî ya nisbî bi bîr anîn ku berevajî ezmûnên hevdem ên cihûyan li piraniya Ewropaya xiristiyanî nîşan dide.<ref name=":17" /> [[Wêne:Saladin visiting Richard.png|thumb|250px|Selahedîn bi qiral Richard Iê re civiya]] Bi sedsalan, navûdengê Selahedîn di nav cihûyan de bi piranî erênî maye. Di dîroknivîsiya cihûyan de, ew wekî hikûmdarekî tê bîranîn ku edaletê parastiye û kêmneteweyan parastiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Levant |pêşnav=Janet |sal=2018 |sernav=Revisiting Saladin’s Legacy in Christian–Muslim Relations |kovar=Journal of Intercultural Studies |cild=39 |hejmar=4 |rr=427–441 |doi=10.1080/07256868.2018.1498473 }}</ref> Kronîkên wekî yên [[Birahîm ibn Dawud]] û paşê jî hesabên rêwiyên cihû pesnê dadperweriya wî û hewldanên wî yên ji bo parastina rêkûpêkiyê di civatek pir-olî de didin.<ref name="Khan2020">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/article/1553/saladins-conquest-of-jerusalem-1187-ce/ |sernav=Saladin’s Conquest of Jerusalem (1187 CE) |malper=World History Encyclopedia |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 |paşnav=Khan |pêşnav=Syed Muhammad |sal=2020 }}</ref> Di zanistiya cihûyan a nû û çanda populer de, serdema Selahedîn pir caran wekî mînakek jiyana hevbeş û danûstandina rewşenbîrî di navbera cihû û misilmanan de di serdema navîn de tê destnîşan kirin.<ref name="Khan2020" /> Ev bîranîna erênî beşdarî vegotinek berfirehtir bûye ku cîhana îslamî û bi taybetî Selahedîn, wekî dîrokî ji xiristiyanitiya serdema navîn tolerantir dibîne.<ref name="Khan2020" /> Di serdema nû de, wêneya Selahedîn wekî pirek di navbera şaristaniyan de bandorê li diyaloga navbera baweriyan kiriye.<ref name="Asbridge2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: The Authoritative History of the War for the Holy Land |paşnav=Asbridge |pêşnav=Thomas |weşanger=HarperCollins |sal=2010 |rr=520–526 |isbn=9780060787295 }}</ref> Di têkiliyên xiristiyan-misilmanan de, ew pir caran wekî presedanek dîrokî ji bo rêzgirtina hevbeş û jiyana aştiyane tê binavkirin.<ref name="Asbridge2010" /> Rêberên olî, zanyar û çalakvanên aştiyê tevgera wî wekî delîl nîşan dane ku baweriyên [[Dînên îbrahîmî|îbrahîmî]] bingehên exlaqî yên hevpar parve dikin.<ref name="Asbridge2010" /> Karakterê wî pir caran di konferans û weşanên navbera olan de wekî modelek ji bo serokatiya exlaqî ya ku ji mezhebîtiyê derbas dibe xuya dibe.<ref name="Asbridge2010" /> Di vê çarçoveyê de, Selahedîn kêmtir wekî dagirker û bêtir wekî sembola lihevhatin û dîplomasiya exlaqî xizmet dike.<ref name="Asbridge2010" /> Medyaya populer jî di xurtkirina balkêşiya wî ya di navbera olî û olî de rolek lîstiye. Fîlmên wekî [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|Padîşahiya asîmanan]] (2005) ku ji hêla [[Ridley Scott]] ve hatiye derhêner kirin, Selahedîn wekî kesayetek rûmet û dilovaniyê nîşan didin, berevajî fanatîzma tundrewên hem misilman û hem jî xiristiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jewishcurrents.org/october-2-saladin-conquers-jerusalem |sernav=Saladin and the Jews |malper=Jewish Currents |tarîx=2 çiriya pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> Ev wêneyê sînemayî, ku li ser kevneşopiyên dîrokî û edebî disekine, beşdarî wêneyek nûjen a Selahedîn wekî sembola toleransê di cîhanek ku hîn jî bi pevçûnên olî re rû bi rû ye, bûye. Wênekirina wî bi temaşevanên hemdem re ku li mînakên zelaliya exlaqî û rêzgirtina çandî di nav aloziyên berdewam ên di navbera cîhanên îslamî û rojavayî de digerin, deng vedide.<ref name="Asbridge2010" /> [[Wêne:Britishmuseumrichardandsaladintiles.jpg|thumb|Nîşanê Richard I û Selahedîn di mûzexaneya brîtanî]] Di gotûbêjên akademîk û çandî de, bandora Selahedîn dirêjî lêkolînên berawirdî yên şovalyetî, exlaq û rêvebirinê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tipton |pêşnav=Jonathan |sernav=Saladin’s Tolerance: Religious Minorities and the Ayyūbid State |kovar=Undergraduate History Research Journal |weşanger=Western Oregon University |sal=2015 |rr=1–14 }}</ref> Zanyarên dîroka serdema navîn destnîşan kirine ku mînaka wî çawa alîkarî kiriye ku îdealên rojavayî yên "dijminê hêja" şekil bide, têgehek ku dubendiyên olî yên sade dixe ber pirsê.<ref name=":20" /> Di vê wateyê de, Selahedîn rolek paradoksal li Ewropaya xiristiyanî lîst: her çend ew dijberê leşkerî bû jî, ew di heman demê de bû beşek ji têgihîştina xwe ya exlaqî ya Ewropayê bi xwe.<ref name=":20" /> Dadperweriya wî ya têgihîştî û pabendbûna wî bi kodên exlaqî re îlhama ramanan li ser gerdûnîbûna fezîletê li derveyî sinorên îtîrafê da.<ref name=":20">{{Jêder-malper |sernav=There were good times for Jews under Islamic rule |malper=Jewish Refugees UK |tarîx=2024 |url=https://www.jewishrefugees.org.uk/2024/03/there-were-good-times-for-jews-under-islamic-rule.html |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish inspiration of Jews, Christians, Muslims, and Renaissance thinkers: The Sultan Saladin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018 |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/17556 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Saladin remembered |malper=Arab News |tarîx=2012 |url=https://www.arabnews.com/node/426587 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> == Bermahiyên çandî û siyasî == === Di cîhana îslamî de === {{multiple image|image1= Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width1=250|caption1=Mertala hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] |image2= Coat of arms of Egypt (Official).svg|width2=200|caption2=Mertala [[Misir]]ê û li ser alayê neteweyî}} Selahedîn di çanda misilman, [[Çanda kurdî|kurd]], [[ereb]] û [[tirk]]î de bûye kesayetiyek giring<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haniffa |pêşnav=Farzana |tarîx=2024-04-16 |sernav=The Moors’ Islamic Cultural Home and the Modern Muslim Ummah: Negotiating Identity, Politics, and Community in 1940s Sri Lanka |url=https://doi.org/10.1163/25899996-20241071 |kovar=International Journal of Islam in Asia |cild=4 |hejmar=1-2 |rr=7 |doi=10.1163/25899996-20241071 |issn=2589-9988 }}</ref> û ew wekî kurdê herî navdar ê [[dîrok]]ê hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-6751-2 |çap= |cih= |series= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1999 |isbn=978-1-57958-210-4 |cih=Chicago }}</ref>{{Sfn|Catherwood|2008|p=36}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A quick & dirty guide to war : briefings on present and potential wars |paşnav=Dunnigan |pêşnav=James F. |weşanger=New York : Quill/W. Morrow |tarîx=1991 |rr=174 |isbn=978-0-688-10033-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quickdirtyguidet00dunn |paşnav2=Bay |pêşnav2=Austin }}</ref> Dîroknasê ereb [[Usama bin Mûnqîd]] behsa wî wekî kesê ku desthilatdariya [[Çar Xelîfe|çar xelîfeyan]] vejandiye behs kiriye. Di [[Kurdistan (rojname)|rojnameya Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Bedirxan Beg]] û [[Bazê Dostikî]] hate nîşandan. Nivîskarê tirk [[Mehmet Akif Ersoy]] wî wekî siltanê herî hezkirî yê rojhilatê bi nav kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ÖNAL |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=279–310 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> Di sala 1898an de, [[Împeratoriya Almanî|împeratorê alman]] [[Wilhelm II]] serdana gora Selahedîn kir da ku rêzê lê bigire.{{Sfn|Împerator tacek danî ser gorê ku li ser nivîsa "Şovalyeyekî bê tirs û bê sûc ku pir caran neçar mabû rêça rast a şovalyetiyê fêrî dijberên xwe bike" nivîsandî bû.|Grousset|p=1970|ps=88}} Serdan, digel hestên dijî-împeriyalîst, wêneya Selahedîn di cîhana ereb de wekî lehengê têkoşîna li dijî rojavayê teşwîq kir ku li ser wê wêneya romantîk a ku ji hêla [[Walter Scott]] û ewropiyên din ên li rojava di wê demê de hatî afirandin ava bû. Navûdengê Selahedîn berê di cîhana misilmanan de bi giranî hatibû jibîrkirin û ji hêla kesayetiyên serketîtir ve, wekî [[Baybars I]] yê Misirê hatibû veşartin.{{Sfn|Riley-Smith|2008|p=63-66}} Dewletên Ereb ên nû hewl dane ku Selahedîn bi rêbazên curbicur bi bîr bînin, pir caran li ser bingeha wêneya wî ya ku di sedsala 19an de li rojava hatiye afirandin.{{Sfn|Madden|2013|p=201-204}} Parêzgeha li dora [[Tikrît]] û [[Semara]]yê li [[Iraq]]a îro bi navê wî hatiye binavkirin, herwiha [[Zanîngeha Selahedînê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], bajarê herî mezin ê [[Başûrê Kurdistanê]]. Civatek derbajarî ya Hewlêrê, Masîf Selahedîn, jî bi navê wî hatiye binavkirin. Di bajarên nû de çend avahiyên bi Selahedîn ve girêdayî mane. Selahedîn pêşî [[Keleha Selahedînê]] (1175–1183) li [[Qahîre]]yê xurt kir, ku di demên aramtir de pavîlyonek kêfê ya bi qube bû û dîmenek xweşik jê dihat. Li Sûriyeyê, heta bajarê herî piçûk jî li ser kelehek parastinê ye û Selahedîn ev taybetmendiya bingehîn anî Misirê. Her çend [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] a ku wî damezrandibû tenê 57 salan ji wî dirêjtir bijî jî, mîrata Selahedîn di nav cîhana ereb de heta roja îro jî berdewam dike. Bi bilindbûna neteweperestiya erebî di sedsala 20an de, nemaze di warê [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pevçûka Îsraêl û Filistinê]] de, qehremanî û serokatiya Selahedîn giringiyek nû bi dest xist. Vegerandina [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] ji aliyê Selahedîn ve ji [[Seferên xaçperestan|xaçperestên]] ewropî wekî îlhamek ji bo dijberiya erebên îro a li dijî [[siyonîzm]]ê tê hesibandin. Wekî din, rûmet û yekîtiya berawirdî ya cîhana erebî di bin Selahedîn de wekî sembola bêkêmasî ji bo yekîtiya nû ya ku ji hêla neteweperestên ereb ve, wekî [[Cemal Ebdul Nasir]], dihat xwestin, dihat dîtin. Ji ber vê sedemê, Eyla Selahedîn bû sembola Misira şoreşger û paşê ji hêla çend dewletên din ên ereb ve ([[Komara Ereb yê Yekbûyî]], [[Iraq]], [[Lîbya]], [[Dewleta Filistînê]] û [[Yemen]]) hate pejirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Saladin became a hero in the West |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2019/05/30/how-saladin-became-a-hero-in-the-west |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> ==== Mîlîsên şer ==== Di çend [[Şerê navxweyî yê Sûriyê]] de, tevgerên biçûk yê bi navê Selahedînê hatin avakirin, çendek ji van: * [[Tevgera Neviyên Selahedînê]] komeke Artêşa Azad a Sûriyeyê bû ku li [[Heleb (parêzgeh)|parêzgeha Helebê]] di Şerê navxweyî yê Sûriyê de çalak bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |sernav=A field report on the situation of the Komala forces in the field issued by Capt |xebat=Kurd Street |tarîx=12 kanûna paşîn 2014 |roja-gihiştinê=19 sibat 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180219150848/https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |roja-arşîvê=19 sibat 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |sernav=Aleppo - commander of the brigade of the descendants of Salah al-Din: Syrian Democratic Forces agents of the Syrian regime |xebat=Kurd Street |tarîx=18 çiriya paşîn 2015 |roja-gihiştinê=29 nîsan 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180429160644/http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2018 }}</ref> * [[Tevgera Selahedîn Eyûbî]] rêxistineke çekdarî bû ku bi piranî ji kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] pêk dihat û di Şerê Navxweyî yê Sûriyê de wekî beşek ji Artêşa Azad a Sûriyeyê şer dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en |sernav=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview |xebat=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |tarîx=7 sibat 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://main-kikan.blogspot.com/2012/05/blog-post_1503.html |sernav=Kurdish rebel leader Buwar Mustafa split from the army of the Syrian regime |tarîx=12 gulan 2012 }}</ref> ==== Cîh û war ==== * [[Selahedîn (parêzgeh)|Parêzgeha Selahedîn]], parêzgehekî li [[Iraq]]ê. * [[Keleha Selahedîn]], kelehekî li herêma [[Latakya]]yê e.<ref>{{harvnb|Kennedy|1994|pp=95–96}}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Director-General of UNESCO appeals for protection of Syria's cultural heritage |tarîx=2012-03-30 |url=https://whc.unesco.org/en/news/862 |roja-gihiştinê=2012-04-16 |weşanger=[[UNESCO]] }}</ref> * [[Navçeya Selahedîn]], navçeyekê li [[Heleb]]ê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 tebax 2012 |sernav=Rebels withdraw from key district of Aleppo |url=https://www.france24.com/en/20120809-syria-aleppo-battle-rages-iran-seeks-mediate-conflict-bashar-al-assad-damascus |roja-gihiştinê=5 kanûna pêşîn 2021 |malper=France 24 }}</ref> * [[Balafirgeha Geverê|Balafirgeha Hekarî-Geverê-Selahedîn Eyûbî]], balafirgehê [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/arama/arsivnews-aspx |sernav=Arsivnews-Aspx Haberleri - Son Dakika Arsivnews-Aspx Hakkında Güncel Haber ve Bilgiler |malper=HÜRRİYET - ARAMA |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> * [[Keleha Selahedînê (Qahîre)]], kelehekî li [[Qahîre]].<ref name="Andre85-132">{{Jêder-kitêb |sernav=Cairo |paşnav=Raymond |pêşnav=Andre |weşanger=Harvard University Press |sal=2001 |rr=85–132 |kesên-din=trans. by Willard Wood }}</ref><ref name="BehrensAbsouseif1989">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Architecture in Cairo: An Introduction |paşnav=Behrens-Absouseif |pêşnav=Doris |weşanger=E.J. Brill |sal=1989 |rr=78–85 |isbn=9004086773 |cih=Leiden, the Netherlands }}</ref><ref name="Ades226">{{Jêder-kitêb |sernav=A Traveller's History of Egypt |paşnav=Ades |pêşnav=Harry |weşanger=Arris Publishing Ltd. |sal=2007 |rûpel=226 |isbn=978-1-905214-01-3 }}</ref> === Di cîhana rojavayî de === [[Wêne:Saladin Soldan D'Egypte 1584.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di kitêba ''Saladin Soldan D'Egypte'', 1584]] Selahedîn li [[Ewropa]]ya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] wekî modelek [[Key|padîşahiyê]] û bi taybetî jî ji bo fezîleta dadgehê ya comerdiya şahane bi berfirehî navdar bû. Di destpêka salên 1202/03an de, [[Walther von der Vogelweide]] ji qiralê alman [[Philip ê Swabiyayê]] xwest ku bêtir mîna Selahedîn be ku bawer dikir ku divê destên padîşah qul hebin da ku zêr bikeve nav wan.{{Efn|''Denk an den milten Salatîn / der jach, daz küniges hende dürkel solten sîn / sô wurden sî erforht und ouch geminnet.'' (Li Selahedînê comerd bifikirin ku digot divê destên padîşahan qul bin, da ku hem ji wan bitirsin û hem jî ji wan hez bikin.)}} Di salên 1270an de, [[Jans der Enikel]] çîroka xeyalî lê pejirandî ya sifreya Selahedîn belav dikir{{Efn|Selahedîn mesayekî ji safîrek mezin çêkirî hebû. Dema ku dawiya jiyana wî nêzîk dibû, wî dixwest ku mesayê bi hêviya jiyana herheyî ji xwedê re terxan bike, lê ew nikarîbû biryar bide ka kîjan xwedayê rûmetê bide xwedayê misilmanan, xiristiyanan an cihûyan, ji ber ku rêyek tunebû ku meriv bibêje kîjan ji wan herî bihêz e. Ji ber vê yekê wî mesa kir sê parçe û ji her yekî ji wan sêyeka wê diyariyê da wan (Jans, Weltchronik, 26551–26675).}} ku wî hem wekî dîndar û hem jî jîr ji bo cihêrengiya olî nîşan dida.{{Sfn|Dunphy|2003|p=11}} Di [[Komediya Xwedayî]] (1308–1320) de, [[Dante Alighieri]] wî wekî yek ji ne-xiristiyanên exlaqî yên di bêçaretiyê de behs dike{{Sfn|Inferno, Canto IV||p=rêza 129}} û ew di ''[[Decameron]]'' (1438–53) ya Boccaccio de jî bi awayekî erênî tê xuyang kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://webhelper.brown.edu/decameron/history/characters/saladin.php |sernav=Decameron Web {{!}} History |malper=webhelper.brown.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Her çend Selahedîn piştî serdema navîn di dîrokê de winda bû jî, ew di [[Wêje|wêjeya nûjen]] de bi ronahiyek sempatîk xuya dike, pêşî di lîstika [[Gotthold Ephraim Lessing]] a bi navê [[Nathan yê Aqilmend|''Nathan yê Aqilmend'']] (1779) de ku fikra navendî ya "Sifreya Selahedîn" vediguhezîne cîhana piştî serdema navîn. Ew di romana [[Walter Scott|Sir Walter Scott]] a bi navê [[The Talisman|''The Talisman'']] (1825) de karakterek navendî ye ku ji her nivîsek din bêtir bandor li ser nêrîna romantîk a li ser Selahedîn kiriye. Scott Selahedîn wekî "zilamek ewropî yê lîberal ê nûjên [sedsala 19an] pêşkêş kir ku li kêleka wî rojavayiyên serdema navîn her gav dê xuyangek xirab nîşan bidana".{{Sfn|Rilley-Smith|2008|p=67}} Nivîskarê fransî yê sedsala 20an [[Albert Champdor]] wî wekî "''Le plus pur héros de l'Islam''" (kurdî: Qehremanê herî paqij ê îslamê) wesf kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the History of the Muslim East |paşnav=Sauvaget |pêşnav=Jean |weşanger=University of California Press |tarîx=1965 |rr=166 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b7sieLyg-EEC&dq=champdor+historian&pg=PA166 }}</ref> Tevî qirkirina xaçperestan dema ku wan di sala 1099an de [[Orşelîm]] fetih kir, Selahedîn efû û rêwîtiya azad da hemî katolîkên hevpar û tewra artêşa xiristiyanên têkçûyî jî, heya ku ew bikaribin fîdyeya jorîn bidin ([[Dêra ortodoks|xiristiyanên ortodoks yê yewnanî]] hîn çêtir dihatin dermankirin ji ber ku ew pir caran li dijî xaçperestên rojavayî bûn). Tevî cudahîyên baweriyan, Selahedîn misilman ji alîyê axayên xiristiyan, bi taybetî jî ji alîyê [[Richard I]] ve dihat rêzgirtin. Richard carekê Selahedîn wekî mîrekî mezin pesnê xwe da û got ku ew bê guman rêberê herî mezin û bihêz ê cîhana misilmanan e.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=357}} Selahedîn, di berdêla xwe de, diyar kir ku ji Richard axayekî xiristiyan ê bi rûmettir tine ye. Piştî peymanê, Selahedîn û Richard gelek diyarî wekî nîşaneyên rêzgirtinê ji hev re şandin lê qet rû bi rû nehatin dîtin. Di nîsana 1191ê de, pitika sê mehî ya jineke frankî ji kampa wê hatibû dizîn û li sûkê hatibû firotin. Frankan wê teşwîq kirin ku bi xwe bi gilîya xwe bi Selahedîn re biaxive. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn bi pereyê xwe zarokê kirî:{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=147-148}}{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=325-326}} {{Quote|Wî ew da dayikê û wê ew girt; bi hêstirên ku ji çavên wê diherikîn û zarok hembêz kir singa xwe. Xelk li wê temaşe dikirin û digirîn û ez (Bahaedînê Şedad) di nav wan de rawestiyabûm. Wê demekê şîr da û dû re Selahedîn ferman da ku hespek ji bo wê bînin û ew vegeriya kampê.}} Mark Cartwright, rêveberê weşanê yê [[Ensîklopediya Dîroka Cîhanê]], dinivîse: "Bi rastî, hinekî îronîk e ku rêberê misilman bû yek ji mînakên mezin ên şovalyetiyê di wêjeya ewropî ya sedsala 13an de. Di jiyana wî de û ji hingê ve gelek tişt li ser sultan hatine nivîsandin, lê rastiya ku teqdîrkirina dîplomasî û jêhatîbûnên wî yên serokatiyê di çavkaniyên hemdem ên misilman û hem jî yên xiristiyan de tê dîtin, nîşan dide ku Selahedîn bi rastî jî hêjayî pozîsyona xwe ye wekî yek ji rêberên mezin ên serdema navîn."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cartwright |pêşnav=Mark |tarîx=2018-08-30 |sernav=Saladin |url=https://www.worldhistory.org/Saladin/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> == Nîşandana çandî == [[Wêne:Statue of Saladin Damascus.jpg|thumb|300px|[[Pêyrekê Selahedîn]] li [[Şam]], [[Sûrî]]]] === Çîrok === * ''[[Talisman]]'' ji [[Walter Scott]]. Di sala 1825an de hatiye weşandin, ew di dema sefera xaçperestan a sêyem de derbas dibe û li ser têkiliya di navbera Richard I yê Îngilterê û Selahedîn de disekine. * [[Sêlojiya Seferên Xaçperestan|''Sêlojiya Seferên Xaçperestan'']] (1998–2000) ya [[Jan Guillou]] li ser zilamekî esilzade yê ciwan ji Swêda îro e ku tê sirgûnkirin û neçar dimîne ku beşdarî seferên xaçperestan ên li Rojhilata Navîn bibe. Di wê de ew rastî Selahedîn tê ku di çîrokê de rola "alîkar" dilîze. * [[Pirtûka Selahedîn|''Pirtûka Selahedîn'']] (1998) ji [[Terîq Elî]], çîrokek li ser jiyana Selahedîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kitêba Selahedîn {{!}} Kirkus Reviews |ziman=en |url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/tariq-ali/the-book-of-saladin/ }}</ref> === Fîlm, televîziyon û anîmasiyon === * [[Xaçperestan (fîlm)|Xaçperestan]] - destana [[Cecil B. DeMille]] ya 1935an; Selahedîn ji hêla [[Ian Keith]] ve wekî dijminê esilzade yê qiral Richard hat nîşandan. * ''Xezî Selahedîn'' - fîlmek drama yê hindî ya sala 1939 ji hêla I. A. Hafesjee.<ref>{{Jêder |paşnav=Ashraf |pêşnav=Rashid |sernav=Poster of Ghazi Salahuddin-1939 |tarîx=2009-03-06 |url=https://www.flickr.com/photos/rashid_ashraf/26185641169/ |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> * [[Kêy Richard û Xaçperestan|''Kêy Richard û Xaçperestan'']] - fîlmeke 1954an ku Selahedîn ji hêla [[Rex Harrison]] hat nîşandan * [[Selahedînê Serketî (fîlm)|''Selahedînê Serketî'']] - fîlmeke drama yê şer a Misirê ya sala 1963 ku ji hêla [[Yusuf Şahîn]] ve hatî derhêner kirin. * [[Doctor Who|''Doctor Who'']] - [[Bernard Kay]] di rêzefîlma "[[The Crusade (Doctor who)|The Crusade]]" ya sala 1965an de rola Selahedîn li hember [[Julian Glover]] wek [[Richard I]] dilîze, [[William Hartnell]], [[William Russell]], [[Jacqueline Hill]] û [[Maureen O'Brien]] jî wek doktorê yekem, [[Ian Chesterton]], [[Barbara Wright]] û [[Vicki (Doctor who)|Vicki]] bi rêzê ve rol dilîzin. * [[Xaçperestan (sînema)|''Xaçperestan'']] - di vê rêzefîlmê ya sala 1995an de ku ji hêla [[Terry Jones]] ve hatiye nivîsandin û pêşkêşkirin, Selahedîn ji hêla [[Kammy Darweish]] ve hat lîstin. * [[Salah Al-deen Al-Ayyobi (sînema)|''Salah Al-deen Al-Ayyobi'']] - rêzefîlmeke 2001an li ser jînenîgariya Selahedînê. * [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|''Padîşahiya asîmanan'']] - fîlimeke drama yê dîrokî ji sala 2005an ku Selahedîn ji aliyê [[Gasan Mesûd]] hat lîstin. * [[Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî|''Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî'']] - projeyek anîmasyonî ku ji jiyana Selaheddîn îlhama xwe digire û dengê Selaheddîn ji hêla Gavin Yap ve hat dayîn. * ''Kudüs Fatihi: Selahaddin Eyyubi'' (Selahedîn: Dagirkerê Orşelîmê) – rêzefîlmeke televîzyonê ya 2023-25an a tirkî, ku tê de Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Uğur Güneş]] ve hat lîstin. * [[Arn: Şovalyeyê Templar|''Arn: Şovalyeyê Templar'']] - Selahedîn ji aliyê [[Milind Soman]] ve hat lîstin. === Listîkên vîdiyoyê === * Selahedîn di çend beşên rêzefîlma lîstika vîdyoyî ya Sid Meierê [[Civilization (lîstika vîdiyoyê)|''Civilization'']] de wekî rêberê şaristaniya erebî xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.civfanatics.com/civ4/civilopedia/civilizations/ |sernav=Civilization IV: Civilizations – CivFanatics |malper=www.civfanatics.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.com/news/entries/civilization-vi-saladin-leads-arabia/ |sernav=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |malper=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Ew herwiha di senaryoya "Into the Renaissance" a ji berfirehkirina [[Civilization V: Gods & Kings|''Gods & Kings'']] ji bo [[Civilization V|''Civilization V'']] de wekî rêberê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://guides.gamepressure.com/civ5gk/ |sernav=Sid Meier's Civilization V - Gods & Kings Game Guide |malper=Game Guides |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> * Selahedîn di lîstika komputerê Sid Meierê [[Civilization VI|''Civilization VI'']] de wekî serokê şaristaniya erebî tê nîşandan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.2k.com/civ-vi/leader-pass/great-negotiators/ |sernav=Civilization VI {{!}} Leader Pass: Great Negotiators Pack |malper=civilization.2k.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> * Selahedîn di lîstika mobîl/PC yê Rise of Kingdoms de karakterek e ku meriv dikare bilîze. * Lîstika vîdyoyî ya stratejiya rast-dem a populer [[Age of Empires II: The Age of Kings|''Age of Empires II: The Age of Kings'']] kampanyayek li ser serpêhatiyên Selahedîn pêşkêş dike. * Ew di [[Crusader Kings III|''Crusader Kings III'']] de xuya dike, bi navê xwe Salah al-Din Yusuf ku di sala 1178an de di kampanyaya "Şûrên Baweriyê" de serokatiya siltanatiya eyûbî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://paradoxinteractive.com/games/crusader-kings-iii/legends-of-crusader-kings-iii/salah-al-din-yusuf |sernav=Salah al-Din Yusuf - Paradox Interactive |malper=paradoxinteractive.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> === Hunera dîtbarî === * [[Peykerê Selahedîn]] peykerekî siwarî yê ji bronz ê mezin e ku Selahedîn nîşan dide û li ber [[Keleha Şamê]] ya sedsala 11an li Bajarê Kevn ê Şamê di Sûriyeyê de ye. == Binêre == * [[Şerefxanê Bidlîsî]] * [[Mihemed Emîn Zekî]] * [[Behaedînê Şedad]] * [[Xanedana Şedadiyan]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Jêderên seretayî û duyem == ==== Jêderên seretayî ==== * {{Jêder-kitêb |nivîskar=Behaedînê Şedad |lînka-nivîskar= Behaedînê Şedad|sal=2002 |pêşnavê-terciman=D.S. |paşnavê-terciman=Richards |sernav=The Rare and Excellent History of Saladin |weşanger=Ashgate |isbn=978-0754633815 |ref={{SfnRef|Baha ad-Din|2002}} |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/rareexcellenthis00dsri }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Willey |pêşnav=Peter |sernav=The Castles of the Assassins |tarîx=2001 |weşanger=Craven Street Books |isbn=978-0941936644 }} ==== Jêderên duyem ==== {{refbegin|30em}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Abun-Nasr |pêşnav=Jamil |url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC |sernav=A history of the Maghrib in the Islamic period |weşanger=Cambridge University Press |sal=1987 |isbn=0521337674 |cih=Cambridge |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Christianity: Volume 5, Eastern Christianity |url=https://books.google.com/books?id=1xUV-nMxNGsC |paşnavê-edîtor=Angold |pêşnavê-edîtor=Michael |sal=2006 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-81113-2 }} * {{Jêder |paşnav1=Ayliffe |pêşnav1=Rosie |paşnav2=Dubin |pêşnav2=Marc |paşnav3=Gawthrop |pêşnav3=John |paşnav4=Richardson |pêşnav4=Terry |sernav=The Rough Guide to Turkey |tarîx=2003 |isbn=978-1-84353-071-8 |weşanger=Rough Guides |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/turkey0000unse }} * {{Jêder |sernav=Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times |url=https://books.google.com/books?id=SgjRRuPtfkQC&q=Islamic+Dynasties+of+the+Arab+East |pêşnav1=Abdul |paşnav1=Ali |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1996 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Baadj |pêşnav=Amar S. |url=https://books.google.com/books?id=BvTjCQAAQBAJ |sernav=Saladin, the Almohads and the Banū Ghāniya: The Contest for North Africa (12th and 13th centuries) |weşanger=Brill |sal=2015 |isbn=978-90-04-29857-6 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Ayyubid Metalwork with Christian Images |url=https://books.google.com/books?id=IZ7ZIpb-TAgC&q=Christian+communities+Syria+Ayyubid&pg=PA2 |pêşnav1=Eva |paşnav1=Baer |weşanger=Brill |sal=1989 |isbn=978-90-04-08962-4 }} * {{Jêder |sernav=An Historical Atlas of Islam |url=https://books.google.com/books?id=6DYVAAAAIAAJ&q=Historical+Atlas+of+Islam |pêşnav1=William Charles |paşnav1=Brice |weşanger=Brill |sal=1981 |isbn=978-90-04-06116-3 }} * {{Jêder-kitêb |cih=Paris |isbn=978-2296001053 |ziman=en |beş= |pêşnav1=Djene Rhys |paşnav1=Bajalan |url=https://books.google.com/books?id=2kwrDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+emir&pg=PA31 |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |paşnav2=Karimi |pêşnav2=Sara Zandi |tarîx=2017 |weşanger=[[Taylor & Francis]] }} * {{Jêder |sernav=Damascus: A History |url=https://books.google.com/books?id=xTs77Ft6FXQC&q=Damascus+A+history |pêşnav1=Ross |paşnav1=Burns |weşanger=Routledge |sal=2005 |isbn=978-0-415-27105-9 }} * {{Jêder |sernav=The New Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C |paşnav=Bosworth |pêşnav=C.E. |sal=1996 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York |isbn=978-0-231-10714-3 }} * {{Jêder |paşnav=Catlos |pêşnav=Brian |contribution=Mamluks |paşnavê-edîtor1=Rodriguez |pêşnavê-edîtor1=Junios P. |sernav=The Historical Encyclopedia of World Slavery |cild=1,7 |weşanger=ABC-CLIO |sal=1997 |url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&pg=RA1-PA425 |isbn=978-0-87436-885-7 }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Egypt: Islamic Egypt, 640–1517 |url=https://books.google.com/books?id=CK7It-NrISwC&q=Cambridge+History+of+Egypt+Islamic |pêşnav1=M. W. |paşnav1=Daly |pêşnav2=Carl F. |paşnav2=Petry |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1998 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder |sernav=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=Cities+of+the+Middle+East |paşnavê-edîtor1=Dumper |pêşnavê-edîtor1=Michael R.T. |paşnavê-edîtor2=Stanley |pêşnavê-edîtor2=Bruce E. |sal=2007 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-919-5 }} * {{Jêder |sernav=Sidon: A Study in Oriental History |url=https://archive.org/details/sidonstudyinorie00eiseuoft |paşnav=Eiselen |pêşnav=Frederick Carl |sal=1907 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 2: c. 500 B.C.–A.D. 1050 |url=https://books.google.com/books?id=jjBYQCpfCNkC&pg=PA583 |paşnavê-edîtor=Fage |pêşnavê-edîtor=J. D. |sal=1978 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-52121-592-3 }} * {{Jêder |paşnav=Flinterman |pêşnav=Willem |sernav=Killing and Kinging |kovar=Leidschrift |cild=27 |hejmar=1 |tarîx=April 2012 |url=http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |roja-gihiştinê=2015-02-12 |roja-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212042248/http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 3: c. 1050–c. 1600 |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C |paşnavê-edîtor1=Fage |pêşnavê-edîtor1=J. D. |paşnavê-edîtor2=Oliver |pêşnavê-edîtor2=Roland |sal=1977 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20981-6 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades and Their Sources: Essays Presented to Bernard Hamilton |url=https://books.google.com/books?id=xvULAQAAMAAJ |paşnav=France |pêşnav=John |sal=1998 |weşanger=Ashgate |isbn=978-0-86078-624-5 }} * {{Jêder |sernav=A Brief History of Egypt |url=https://books.google.com/books?id=LZwWCit0FwkC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Arthur |paşnav1=Goldschmidt |sal=2008 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0824-7 }} * {{Jêder |sernav=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&pg=PA362 |pêşnav1=René |paşnav1=Grousset |sal=2002 |sala-orîjînal=1970 |weşanger=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 }} * {{Jêder |paşnav1=Houtsma |pêşnav1=Martijn Theodoor |paşnav2=Wensinck |pêşnav2=A.J. |url=https://books.google.com/books?id=ro--tXw_hxMC&q=Turanshah+brother+Saladin&pg=PA884 |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |weşanger=Brill |sal=1993 |isbn=978-90-04-09796-4 }} * {{Jêder |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |url=https://books.google.com/books?id=JfXl5kvabhoC&q=From+Saladin+to+the+Mongols&pg=PP1 |pêşnav1=Stephen |paşnav1=Humphreys |weşanger=SUNY Press |sal=1977 |isbn=978-0-87395-263-7 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnavê-edîtor1=Hamit |paşnavê-edîtor1=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Gunes |pêşnavê-edîtor3=Veli |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |beş=The History of Kurdish and the Development of Literary Kurmanji |pêşnav=Ergin |paşnav=Öpengin |sernav=The Cambridge History of the Kurds |weşanger=Cambridge University Press |sal=2021 }} * {{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ayyubids |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |url=https://iranicaonline.org/articles/ayyubids |ensîklopedî=Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 2 |rr=164–167 |sal=1987 }} * {{Jêder |sernav=Women as Patrons of Religious Architecture in Ayyubid Damascus |paşnav1=Humphreys |pêşnav1=Stephen |kovar=Muqarnas |sal=1994 |cild=11 |rr=35–54 |jstor=1523208 |doi=10.2307/1523208 }} * {{Jêder |sernav=Islamic Law and the State |url=https://books.google.com/books?id=M2kFQqLyqSEC&q=Islamic+Law+and+the+State |pêşnav1=Sherman A. |paşnav1=Jackson |weşanger=Brill |sal=1996 |isbn=978-90-04-10458-7 }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem |weşanger=[[G. P. Putnam's Sons]] |cih=London |sal=1906 |series=Heroes of the Nations |url=https://books.google.com/books?id=M7pIVpjuyw0C }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=The Mohammedan Dynasties: Chronological and Genealogical Tables with Historical Introductions |url=https://books.google.com/books?id=0QS7x1Z7A2cC |sal=2004 |sala-orîjînal=1894 |weşanger=Kessinger Publishing |isbn=978-1-4179-4570-2 |ref=CITEREFLane-Poole1894 }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of World Biography: The Middle Ages |cild=2 |url=https://books.google.com/books?id=CurSh3Sh_KMC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Frank Northen |paşnav1=Magill |weşanger=Routledge |sal=1998 |isbn=978-1-57958-041-4 }} * {{Jêder |sernav=Jerusalem: Points of Friction - And Beyond |paşnav1=Ma'oz |pêşnav1=Moshe |paşnav2=Nusseibeh |pêşnav2=Sari |sal=2000 |weşanger=Brill |isbn=978-90-41-18843-4 |ref={{SfnRef|Ma'oz & Nusseibeh|2000}} }} * {{Jêder |sernav=Aden & the Indian Ocean trade: 150 years in the life of a medieval Arabian port |url=https://books.google.com/books?id=z3jfRTRxPOUC&q=Aden+and+the+Indian+Ocean&pg=PA25 |pêşnav1=Roxani Eleni |paşnav1=Margariti |sal=2007 |weşanger=UNC Press |isbn=978-0-8078-3076-5 }} * {{Jêder |sernav=Yemen: The Bradt Travel Guide |url=https://books.google.com/books?id=eQvhZaEVzjcC&q=Ta'izz+Yemen+Ayyubid&pg=PA131 |pêşnav1=Daniel |paşnav1=McLaughlin |sal=2008 |weşanger=Bradt Travel Guides |isbn=978-1-84162-212-5 }} * {{Jêder |sernav=Medieval Islamic civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=LaV-IGZ8VKIC |pêşnav1=Josef W. |paşnav1=Meri |pêşnav2=Jeri L. |paşnav2=Bacharach |sal=2006 |weşanger=Taylor and Francis |isbn=978-0-415-96691-7 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Nicolle |pêşnav1=David |sernav=Saladin |tarîx=2011 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84908-318-8 |url=https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ |ziman=en }} * {{Jêder |paşnav1=Özoğlu |pêşnav1=Hakan |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |tarîx=2004 |weşanger=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5994-2 |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC |roja-gihiştinê=17 adar 2021 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of Islamic Architecture |url=https://books.google.com/books?id=Kl2WlM-b_KcC |paşnav1=Petersen |pêşnav1=Andrew |sal=1996 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-06084-4 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Rabbat |pêşnav=Nasser O. |url=https://books.google.com/books?id=9Ep8I5jCD8QC&pg=PA24 |sernav=The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mamluk Architecture |weşanger=Brill |sal=1995 |isbn=978-90-04-10124-1 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Raymond |pêşnav=André |url=https://archive.org/details/cairo0000raym |sernav=Cairo |weşanger=Harvard University Press |sal=2000 |isbn=978-0-674-00316-3 |rr= |ziman=en |paşnavê-terciman=Wood |pêşnavê-terciman=Willard |sala-orîjînal=1993 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |url=https://books.google.com/books?id=KszvJSv7t30C&q=The+Crusades+1071 |pêşnav1=Jean |paşnav1=Richard |pêşnav2=Jean |paşnav2=Birrell |sal=1999 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62566-1 }} * {{Jêder |sernav=The Modern History of Jordan |url=https://books.google.com/books?id=7zdi2sCuIh8C&q=Modern+History+of+Jordan |pêşnav1=Kamal S. |paşnav1=Salibi |weşanger=I.B. Tauris |sal=1998 |isbn=978-1-86064-331-6 }} * {{Jêder |pêşnav=Tsugitaka |paşnav=Sato |sernav=Sugar in the Social Life of Medieval Islam |url=https://books.google.com/books?id=0eBTBQAAQBAJ&q=Fatimids+emir+al-hajj&pg=PA134 |weşanger=Brill |sal=2014 |isbn=978-90-04-28156-1 }} * {{Jêder |sernav=Labour in the Medieval Islamic world |url=https://books.google.com/books?id=Bzo0Skd1kcYC&q=Population+of+Egypt+Ayyubid&pg=PA65 |pêşnav1=Maya |paşnav1=Shatzmiller |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-09896-1 }} * {{Jêder |sernav=Encyclopedia of African history |url=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&q=Encyclopedia+of+African+History&pg=PP1 |pêşnav1=Kevin |paşnav1=Shillington |weşanger=CRC Press |sal=2005 |isbn=978-1-57958-453-5 }} * {{Jêder |sernav=International Encyclopaedia of Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=oT8EZ7ulytgC&q=Ayyubids+Hisn+Kayfa&pg=PA203 |pêşnav1=Nagendra Kumar |paşnav1=Singh |weşanger=Anmol Publications PVT. LTD. |sal=2000 |isbn=978-81-261-0403-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=hezîran 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{Jêder |sernav=Crusading Warfare 1097–1193 |url=https://books.google.com/books?id=rljJOEIXOrAC&q=Crusading+Warfare+1097%E2%80%931193 |pêşnav1=R.C. |paşnav1=Smail |sal=1995 |weşanger=Barnes & Noble Books |isbn=978-1-56619-769-4 }} * {{Jêder |sernav=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500 |url=https://books.google.com/books?id=ENANAAAAIAAJ&q=Lajjun+Guy+le+Strange&pg=PA493 |pêşnav1=Guy |paşnav1=le Strange |sal=1890 |weşanger=Committee of the [[Palestine Exploration Fund]] }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Taagepera |pêşnav=Rein |lînka-nivîskar=Rein Taagepera |sal=1997 |sernav=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |kovar=International Studies Quarterly |cild=41 |hejmar=3 |rr=475–504 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in |roja-gihiştinê=2019-07-05 |roja-arşîvê= |urlya-arşîvê= |rewşa-urlyê= }} * {{Jêder |sernav=Constructions of Power and Piety in Medieval Aleppo |url=https://books.google.com/books?id=30kb0G15IH8C |pêşnav1=Yasser |paşnav1=Tabbaa |sal=1997 |weşanger=Penn State Press |isbn=978-0-271-01562-0 }} * {{Jêder |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |lînka-nivîskar=Peter Turchin |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |doi=10.5195/JWSR.2006.369 |doi-access=free }} * {{Jêder |sernav=Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid, and Mamluk eras III |url=https://books.google.com/books?id=Sk6tAUL5ZWYC&pg=PA61 |pêşnav1=Urbaine |paşnav1=Vermeulen |pêşnav2=D. |paşnav2=De Smet |pêşnav3=J. |paşnav3=Van Steenbergen |weşanger=Peeters Publishers |sal=2001 |isbn=978-90-429-0970-0 }} * {{Jêder |sernav=Eagle's nest: Ismaili castles in Iran and Syria |url=https://books.google.com/books?id=RTyTn4ErwRIC&q=Syria+population+12th+century&pg=PA41 |pêşnav1=Peter |paşnav1=Willey |weşanger=Institute of Ismaili Studies and I.B. Tauris |sal=2005 |isbn=978-1-85043-464-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Williams |pêşnav=Caroline |sernav=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |weşanger=The American University in Cairo Press |sal=2018 |isbn=9789774168550 |çap=7 |cih=Cairo |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Art and Architecture of Islamic Cairo |url=https://books.google.com/books?id=sNVBbTuPcPkC&q=Art+and+Architecture+of+Islamic+Cairo&pg=PP1 |pêşnav1=Richard |paşnav1=Yeomans |weşanger=Garnet & Ithaca Press |sal=2006 |isbn=978-1-85964-154-5 }} {{refend}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Duval |pêşnav=Ben |sal=2022 |sernav=Saladin the Strategist: How the Crusaders Lost the Holy Land |weşanger=[[Byzantine Emporia, LLC]] }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gibb |pêşnav=H.A.R. |sal=1973 |sernav=The Life of Saladin: From the Works of Imad ad-Din and Baha ad-Din |weşanger=[[Clarendon Press]] |isbn=978-0-86356-928-9 |oclc=674160 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Husain |pêşnav=Shahnaz |sernav=Muslim heroes of the crusades: Salahuddin and Nuruddin |weşanger=Ta-Ha |cih=London |sal=1998 |isbn=978-1-897940-71-6 |oclc=40928075 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Reston |pêşnav=James Jr. |lînka-nivîskar=James Reston Jr. |sal=2001 |sernav=Warriors of God: Richard the Lionheart and Saladin in the Third Crusade |cih=New York |weşanger=Anchor Books |isbn=0-385-49562-5 |oclc=45283102 |url=https://archive.org/details/warriorsofgod00jame }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hindley |pêşnav=Geoffrey |sal=2007 |sernav=Saladin: Hero of Islam |weşanger=Pen & Sword |isbn=978-1-84415-499-9 |oclc=72868777 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnav=Jonathan |paşnav=Phillips |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |sal=2019 |weşanger=[[Yale University Press]] }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Selahedînê Eyûbî}} * [https://web.archive.org/web/20090304191952/http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html Stanley Lane-Poole, "Hebûna û hilweşandina Kêyaniya Orşelîmê".] (bi înglizî) * [http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php Rosebault Ch.J. Selahadîn. Keyê Çivalrî] (bi înglizî) * [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost12/Libellus/lib_expu.html#1 De expugnatione terrae sanctae per Saladinum] A European account of Saladin's conquests of the Crusader states. {{in lang|la}} * [http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html Saladin: The Sultan and His Times, 1138–1193] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121211094144/http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html |date=11 December 2012 }} (bi înglizî) * [http://www.shadowedrealm.com/articles/exclusive/richard_saladin_warriors_third_crusade Richard û Selahadîn: Şervanên Seferên Xaçperestan a Sêyem] (bi înglizî) * [https://archive.org/stream/SalahAndTheFallOfKingdomOfJerusalem/salah%20and%20the%20fall%20of%20kingdom%20of%20jerusalem_djvu.txt Lane-Poole, Stanley (1906). Selahedîn û hilweşandina Keyaniya Orşelîmê.] (bi înglizî) * {{Ansîklopediya Kurdistanê|selahedine-eyubi|Selahedînê Eyûbî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fermandarên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1138]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên misilman]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 12an]] [[Kategorî:Leşkerên kurd]] [[Kategorî:Mirin 1193]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Pêşengên kurd]] [[Kategorî:Selahedînê Eyûbî| ]] [[Kategorî:Siltanên Eyûbî]] mlyuyho9uiz2y3aeqrbuz5eu76cy00x 0 32014 2070616 2070615 2026-07-09T12:09:22Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070616 wikitext text/x-wiki '''Nizar Mehemed Seîd''' (jdb. [[1952]]a li [[Dihok]]ê) çîroknivîsekî kurd e.<ref name=":0">[[Xelîl Dihokî]] (1992). "Çîroknivîsekî kurd: Nizar Mehemed Seîd.", [[Wan (kovar)|Wan]], 2:1992, r. 35-39.</ref> Nizar Mehemed Seîd di sala 1952an de li Dihokê hatiye dinyayê. Serî, navî û berhevî li Dihokê xwendiye û peymangeha mamostatiyê li bajarê [[Mûsilê]] bi dawî aniye. Ji sala 1973an û vir de dinivîsîne. Di sala 1978an de çîrokên xwe belav kirîne. Sala 1985an, kitêbeke kurteçîrokan bi navê »As« çap kiriye. Di piraniya rojname û kovarên kurdî de, lêkolîn û gotar belav kirine. Hinek berhemên edebî, ji zimanê ingilîzî wergerandine kurdî.<ref name=":0"/> Ew niha li [[Holendayê]] dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çîroknivîsên kurd]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya Nivîskarên Kurd]] nqoie2jkbfvxo52sv0txceqoxofn59j 2070617 2070616 2026-07-09T12:09:30Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070617 wikitext text/x-wiki '''Nizar Mehemed Seîd''' (jdb. [[1952]]a li [[Dihok]]ê) çîroknivîsekî kurd e.<ref name=":0">[[Xelîl Dihokî]] (1992). "Çîroknivîsekî kurd: Nizar Mehemed Seîd.", [[Wan (kovar)|Wan]], 2:1992, r. 35-39.</ref> Nizar Mehemed Seîd di sala 1952an de li Dihokê hatiye dinyayê. Serî, navî û berhevî li Dihokê xwendiye û peymangeha mamostatiyê li bajarê [[Mûsilê]] bi dawî aniye. Ji sala 1973an û vir de dinivîsîne. Di sala 1978an de çîrokên xwe belav kirîne. Sala 1985an, kitêbeke kurteçîrokan bi navê »As« çap kiriye. Di piraniya rojname û kovarên kurdî de, lêkolîn û gotar belav kirine. Hinek berhemên edebî, ji zimanê ingilîzî wergerandine kurdî.<ref name=":0"/> Ew niha li [[Holenda|Holendayê]] dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çîroknivîsên kurd]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya Nivîskarên Kurd]] 1qtepv7cy7nyi9axapq04bisg0u4kn6 2070655 2070617 2026-07-09T13:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2070655 wikitext text/x-wiki '''Nizar Mehemed Seîd''' (jdb. [[1952]]a li [[Dihok]]ê) çîroknivîsekî kurd e.<ref name=":0">[[Xelîl Dihokî]] (1992). "Çîroknivîsekî kurd: Nizar Mehemed Seîd.", [[Wan (kovar)|Wan]], 2:1992, r. 35-39.</ref> Nizar Mehemed Seîd di sala 1952an de li Dihokê hatiye dinyayê. Serî, navî û berhevî li Dihokê xwendiye û peymangeha mamostatiyê li bajarê [[Mûsilê]] bi dawî aniye. Ji sala 1973an û vir de dinivîsîne. Di sala 1978an de çîrokên xwe belav kirîne. Sala 1985an, kitêbeke kurteçîrokan bi navê »As« çap kiriye. Di piraniya rojname û kovarên kurdî de, lêkolîn û gotar belav kirine. Hinek berhemên edebî, ji zimanê ingilîzî wergerandine kurdî.<ref name=":0"/> Ew niha li [[Holenda]]yê dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çîroknivîsên kurd]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya Nivîskarên Kurd]] mmjl30icly7kth0qouf4y23lbjxr2af 4 70679 2070756 2070567 2026-07-10T08:39:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2070756 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 111244 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88516 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 85857 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 81256 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57921 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16454 |- | 8 | {{b|Kurê Acemî}} | 12470 |- | 9 | {{b|Xwedêda}} | 12201 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3671 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|VikiAzad}} | 1743 |- | 35 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 36 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 37 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 38 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 57 | {{b|Makenzis}} | 733 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|Memwelat}} | 526 |- | 73 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 74 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 75 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 76 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 77 | {{b|Welat}} | 484 |- | 78 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 79 | {{b|Ternarius}} | 477 |- | 80 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 81 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 82 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 85 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 86 | {{b|Pathoschild}} | 416 |- | 87 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 88 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 89 | {{b|Pill}} | 407 |- | 90 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 91 | {{b|Sakura emad}} | 397 |- | 92 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 93 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 94 | {{b|E2m}} | 360 |- | 95 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 96 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 97 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|LA2}} | 302 |- | 100 | {{b|Rokarali}} | 300 |} njhtlqrrxfpp3vbionfcdancdgii5um 0 126809 2070741 1809516 2026-07-10T06:07:42Z Xwedêda 23202 /* */ 2070741 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = | bilêvkirin = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = Mirocem , Mir-Hocem , Mihir Hussain | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | cisn = | abîde = | esil = [[Kurd]] | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | pîşe = [[Amîral]] | salên_çalak = | serdem = | karder = | rêxistin = | ajans = | sedema_navdarbûnê = | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | sermiyana_net = | bejn = | televîzyon = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | meqam = | dewr = | berê = | paşê = | partî = | tevger = | dijber = | endamên_desteyê = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | rewşa_hiqûqî = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê_û_bav = | dê = | bav = | xizm = | malbat = | xelat = | malper = | şanenav = | sernavê_şanenavê = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | embed = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | cihê aramiyê = | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> }} '''Mîr Hisênê Kurdî''' bi erebî '''Emir Hussein al Kurdî''' ; أمیر حسین الکردي ) ji hêla portûgaliyan ve bi navê  '''Mirocem'''  ,  '''Mir-Hocem''' an jî '''Mihir Hussain''' tê nasîn<ref>The book of Duarte Barbosa By Duarte Barbosa, Fernão de Magalhães, Mansel Longworth Dames</ref> , parêzgarê bajarê [[Cide]]<ref>Kuzhippalli Skaria Mathew, Portuguese trade with India in the sixteenth century, r.39, Manohar, 1983</ref> li [[Deryaya Sor]] bû, wê ku demê destpêka sedsala 16an beşek ji Siltaniya Memlûqî ya Misrê bû. Ew wekî amiralê komkeştiya Memlûqî a ku ji hêla hêzên Împeratoriya Portûgalî  li [[Okyanûsa Hindî]] ve şer kir, rawesta.<ref>Fernão Lopes de Castanheda, "História do Descobrimento e Conquista da India pelos Portugueses", r.12</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurd-şitil}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] tgwsnfpix49oopod2sucijf3rk1bimu 0 137589 2070731 1986023 2026-07-10T00:03:45Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2070731 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Tirkmen}} {{Agahîdank komên etnîkî | navê rastî = Türkmenler<br>Түркменлер<br>توركمنلر | wêne = Independence Day Parade - Flickr - Kerri-Jo (215).jpg | wêne sernûçe = Tirkmenên bi cil û bergên gelêrî di merasîma 20emîn Roja Serxwebûnê de, 2011 | gelheKom = 7 - 8 mîlyon | gelheKom1 = {{Ala|Tirkmenistan}} 4.7 mîlyon<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkmenistan/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210110134553/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkmenistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm1 = {{Ala|Îran}} | gelhe1 = 1.2<ref> Arakelova, Victoria (2015). "On the Number of Iranian Turkophones". Iran and the Caucasus. 19 (3): 279. doi:10.1163/1573384X-20150306. The main body of the Iranian Turkophone mass generally consists of two parts: proper Turkic groups—the Turkmen (from 0,5 to 1 million), partially the Qashqays (around 300,000), as well as Khalajes (currently Persian-speakers living in Save, near Tehran); and the Turkic-speaking population of the Iranian origin, predominantly the Azaris, inhabiting the north-west provinces of Iran roughly covering historical Aturpātakān.</ref> - 1.7 mîlyon<ref> https://www.ethnologue.com/country/IR/status#People</ref> | herêm2 = {{Ala|Efxanistan}} | gelhe2 = 1.2 mîlyon<ref> https://www.worldatlas.com/articles/ethnic-groups-of-afghanistan.html</ref> | herêm3 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe3 = 230.000 - 1 mîlyon<ref> https://www.rferl.org/amp/central-asia-migrants-turkey/32161212.html</ref> | herêm4 = {{Ala|Ûzbêkistan}} | gelhe4 = 152.000<ref> Alisher Ilhamov (2002). Ethnic Atlas of Uzbekistan. Open Society Institute: Tashkent.</ref> | herêm5 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe5 = 46.885<ref> 2002 Russian census</ref> | gelhe6 = 15.171<ref> 2002 Tajikistani census (2010)</ref> | herêm6 = {{Ala|Tacîkistan}} | herêm7 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe7 = 7.709<ref> http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/</ref> | herêm8 = {{Ala|Pakistan}} | gelhe8 = 6,000<ref> https://web.archive.org/web/20060321181818/http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/home/opendoc.pdf?tbl=SUBSITES&page=SUBSITES&id=434fdc702</ref> | dîn = [[Îslam]]<br>[[Behaîtî]]<ref name="turkm">{{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Momen |pêşnav=Moojan |lînka-nivîskar=Moojan Momen |sernav=Turkmenistan |ensîklopedî=Draft for "A Short Encyclopedia of the Baháʼí Faith" |weşanger=Baháʼí Library Online | url =http://bahai-library.com/momen_encyclopedia_turkmenistan |roja-gihiştinê=23 gulan 2008 }}</ref> | komên têkildar = [[Azerî (gel)|Azerî]] • [[Tirk]] • [[Ûzbêk]] • [[Gelên tirkî]] }} '''Tirkmen''' komeke [[gelên tirkî]] ye ku xwecihiya Asyaya Navîn e, bi giranî li [[Tirkmenistan]], herêmên bakur û bakurê rojhilatê Îranê û bakurê rojavayê Efxanistanê dijîn.  Komên mezin ên Tirkmenan li [[Ûzbêkistan]] û [[Qazaxistan]]ê jî têne dîtin. Bi zimanê Tirkmenî diaxivin.<ref name="celcar.indiana.edu">{{Jêder-malper |url=https://celcar.indiana.edu/materials/language-portal/turkmen/index.html |sernav=Who are the Turkmen and where do they live? |sal=2021 |malper=Center for Languages of the Central Asian Region |weşanger=[[Indiana University Bloomington]] |cih=[[Bloomington, Indiana]] |sala-orîjînal=2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200603164120/https://celcar.indiana.edu/materials/language-portal/turkmen/index.html |roja-arşîvê=3 hezîran 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=24 tebax 2021 }}</ref><ref>Mehmet Kara, ''Türkmen Türkleri Edebiyatı (The Literature of the Turkmen Turks)'', Türk Dünyası El Kitabı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara 1998, pp. 5-17</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Gökçür |pêşnav1=Engin |tarîx=2015 |sernav=Upon Common Word Existence of Turkmen Turkish and Turkey's Turkish Dialects |kovar=The Journal of International Social Research |cild=8 |hejmar=36 |rûpel=135 |doi=10.17719/jisr.2015369495 |doi-access=free }}</ref> == Dîrok == Ji bo parastina serxwebûna xwe, ew eşîrên ku li Tirkmenistanê mane, di hevpeymanên leşkerî de bûne yek, her çend bermahiyên têkiliyên eşîrî heta sedsala 20an mane.  Karê wan ê kevneşopî cotkarî, xwedîkirina dewar û hunerên cûrbecûr bû.  Nimûneyên kevnar ên hunera sepandî (di serî de xalîçe û zêran) astek bilind a çanda hunera gelêrî nîşan dide. Dewletên dîrokî wekî [[Selcûqî]], [[Dewleta Xwarazmî|Xwarazmî]], [[Qereqoyûnî]], [[Împeratoriya Osmanî|Osmanî]] û [[Xanedana Efşaran|Efşarî]] jî ji eşîrên Tirkmen ên Qiniq, Begdilî, Yiwa, Bayandur, Kayî û Efşarî ne.<ref name="turkmens">{{Jêder-kitêb |url=https://search.rsl.ru/ru/record/01003677256 |sernav=Abu'l Ghazi Bahadur "The Genealogy of the Turkmens" (in Russian) |malper=Russian State Library |weşanger=Паровая тип. К.М. Федорова |sal=1897 |access-date=2023-02-05 |archive-date=2020-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227184356/https://search.rsl.ru/ru/record/01003677256 |url-status=dead }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] [[Kategorî:Komên etnîk li Efxanistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkmenistanê]] [[Kategorî:Tirkmenistan]] nwhm1f5ils3v33ngkingk62afykcrzm 2070732 2070731 2026-07-10T00:03:47Z KiranBOT 89094 şopandina AMP ji URLan hate rakirin ([[:m:User:KiranBOT/AMP|hûrgulî]]) ([[User talk:Usernamekiran|çewtiyek rapor bike]]) v2.2.9s 2070732 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Tirkmen}} {{Agahîdank komên etnîkî | navê rastî = Türkmenler<br>Түркменлер<br>توركمنلر | wêne = Independence Day Parade - Flickr - Kerri-Jo (215).jpg | wêne sernûçe = Tirkmenên bi cil û bergên gelêrî di merasîma 20emîn Roja Serxwebûnê de, 2011 | gelheKom = 7 - 8 mîlyon | gelheKom1 = {{Ala|Tirkmenistan}} 4.7 mîlyon<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkmenistan/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210110134553/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkmenistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm1 = {{Ala|Îran}} | gelhe1 = 1.2<ref> Arakelova, Victoria (2015). "On the Number of Iranian Turkophones". Iran and the Caucasus. 19 (3): 279. doi:10.1163/1573384X-20150306. The main body of the Iranian Turkophone mass generally consists of two parts: proper Turkic groups—the Turkmen (from 0,5 to 1 million), partially the Qashqays (around 300,000), as well as Khalajes (currently Persian-speakers living in Save, near Tehran); and the Turkic-speaking population of the Iranian origin, predominantly the Azaris, inhabiting the north-west provinces of Iran roughly covering historical Aturpātakān.</ref> - 1.7 mîlyon<ref> https://www.ethnologue.com/country/IR/status#People</ref> | herêm2 = {{Ala|Efxanistan}} | gelhe2 = 1.2 mîlyon<ref> https://www.worldatlas.com/articles/ethnic-groups-of-afghanistan.html</ref> | herêm3 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe3 = 230.000 - 1 mîlyon<ref> https://www.rferl.org/a/central-asia-migrants-turkey/32161212.html</ref> | herêm4 = {{Ala|Ûzbêkistan}} | gelhe4 = 152.000<ref> Alisher Ilhamov (2002). Ethnic Atlas of Uzbekistan. Open Society Institute: Tashkent.</ref> | herêm5 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe5 = 46.885<ref> 2002 Russian census</ref> | gelhe6 = 15.171<ref> 2002 Tajikistani census (2010)</ref> | herêm6 = {{Ala|Tacîkistan}} | herêm7 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe7 = 7.709<ref> http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/</ref> | herêm8 = {{Ala|Pakistan}} | gelhe8 = 6,000<ref> https://web.archive.org/web/20060321181818/http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/home/opendoc.pdf?tbl=SUBSITES&page=SUBSITES&id=434fdc702</ref> | dîn = [[Îslam]]<br>[[Behaîtî]]<ref name="turkm">{{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Momen |pêşnav=Moojan |lînka-nivîskar=Moojan Momen |sernav=Turkmenistan |ensîklopedî=Draft for "A Short Encyclopedia of the Baháʼí Faith" |weşanger=Baháʼí Library Online | url =http://bahai-library.com/momen_encyclopedia_turkmenistan |roja-gihiştinê=23 gulan 2008 }}</ref> | komên têkildar = [[Azerî (gel)|Azerî]] • [[Tirk]] • [[Ûzbêk]] • [[Gelên tirkî]] }} '''Tirkmen''' komeke [[gelên tirkî]] ye ku xwecihiya Asyaya Navîn e, bi giranî li [[Tirkmenistan]], herêmên bakur û bakurê rojhilatê Îranê û bakurê rojavayê Efxanistanê dijîn.  Komên mezin ên Tirkmenan li [[Ûzbêkistan]] û [[Qazaxistan]]ê jî têne dîtin. Bi zimanê Tirkmenî diaxivin.<ref name="celcar.indiana.edu">{{Jêder-malper |url=https://celcar.indiana.edu/materials/language-portal/turkmen/index.html |sernav=Who are the Turkmen and where do they live? |sal=2021 |malper=Center for Languages of the Central Asian Region |weşanger=[[Indiana University Bloomington]] |cih=[[Bloomington, Indiana]] |sala-orîjînal=2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200603164120/https://celcar.indiana.edu/materials/language-portal/turkmen/index.html |roja-arşîvê=3 hezîran 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=24 tebax 2021 }}</ref><ref>Mehmet Kara, ''Türkmen Türkleri Edebiyatı (The Literature of the Turkmen Turks)'', Türk Dünyası El Kitabı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara 1998, pp. 5-17</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Gökçür |pêşnav1=Engin |tarîx=2015 |sernav=Upon Common Word Existence of Turkmen Turkish and Turkey's Turkish Dialects |kovar=The Journal of International Social Research |cild=8 |hejmar=36 |rûpel=135 |doi=10.17719/jisr.2015369495 |doi-access=free }}</ref> == Dîrok == Ji bo parastina serxwebûna xwe, ew eşîrên ku li Tirkmenistanê mane, di hevpeymanên leşkerî de bûne yek, her çend bermahiyên têkiliyên eşîrî heta sedsala 20an mane.  Karê wan ê kevneşopî cotkarî, xwedîkirina dewar û hunerên cûrbecûr bû.  Nimûneyên kevnar ên hunera sepandî (di serî de xalîçe û zêran) astek bilind a çanda hunera gelêrî nîşan dide. Dewletên dîrokî wekî [[Selcûqî]], [[Dewleta Xwarazmî|Xwarazmî]], [[Qereqoyûnî]], [[Împeratoriya Osmanî|Osmanî]] û [[Xanedana Efşaran|Efşarî]] jî ji eşîrên Tirkmen ên Qiniq, Begdilî, Yiwa, Bayandur, Kayî û Efşarî ne.<ref name="turkmens">{{Jêder-kitêb |url=https://search.rsl.ru/ru/record/01003677256 |sernav=Abu'l Ghazi Bahadur "The Genealogy of the Turkmens" (in Russian) |malper=Russian State Library |weşanger=Паровая тип. К.М. Федорова |sal=1897 |access-date=2023-02-05 |archive-date=2020-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227184356/https://search.rsl.ru/ru/record/01003677256 |url-status=dead }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] [[Kategorî:Komên etnîk li Efxanistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkmenistanê]] [[Kategorî:Tirkmenistan]] lmpsi766dte1x6gzvjz7ayjrt06dowe 2070733 2070732 2026-07-10T00:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2070733 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Tirkmen}} {{Agahîdank komên etnîkî | navê rastî = Türkmenler<br>Түркменлер<br>توركمنلر | wêne = Independence Day Parade - Flickr - Kerri-Jo (215).jpg | wêne sernûçe = Tirkmenên bi cil û bergên gelêrî di merasîma 20emîn Roja Serxwebûnê de, 2011 | gelheKom = 7 - 8 mîlyon | gelheKom1 = {{Ala|Tirkmenistan}} 4.7 mîlyon<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkmenistan/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210110134553/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkmenistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm1 = {{Ala|Îran}} | gelhe1 = 1.2<ref> Arakelova, Victoria (2015). "On the Number of Iranian Turkophones". Iran and the Caucasus. 19 (3): 279. doi:10.1163/1573384X-20150306. The main body of the Iranian Turkophone mass generally consists of two parts: proper Turkic groups—the Turkmen (from 0,5 to 1 million), partially the Qashqays (around 300,000), as well as Khalajes (currently Persian-speakers living in Save, near Tehran); and the Turkic-speaking population of the Iranian origin, predominantly the Azaris, inhabiting the north-west provinces of Iran roughly covering historical Aturpātakān.</ref> - 1.7 mîlyon<ref> https://www.ethnologue.com/country/IR/status#People</ref> | herêm2 = {{Ala|Efxanistan}} | gelhe2 = 1.2 mîlyon<ref> https://www.worldatlas.com/articles/ethnic-groups-of-afghanistan.html</ref> | herêm3 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe3 = 230.000 - 1 mîlyon<ref> https://www.rferl.org/a/central-asia-migrants-turkey/32161212.html</ref> | herêm4 = {{Ala|Ûzbêkistan}} | gelhe4 = 152.000<ref> Alisher Ilhamov (2002). Ethnic Atlas of Uzbekistan. Open Society Institute: Tashkent.</ref> | herêm5 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe5 = 46.885<ref> 2002 Russian census</ref> | gelhe6 = 15.171<ref> 2002 Tajikistani census (2010)</ref> | herêm6 = {{Ala|Tacîkistan}} | herêm7 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe7 = 7.709<ref> http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/</ref> | herêm8 = {{Ala|Pakistan}} | gelhe8 = 6,000<ref> https://web.archive.org/web/20060321181818/http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/home/opendoc.pdf?tbl=SUBSITES&page=SUBSITES&id=434fdc702</ref> | dîn = [[Îslam]]<br>[[Behaîtî]]<ref name="turkm">{{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Momen |pêşnav=Moojan |lînka-nivîskar=Moojan Momen |sernav=Turkmenistan |ensîklopedî=Draft for "A Short Encyclopedia of the Baháʼí Faith" |weşanger=Baháʼí Library Online | url =http://bahai-library.com/momen_encyclopedia_turkmenistan |roja-gihiştinê=23 gulan 2008 }}</ref> | komên têkildar = [[Azerî (gel)|Azerî]] • [[Tirk]] • [[Ûzbêk]] • [[Gelên tirkî]] }} '''Tirkmen''' komeke [[gelên tirkî]] ye ku xwecihiya Asyaya Navîn e, bi giranî li [[Tirkmenistan]], herêmên bakur û bakurê rojhilatê Îranê û bakurê rojavayê Efxanistanê dijîn.  Komên mezin ên Tirkmenan li [[Ûzbêkistan]] û [[Qazaxistan]]ê jî têne dîtin. Bi zimanê Tirkmenî diaxivin.<ref name="celcar.indiana.edu">{{Jêder-malper |url=https://celcar.indiana.edu/materials/language-portal/turkmen/index.html |sernav=Who are the Turkmen and where do they live? |sal=2021 |malper=Center for Languages of the Central Asian Region |weşanger=[[Indiana University Bloomington]] |cih=[[Bloomington, Indiana]] |sala-orîjînal=2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200603164120/https://celcar.indiana.edu/materials/language-portal/turkmen/index.html |roja-arşîvê=3 hezîran 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=24 tebax 2021 }}</ref><ref>Mehmet Kara, ''Türkmen Türkleri Edebiyatı (The Literature of the Turkmen Turks)'', Türk Dünyası El Kitabı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara 1998, pp. 5-17</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Gökçür |pêşnav1=Engin |tarîx=2015 |sernav=Upon Common Word Existence of Turkmen Turkish and Turkey's Turkish Dialects |kovar=The Journal of International Social Research |cild=8 |hejmar=36 |rûpel=135 |doi=10.17719/jisr.2015369495 |doi-access=free }}</ref> == Dîrok == Ji bo parastina serxwebûna xwe, ew eşîrên ku li Tirkmenistanê mane, di hevpeymanên leşkerî de bûne yek, her çend bermahiyên têkiliyên eşîrî heta sedsala 20an mane.  Karê wan ê kevneşopî cotkarî, xwedîkirina dewar û hunerên cûrbecûr bû.  Nimûneyên kevnar ên hunera sepandî (di serî de xalîçe û zêran) astek bilind a çanda hunera gelêrî nîşan dide. Dewletên dîrokî wekî [[Selcûqî]], [[Dewleta Xwarazmî|Xwarazmî]], [[Qereqoyûnî]], [[Împeratoriya Osmanî|Osmanî]] û [[Xanedana Efşaran|Efşarî]] jî ji eşîrên Tirkmen ên Qiniq, Begdilî, Yiwa, Bayandur, Kayî û Efşarî ne.<ref name="turkmens">{{Jêder-kitêb |url=https://search.rsl.ru/ru/record/01003677256 |sernav=Abu'l Ghazi Bahadur "The Genealogy of the Turkmens" (in Russian) |malper=Russian State Library |weşanger=Паровая тип. К.М. Федорова |sal=1897 |roja-gihiştinê=2023-02-05 |roja-arşîvê=2020-02-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200227184356/https://search.rsl.ru/ru/record/01003677256 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] [[Kategorî:Komên etnîk li Efxanistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkmenistanê]] [[Kategorî:Tirkmenistan]] 036yg36rts4jn6m0i8wfpeqjhspxemk 2 156563 2070618 2070566 2026-07-09T12:31:13Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2070618 wikitext text/x-wiki == 2026-07-09T12:31:11Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-07-09T08:20:46Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-08T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-07T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-06T08:20:41Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-05T08:20:39Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 47 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-04T08:20:36Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 47 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2069388 Qeydên kevn]''' 8uzuiyipzn14hawbwd5b0rkzv1r1mvr 2070755 2070618 2026-07-10T08:20:50Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2070755 wikitext text/x-wiki == 2026-07-10T08:20:48Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-09T12:31:11Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-07-09T08:20:46Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-08T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-07T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-06T08:20:41Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-05T08:20:39Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 47 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2069528 Qeydên kevn]''' kyubpfly5pda85rbfl1gxcue1eey370 828 156721 2070728 2065343 2026-07-09T20:16:40Z Grufo 63923 [[:mw:Module:Params|Upstream]] updates 2070728 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nn = nn + 1 nums[nn] = key else nw = nw + 1 words[nw] = key end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn, nw end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_parameter_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_parameter_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey] = val src[skey] = nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `let`, `here`, -- `in_substack`, `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args` -- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also -- guarantee that they will make their own (modified) copy available local refpipe = { call_for_each_group = true, --coins = true, count = true, evaluating = true, for_each = true, list = true, list_values = true, list_maybe_with_names = true, value_of = true } -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, --renaming_to_values = true, shifting = true, splicing = true, --swapping_names_and_values = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame) local ctx = {} ctx.frame = child_frame:getParent() ctx.opipe = child_frame.args ctx.oparams = ctx.frame.args ctx.firstposonly = static_iface ctx.iterfunc = pairs ctx.sorttype = 0 ctx.n_parents = 0 ctx.n_children = 0 ctx.n_available = maxfill return ctx end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, n_forward) local nextfn if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward) return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings (dest, opts, start_from) local cmd if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/') :match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return start_from end local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1 local vname local chr for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] amap[key] = nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local newparams = {} local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local tmp = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if tmp == 'without_sorting' then return nil, 2, false end tmp = sortfunctions[tmp] if tmp == nil then return nil, 1, false end return tmp or nil, 2, true end -- Parse optional user arguments of type `...|[let]|[...][number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after) local tbl, pin = {}, start_from local tnamed while src[pin] ~= nil and src[pin]:match'^%s*let%s*$' and src[pin + 1] ~= nil and src[pin + 2] ~= nil do tbl[get_parameter_name(src[pin + 1])] = src[pin + 2] pin = pin + 3 end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end local tmp = tonumber(src[pin]) if tmp ~= nil and math.floor(tmp) == tmp then if tmp < 0 then tmp = -1 end local shf = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp do tbl[idx + shf] = src[idx] end pin = pin + tmp + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style) local style local shf local tmp = src[n_skip + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1 else shf = n_skip end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end local dest, nargs = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist) tmp = style[1] if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, nargs, tmp, karg, varg end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, whoami) if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, whoami) local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1 local keyw for _, val in ipairs(opts) do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { val, false, false } else keyw = val:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end cnt = cnt + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, cnt end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc = { true, true, true }, 3, start_from local trimn, trimu, iplain, pplain = true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu = tmp[1], tmp[2] optslots[1] = nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp = isep_parse_opts[tmp], opts[argc] optslots[2] = nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp = psep_parse_opts[tmp], opts[argc] optslots[3] = nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg] = key margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix local gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix = '' gid = key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local skel = {} local canvas = {} local idx = 1 local s_pos = 1 local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1) skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx = idx + 2 s_pos = e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key local val local spos1 local spos2 local pos1 local pos2 local pos3 = 0 local idx = 1 local lenplone = #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return idx end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return idx end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx] = val idx = idx + 1 until pos2 == nil return idx end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return idx end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local tbl = ctx.params local vars = {} local sortfn, tmp, do_sort = load_sort_opt(opts[2]) local argc = set_strings(vars, opts, tmp + 1) if argc < tmp then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache local len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else cache = {} len = 0 for key in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = key end end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp = cache[idx] pmap[nss + 1] = pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx) local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe) if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tbl = ctx.params if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset ~= -1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) local sequence = {} for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if sequence[nums[idx]] then fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc = ipairs ctx.subset = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc = pairs ctx.subset = -1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local argc = set_strings(ctx, ctx.pipe, 1) if argc < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, argc + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local tmp local retval, opts = 0, ctx.pipe for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end if opts[2] ~= nil then tmp = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == 'here' then ctx.params[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, 3) end new_substack(ctx)[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, tmp == 'in_substack' and 3 or 2) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen] = key store[key] = val tbl[key] = nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.params, {}, 1, nil, -1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end nnums = nnums + 1 tmp[key] = val end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = '' end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl = ctx.params local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin local nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax, 1 do tbl[idx - lshift] = tbl[idx] tbl[idx] = nil end end end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local idx = tonumber(ctx.pipe[1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local last = tonumber(ctx.pipe[1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} local nmax local nmin for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0 local tmp for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nsize = nsize + 1 cache[nsize] = key end end table.sort(cache) for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ] tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn if ctx.pipe[1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp1 = opts[1] local tmp2 local argc local pos local refp if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl tmp1 = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (tmp1 == nil or tmp1 < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to add cannot be zero', 0) end if tmp1 == nil or tmp1 < 0 or math.floor(tmp1) ~= tmp1 then return context_iterate(ctx, argc) end tmp2 = argc - pos + 1 for key = pos, pos + tmp1 - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp2] end return context_iterate(ctx, argc + tmp1 + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2] return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil then ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil return context_iterate(ctx, 2) end local key = tonumber(ctx.pipe[1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_matching') local tmp local ptn local tbl = ctx.params local newparams = {} for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_not_matching') local tbl = ctx.params if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch local ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_matching') local nomatch local ptn for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_not_matching') local yesmatch local ptn for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter -- 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only) value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1] local tbl = ctx.params if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_names|pipe to --[[ library.mapping_to_names = function (ctx) local tbl = ctx.params for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1]) local cache local len if do_sort then local words local wl cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else cache = {} len = 0 for _, val in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter -- 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only) map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_parameter_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn] = nil tbl[get_parameter_name(repl)] = val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache = {} if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_values|pipe to --[[ library.renaming_to_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let]|[...]|[number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe local tmp if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local argc tmp, argc = load_child_opts(opts, 2, 0) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end local groups = make_groups(ctx.params) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0] = gid model.args = group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '!', ':') if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe) return context_iterate(ctx, argc) end local new_opts, cache = {}, {} local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val elseif key >= argc then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local cache = {} local mix_k, mix_v = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$', ctx.pipe[2] local tmp if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to --[[ library.swapping_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort order]|setting -- directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tname = ctx.pipe[1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mname = ctx.pipe[1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = ctx.pipe[2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local magic = ctx.pipe[1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|pipe to library.snapshotting = function (ctx) local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(ctx.params) do stack[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|pipe to library.remembering = function (ctx) local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(ctx.oparams) do stack[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl = ctx.params local ncurrparent = ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params = ctx.children[currsnap] ctx.children[currsnap] = nil ctx.n_children = currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local parent local tmp = ctx.n_parents if tmp < 1 then parent = ctx.oparams else parent = ctx.parents[tmp] end tmp = get_parameter_name(opts[1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params = ctx.parents[ncurrparent] ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params = ctx.parents[ncurrparent] ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 ctx.n_children = currsnap return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] local child = ctx.params ctx.params = parent ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent = ctx.params local currsnap = ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap] = nil ctx.n_children = currsnap - 1 return context_iterate(ctx, 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2] -- |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 2) local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = key ret[nss + 3] = kvs ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = val nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = '' ret[nss + 3] = '' ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = key ret[nss + 3] = kvs ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value -- 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.coins = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end return library.list_values(ctx) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin = -- value 2]|[...]|[last coin = value N] library.unique_coins = function (ctx) local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp for key, val in pairs(tbl) do tmp = get_parameter_name(val) tbl[key] = opts[tmp] opts[tmp] = nil end return library.list_values(ctx) end -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params( ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = table.concat(cnv) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...] -- |[named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' remove_numeric_keys(opts, 1, 1) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1] -- |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local tmp if ctx.pipe[1] ~= nil then tmp = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val else opts[key] = val end end ctx.pipe = opts ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params( ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end group[0] = gid model.args = group ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false) ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (frame) return frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname]) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) bx8a2av95b6jpca3zvf7xnia4bz7hsf 4 181620 2070782 2068599 2026-07-10T10:59:01Z ~2026-39012-17 168550 l 2070782 wikitext text/x-wiki {{WikiProject status|type=geo|portal=Kurdistan|sc1=WP:KU|sc2=WP:Kurdistan}} {{/tab3}} {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="0" valign="top"| |- | <!-- BEGIN TABS --> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" height="50" width="100%" {{/tab1|Main}} {{/tab2|[[Wikipedia:Wîkîproje Kurdistan/Beşdar|Beşdar]]}} {{/tab2|[[Wikipedia:Wîkîproje Kurdistan/Şablon|Şablon]]}} {{/tab2|[[Wikipedia:Wîkîproje Kurdistan/Gotarên sereke|Gotar]]}} {{/tab2|[[Wikipedia:Wîkîproje Kurdistan/Qutiyên Bikarhêneran|Qutiyên Bikarhêneran]]}} | style="border-bottom:1px ridge black;" width="100"| &nbsp; |} <!-- END TABS --> |- | style="background-color:#F0FFF0" valign="top" | {| width="100%" style="background-color:#F0FFF0; padding:5px; border-bottom:1px solid #000; border-left:1px solid #000; border-right:1px solid #000; " cellspacing="5" valign="top"| __NOTOC__ |- | style="background-color:#F0FFF0;padding:0px" valign="top" | <div style="text-align:center; padding:5px;">'''Hûn bi xêr hatin<br /> <div style="font-size:220%;">Wîkîproje Kurdistan</div></div> Kurdistan olarak belirtilen Bölge. (Kürdistan subjektiftir, objektif hale gelmesi için alan, bölge denmesi gerekir.) ==[[Image:Nuvola apps kpdf.png|20px]] Armanc== Wîkîproje Kurdistan hemû gotarên têkildarî [[Kurdistan]]ê çêdike û bi rê ve dibe. # Organîzekirina projeyê. # Xizmetkirina wekî navenda nîqaşê ji bo hevkariya hemû gotarên têkildarî Kurdistanê. Zêdekirina hevkariya di navbera edîtoran de. # Avakirina ensîklopediya herî pêbawer û rast li ser mijarên Kurdistanê bi zimanê kurdî. # Gihiştina statûya Gotara Baş ji bo hemû [[:Kategorî:Gotarên Kurdistanê bi muhîmiya Herî zêde|Gotarên Kurdistanê yên herî muhîm]] ==Xebat== Ji kerema xwe re van rûpelan bisinifînin. Divê di şablona {{ş|Wîkîproje Kurdistan}} de {{param|sinif}} were bikaranîn. Ji bo sinifên heyî binêrin {{ş|class/icon}} * [[:Kategorî:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Herî zêde|Bi muhîmiya Herî zêde]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Herî zêde}} * [[:Kategorî:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Zêde|Bi muhîmiya Zêde]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Zêde}} * [[:Kategorî:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Navîn|Bi muhîmiya Navîn]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Navîn}} * [[:Kategorî:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Kêm|Bi muhîmiya Kêm]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Kêm}} Ji bo yên li jêr divê di şablona {{ş|Wîkîproje Kurdistan}} de hem {{param|sinif}} hem jî {{param|muhîmî}} were bikaranîn. * [[:Kategorî:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Nayê zanîn|Bi muhîmiya Nayê zanîn]]: {{PAGESINCATEGORY:Gotarên Kurdistanê yên nehatine sinifandin û muhîmiya Nayê zanîn}} ==Nirxandin== [[Wikipedia:Wîkîproje Kurdistan/Nirxandin]] {{Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan/Statîstîk}} {{WikiProject Footer}} [[Kategorî:Wîkîproje Kurdistan| ]] 4nwnm6xc6uwb9vib3xf22x4v95hvscf 2 211750 2070721 2070538 2026-07-09T19:56:30Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070721 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. fkdfwzhkfdkz5recfru9bxli8fpxk84 2070722 2070721 2026-07-09T19:56:36Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070722 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 6g0gwp961g591vzaqgpun4b867awex3 2070723 2070722 2026-07-09T19:56:44Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070723 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 2gvmd8rcmjo63z24v01pw0udo5l9g09 2070724 2070723 2026-07-09T19:58:36Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070724 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 82n3qtk7p0d5tadgq53yho04eus1q5e 2070725 2070724 2026-07-09T20:02:39Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070725 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Protîst]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Protist]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. jcenbbj5gqrdzofwi9d4d26goalg20d 2070726 2070725 2026-07-09T20:02:41Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070726 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Protîst]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Protist]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. ouriho3drg2ig6bvpxhcn8nvim8axbf 2070727 2070726 2026-07-09T20:02:44Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2070727 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Protîst]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Protist]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. ig1065no7e8ydq9uko4vztjbffhgy1s 4 214165 2070757 2070568 2026-07-10T08:39:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2070757 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 831198 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15092 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3604 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1485 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} m09pz97cj8qxy58zug2qvqwqjz6lra2 0 307745 2070738 1945701 2026-07-10T04:02:32Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2070738 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Xwepêşandanên li dijî hikûmetê li Tirkiyeyê''' yan jî '''xwepêşandana 19ê adarê''' xwepêşandaneke girseyî ye ku piştî girtina şaredarê Şaredarîya Bajarê Mezin a Stembolê [[Ekrem İmamoğlu]] li gelek bajarên Tirkiyê hatiye destpêkirin. Ev xwepêşandanên ku ji aliyê gel ve di 19ê adara sala 2025an de hatiye destpêkirin ji ber pirsgirêkên civakî yên wekê azadiya derbirînê, sansura çapemeniyê û zêdebûna otorîterîzmê têne lidarxistin. Xwepêşandan di despêkê de ji aliyê xwendekarên zanîngehan ve hatine destpêkirin ku piştre li gelek bajar û zanîngehan belav dibe. Li gorî dîmenên ku li ser medyayên civakî hatine parvekirin li hemberê xwepêşandanan gelek êrîş û tundûtijiya polîsan pêk tên ku bi gazên rondikrêj û ava şid êrîşê xwepêşandanan têne kirin. Navenda çalakiyan li ber deriyê Şaredariya Stenbol e. Ji ber ku medyaya Tirkîyê ji aliyê hikûmetê ve têne asteng kirin û nahêle ku xwepêşandandan bide nîşan, xwepêşandan li ser medyaya civakî têne parvekirin û têne organîze kirin. Di nav xwepêşandaran de hem kesên xwedî fikra rastgir û hem jî kesên xwedî fikra çepgir hene. == Paşperdeh == Piştê hilbijartina herêmî ya sala 2019an de Ekrem İmamoğlu wekê şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] hatiye hilbijartin. Piştê 25 salan ku şaredarî ji aliyê partiya desthilatdar a [[Partiya Dad û Geşedanê]] (AKP) dihate birêvebirin derbasî partiya opozîsyona Tirkiyeyê dibe û Ekrem İmamoğlu dibe şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê. Di hilbijartinên herêmî yên sala 2019 û sala 2024an de ku di vê hilbijartina dawî ya sala 2024an de Partiya Komarî ya Gel di nav de şaredariya bajarên [[Stembol]] û [[Enqere]]yê hebû şaredariyên gelek bajarên mezin ku ji piraniya bajarên pêk hatiye bidest dixe. [[Partiya Gel a Komarî]] di van herdû hilbijartinên heremî de li hemberê partiya desthilatdar a [[Recep Tayyip Erdoğan]] serketinên girîng bidestdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/protesters-say-istanbul-mayor-detention-is-blow-democracy-2025-03-19/ |sernav="Protesters say Istanbul mayor detention is a blow to democracy" |malper=Reuters }}</ref> İmamoğlu di mehên beriya binçavkirina xwe de rexneyên xwe yên li ser rêveberiya Recep Tayyip Erdogan zêde kiribû û di encamê de gelek dozên hiqûqî li dijî wî hatibûn vekirin. Di 18ê adara sala 2025an de rojek berê girtina Ekrem İmamoğlu, rêveberiya [[Zanîngeha Stembolê]] dîplomaya wî ya zanîngehê ku 31 sal berê ji zanîngehê mezûn dibe betal dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/03/turkiye-massive-escalation-in-ongoing-crackdown-including-arrest-of-istanbul-mayor/ |sernav=Türkiye: Massive escalation in ongoing crackdown including arrest of Istanbul mayor |malper=Amnesty International |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-03-24 |ziman=en }}</ref> Ger ev biryar ji aliyê dadgehan ve were pejirandin li gorî qanûnên heyî Ekrem İmamoğlu nikare beşdarê hilbijartinên serokomariyê bibe. Nêzîkî 100 kesên ku di nav wan de rojnameger û karsaz hebûn, bi îdîaya sûc ên têkildarî îhaleyên şaredariyê hatine sûcdarkirin û di 22ê adara sala 2025an de Ekrem İmamoğlu û kesên ku bi wî re hatibûn desteserkirin ji aliyê dadgehê ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkish-authorities-order-detention-istanbul-mayor-some-100-others-2025-03-19/ |sernav="Turkey detains Erdogan's main rival in what opposition calls 'coup'" }}</ref> == Xwepêşandan == === 19ê adarê === [[Wêne:2025 Saraçhane Protestoları 02.jpg|thumb|Dîmenek ji Saraçhane ya Stembolê (li ber deriyê Şaredariya Stembolê) ku gel ji bo xwepêşandanan derketiye kolanan.]] Di 19ê adara 2025an de serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî Ozgur Ozel binçavkirina Ekrem İmamoğlu wekê "hewldana derbeyê ya li dijî serokkomarê paşerojê" binav kir û bang li komên mûxalîf kir ku li hemberî vê yekê bibin yek. Çend saet piştê binçavkirina imamoğlu zêdetirî sed xwepêşandar li nêzîkî Midûriyeta Polîsan a Stenbolê kom dibin. Xwepêşandaran sloganên li dijî hikûmeta Erdogan avêtin û bi dengekî bilind piştgirî dan şaredarê girtî. Xwepêşandaran ev bûyer wekê êrîşa li dijî proses û saziyên demokratîk ên li Tirkiyeyê bi nav kirin, hinekan jî weke “derbeya li dijî demokrasiyê” bi nav kirin û diyar kirin ku İmamoğlu bi pêvajoyên rewa yên demokratîk “4 caran Erdogan di hilbijartinan de têk biriye”. Xwepêşandarên din gotin ku ew bawer dikin ku binçavkirin dê piştgiriya gel ji bo İmamoğlu xurtir bike û destnîşan kirin ku heya ku biryar paşve neyê vegerandin ew çalakiyên xwe bidomînin. Di nav kesên ku beşdarî xwepêşandanan bûn de xebatkarên şaredariyê jî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/protesters-say-istanbul-mayor-detention-is-blow-democracy-2025-03-19/ |sernav="Protesters say Istanbul mayor detention is a blow to democracy" }}</ref> Li Saraçhaneyê bi deh hezaran xwepêşandar li dora Şaredariya Stenbolê kom dibin û Ozel di axaftina xwe de bang li girseyê kir ku piştgiriya xwe ya ji bo İmamoglu bidomînin û di axaftina xwe de got, "İmamoğlu serokê paşerojê yê Tirkiyeyê."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/03/protests-turkey-imamoglu-key-erdogan-rival-arrested |sernav=Protests in Turkey as Imamoglu, key Erdogan rival, is arrested - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2025-03-24 |ziman=en }}</ref> Hevjîna Ekrem İmamoglu [[Dilek İmamoğlu]] bang li alîgirên muxalefetê kir ku dengê xwe bilind bikin û wiha got: "Roja ku hikûmet li ser dijberên xwe biryarê bide, roja mirina demokrasiyê ye."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yren8mxp8o |sernav=Ekrem Imamoglu: Protests erupt in Turkey after Erdogan rival arrested |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-03-24 |ziman=en-GB }}</ref> Li ser vê yekê Parêzgeriya Stembolê hemî civînên gel li seranserê bajêr qedexe kir û hêzên ewlehiyê li derdora qereqolê barîkatan danîn. Yekîneyên polîs û wesayitên ava şid rêyên ku diçin navendê girtin. Tevî vê yekê jî bi hezaran xwepêşandar li ber avahiya Şaredariya Stenbolê xwepêşandan lidarxistin û gelekan sloganên wekê “İmamoğlu tu ne bi tenê yî” û "Erdogan, dîktator!" avêtin. Di navbera polîs û xwepêşanderan de gelek pevçûn derketin ku di nav wan de polîsan gaza rondikrêj avêt ser girseya ku li ber Zanîngeha Stenbolê xwepêşandan lidardixistin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kuyper |pêşnav=McKinnon de |tarîx=2025-03-19 |sernav=Video: Protesters Clash With Police in Turkey Over Istanbul Mayor Arrest |url=https://www.nytimes.com/video/world/middleeast/100000010061809/turkey-istanbul-mayor-arrest.html |roja-gihiştinê=2025-03-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> [[Wêne:2025-03-21 METU NCC - 2025 Turkish anti-government protests 03.jpg|thumb|Dîmenek ji xwepêşandana Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn, li Enqereyê.]] Bi deh hezaran kes li ber navenda giştî ya CHPê ya Enqereyê li hev kombûn û bi parlamenterên CHPê re tevlî çalakiyê bûn. Hinek parlementerên CHPê piştî ku hewl dan ku pêvajoya qanûnî ya li meclisê asteng bikin, bi armanca protestoyê meşiyan. Xwendekarên Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn li kampusê meşek lidarxistin û îstifays hikûmetê xwestin. Piştî meşê gelek kesên xwestin ku biçin taxa Kizilayê, ji aliyê gelek barîkat û yekîneyên polîsan ên li ser rêya Eskîşehîrê ve hatin astengkirin û polîsan bi gaza rondikrêj êrîşê xwendekaran kirin. === 20ê adarê === Di 20ê adarê ve li gelek bajar û navçeyên mezin xwepêşandanên girseyî hatin lidarxistin. Di serî de [[Stenbol]], [[Enqere]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/547203/ankarada-gozalti-operasyonlarini-protesto-eden-kitle-eski-meclis-binasina-yurudu |sernav="Girseya ku operasyonên binçavkirinê yên li Enqereyê protesto kirin heta ber avahiya Parlamenta kevin meşiyan" }}</ref> û [[Îzmîr]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/547197/izmirliler-irade-gaspina-karsi-sokaktaydi-saraylariyla-saltanatlariyla-gidecekler |sernav="Gelê Îzmîrê li dijî desteserkirina vîna xwe li kolanan bû" }}</ref>, [[Edene]], [[Semsûr]], [[Dîlok]], [[Afyonkarahisar|Afyon]], [[Axsere (parêzgeh)|Axsaray]], [[Amasya]], [[Antalya]], [[Artvin]], [[Aydîn]], [[Bolu]], [[Şişli]], [[Samsun]], [[Manavgat]], [[Ayvalık]], [[Eskişehir]], [[Mêrsîn]], [[Muğla]], [[Meletî]], [[Didim]], [[Denizli]], [[Manisa]], [[Qonye]]<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-20 |sernav=Li Konyayê binçavkirina Ekrem Îmamoglû hat protestokirin |url=https://www.ensonhaber.com/gundem/konyada-ekrem-imamoglunun-gozaltina-alinmasi-protesto-edildi |roja-gihiştinê=2025-03-25 |xebat=Ensonhaber |ziman=tr-TR }}</ref>, [[Kirikkale]], [[Karabük]], [[Niğde]], [[Qeyserî]], [[Ordu]], [[Erzirom]], Trabzon û li Rîzeyê xwepêşandan hatin lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://halktv.com.tr/gundem/rizede-erdogani-cok-kizdiracak-sarki-sozlere-dikkat-sokaklar-inledi-923527h |sernav=Strana ku Erdogan hêrs bike li Rîzeyê: Bala xwe bidin gotinan! Li kolanê deng veda |malper=Halk TV |tarîx=2025-03-22 |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr |archive-date=2025-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250322222322/https://halktv.com.tr/gundem/rizede-erdogani-cok-kizdiracak-sarki-sozlere-dikkat-sokaklar-inledi-923527h |url-status=dead }}</ref> Hevserokên Giştî yên DEMê Tulay Hatîmogullari û Tuncer Bakirhan di pîrozbahiya [[Newroz]]a li [[Wan]] û li [[Bidlîs]]ê diyar kirin ku bûyerên vê dawiyê ne hiqûqî ye û derbeyek li dijî demokrasiyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.demparti.org.tr/tr/bakirhan-imamogluna-yapilan-operasyon-siyasidir-barisin-tartisildigi-bir-surecte-bu-operasyonlardan-vazgecilmelidir/21828/ |sernav=Bakirhan: Operasyona li dijî Îmamoglû siyasî ye, divê di heyama ku behsa aştiyê tê kirin de dest ji van operasyonan berdin. |malper=demparti.org.tr |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.demparti.org.tr/tr/hatimogullari-bu-operasyonla-istanbul-da-yasayan-kurt-istanbulun-yonetimine-giremez-diyorlar-bunu-asla-kabul-etmiyoruz/21829/ |sernav=Hatimogullari: Dibêjin bi vê operasyonê kurdên li Stenbolê dijîn nikarin bikevin rêveberiya Stenbolê; Em tu carî vê qebûl nakin |malper=demparti.org.tr |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref> [[Wêne:Saraçhane’de direniş.jpg|thumb|Dîmenek ji xwepêşandanên li Saraçhane ya Stenbol.]] Di heman rojê de li gelek zanîngehan ku di nav wan de Zanîngeha Stenbolê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/i%CC%87stanbul-%C3%BCniversitesi-%C3%B6%C4%9Frencilerinin-protestolar%C4%B1-s%C3%BCr%C3%BCyor/a-71986346 |sernav=İstanbul Üniversitesi öğrencilerinin protestoları sürüyor – DW – 20.03.2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref> Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê, Zanîngeha Teknîkî ya Yıldızê, Zanîngeha Yeditepeyê, Zanîngeha Marmarayê, Zanîngeha Tirkî-Almanî, Zanîngeha Galatasarayê, Zanîngeha Stenbolê ya Cerrahpaşayê, Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn a Stenbolê, Zanîngeha Havettepeyê, Zanîngeha Bahçeşehîrê, Zanîngeha Bîlgîyê, Zanîngeha Nehê Îlonê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.24saatgazetesi.com/dokuz-eylul-universitesinde-ogrenci-eylemi-10-gozalti |sernav=Dokuz Eylül Üniversitesi’nde öğrenci eylemi: 10 gözaltı |malper=24 Saat Gazetesi |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref> Zanîngeha Egeyê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gercekizmir.com/haber/Ege-Universitesi-nde-Imamoglu-gerginligi-Ogrenciler-karsi-karsiya/168168 |sernav=Ege Üniversitesi'nde İmamoğlu gerginliği: Öğrenciler karşı karşıya! |malper=www.gercekizmir.com |roja-gihiştinê=2025-03-25 }}</ref> Zanîngeha Bîlkentê, Zanîngeha Kocaeliyê, Zanîngeha Anadolûyê, Zanîngeha Enqereyê, Zanîngeha Gaziyê, Zanîngeha Akdenîzê, Zanîngeha Mersînê, Zanîngeha Eskîşehir a Osmangaziyê, Zanîngeha Selçukê, Zaningeha Koçê, Zanîngeha Trakyayê, Zanîngeha Namık Kemal, Zanîngeha Aydîn ya Adnan Menderes,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mansetaydin.com/amp/haber/24190211/aydinda-ust-duzey-onlem |sernav=Aydın’da üst düzey önlem! - Manşet Aydın |malper=www.mansetaydin.com |roja-gihiştinê=2025-03-25 }}</ref> Zanîngeha Sabanciyê, Zanîngeha Demokrasiyê ya Îzmîrê, Zanîngeha Teknîkî ya Gebzeyê, Zanîngeha Aboriyê ya Îzmîrê, Zanîngeha Muğla ya Sıtkı Koçmanê, Zanîngeha Kadir Hasê, Enstîtuya Teknolojiyê ya Îzmirê û li Zanîngeha Bosforê çalakî û xwepêşandan hatin lidarxistin. Polîsan bi gaza rondikrêj, ava şid û hêza fizîkî êrîşê xwepêşandanên li zanîngehan kirin. Xwepêşandereke jin a li Zanîngeha Kocaeliyê ji ber lêdana polêsan pozê wê şikest û 6 kes hatin binçavkirin. Her wiha tundiya polîsan a di dema protestoyên li [[Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn]] de bal kişandiye û hatiye îdîakirin ku guleyên plastîk ji aliyê polîsan ve hatine bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diken.com.tr/odtude-protestolara-biber-gaziyla-mudahale/ |sernav=ODTÜ'de polis protestolara biber gazı sıktı - Diken |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr |paşnav=Gök |pêşnav=Fazlı }}</ref> Ji ber boykotê li piraniya zanîngehan perwerdehiya xwendekaran hatine betalkirin. Kampusa Tandogan a li [[Zanîngeha Enqereyê]] bi barîkatên polîsan hatiye dorpêçkirin û ji bo hinek xwendekaran ketina kampusê hatiye qedexekirin, xwendevanên din jî bi kontrolkirina nasnameyan derbasê kampûsa zanîngehê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/547173/ankara-universitesinde-ogrencilere-polis-mudahalesi |sernav=Ankara Üniversitesi öğrencilerinin Güvenpark'a gitmesine izin verildi - Evrensel |malper=www.evrensel.net |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr-TR }}</ref> Di xwepêşandaneke girseyî ya li ber Balyozxaneya Tirk a li Londonê de, endamên Partiya Karkerên Tirk û Navenda Piştevaniya Civaka Kurd a Tirkiyeyê pankartên şermezarkirina polîtîkayên sînordar ên dewleta tirk bilind kirin. Li Almanyayê bi çalakiyên girseyî yên li Berlîn û Stuttgartê ji aliyê dîasporaya tirk ve hatiye organîzekirin, bang hate kirin ku dewletên Ewropayê li dijî zextên hikûmetê yên li Tirkiyeyê zêdetir gavan bavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniposta.de/almanyada-turkiyedeki-demokrasi-mucadelesine-destek-buyuyor/ |sernav=Almanya’da, Türkiye’deki demokrasi mücadelesine destek büyüyor |malper=YeniPosta |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr |paşnav=Yeniposta |pêşnav= }}</ref> === 21ê adarê === Xwepêşandan li gelek bajarên ku di nav de Stenbol, Îzmîr û Enqereyê zêde dibin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-criticises-opposition-leaders-call-streets-over-mayors-detention-2025-03-21/ |sernav="Tense protests grow in Turkey over Istanbul mayor's detention" }}</ref> û li bajarên din ên wekş Qonya, Nîgde, Trabzon û Edeneyê belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ankahaber.net/haber/detay/konyada_ekrem_imamogluna_destek_eylemi_228345 |sernav=Konya’da Ekrem İmamoğlu'na destek eylemi |malper=ankahaber.net |roja-gihiştinê=2025-03-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tele1.com.tr/nigde-imamoglu-icin-sokakta/amp |sernav=Niğde İmamoğlu için sokakta! |malper=Tele1 Gerçekleri İzleyin |tarîx=2025-03-21 |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref> === 22ê adarê === Di 22ê adarê de xwepêşandanên li seranserê Tirkiyeyê berdewam kirin. Berdewamiya binçavkirina İmamoğlu seferberiyên li dijî hikûmetê ku beriya niha li bajarên mezin berdewam kiribûn, zêde dibin. Xwepêşandan ji aliyê partiyên opozisyonê, sendîkayên karkeran, komên mafên sivîl û hemwelatiyên asayî ve hatin birêvebirin, hemiyan nerazîbûna xwe li hember kiryarên otorîter ên hikûmeta Recep Tayyîp Erdogan diyar kirine. Ev xwepêşandan di rojên berê de hatin destpêkirin lê di 22ê adarê de xwepêşandan gihişte asta herî qerebalix. Di xwepêşandanan de xwepêşanderan daxwaza serbestberdana Ekrem İmamoğlu kirin û daxwaza rawestandina tevdbîrên hikûmetê kirin ku ew nedemokratîk dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.protothema.gr/2025/03/22/enough-is-enough-say-the-turks-who-are-increasing-in-the-protests-show-of-force-by-erdogan/ |sernav="Enough is enough," say the Turks who are increasing in the protests - Show of force by Erdogan |malper=ProtoThema English |tarîx=2025-03-22 |roja-gihiştinê=2025-03-26 |ziman=en |paşnav=admin }}</ref> Stenbol dibe navenda xwepêşandanên mezin û li navçeyên wekê Saraçhane, Beşîktaş, Kadıkoy û li Şîşliyê gel derdikevin qadan. Lê belê li Qada Taksîmê ku cihekî dîrokî ye, ji aliyê hêzên polîsan ve hatiye astengkirin û nehiştin ku li wir xwepêşandan çêbin. Tevî vê yekê jî xwepêşanderan li deverên din pankart hilgirtin û dirûşmên "Susma, sustukça, sira sana gelecek" ("Bêdeng nemînin, hûn çiqas bê deng bin wê dora we be!"), "Hükümet istifa!" ("Hikûmet, îstifa bike!"), "Hak, hukuk, adalet!" ("Maf, hiqûq, edalet!"), hinek xwepêşandarên din jî bi lêdana potan ji balkonên xwe beşdarê xwepêşandanê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yackley |pêşnav=Ayla Jean |tarîx=2025-03-22 |sernav=Turkey detains hundreds of protesters as demonstrations over mayor’s arrest intensify |url=https://www.ft.com/content/643368db-038a-4da0-91ad-adf241b42016?utm_source=chatgpt.com |roja-gihiştinê=2025-03-26 |xebat=Financial Times }}</ref> Tevî xwepêşandana pir aştiyane ya xwepêşaran, dema ku hêzên ewlehiyê hewl dan ku girseyê belav bikin, tengezarî zû zêde bûn, hêzên dewletê bi hinceta kombûnên neqanûnî û tevliheviya giştî êrîşê xwepêşaran kirin û ev jî dibe sedema tengezariya di navbera xwepêşandar û polîsan. Bersiva polîsan bi tundî bû ku gaza rondikrêj, guleyên lastîkî û ava şid li dijî xwepêşanderên ku nexwestin derkevin bikar anîn. Li Kembera Bozdoxanê ku bi hezaran kes li dijî hişyariyên dewletê kom bûn, pevçûnên dijwar qewimîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ankahaber.net/haber/detay/sarachaneden_taksime_yurumek_isteyenlere_bozdogan_kemerinde_yine_biber_gazli_polis_mudahalesi_228397 |sernav=Saraçhane’den Taksim’e yürümek isteyenlere Bozdoğan Kemeri’nde yine biber gazlı polis müdahalesi |malper=ankahaber.net |roja-gihiştinê=2025-03-26 }}</ref> Gelek kes bi avêtina şûşeyên plastîk, bi sloganên li dijî hikûmetê û bilindkirina alayên partiyên opozîsyonê, bi taybetî nî bilindkirina alayên Partiya Gel a Komarî (CHP) bersiv dane êrîşên polîsan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsls.com/news/world/2025/03/22/detained-istanbul-mayor-faces-2nd-day-of-questioning-as-protests-intensify/?utm_source=chatgpt.com |sernav=Prosecutors request formal arrest of Istanbul mayor and top challenger to Turkey's Erdogan |malper=WSLS |tarîx=2025-03-22 |roja-gihiştinê=2025-03-26 |ziman=en |paşnav=Press |pêşnav=Associated }}</ref> Li Îzmîrê, di vîdyoyên ku li ser medya civakî hatine parvekirin tenê dîtin ku polês xwepêşandaran bincav dikin û bi tundî êrîşê xwepêşaran dikin.<ref>{{Jêder |paşnav=Halktv |sernav=İzmir’de, genç kadını darp eden kişinin Hayati K. olduğu ortaya çıktı: Şirket işine son verdi! |tarîx=2025-03-22 |url=https://www.youtube.com/watch?v=L8vIsCkbAik |roja-gihiştinê=2025-03-26 }}</ref> Li gelek bajar û li paytext Enqereyê xwepêşandan hatin lidarxistin û girseya gel û nûnerên CHPê ji bo daxwaza edaletê xwestin li Enqereyê ber bi meclisê Tirkiyeyê ve bimeşin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazeteoksijen.com/turkiye/chp-milletvekilleri-tbmmden-birinci-meclise-yurudu-237917 |sernav=CHP milletvekilleri TBMM'den Birinci Meclis'e yürüdü |malper= |tarîx=2025-03-21 |roja-gihiştinê=2025-03-26 |ziman=tr-TR |paşnav=Oksijen |pêşnav=Gazete }}</ref> Polîsan rêyên serekeyên ku ber bi meclisê ve diçûn girtin û nehiştin ku xwepêşandar bigihêjin avahiya parlamentoyê ku bi giranî ji aliyê yekeyên din ên polîsan ve hatibû dorpêçkirin. Li Îzmîrê ku sêyemîn bajarê herî mezin e, bi hezaran kes herikîn qada Lozanê û dest bi meşa ber bi Alsancakê ve kirin. Di heman demê de xwepêşandaran guh nedan qedexeya xwepêşandanên ku ji bo 5 rojan ji aliyê Parêzgeriya Îzmîrê hatibû destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/547283/izmirde-binler-valilik-yasagini-tanimayarak-alsancaka-yurudu |sernav="Thousands of people in İzmir marched to Alsancak, disregarding the governor's ban" }}</ref> Bi zêdebûna xwepêşandanan re, Wezareta Navxweyî ya Tirkiyê ragihand ku di pevçûnên şevê din de herî kêm 343 kes ji aliyê polîsan ve hatine binçavkirin. Wezaretê îdia kir ku hêzên ewlehiyê li gorî qanûnên nîzama giştî tevdigerin, bi hinceta ku hinek xwepêşander "reftarên provokatîf û tundûtûjiyê" dikin ku mudaxeleya polîsan ferz dike. Lêbelê rêberên opozîsyonê û rêxistinên mafên mirovan hikûmet bi zora zêde tawanbar kirin û dane zanîn ku gelek ji wan kesên hatine girtin xwenîşandarên aştiyane bûn ku mafê xwe yê destûrî ji bo kombûna azad bikar tînin. Li Qada Guvenpark a Enqereyê û di operasyonên ku ji aliyê hêzên dewletê ve hatiye pêkanîn de 41 xwepêşanderên ku di nav wan de parêzer jî hebûn hatin binçavkirin û ji van 41 kesan ji bo 31 kesan biryara girtinê hatiye dayîn. Ji 22 xwepêşandarên xwendekar ên ku hatibûn binçavkirin, 7 xwendekarên keç ji aliyê polêsan ve bi zorê hatine tazîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ankara'daki 'İmamoğlu' eylemlerinde 41 gözaltı: 7 kadın öğrenciye çıplak arama! |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/ankaradaki-imamoglu-eylemlerinde-41-gozalti-7-kadin-ogrenciye-2311961 |roja-gihiştinê=2025-03-26 |ziman=tr }}</ref> Parêzgeriya Stenbolê ragihandiye ku çûn û hatina Stenbolê hatiye qedexekirin û wiha got: “Kes, kom û wesayîtên ji navçeyên parêzgeha me yan parêzgehên cîran ku bi rêya bikaranîna rêya parêzgeha me îhtîmal e bi awayekî ferdî yan jî bi awayekî komî tevlî kiryarên neqanûnî bibin, rê nadin ku derbasî parêzgeha me bibin û derkevin.”<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.istanbul.gov.tr/basin-aciklamasi-2025-23 |sernav=T.C. İstanbul Valiliği - Basın Açıklaması (2025-23) |malper=www.istanbul.gov.tr |roja-gihiştinê=2025-03-26 }}</ref> === 23ê adarê === Serokê Giştî yê RTUKê Ebubekir Şahîn qenalên televîzyonan tehdît kir û li ser Xê û got, eger li dijî qanûnê weşanê bikin û gel bixin kolanan, dibe ku heta rawestandina weşanê û bi betalkirina lîsansên wan qenal bêne cezakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odatv.com/guncel/rtuk-uyardi-eylem-yayinlari-kesildi-120091618 |sernav=Serokê RTUKê qenalan tehdît kir }}</ref> Di encamê de hinek qenalên wekê SZC TV û Halk TV weşana xwe ya zindî ya mitîng û xwepêşandanên li avahiya Şaredariya Bajarê Mezin (piranî Saraçhane) dane sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odatv.com/guncel/rtuk-uyardi-eylem-yayinlari-kesildi-120091618 |sernav=RTÜK uyardı: Eylem yayınları kesildi |malper=Odatv |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=tr |paşnav=Odatv }}</ref> Li hemberê vê yekê bi milyonan kes dîmenên xwepêşandanan bi awayeke hemdem li hesabên medyaya civakî yên Îmamoglû û CHPê hatin weşandin ku xwepêşandandan ji aliyê bi milyonan kesan ve hatiye temaşekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://10haber.net/gundem/turkiye-bunu-da-gordu-rtuk-tehdit-etti-kanallar-canli-yayini-kesti-591308/ |sernav=Tirkiyeyê jî ev dît: RTUK'ê gef xwar, kanal weşana zindî qut kirin, Tirkiyeyê li ser medyaya civakî li mîtîngê temaşe kir! |malper=10haber.net |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=tr-TR }}</ref> Weşanên zindî yên bi rêya medyayên civakî bi awayeke hemdem gihişte 4,3 milyon kesan. Piştî bangên li ser medyaya civakî ya ji bo boykotkirina marqeyên girêdayî AKPê û her wiha karsazên biçûk ên ku alîkariya xwepêşanderan red kirin û tiştan nedifirotin wan, serokê giştî yê CHPê Özgür Özel van marqeyan û şîrketên medyayê hişyar kir û anî ziman dê ew ji aliyê gel ve werin boykot kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://halktv.com.tr/gundem/ozgur-ozelden-merkez-medyaya-boykot-cagrisi-923931h |sernav=Özgür Özel banga boykotkirina medyaya navdendî kir. |malper=Halk TV |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=tr }}</ref> Li gorî demjimêra herêmî Ekrem İmamoğlu saet di 12:20 şevê de bi biryara dadgehê hate girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkish-court-jails-istanbul-mayor-pending-trial-2025-03-23/ |sernav="Turkish court jails Istanbul mayor pending trial" }}</ref> Dadgeha Cezayê ya Stenbolê biryara girtina wî bi tawana gendelî û bi tawana ji bo bi hevkariya bi kurdan re ku ji bo hilbijartinan li bajaran hatibûn kirin hate girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-mayor-jailed-istanbul-f962743f724f00a318f84ffaed7f58de |sernav=Turkish court orders Erdogan rival jailed pending trial on corruption charges as protests grow |malper=AP News |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en }}</ref> Îmamoglû van îdiayên gendeliyê red kir, got ev îdia bêbingehin û girtina xwe wekê biryareke siyasî bi nav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bild.de/politik/ausland-und-internationales/tuerkei-u-haft-fuer-erdogan-rivale-imamoglu-eskaliert-nun-die-gewalt-67dfb4b94682b874e385690c |sernav=Türkei: U-Haft für Erdogan-Rivale Imamoglu! Eskaliert nun die Gewalt? |malper=bild.de |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=de }}</ref> Li gorî saeta herêmî saet di 10:49an de, piştî ku piraniya dengên hilbijartinên seretayî hatin jimartin, CHPê li Xê ragihand ku berbijarê wan ê serokomariyê ji bo hilbijartina serokomariyê ya pêşerojê Ekrem Îmamoglu ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/herkesicinCHP/status/1903896913189245062 |sernav="CHP on X: ""Yolumuz uzun, heyecanımız yüksek, gençliğimiz var!" #Başlıyoruz" / X" }}</ref> Di heman rojê de li Vallettayê ji aliyê welatiyên tirk ên li Maltayê ve li dijî girtina İmamoğlu çalakiyeke hate lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofmalta.com/article/watch-turkish-residents-hold-valletta-protest.1107003 |sernav=Watch: Turkish residents hold Valletta protest over Opposition leader's arrest |malper=Times of Malta |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en-gb |paşnav=Galdes |pêşnav=Marc }}</ref> === 24ê adarê === Wezîrê karên hundir Alî Yerlîkaya diyar kir ku polêsên tirk ji destpêka xwepêşandanên 19ê adarê vir ve hezar û 133 kes desteser kirine. Di nav kesên ku hatine desteserkirin de wênegirekî Agence France-Presse û 9 rojnamevanên tirk jî hene ku li gelek bajaran xwepêşandan dişopandin ku sedema girtina wan ne diyar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-detains-nine-journalists-over-protests-against-istanbul-mayors-arrest-2025-03-24/ |sernav="Turkey detains more than 1,000 in protests since Istanbul mayor's arrest, minister says" }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/turkey-erdogan-calls-protests-a-movement-of-violence/live-72017324 |sernav=Turkey: Erdogan calls protests a 'movement of violence' – DW – 03/24/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en }}</ref> Di heman demê wezîrê karên hundir îdîa kiriye ku di çalakiyan de 123 polês birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/turkey-protesters-met-with-tear-gas-and-rubber-bullets-at-rallies-after-presidents-main-rival-jailed-13334597 |sernav=Turkey protests: 1,133 detained amid unrest over president's main rival being jailed |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en }}</ref> Xê diyar kiriye ku ew li dijî gelek biryarên dadgeha rayedarên tirk ên ji bo blokekirina zêdetirî 700 hesabên li dijî hikûmetê ku di nav wan de gelek saziyên nûçeyan, rojnamevan û siyasetmedarên li Tirkiyeyê hene, nerazîbûna xwe nîşan dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-istanbul-mayor-protest-journalists-detained-erdogan-f6e803ab00ce86097aba78b3a94ef061 |sernav=Turkey detains journalists as protests grow over the jailing of key Erdogan rival |malper=AP News |tarîx=2025-03-24 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en }}</ref> Opozisyona Tirkiyê banga boykotkirina şîrketên xwediyên şîrketan nêzîkî hikûmetê ne û qenalên televîzyonên ku dîmenên xwepêşandanan sansûr dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rfi.fr/fr/europe/20250325-turquie-l-opposition-appelle-au-boycott-de-m%C3%A9dias-et-de-marques-jug%C3%A9s-pro-gouvernementaux |sernav=Turquie: l’opposition appelle au boycott de médias et de marques jugés pro-gouvernementaux |malper=RFI |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/fr/vid%C3%A9o/20250325-turquie-l-opposition-appelle-au-boycott-des-m%C3%A9dias-pro-erdogan |sernav=Turquie : l'opposition appelle au boycott des médias pro-Erdogan |malper=France 24 |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=fr }}</ref> === 25ê adarê === Di 25ê adarê de, dadger biryara girtina 7 rojnamevanan daye ku di nav wan de rojnamevanê Agence France-Presse Yasîn Akgul jî hebû ku ji aliyê rayedaran ve bi beşdarbûna mîtîngeke neqanûnî hatine sûcdarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.liberation.fr/international/europe/turquie-un-juge-ordonne-lincarceration-de-sept-journalistes-dont-un-photographe-de-lafp-20250325_VCDMZJULZJE2NGJJ3MTHU7APHI/ |sernav=Turquie : un juge ordonne l’incarcération de sept journalistes dont un photographe de l’AFP |malper=Libération |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr |paşnav=LIBERATION |paşnav2=AFP }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rfi.fr/fr/europe/20250325-manifestations-en-turquie-le-gouvernement-accentue-la-r%C3%A9pression-et-fustige-des-provocateurs |sernav=Manifestations en Turquie: le gouvernement accentue la répression et fustige des «provocateurs» |malper=RFI |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr }}</ref> Li gorî belgeya dadgehê, ew bi îdiaya "Di dema xwepêşandanê de tevî hişyarkirinê jî belav nebûne" hatine sûcdarkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turks-vow-protest-even-erdogan-says-show-will-end-2025-03-25/ |sernav="Turks say they will carry on with protests as Erdogan says 'show' will end" }}</ref> Agence France Presse banga serbestberdana rojnamevanê xwe kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffingtonpost.fr/international/article/turquie-apres-les-manifestations-l-afp-appelle-a-la-liberation-d-un-de-ses-photographes_247940.html |sernav=« Il ne manifestait pas » : l’AFP appelle la Turquie à libérer son photographe incarcéré |malper=Le HuffPost |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lopinion.fr/international/en-turquie-la-contestation-evolue-pour-le-huitieme-soir-consecutif |sernav=En Turquie, la contestation se poursuit pour le huitième jour consécutif |malper=l'Opinion |tarîx=2025-03-26 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr }}</ref> Biryara dadgeh a ku rojnamevan dide girtin ji aliyê Rojnamegerên Sinornenas ve wekê "skandal" hatiye binavkirin û Sendîkaya Wêne-Rojnamegerên Tirkiyeyê jî vê girtinê wekê "derqanûnî, bêwijdanî binavkirine û diyar kirine ku ev yek nayê qebûlkirin".<ref name="Michaelson2025">{{Jêder-nûçe |paşnav=Michaelson |pêşnav=Ruth |tarîx=2025-03-25 |sernav=Eight journalists covering anti-government protests held in Turkey |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/25/eight-journalists-covering-anti-government-protests-held-in-turkey |roja-gihiştinê=2025-03-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman demê xwepêşandaran diyar kirin ku tevî hemî girtinên girseyî ew ê li dijî hikumetê çalakiyên xwe bidomînin.<ref name=":0"/> Wezîrê Karên Hundir ê Tirkiyeyê Alî Yerlîkaya diyar kiriye ku di hefteya dawî de hezar û 418 kes hatine binçavkirin.<ref name="Michaelson2025"/> Wî di parvekirinekê li ser X gotiye: "Tu tawîz ji wan kesên ku hewla terorkirina kolanan, êrişî nirxên me yên neteweyî û exlaqî û polîsên me dikin, nayê dayîn" ku di vê daxuyaniya xwe de biryara êrîşên berdewam ên li dijî xwepêşadar daye.<ref name="Michaelson2025"/> Di heman demê de wî eşkere kiriye ku di xwepêşandanan de hezar û 418 kes hatine desteserkirin û heta niha 979 kes hatine girtin û 478 kes jî dê îro sewqê dezgehên dadwerî bên kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.iz.ru/en/1859794/2025-03-25/turkey-number-detained-protesters-has-exceeded-1400 |sernav="The number of detained protesters in Turkey has exceeded 1,400" }}</ref> Di heman rojê de parêzgerê Enqereyê qedexeya kombûnên li Enqereyê heta 1ê nîsanê dirêj kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/turquie/contestation-en-turquie-l-interdiction-de-rassemblement-a-ankara-prolongee-jusqu-au-1er-avril_7150827.html |sernav=Contestation en Turquie : l'interdiction des rassemblements à Ankara prolongée jusqu'au 1er avril, sept journalistes incarcérés |malper=Franceinfo |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr-FR }}</ref> === 26ê adarê === Serokê Giştî yê CHPê [[Özgür Özel|Ozgur Ozel]] li Girtîgeha Sîlîvriyê ya li rojavayê Stenbolê bi Ekrem Îmamoglu re 2 saetan hevdîtinek pêk anî. Wî Îmamoglû û du siyasetmedarên din ên girtî yên CHPê weke "sê şêrên li hundir binavkiriye û aniye ziman ku ew bi xwe, bi malbatên xwe û bi hevkarên xwe serbilind in û netirsin". Piştî hevdîtinê Ozel got ku ew ê li şûna Îmamoglu kesekî şaredarê Şaredariya Stenbolê erkdar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-imamoglu-ozel-prison-protests-journalists-erdogan-09b7acd5a4c3d71eb07d6a9956a219fd |sernav=Turkey's opposition leader visits jailed Erdogan challenger Istanbul Mayor Ekrem Imamoglu |malper=AP News |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkeys-opposition-elects-interim-istanbul-mayor-after-jailing-2025-03-26/ |sernav=Turkey's opposition elects interim Istanbul mayor after jailing {{!}} Reu… |malper=archive.is |tarîx=2025-03-26 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |roja-arşîvê=2025-03-26 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20250326134557/https://www.reuters.com/world/middle-east/turkeys-opposition-elects-interim-istanbul-mayor-after-jailing-2025-03-26/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî kombun a meclîsa Şaredariya Stenbolê, Nûrî Aslan ku di meclîsa ji 314 kesan pêk tê de 177 deng bi dest xistiye, wekê şaredarê nû ya Stenbolê hatiye hilbijartin.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/26/istanbul-elects-aslan-interim-mayor-amid-ongoing-protests-over-imamoglu |sernav=Istanbul elects Aslan interim mayor amid ongoing protests over Imamoglu |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en }}</ref> Di 26ê mehê de ji aliyê sendîkayan û komên xwendekaran ve hinek girtinên din jî hatin ragihandin lê ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hêjmarên rojane nehatiye parvekirin. === 27 û 28ê adarê === BBCyê ragihandiye ku nûçegihanê wan Mark Lowen ji ber ku roja borî xwepêşandanên Stenbolê dişopand hatibû binçavkirin, ji Tirkiyê hatiye dersinorkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly34rg5ee5o |sernav=BBC reporter arrested and deported from Turkey |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman rojê de dadgehê Yasîn Akgul û 6 rojnamevanên din ên ku di şopandina xwepêşandanan de hatibûn girtin serbest berda û RTUKê jî bi hinceta ku di şopandina xwepêşandanan de tehrîk kiriye, 10 roj cezayê qedexeya weşanê li ser televîzyona Sözcüyê birî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/europe/20250327-turkish-court-frees-afp-journalist-as-police-break-up-campus-protest |sernav=Turkish court frees AFP journalist as police crack down on protests |malper=France 24 |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka çalakiyan heta 27ê adarê 1.879 kes hatin binçavkirin û 260 kes jî hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yerlikaya-dan-protesto-aciklamasi-bin-879-gozalti-260-tutuklama-305893 |sernav=Yerlikaya'dan protesto açıklaması: Bin 879 gözaltı, 260 tutuklama |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.courrierinternational.com/depeche/turquie-le-pouvoir-tente-d-eteindre-la-contestation.afp.com.20250327.doc.382z3cp.xml |sernav=Turquie: le pouvoir tente d'éteindre la contestation |malper=Courrier international |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-recep-tayyip-erdogan-ekrem-imamoglu-istanbul-protests-362e0b6f4a80f3b1f4051ae0147c9e46 |sernav=Police use force to break up protests at a university in Turkey's capital |malper=AP News |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en }}</ref> Parêzerê Ekrem İmamoğlu di saetên destpêkê yên 28ê adarê de ji aliyê rayedarên tirk ve hatibû binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2025/03/27/tutuklu-ibb-baskani-imamoglunun-avukati-pehlivan-gozaltina-alindi |sernav="Parêzerê Şaredarê İmamoğlu, Pehlîvan hat binçavkirin |malper=tr.euronews.com |roja-gihiştinê=2025-03-28 }}</ref> Di heman demê de parêzgerê İmamoğlu careke din dîsa di heman rojê de hatiye berdan. Ekrem İmamoğlu li ser hesabê xwe yê Xê wiha got: "Wekê ku darbeya demokrasiyê têr nekiriye, mexdûrên vê derbeyê jî nikarin xwe biparêzin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-detains-lawyer-jailed-istanbul-mayor-main-opposition-party-says-2025-03-28/ |sernav=Turkey detains lawyer of jailed Istanbul mayor, main opposition party… |malper=archive.is |tarîx=2025-03-28 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |roja-arşîvê=2025-03-28 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20250328080713/https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-detains-lawyer-jailed-istanbul-mayor-main-opposition-party-says-2025-03-28/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî Sendîkaya Rojnamegerên Tirkiyê, 2 rojnamevanên din ên ku xwepêşandanan dişopînin, Elîf Bayburt ku di Ajansa Nûçeyan a Etkinê de dixebitiya û Nîsa Sûda Demîrel jî nûçegîhanê malpera nûçeyan a Evrenselê ye di 28ê adarê de hatine girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-28 |sernav=En Turquie, l’avocat du maire d’Istanbul, Ekrem Imamoglu, a été libéré |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2025/03/28/en-turquie-l-avocat-du-maire-d-istanbul-ekrem-imamoglu-a-ete-libere_6587094_3211.html?_staled_=1 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.liberation.fr/international/turquie-lavocat-du-maire-distanbul-a-ete-arrete-20250328_FCO5N4CZONCFHMZ5RMM7MVQZUY/ |sernav=Turquie : l’avocat du maire d’Istanbul à son tour arrêté |malper=Libération |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=fr |paşnav=LIBERATION |paşnav2=AFP }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/my-europe/2025/03/28/two-turkish-journalists-detained-as-protests-over-imamoglus-arrest-continue |sernav=Two Turkish journalists detained as protests over İmamoğlu's arrest continue |malper=www.euronews.com |roja-gihiştinê=2025-03-30 }}</ref> === 29ê adarê === Li Maltepeya Stembolê ji aliyê CHPê ve mîtîngeke girseyî ya qerebalix hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4g3eer4737o |sernav=Turkey protests: Pro-democracy demonstrators return to Istanbul's streets for huge rally |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en-GB }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-nûçe |paşnav=Michaelson |pêşnav=Ruth |tarîx=2025-03-30 |sernav=Turkish opposition leader calls for weekly rallies and deeper economic boycott |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/30/turkish-opposition-leader-calls-for-weekly-rallies-and-deeper-economic-boycott |roja-gihiştinê=2025-04-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Serokê giştî yê CHPê Özgür Özel diyar kiriye ku 2,2 milyon kes tevlî beşdarî mîtîngê bûne. Di mîtîngê de peyama İmamoğlu ji girseyê re hatiye xwendin û İmamoğlu di peyama xwe de wiha gotiye:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/large-crowds-rally-istanbul-over-jailing-citys-mayor-2025-03-29/ |sernav=Large crowds rally in Istanbul over jailing of Erdogan's main rival {{!}}… |malper=archive.ph |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2025-03-29 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20250329125625/https://www.reuters.com/world/middle-east/large-crowds-rally-istanbul-over-jailing-citys-mayor-2025-03-29/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/turkey-hundreds-of-thousands-join-growing-istanbul-protest/a-72082321 |sernav=Turkey: Hundreds of thousands join growing Istanbul protest – DW – 03/29/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en }}</ref> {{Quote|Tirsa min tineye, hûn li pişt min û li kêleka min in. Tirsa min tineye ji ber ku gel yekgirtî ye. Gel li dijî zaliman bi hev re ye. Çiqas bixwazin dikarin min bixin girtîgehê û min bidin dadgeh kirin, gel nîşan daye ku hemî kêmîn û planan bişkînin.|Ekrem İmamoğlu, 2025}} Di heman rojê de, di hevpeyvînekê bi rojnameya [[Le Monde]] ya fransî, [[Özgür Özel]] dibêje ku ew plan dike ku mîtîngên şemiyê li bajarên seranserê Tirkiyeyê bike heftane û mîtîngên din jî her roja çarşemê li Stembolê werin lidarxistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-29 |sernav=Hundreds of thousands demonstrate in Istanbul to defend democracy |url=https://www.lemonde.fr/en/europe/article/2025/03/29/hundreds-of-thousands-protest-in-turkey-to-defend-democracy_6739642_143.html |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en }}</ref> Wezîrê karên navxweyî Ali Yerlikaya, diyar kir ku ji destpêka çalakiyan heta niha nêzîkî 1.900 kes hatine binçavkirin û diyar kiriye ku ji 27ê adarê û vir ve 260 girtî li dadgehan têne darizandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/large-crowds-rally-istanbul-over-jailing-citys-mayor-2025-03-29/ |sernav=Large crowds rally in Istanbul over jailing of Erdogan's main rival {{!}}… |malper=archive.is |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |roja-arşîvê=2025-03-29 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20250329125625/https://www.reuters.com/world/middle-east/large-crowds-rally-istanbul-over-jailing-citys-mayor-2025-03-29/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li Stenbolê piranî di serdegirtinên pêşwext de herî kêm 511 xwendekar hatine binçavkirin û 275 kes ku bi piranî ji xwendevanan pêk hatiye hatine girtin. Li gorî parêzerê tirk Ferhat Güzel, hejmara binçavkiriyan “dibe ku gelek zêdetir” be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/03/29/turkey-opposition-cclls-mass-rally-in-istanbul |sernav=Turkey opposition calls mass rally in Istanbul |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=en }}</ref> Li [[Antalya (parêzgeh)|Antalyayê]] xwepêşandereke ku cil û bergên Pikachu li xwe kiribû di dema ku ji ber êrîşên polêsan direve dîmenên wî hatiye girtin û ev dîmen ji gelek medyayên xwemalî û biyanî ve hatiye parvekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onedio.com/haber/eylemci-pikachu-olayi-nedir-pikachu-neden-gundem-oldu-1282477 |sernav=Bûyera Çalakvan Pikachu çi ye? Çima Pikachu bûye rojev? |malper=Onedio |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=tr |paşnav=Şimşek |pêşnav=Dilara }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/pokemon-pikachu-electrifies-turkey-protests-erdogan-istanbul-antalya-makes-world-take-note-turkiye-imamgolu-2700546-2025-03-28 |sernav=Pikachu electrifies Turkey protests, makes the world take note |malper=India Today |tarîx=2025-03-28 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=en }}</ref> === 30 û 31ê adarê === Serokê giştî yê CHPê Ozgur Ozel bang li gel kir ku mal û xizmetên şîrketên nêzîkî serokomarê hemdem Recep Tayyip Erdogan boykot bikin.<ref name=":2"/> Wezîrê karên hundir Ali Yerlikaya jî diyar kiriye ku ji destpêka xwepêşandanan heta niha 1.879 kes hatine binçavkirin û 260 kes ji aliyê hikûmeta wî ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://turkishminute.com/2025/03/30/turkeys-opposition-pushed-for-early-elections-as-protests-continue1/ |sernav=Turkey's opposition pushes for early elections as protests continue |malper=Turkish Minute |tarîx=2025-03-30 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en-US |paşnav=Minute |pêşnav=Turkish }}</ref> Ji ber betlaneya cejna qurbanê kêmbûna xwepêşanan berdewam kiriye. Xwendekarên Enstîtuya Teknolojiyê ya Îzmîrê di roja yekem a cejnê (30ê adarê) de meşek li dar xistine. Xwendekarên ku ji Göztepeyê heta Karabağlarê meşiyane bi pankart, slogan û bi alayan xwepêşandan lidarxistine. Xwendekarên ku çalakiya rûniştinê pêk anîne daxuyanî dane çapemeniyê û diyar kirine ku ew ê li ber zexta rejîmê serî netewînin û banga berdewamkirina boykota aborî kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ankahaber.net/haber/detay/imamoglu_protestolari_suruyor%E2%80%A6_izmirde_ogrenciler_bayramda_da_eylem_yapti_keyfi_rejimin_sopasina_boyun_egmeyecegiz_230168 |sernav=Xwepêşandanên İmamoğlu berdewam dikin… Xwendekarên Îzmîrê di Cejna Remezanê de bertek nîşan dan: Em ê serî li ber darê rejîma kêfî natewînin |malper=ankahaber.net |roja-gihiştinê=2025-04-01 }}</ref> === 1ê nîsanê === Serokê giştî yê Partiya Tevgera Neteweperest (MHP) Devlet Bahçelî ku hevalbendê Recep Tayyip Erdogan e, diyar kiriye ku ger xwepêşandan berdewam bikin, dibe ku ji aliyê alîgirên hikûmetê ve bertek bêne nîşandan. Herwiha CHP jî bi wê yekê tohmetbar kir ku “nerehetiyan ji bo bêîstîqrara hikûmetê bikar tîne”.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turkishminute.com/2025/04/01/protesters-risk-clash-with-govt-loyalists-erdogan-ally/ |sernav=Protesters risk clash with gov't loyalists: Erdoğan ally |malper=Turkish Minute |tarîx=2025-04-01 |roja-gihiştinê=2025-04-02 |ziman=en-US |paşnav=Minute |pêşnav=Turkish }}</ref> Hatiye ragihandin ku ji destpêka xwepêşandanan heta 1ê nîsanê zêdetirî 2 hezar kes hatine binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/young-turks-drive-protests-against-erdogan-new-generation-seeks-change-2025-04-01/ |sernav="Young Turks drive protests against Erdogan as new generation seeks change" }}</ref> Serdozgeriya Komarê ya Stembolê di derbarê kesên ku li ser medyaya civakî "banga boykotê" kirine de lêpirsîn daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2025/04/01/istanbul-cumhuriyet-bassavciligindan-ekonomik-boykota-sorusturma |sernav=Serdozgeriya Komarê ya Stembolê derbarê 'boykota aborî' de lêpirsîn da destpêkirin. |malper=tr.euronews.com |roja-gihiştinê=2025-04-02 }}</ref> == Bertek == Ekrem İmamoğlu tevî binçavkirina xwe, li hemberî vê yekê daxuyaniyeke li ser medyaya civakî weşand û diyar kir ku ew li dijî zextan serî netewîne û weke muxalefeteke girîng a li dijî rêveberiya heyî ya Tirkiyeyê, dê li ber xwe bidin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tundiya siyasî li Tirkiyeyê]] fivlddh7289o53ae3hkx3dl2qsqu4pe 2070739 2070738 2026-07-10T04:02:35Z KiranBOT 89094 şopandina AMP ji URLan hate rakirin ([[:m:User:KiranBOT/AMP|hûrgulî]]) ([[User talk:Usernamekiran|çewtiyek rapor bike]]) v2.2.9s 2070739 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Xwepêşandanên li dijî hikûmetê li Tirkiyeyê''' yan jî '''xwepêşandana 19ê adarê''' xwepêşandaneke girseyî ye ku piştî girtina şaredarê Şaredarîya Bajarê Mezin a Stembolê [[Ekrem İmamoğlu]] li gelek bajarên Tirkiyê hatiye destpêkirin. Ev xwepêşandanên ku ji aliyê gel ve di 19ê adara sala 2025an de hatiye destpêkirin ji ber pirsgirêkên civakî yên wekê azadiya derbirînê, sansura çapemeniyê û zêdebûna otorîterîzmê têne lidarxistin. Xwepêşandan di despêkê de ji aliyê xwendekarên zanîngehan ve hatine destpêkirin ku piştre li gelek bajar û zanîngehan belav dibe. Li gorî dîmenên ku li ser medyayên civakî hatine parvekirin li hemberê xwepêşandanan gelek êrîş û tundûtijiya polîsan pêk tên ku bi gazên rondikrêj û ava şid êrîşê xwepêşandanan têne kirin. Navenda çalakiyan li ber deriyê Şaredariya Stenbol e. Ji ber ku medyaya Tirkîyê ji aliyê hikûmetê ve têne asteng kirin û nahêle ku xwepêşandandan bide nîşan, xwepêşandan li ser medyaya civakî têne parvekirin û têne organîze kirin. Di nav xwepêşandaran de hem kesên xwedî fikra rastgir û hem jî kesên xwedî fikra çepgir hene. == Paşperdeh == Piştê hilbijartina herêmî ya sala 2019an de Ekrem İmamoğlu wekê şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] hatiye hilbijartin. Piştê 25 salan ku şaredarî ji aliyê partiya desthilatdar a [[Partiya Dad û Geşedanê]] (AKP) dihate birêvebirin derbasî partiya opozîsyona Tirkiyeyê dibe û Ekrem İmamoğlu dibe şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê. Di hilbijartinên herêmî yên sala 2019 û sala 2024an de ku di vê hilbijartina dawî ya sala 2024an de Partiya Komarî ya Gel di nav de şaredariya bajarên [[Stembol]] û [[Enqere]]yê hebû şaredariyên gelek bajarên mezin ku ji piraniya bajarên pêk hatiye bidest dixe. [[Partiya Gel a Komarî]] di van herdû hilbijartinên heremî de li hemberê partiya desthilatdar a [[Recep Tayyip Erdoğan]] serketinên girîng bidestdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/protesters-say-istanbul-mayor-detention-is-blow-democracy-2025-03-19/ |sernav="Protesters say Istanbul mayor detention is a blow to democracy" |malper=Reuters }}</ref> İmamoğlu di mehên beriya binçavkirina xwe de rexneyên xwe yên li ser rêveberiya Recep Tayyip Erdogan zêde kiribû û di encamê de gelek dozên hiqûqî li dijî wî hatibûn vekirin. Di 18ê adara sala 2025an de rojek berê girtina Ekrem İmamoğlu, rêveberiya [[Zanîngeha Stembolê]] dîplomaya wî ya zanîngehê ku 31 sal berê ji zanîngehê mezûn dibe betal dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/03/turkiye-massive-escalation-in-ongoing-crackdown-including-arrest-of-istanbul-mayor/ |sernav=Türkiye: Massive escalation in ongoing crackdown including arrest of Istanbul mayor |malper=Amnesty International |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-03-24 |ziman=en }}</ref> Ger ev biryar ji aliyê dadgehan ve were pejirandin li gorî qanûnên heyî Ekrem İmamoğlu nikare beşdarê hilbijartinên serokomariyê bibe. Nêzîkî 100 kesên ku di nav wan de rojnameger û karsaz hebûn, bi îdîaya sûc ên têkildarî îhaleyên şaredariyê hatine sûcdarkirin û di 22ê adara sala 2025an de Ekrem İmamoğlu û kesên ku bi wî re hatibûn desteserkirin ji aliyê dadgehê ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkish-authorities-order-detention-istanbul-mayor-some-100-others-2025-03-19/ |sernav="Turkey detains Erdogan's main rival in what opposition calls 'coup'" }}</ref> == Xwepêşandan == === 19ê adarê === [[Wêne:2025 Saraçhane Protestoları 02.jpg|thumb|Dîmenek ji Saraçhane ya Stembolê (li ber deriyê Şaredariya Stembolê) ku gel ji bo xwepêşandanan derketiye kolanan.]] Di 19ê adara 2025an de serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî Ozgur Ozel binçavkirina Ekrem İmamoğlu wekê "hewldana derbeyê ya li dijî serokkomarê paşerojê" binav kir û bang li komên mûxalîf kir ku li hemberî vê yekê bibin yek. Çend saet piştê binçavkirina imamoğlu zêdetirî sed xwepêşandar li nêzîkî Midûriyeta Polîsan a Stenbolê kom dibin. Xwepêşandaran sloganên li dijî hikûmeta Erdogan avêtin û bi dengekî bilind piştgirî dan şaredarê girtî. Xwepêşandaran ev bûyer wekê êrîşa li dijî proses û saziyên demokratîk ên li Tirkiyeyê bi nav kirin, hinekan jî weke “derbeya li dijî demokrasiyê” bi nav kirin û diyar kirin ku İmamoğlu bi pêvajoyên rewa yên demokratîk “4 caran Erdogan di hilbijartinan de têk biriye”. Xwepêşandarên din gotin ku ew bawer dikin ku binçavkirin dê piştgiriya gel ji bo İmamoğlu xurtir bike û destnîşan kirin ku heya ku biryar paşve neyê vegerandin ew çalakiyên xwe bidomînin. Di nav kesên ku beşdarî xwepêşandanan bûn de xebatkarên şaredariyê jî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/protesters-say-istanbul-mayor-detention-is-blow-democracy-2025-03-19/ |sernav="Protesters say Istanbul mayor detention is a blow to democracy" }}</ref> Li Saraçhaneyê bi deh hezaran xwepêşandar li dora Şaredariya Stenbolê kom dibin û Ozel di axaftina xwe de bang li girseyê kir ku piştgiriya xwe ya ji bo İmamoglu bidomînin û di axaftina xwe de got, "İmamoğlu serokê paşerojê yê Tirkiyeyê."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/03/protests-turkey-imamoglu-key-erdogan-rival-arrested |sernav=Protests in Turkey as Imamoglu, key Erdogan rival, is arrested - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2025-03-24 |ziman=en }}</ref> Hevjîna Ekrem İmamoglu [[Dilek İmamoğlu]] bang li alîgirên muxalefetê kir ku dengê xwe bilind bikin û wiha got: "Roja ku hikûmet li ser dijberên xwe biryarê bide, roja mirina demokrasiyê ye."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yren8mxp8o |sernav=Ekrem Imamoglu: Protests erupt in Turkey after Erdogan rival arrested |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-03-24 |ziman=en-GB }}</ref> Li ser vê yekê Parêzgeriya Stembolê hemî civînên gel li seranserê bajêr qedexe kir û hêzên ewlehiyê li derdora qereqolê barîkatan danîn. Yekîneyên polîs û wesayitên ava şid rêyên ku diçin navendê girtin. Tevî vê yekê jî bi hezaran xwepêşandar li ber avahiya Şaredariya Stenbolê xwepêşandan lidarxistin û gelekan sloganên wekê “İmamoğlu tu ne bi tenê yî” û "Erdogan, dîktator!" avêtin. Di navbera polîs û xwepêşanderan de gelek pevçûn derketin ku di nav wan de polîsan gaza rondikrêj avêt ser girseya ku li ber Zanîngeha Stenbolê xwepêşandan lidardixistin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kuyper |pêşnav=McKinnon de |tarîx=2025-03-19 |sernav=Video: Protesters Clash With Police in Turkey Over Istanbul Mayor Arrest |url=https://www.nytimes.com/video/world/middleeast/100000010061809/turkey-istanbul-mayor-arrest.html |roja-gihiştinê=2025-03-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> [[Wêne:2025-03-21 METU NCC - 2025 Turkish anti-government protests 03.jpg|thumb|Dîmenek ji xwepêşandana Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn, li Enqereyê.]] Bi deh hezaran kes li ber navenda giştî ya CHPê ya Enqereyê li hev kombûn û bi parlamenterên CHPê re tevlî çalakiyê bûn. Hinek parlementerên CHPê piştî ku hewl dan ku pêvajoya qanûnî ya li meclisê asteng bikin, bi armanca protestoyê meşiyan. Xwendekarên Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn li kampusê meşek lidarxistin û îstifays hikûmetê xwestin. Piştî meşê gelek kesên xwestin ku biçin taxa Kizilayê, ji aliyê gelek barîkat û yekîneyên polîsan ên li ser rêya Eskîşehîrê ve hatin astengkirin û polîsan bi gaza rondikrêj êrîşê xwendekaran kirin. === 20ê adarê === Di 20ê adarê ve li gelek bajar û navçeyên mezin xwepêşandanên girseyî hatin lidarxistin. Di serî de [[Stenbol]], [[Enqere]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/547203/ankarada-gozalti-operasyonlarini-protesto-eden-kitle-eski-meclis-binasina-yurudu |sernav="Girseya ku operasyonên binçavkirinê yên li Enqereyê protesto kirin heta ber avahiya Parlamenta kevin meşiyan" }}</ref> û [[Îzmîr]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/547197/izmirliler-irade-gaspina-karsi-sokaktaydi-saraylariyla-saltanatlariyla-gidecekler |sernav="Gelê Îzmîrê li dijî desteserkirina vîna xwe li kolanan bû" }}</ref>, [[Edene]], [[Semsûr]], [[Dîlok]], [[Afyonkarahisar|Afyon]], [[Axsere (parêzgeh)|Axsaray]], [[Amasya]], [[Antalya]], [[Artvin]], [[Aydîn]], [[Bolu]], [[Şişli]], [[Samsun]], [[Manavgat]], [[Ayvalık]], [[Eskişehir]], [[Mêrsîn]], [[Muğla]], [[Meletî]], [[Didim]], [[Denizli]], [[Manisa]], [[Qonye]]<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-20 |sernav=Li Konyayê binçavkirina Ekrem Îmamoglû hat protestokirin |url=https://www.ensonhaber.com/gundem/konyada-ekrem-imamoglunun-gozaltina-alinmasi-protesto-edildi |roja-gihiştinê=2025-03-25 |xebat=Ensonhaber |ziman=tr-TR }}</ref>, [[Kirikkale]], [[Karabük]], [[Niğde]], [[Qeyserî]], [[Ordu]], [[Erzirom]], Trabzon û li Rîzeyê xwepêşandan hatin lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://halktv.com.tr/gundem/rizede-erdogani-cok-kizdiracak-sarki-sozlere-dikkat-sokaklar-inledi-923527h |sernav=Strana ku Erdogan hêrs bike li Rîzeyê: Bala xwe bidin gotinan! Li kolanê deng veda |malper=Halk TV |tarîx=2025-03-22 |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr |archive-date=2025-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250322222322/https://halktv.com.tr/gundem/rizede-erdogani-cok-kizdiracak-sarki-sozlere-dikkat-sokaklar-inledi-923527h |url-status=dead }}</ref> Hevserokên Giştî yên DEMê Tulay Hatîmogullari û Tuncer Bakirhan di pîrozbahiya [[Newroz]]a li [[Wan]] û li [[Bidlîs]]ê diyar kirin ku bûyerên vê dawiyê ne hiqûqî ye û derbeyek li dijî demokrasiyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.demparti.org.tr/tr/bakirhan-imamogluna-yapilan-operasyon-siyasidir-barisin-tartisildigi-bir-surecte-bu-operasyonlardan-vazgecilmelidir/21828/ |sernav=Bakirhan: Operasyona li dijî Îmamoglû siyasî ye, divê di heyama ku behsa aştiyê tê kirin de dest ji van operasyonan berdin. |malper=demparti.org.tr |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.demparti.org.tr/tr/hatimogullari-bu-operasyonla-istanbul-da-yasayan-kurt-istanbulun-yonetimine-giremez-diyorlar-bunu-asla-kabul-etmiyoruz/21829/ |sernav=Hatimogullari: Dibêjin bi vê operasyonê kurdên li Stenbolê dijîn nikarin bikevin rêveberiya Stenbolê; Em tu carî vê qebûl nakin |malper=demparti.org.tr |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref> [[Wêne:Saraçhane’de direniş.jpg|thumb|Dîmenek ji xwepêşandanên li Saraçhane ya Stenbol.]] Di heman rojê de li gelek zanîngehan ku di nav wan de Zanîngeha Stenbolê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/i%CC%87stanbul-%C3%BCniversitesi-%C3%B6%C4%9Frencilerinin-protestolar%C4%B1-s%C3%BCr%C3%BCyor/a-71986346 |sernav=İstanbul Üniversitesi öğrencilerinin protestoları sürüyor – DW – 20.03.2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref> Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê, Zanîngeha Teknîkî ya Yıldızê, Zanîngeha Yeditepeyê, Zanîngeha Marmarayê, Zanîngeha Tirkî-Almanî, Zanîngeha Galatasarayê, Zanîngeha Stenbolê ya Cerrahpaşayê, Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn a Stenbolê, Zanîngeha Havettepeyê, Zanîngeha Bahçeşehîrê, Zanîngeha Bîlgîyê, Zanîngeha Nehê Îlonê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.24saatgazetesi.com/dokuz-eylul-universitesinde-ogrenci-eylemi-10-gozalti |sernav=Dokuz Eylül Üniversitesi’nde öğrenci eylemi: 10 gözaltı |malper=24 Saat Gazetesi |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref> Zanîngeha Egeyê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gercekizmir.com/haber/Ege-Universitesi-nde-Imamoglu-gerginligi-Ogrenciler-karsi-karsiya/168168 |sernav=Ege Üniversitesi'nde İmamoğlu gerginliği: Öğrenciler karşı karşıya! |malper=www.gercekizmir.com |roja-gihiştinê=2025-03-25 }}</ref> Zanîngeha Bîlkentê, Zanîngeha Kocaeliyê, Zanîngeha Anadolûyê, Zanîngeha Enqereyê, Zanîngeha Gaziyê, Zanîngeha Akdenîzê, Zanîngeha Mersînê, Zanîngeha Eskîşehir a Osmangaziyê, Zanîngeha Selçukê, Zaningeha Koçê, Zanîngeha Trakyayê, Zanîngeha Namık Kemal, Zanîngeha Aydîn ya Adnan Menderes,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mansetaydin.com/haber/24190211/aydinda-ust-duzey-onlem |sernav=Aydın’da üst düzey önlem! - Manşet Aydın |malper=www.mansetaydin.com |roja-gihiştinê=2025-03-25 }}</ref> Zanîngeha Sabanciyê, Zanîngeha Demokrasiyê ya Îzmîrê, Zanîngeha Teknîkî ya Gebzeyê, Zanîngeha Aboriyê ya Îzmîrê, Zanîngeha Muğla ya Sıtkı Koçmanê, Zanîngeha Kadir Hasê, Enstîtuya Teknolojiyê ya Îzmirê û li Zanîngeha Bosforê çalakî û xwepêşandan hatin lidarxistin. Polîsan bi gaza rondikrêj, ava şid û hêza fizîkî êrîşê xwepêşandanên li zanîngehan kirin. Xwepêşandereke jin a li Zanîngeha Kocaeliyê ji ber lêdana polêsan pozê wê şikest û 6 kes hatin binçavkirin. Her wiha tundiya polîsan a di dema protestoyên li [[Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn]] de bal kişandiye û hatiye îdîakirin ku guleyên plastîk ji aliyê polîsan ve hatine bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diken.com.tr/odtude-protestolara-biber-gaziyla-mudahale/ |sernav=ODTÜ'de polis protestolara biber gazı sıktı - Diken |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr |paşnav=Gök |pêşnav=Fazlı }}</ref> Ji ber boykotê li piraniya zanîngehan perwerdehiya xwendekaran hatine betalkirin. Kampusa Tandogan a li [[Zanîngeha Enqereyê]] bi barîkatên polîsan hatiye dorpêçkirin û ji bo hinek xwendekaran ketina kampusê hatiye qedexekirin, xwendevanên din jî bi kontrolkirina nasnameyan derbasê kampûsa zanîngehê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/547173/ankara-universitesinde-ogrencilere-polis-mudahalesi |sernav=Ankara Üniversitesi öğrencilerinin Güvenpark'a gitmesine izin verildi - Evrensel |malper=www.evrensel.net |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr-TR }}</ref> Di xwepêşandaneke girseyî ya li ber Balyozxaneya Tirk a li Londonê de, endamên Partiya Karkerên Tirk û Navenda Piştevaniya Civaka Kurd a Tirkiyeyê pankartên şermezarkirina polîtîkayên sînordar ên dewleta tirk bilind kirin. Li Almanyayê bi çalakiyên girseyî yên li Berlîn û Stuttgartê ji aliyê dîasporaya tirk ve hatiye organîzekirin, bang hate kirin ku dewletên Ewropayê li dijî zextên hikûmetê yên li Tirkiyeyê zêdetir gavan bavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniposta.de/almanyada-turkiyedeki-demokrasi-mucadelesine-destek-buyuyor/ |sernav=Almanya’da, Türkiye’deki demokrasi mücadelesine destek büyüyor |malper=YeniPosta |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr |paşnav=Yeniposta |pêşnav= }}</ref> === 21ê adarê === Xwepêşandan li gelek bajarên ku di nav de Stenbol, Îzmîr û Enqereyê zêde dibin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-criticises-opposition-leaders-call-streets-over-mayors-detention-2025-03-21/ |sernav="Tense protests grow in Turkey over Istanbul mayor's detention" }}</ref> û li bajarên din ên wekş Qonya, Nîgde, Trabzon û Edeneyê belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ankahaber.net/haber/detay/konyada_ekrem_imamogluna_destek_eylemi_228345 |sernav=Konya’da Ekrem İmamoğlu'na destek eylemi |malper=ankahaber.net |roja-gihiştinê=2025-03-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tele1.com.tr/nigde-imamoglu-icin-sokakta/amp |sernav=Niğde İmamoğlu için sokakta! |malper=Tele1 Gerçekleri İzleyin |tarîx=2025-03-21 |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref> === 22ê adarê === Di 22ê adarê de xwepêşandanên li seranserê Tirkiyeyê berdewam kirin. Berdewamiya binçavkirina İmamoğlu seferberiyên li dijî hikûmetê ku beriya niha li bajarên mezin berdewam kiribûn, zêde dibin. Xwepêşandan ji aliyê partiyên opozisyonê, sendîkayên karkeran, komên mafên sivîl û hemwelatiyên asayî ve hatin birêvebirin, hemiyan nerazîbûna xwe li hember kiryarên otorîter ên hikûmeta Recep Tayyîp Erdogan diyar kirine. Ev xwepêşandan di rojên berê de hatin destpêkirin lê di 22ê adarê de xwepêşandan gihişte asta herî qerebalix. Di xwepêşandanan de xwepêşanderan daxwaza serbestberdana Ekrem İmamoğlu kirin û daxwaza rawestandina tevdbîrên hikûmetê kirin ku ew nedemokratîk dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.protothema.gr/2025/03/22/enough-is-enough-say-the-turks-who-are-increasing-in-the-protests-show-of-force-by-erdogan/ |sernav="Enough is enough," say the Turks who are increasing in the protests - Show of force by Erdogan |malper=ProtoThema English |tarîx=2025-03-22 |roja-gihiştinê=2025-03-26 |ziman=en |paşnav=admin }}</ref> Stenbol dibe navenda xwepêşandanên mezin û li navçeyên wekê Saraçhane, Beşîktaş, Kadıkoy û li Şîşliyê gel derdikevin qadan. Lê belê li Qada Taksîmê ku cihekî dîrokî ye, ji aliyê hêzên polîsan ve hatiye astengkirin û nehiştin ku li wir xwepêşandan çêbin. Tevî vê yekê jî xwepêşanderan li deverên din pankart hilgirtin û dirûşmên "Susma, sustukça, sira sana gelecek" ("Bêdeng nemînin, hûn çiqas bê deng bin wê dora we be!"), "Hükümet istifa!" ("Hikûmet, îstifa bike!"), "Hak, hukuk, adalet!" ("Maf, hiqûq, edalet!"), hinek xwepêşandarên din jî bi lêdana potan ji balkonên xwe beşdarê xwepêşandanê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yackley |pêşnav=Ayla Jean |tarîx=2025-03-22 |sernav=Turkey detains hundreds of protesters as demonstrations over mayor’s arrest intensify |url=https://www.ft.com/content/643368db-038a-4da0-91ad-adf241b42016?utm_source=chatgpt.com |roja-gihiştinê=2025-03-26 |xebat=Financial Times }}</ref> Tevî xwepêşandana pir aştiyane ya xwepêşaran, dema ku hêzên ewlehiyê hewl dan ku girseyê belav bikin, tengezarî zû zêde bûn, hêzên dewletê bi hinceta kombûnên neqanûnî û tevliheviya giştî êrîşê xwepêşaran kirin û ev jî dibe sedema tengezariya di navbera xwepêşandar û polîsan. Bersiva polîsan bi tundî bû ku gaza rondikrêj, guleyên lastîkî û ava şid li dijî xwepêşanderên ku nexwestin derkevin bikar anîn. Li Kembera Bozdoxanê ku bi hezaran kes li dijî hişyariyên dewletê kom bûn, pevçûnên dijwar qewimîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ankahaber.net/haber/detay/sarachaneden_taksime_yurumek_isteyenlere_bozdogan_kemerinde_yine_biber_gazli_polis_mudahalesi_228397 |sernav=Saraçhane’den Taksim’e yürümek isteyenlere Bozdoğan Kemeri’nde yine biber gazlı polis müdahalesi |malper=ankahaber.net |roja-gihiştinê=2025-03-26 }}</ref> Gelek kes bi avêtina şûşeyên plastîk, bi sloganên li dijî hikûmetê û bilindkirina alayên partiyên opozîsyonê, bi taybetî nî bilindkirina alayên Partiya Gel a Komarî (CHP) bersiv dane êrîşên polîsan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsls.com/news/world/2025/03/22/detained-istanbul-mayor-faces-2nd-day-of-questioning-as-protests-intensify/?utm_source=chatgpt.com |sernav=Prosecutors request formal arrest of Istanbul mayor and top challenger to Turkey's Erdogan |malper=WSLS |tarîx=2025-03-22 |roja-gihiştinê=2025-03-26 |ziman=en |paşnav=Press |pêşnav=Associated }}</ref> Li Îzmîrê, di vîdyoyên ku li ser medya civakî hatine parvekirin tenê dîtin ku polês xwepêşandaran bincav dikin û bi tundî êrîşê xwepêşaran dikin.<ref>{{Jêder |paşnav=Halktv |sernav=İzmir’de, genç kadını darp eden kişinin Hayati K. olduğu ortaya çıktı: Şirket işine son verdi! |tarîx=2025-03-22 |url=https://www.youtube.com/watch?v=L8vIsCkbAik |roja-gihiştinê=2025-03-26 }}</ref> Li gelek bajar û li paytext Enqereyê xwepêşandan hatin lidarxistin û girseya gel û nûnerên CHPê ji bo daxwaza edaletê xwestin li Enqereyê ber bi meclisê Tirkiyeyê ve bimeşin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazeteoksijen.com/turkiye/chp-milletvekilleri-tbmmden-birinci-meclise-yurudu-237917 |sernav=CHP milletvekilleri TBMM'den Birinci Meclis'e yürüdü |malper= |tarîx=2025-03-21 |roja-gihiştinê=2025-03-26 |ziman=tr-TR |paşnav=Oksijen |pêşnav=Gazete }}</ref> Polîsan rêyên serekeyên ku ber bi meclisê ve diçûn girtin û nehiştin ku xwepêşandar bigihêjin avahiya parlamentoyê ku bi giranî ji aliyê yekeyên din ên polîsan ve hatibû dorpêçkirin. Li Îzmîrê ku sêyemîn bajarê herî mezin e, bi hezaran kes herikîn qada Lozanê û dest bi meşa ber bi Alsancakê ve kirin. Di heman demê de xwepêşandaran guh nedan qedexeya xwepêşandanên ku ji bo 5 rojan ji aliyê Parêzgeriya Îzmîrê hatibû destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/547283/izmirde-binler-valilik-yasagini-tanimayarak-alsancaka-yurudu |sernav="Thousands of people in İzmir marched to Alsancak, disregarding the governor's ban" }}</ref> Bi zêdebûna xwepêşandanan re, Wezareta Navxweyî ya Tirkiyê ragihand ku di pevçûnên şevê din de herî kêm 343 kes ji aliyê polîsan ve hatine binçavkirin. Wezaretê îdia kir ku hêzên ewlehiyê li gorî qanûnên nîzama giştî tevdigerin, bi hinceta ku hinek xwepêşander "reftarên provokatîf û tundûtûjiyê" dikin ku mudaxeleya polîsan ferz dike. Lêbelê rêberên opozîsyonê û rêxistinên mafên mirovan hikûmet bi zora zêde tawanbar kirin û dane zanîn ku gelek ji wan kesên hatine girtin xwenîşandarên aştiyane bûn ku mafê xwe yê destûrî ji bo kombûna azad bikar tînin. Li Qada Guvenpark a Enqereyê û di operasyonên ku ji aliyê hêzên dewletê ve hatiye pêkanîn de 41 xwepêşanderên ku di nav wan de parêzer jî hebûn hatin binçavkirin û ji van 41 kesan ji bo 31 kesan biryara girtinê hatiye dayîn. Ji 22 xwepêşandarên xwendekar ên ku hatibûn binçavkirin, 7 xwendekarên keç ji aliyê polêsan ve bi zorê hatine tazîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ankara'daki 'İmamoğlu' eylemlerinde 41 gözaltı: 7 kadın öğrenciye çıplak arama! |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/ankaradaki-imamoglu-eylemlerinde-41-gozalti-7-kadin-ogrenciye-2311961 |roja-gihiştinê=2025-03-26 |ziman=tr }}</ref> Parêzgeriya Stenbolê ragihandiye ku çûn û hatina Stenbolê hatiye qedexekirin û wiha got: “Kes, kom û wesayîtên ji navçeyên parêzgeha me yan parêzgehên cîran ku bi rêya bikaranîna rêya parêzgeha me îhtîmal e bi awayekî ferdî yan jî bi awayekî komî tevlî kiryarên neqanûnî bibin, rê nadin ku derbasî parêzgeha me bibin û derkevin.”<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.istanbul.gov.tr/basin-aciklamasi-2025-23 |sernav=T.C. İstanbul Valiliği - Basın Açıklaması (2025-23) |malper=www.istanbul.gov.tr |roja-gihiştinê=2025-03-26 }}</ref> === 23ê adarê === Serokê Giştî yê RTUKê Ebubekir Şahîn qenalên televîzyonan tehdît kir û li ser Xê û got, eger li dijî qanûnê weşanê bikin û gel bixin kolanan, dibe ku heta rawestandina weşanê û bi betalkirina lîsansên wan qenal bêne cezakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odatv.com/guncel/rtuk-uyardi-eylem-yayinlari-kesildi-120091618 |sernav=Serokê RTUKê qenalan tehdît kir }}</ref> Di encamê de hinek qenalên wekê SZC TV û Halk TV weşana xwe ya zindî ya mitîng û xwepêşandanên li avahiya Şaredariya Bajarê Mezin (piranî Saraçhane) dane sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odatv.com/guncel/rtuk-uyardi-eylem-yayinlari-kesildi-120091618 |sernav=RTÜK uyardı: Eylem yayınları kesildi |malper=Odatv |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=tr |paşnav=Odatv }}</ref> Li hemberê vê yekê bi milyonan kes dîmenên xwepêşandanan bi awayeke hemdem li hesabên medyaya civakî yên Îmamoglû û CHPê hatin weşandin ku xwepêşandandan ji aliyê bi milyonan kesan ve hatiye temaşekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://10haber.net/gundem/turkiye-bunu-da-gordu-rtuk-tehdit-etti-kanallar-canli-yayini-kesti-591308/ |sernav=Tirkiyeyê jî ev dît: RTUK'ê gef xwar, kanal weşana zindî qut kirin, Tirkiyeyê li ser medyaya civakî li mîtîngê temaşe kir! |malper=10haber.net |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=tr-TR }}</ref> Weşanên zindî yên bi rêya medyayên civakî bi awayeke hemdem gihişte 4,3 milyon kesan. Piştî bangên li ser medyaya civakî ya ji bo boykotkirina marqeyên girêdayî AKPê û her wiha karsazên biçûk ên ku alîkariya xwepêşanderan red kirin û tiştan nedifirotin wan, serokê giştî yê CHPê Özgür Özel van marqeyan û şîrketên medyayê hişyar kir û anî ziman dê ew ji aliyê gel ve werin boykot kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://halktv.com.tr/gundem/ozgur-ozelden-merkez-medyaya-boykot-cagrisi-923931h |sernav=Özgür Özel banga boykotkirina medyaya navdendî kir. |malper=Halk TV |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=tr }}</ref> Li gorî demjimêra herêmî Ekrem İmamoğlu saet di 12:20 şevê de bi biryara dadgehê hate girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkish-court-jails-istanbul-mayor-pending-trial-2025-03-23/ |sernav="Turkish court jails Istanbul mayor pending trial" }}</ref> Dadgeha Cezayê ya Stenbolê biryara girtina wî bi tawana gendelî û bi tawana ji bo bi hevkariya bi kurdan re ku ji bo hilbijartinan li bajaran hatibûn kirin hate girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-mayor-jailed-istanbul-f962743f724f00a318f84ffaed7f58de |sernav=Turkish court orders Erdogan rival jailed pending trial on corruption charges as protests grow |malper=AP News |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en }}</ref> Îmamoglû van îdiayên gendeliyê red kir, got ev îdia bêbingehin û girtina xwe wekê biryareke siyasî bi nav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bild.de/politik/ausland-und-internationales/tuerkei-u-haft-fuer-erdogan-rivale-imamoglu-eskaliert-nun-die-gewalt-67dfb4b94682b874e385690c |sernav=Türkei: U-Haft für Erdogan-Rivale Imamoglu! Eskaliert nun die Gewalt? |malper=bild.de |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=de }}</ref> Li gorî saeta herêmî saet di 10:49an de, piştî ku piraniya dengên hilbijartinên seretayî hatin jimartin, CHPê li Xê ragihand ku berbijarê wan ê serokomariyê ji bo hilbijartina serokomariyê ya pêşerojê Ekrem Îmamoglu ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/herkesicinCHP/status/1903896913189245062 |sernav="CHP on X: ""Yolumuz uzun, heyecanımız yüksek, gençliğimiz var!" #Başlıyoruz" / X" }}</ref> Di heman rojê de li Vallettayê ji aliyê welatiyên tirk ên li Maltayê ve li dijî girtina İmamoğlu çalakiyeke hate lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofmalta.com/article/watch-turkish-residents-hold-valletta-protest.1107003 |sernav=Watch: Turkish residents hold Valletta protest over Opposition leader's arrest |malper=Times of Malta |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en-gb |paşnav=Galdes |pêşnav=Marc }}</ref> === 24ê adarê === Wezîrê karên hundir Alî Yerlîkaya diyar kir ku polêsên tirk ji destpêka xwepêşandanên 19ê adarê vir ve hezar û 133 kes desteser kirine. Di nav kesên ku hatine desteserkirin de wênegirekî Agence France-Presse û 9 rojnamevanên tirk jî hene ku li gelek bajaran xwepêşandan dişopandin ku sedema girtina wan ne diyar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-detains-nine-journalists-over-protests-against-istanbul-mayors-arrest-2025-03-24/ |sernav="Turkey detains more than 1,000 in protests since Istanbul mayor's arrest, minister says" }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/turkey-erdogan-calls-protests-a-movement-of-violence/live-72017324 |sernav=Turkey: Erdogan calls protests a 'movement of violence' – DW – 03/24/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en }}</ref> Di heman demê wezîrê karên hundir îdîa kiriye ku di çalakiyan de 123 polês birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/turkey-protesters-met-with-tear-gas-and-rubber-bullets-at-rallies-after-presidents-main-rival-jailed-13334597 |sernav=Turkey protests: 1,133 detained amid unrest over president's main rival being jailed |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en }}</ref> Xê diyar kiriye ku ew li dijî gelek biryarên dadgeha rayedarên tirk ên ji bo blokekirina zêdetirî 700 hesabên li dijî hikûmetê ku di nav wan de gelek saziyên nûçeyan, rojnamevan û siyasetmedarên li Tirkiyeyê hene, nerazîbûna xwe nîşan dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-istanbul-mayor-protest-journalists-detained-erdogan-f6e803ab00ce86097aba78b3a94ef061 |sernav=Turkey detains journalists as protests grow over the jailing of key Erdogan rival |malper=AP News |tarîx=2025-03-24 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en }}</ref> Opozisyona Tirkiyê banga boykotkirina şîrketên xwediyên şîrketan nêzîkî hikûmetê ne û qenalên televîzyonên ku dîmenên xwepêşandanan sansûr dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rfi.fr/fr/europe/20250325-turquie-l-opposition-appelle-au-boycott-de-m%C3%A9dias-et-de-marques-jug%C3%A9s-pro-gouvernementaux |sernav=Turquie: l’opposition appelle au boycott de médias et de marques jugés pro-gouvernementaux |malper=RFI |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/fr/vid%C3%A9o/20250325-turquie-l-opposition-appelle-au-boycott-des-m%C3%A9dias-pro-erdogan |sernav=Turquie : l'opposition appelle au boycott des médias pro-Erdogan |malper=France 24 |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=fr }}</ref> === 25ê adarê === Di 25ê adarê de, dadger biryara girtina 7 rojnamevanan daye ku di nav wan de rojnamevanê Agence France-Presse Yasîn Akgul jî hebû ku ji aliyê rayedaran ve bi beşdarbûna mîtîngeke neqanûnî hatine sûcdarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.liberation.fr/international/europe/turquie-un-juge-ordonne-lincarceration-de-sept-journalistes-dont-un-photographe-de-lafp-20250325_VCDMZJULZJE2NGJJ3MTHU7APHI/ |sernav=Turquie : un juge ordonne l’incarcération de sept journalistes dont un photographe de l’AFP |malper=Libération |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr |paşnav=LIBERATION |paşnav2=AFP }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rfi.fr/fr/europe/20250325-manifestations-en-turquie-le-gouvernement-accentue-la-r%C3%A9pression-et-fustige-des-provocateurs |sernav=Manifestations en Turquie: le gouvernement accentue la répression et fustige des «provocateurs» |malper=RFI |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr }}</ref> Li gorî belgeya dadgehê, ew bi îdiaya "Di dema xwepêşandanê de tevî hişyarkirinê jî belav nebûne" hatine sûcdarkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turks-vow-protest-even-erdogan-says-show-will-end-2025-03-25/ |sernav="Turks say they will carry on with protests as Erdogan says 'show' will end" }}</ref> Agence France Presse banga serbestberdana rojnamevanê xwe kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffingtonpost.fr/international/article/turquie-apres-les-manifestations-l-afp-appelle-a-la-liberation-d-un-de-ses-photographes_247940.html |sernav=« Il ne manifestait pas » : l’AFP appelle la Turquie à libérer son photographe incarcéré |malper=Le HuffPost |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lopinion.fr/international/en-turquie-la-contestation-evolue-pour-le-huitieme-soir-consecutif |sernav=En Turquie, la contestation se poursuit pour le huitième jour consécutif |malper=l'Opinion |tarîx=2025-03-26 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr }}</ref> Biryara dadgeh a ku rojnamevan dide girtin ji aliyê Rojnamegerên Sinornenas ve wekê "skandal" hatiye binavkirin û Sendîkaya Wêne-Rojnamegerên Tirkiyeyê jî vê girtinê wekê "derqanûnî, bêwijdanî binavkirine û diyar kirine ku ev yek nayê qebûlkirin".<ref name="Michaelson2025">{{Jêder-nûçe |paşnav=Michaelson |pêşnav=Ruth |tarîx=2025-03-25 |sernav=Eight journalists covering anti-government protests held in Turkey |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/25/eight-journalists-covering-anti-government-protests-held-in-turkey |roja-gihiştinê=2025-03-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman demê xwepêşandaran diyar kirin ku tevî hemî girtinên girseyî ew ê li dijî hikumetê çalakiyên xwe bidomînin.<ref name=":0"/> Wezîrê Karên Hundir ê Tirkiyeyê Alî Yerlîkaya diyar kiriye ku di hefteya dawî de hezar û 418 kes hatine binçavkirin.<ref name="Michaelson2025"/> Wî di parvekirinekê li ser X gotiye: "Tu tawîz ji wan kesên ku hewla terorkirina kolanan, êrişî nirxên me yên neteweyî û exlaqî û polîsên me dikin, nayê dayîn" ku di vê daxuyaniya xwe de biryara êrîşên berdewam ên li dijî xwepêşadar daye.<ref name="Michaelson2025"/> Di heman demê de wî eşkere kiriye ku di xwepêşandanan de hezar û 418 kes hatine desteserkirin û heta niha 979 kes hatine girtin û 478 kes jî dê îro sewqê dezgehên dadwerî bên kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.iz.ru/en/1859794/2025-03-25/turkey-number-detained-protesters-has-exceeded-1400 |sernav="The number of detained protesters in Turkey has exceeded 1,400" }}</ref> Di heman rojê de parêzgerê Enqereyê qedexeya kombûnên li Enqereyê heta 1ê nîsanê dirêj kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/turquie/contestation-en-turquie-l-interdiction-de-rassemblement-a-ankara-prolongee-jusqu-au-1er-avril_7150827.html |sernav=Contestation en Turquie : l'interdiction des rassemblements à Ankara prolongée jusqu'au 1er avril, sept journalistes incarcérés |malper=Franceinfo |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr-FR }}</ref> === 26ê adarê === Serokê Giştî yê CHPê [[Özgür Özel|Ozgur Ozel]] li Girtîgeha Sîlîvriyê ya li rojavayê Stenbolê bi Ekrem Îmamoglu re 2 saetan hevdîtinek pêk anî. Wî Îmamoglû û du siyasetmedarên din ên girtî yên CHPê weke "sê şêrên li hundir binavkiriye û aniye ziman ku ew bi xwe, bi malbatên xwe û bi hevkarên xwe serbilind in û netirsin". Piştî hevdîtinê Ozel got ku ew ê li şûna Îmamoglu kesekî şaredarê Şaredariya Stenbolê erkdar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-imamoglu-ozel-prison-protests-journalists-erdogan-09b7acd5a4c3d71eb07d6a9956a219fd |sernav=Turkey's opposition leader visits jailed Erdogan challenger Istanbul Mayor Ekrem Imamoglu |malper=AP News |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkeys-opposition-elects-interim-istanbul-mayor-after-jailing-2025-03-26/ |sernav=Turkey's opposition elects interim Istanbul mayor after jailing {{!}} Reu… |malper=archive.is |tarîx=2025-03-26 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |roja-arşîvê=2025-03-26 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20250326134557/https://www.reuters.com/world/middle-east/turkeys-opposition-elects-interim-istanbul-mayor-after-jailing-2025-03-26/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî kombun a meclîsa Şaredariya Stenbolê, Nûrî Aslan ku di meclîsa ji 314 kesan pêk tê de 177 deng bi dest xistiye, wekê şaredarê nû ya Stenbolê hatiye hilbijartin.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/26/istanbul-elects-aslan-interim-mayor-amid-ongoing-protests-over-imamoglu |sernav=Istanbul elects Aslan interim mayor amid ongoing protests over Imamoglu |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en }}</ref> Di 26ê mehê de ji aliyê sendîkayan û komên xwendekaran ve hinek girtinên din jî hatin ragihandin lê ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hêjmarên rojane nehatiye parvekirin. === 27 û 28ê adarê === BBCyê ragihandiye ku nûçegihanê wan Mark Lowen ji ber ku roja borî xwepêşandanên Stenbolê dişopand hatibû binçavkirin, ji Tirkiyê hatiye dersinorkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly34rg5ee5o |sernav=BBC reporter arrested and deported from Turkey |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman rojê de dadgehê Yasîn Akgul û 6 rojnamevanên din ên ku di şopandina xwepêşandanan de hatibûn girtin serbest berda û RTUKê jî bi hinceta ku di şopandina xwepêşandanan de tehrîk kiriye, 10 roj cezayê qedexeya weşanê li ser televîzyona Sözcüyê birî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/europe/20250327-turkish-court-frees-afp-journalist-as-police-break-up-campus-protest |sernav=Turkish court frees AFP journalist as police crack down on protests |malper=France 24 |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka çalakiyan heta 27ê adarê 1.879 kes hatin binçavkirin û 260 kes jî hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yerlikaya-dan-protesto-aciklamasi-bin-879-gozalti-260-tutuklama-305893 |sernav=Yerlikaya'dan protesto açıklaması: Bin 879 gözaltı, 260 tutuklama |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.courrierinternational.com/depeche/turquie-le-pouvoir-tente-d-eteindre-la-contestation.afp.com.20250327.doc.382z3cp.xml |sernav=Turquie: le pouvoir tente d'éteindre la contestation |malper=Courrier international |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-recep-tayyip-erdogan-ekrem-imamoglu-istanbul-protests-362e0b6f4a80f3b1f4051ae0147c9e46 |sernav=Police use force to break up protests at a university in Turkey's capital |malper=AP News |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en }}</ref> Parêzerê Ekrem İmamoğlu di saetên destpêkê yên 28ê adarê de ji aliyê rayedarên tirk ve hatibû binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2025/03/27/tutuklu-ibb-baskani-imamoglunun-avukati-pehlivan-gozaltina-alindi |sernav="Parêzerê Şaredarê İmamoğlu, Pehlîvan hat binçavkirin |malper=tr.euronews.com |roja-gihiştinê=2025-03-28 }}</ref> Di heman demê de parêzgerê İmamoğlu careke din dîsa di heman rojê de hatiye berdan. Ekrem İmamoğlu li ser hesabê xwe yê Xê wiha got: "Wekê ku darbeya demokrasiyê têr nekiriye, mexdûrên vê derbeyê jî nikarin xwe biparêzin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-detains-lawyer-jailed-istanbul-mayor-main-opposition-party-says-2025-03-28/ |sernav=Turkey detains lawyer of jailed Istanbul mayor, main opposition party… |malper=archive.is |tarîx=2025-03-28 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |roja-arşîvê=2025-03-28 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20250328080713/https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-detains-lawyer-jailed-istanbul-mayor-main-opposition-party-says-2025-03-28/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî Sendîkaya Rojnamegerên Tirkiyê, 2 rojnamevanên din ên ku xwepêşandanan dişopînin, Elîf Bayburt ku di Ajansa Nûçeyan a Etkinê de dixebitiya û Nîsa Sûda Demîrel jî nûçegîhanê malpera nûçeyan a Evrenselê ye di 28ê adarê de hatine girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-28 |sernav=En Turquie, l’avocat du maire d’Istanbul, Ekrem Imamoglu, a été libéré |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2025/03/28/en-turquie-l-avocat-du-maire-d-istanbul-ekrem-imamoglu-a-ete-libere_6587094_3211.html?_staled_=1 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.liberation.fr/international/turquie-lavocat-du-maire-distanbul-a-ete-arrete-20250328_FCO5N4CZONCFHMZ5RMM7MVQZUY/ |sernav=Turquie : l’avocat du maire d’Istanbul à son tour arrêté |malper=Libération |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=fr |paşnav=LIBERATION |paşnav2=AFP }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/my-europe/2025/03/28/two-turkish-journalists-detained-as-protests-over-imamoglus-arrest-continue |sernav=Two Turkish journalists detained as protests over İmamoğlu's arrest continue |malper=www.euronews.com |roja-gihiştinê=2025-03-30 }}</ref> === 29ê adarê === Li Maltepeya Stembolê ji aliyê CHPê ve mîtîngeke girseyî ya qerebalix hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4g3eer4737o |sernav=Turkey protests: Pro-democracy demonstrators return to Istanbul's streets for huge rally |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en-GB }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-nûçe |paşnav=Michaelson |pêşnav=Ruth |tarîx=2025-03-30 |sernav=Turkish opposition leader calls for weekly rallies and deeper economic boycott |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/30/turkish-opposition-leader-calls-for-weekly-rallies-and-deeper-economic-boycott |roja-gihiştinê=2025-04-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Serokê giştî yê CHPê Özgür Özel diyar kiriye ku 2,2 milyon kes tevlî beşdarî mîtîngê bûne. Di mîtîngê de peyama İmamoğlu ji girseyê re hatiye xwendin û İmamoğlu di peyama xwe de wiha gotiye:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/large-crowds-rally-istanbul-over-jailing-citys-mayor-2025-03-29/ |sernav=Large crowds rally in Istanbul over jailing of Erdogan's main rival {{!}}… |malper=archive.ph |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2025-03-29 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20250329125625/https://www.reuters.com/world/middle-east/large-crowds-rally-istanbul-over-jailing-citys-mayor-2025-03-29/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/turkey-hundreds-of-thousands-join-growing-istanbul-protest/a-72082321 |sernav=Turkey: Hundreds of thousands join growing Istanbul protest – DW – 03/29/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en }}</ref> {{Quote|Tirsa min tineye, hûn li pişt min û li kêleka min in. Tirsa min tineye ji ber ku gel yekgirtî ye. Gel li dijî zaliman bi hev re ye. Çiqas bixwazin dikarin min bixin girtîgehê û min bidin dadgeh kirin, gel nîşan daye ku hemî kêmîn û planan bişkînin.|Ekrem İmamoğlu, 2025}} Di heman rojê de, di hevpeyvînekê bi rojnameya [[Le Monde]] ya fransî, [[Özgür Özel]] dibêje ku ew plan dike ku mîtîngên şemiyê li bajarên seranserê Tirkiyeyê bike heftane û mîtîngên din jî her roja çarşemê li Stembolê werin lidarxistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-29 |sernav=Hundreds of thousands demonstrate in Istanbul to defend democracy |url=https://www.lemonde.fr/en/europe/article/2025/03/29/hundreds-of-thousands-protest-in-turkey-to-defend-democracy_6739642_143.html |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en }}</ref> Wezîrê karên navxweyî Ali Yerlikaya, diyar kir ku ji destpêka çalakiyan heta niha nêzîkî 1.900 kes hatine binçavkirin û diyar kiriye ku ji 27ê adarê û vir ve 260 girtî li dadgehan têne darizandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/large-crowds-rally-istanbul-over-jailing-citys-mayor-2025-03-29/ |sernav=Large crowds rally in Istanbul over jailing of Erdogan's main rival {{!}}… |malper=archive.is |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |roja-arşîvê=2025-03-29 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20250329125625/https://www.reuters.com/world/middle-east/large-crowds-rally-istanbul-over-jailing-citys-mayor-2025-03-29/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li Stenbolê piranî di serdegirtinên pêşwext de herî kêm 511 xwendekar hatine binçavkirin û 275 kes ku bi piranî ji xwendevanan pêk hatiye hatine girtin. Li gorî parêzerê tirk Ferhat Güzel, hejmara binçavkiriyan “dibe ku gelek zêdetir” be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/03/29/turkey-opposition-cclls-mass-rally-in-istanbul |sernav=Turkey opposition calls mass rally in Istanbul |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=en }}</ref> Li [[Antalya (parêzgeh)|Antalyayê]] xwepêşandereke ku cil û bergên Pikachu li xwe kiribû di dema ku ji ber êrîşên polêsan direve dîmenên wî hatiye girtin û ev dîmen ji gelek medyayên xwemalî û biyanî ve hatiye parvekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onedio.com/haber/eylemci-pikachu-olayi-nedir-pikachu-neden-gundem-oldu-1282477 |sernav=Bûyera Çalakvan Pikachu çi ye? Çima Pikachu bûye rojev? |malper=Onedio |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=tr |paşnav=Şimşek |pêşnav=Dilara }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/pokemon-pikachu-electrifies-turkey-protests-erdogan-istanbul-antalya-makes-world-take-note-turkiye-imamgolu-2700546-2025-03-28 |sernav=Pikachu electrifies Turkey protests, makes the world take note |malper=India Today |tarîx=2025-03-28 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=en }}</ref> === 30 û 31ê adarê === Serokê giştî yê CHPê Ozgur Ozel bang li gel kir ku mal û xizmetên şîrketên nêzîkî serokomarê hemdem Recep Tayyip Erdogan boykot bikin.<ref name=":2"/> Wezîrê karên hundir Ali Yerlikaya jî diyar kiriye ku ji destpêka xwepêşandanan heta niha 1.879 kes hatine binçavkirin û 260 kes ji aliyê hikûmeta wî ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://turkishminute.com/2025/03/30/turkeys-opposition-pushed-for-early-elections-as-protests-continue1/ |sernav=Turkey's opposition pushes for early elections as protests continue |malper=Turkish Minute |tarîx=2025-03-30 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en-US |paşnav=Minute |pêşnav=Turkish }}</ref> Ji ber betlaneya cejna qurbanê kêmbûna xwepêşanan berdewam kiriye. Xwendekarên Enstîtuya Teknolojiyê ya Îzmîrê di roja yekem a cejnê (30ê adarê) de meşek li dar xistine. Xwendekarên ku ji Göztepeyê heta Karabağlarê meşiyane bi pankart, slogan û bi alayan xwepêşandan lidarxistine. Xwendekarên ku çalakiya rûniştinê pêk anîne daxuyanî dane çapemeniyê û diyar kirine ku ew ê li ber zexta rejîmê serî netewînin û banga berdewamkirina boykota aborî kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ankahaber.net/haber/detay/imamoglu_protestolari_suruyor%E2%80%A6_izmirde_ogrenciler_bayramda_da_eylem_yapti_keyfi_rejimin_sopasina_boyun_egmeyecegiz_230168 |sernav=Xwepêşandanên İmamoğlu berdewam dikin… Xwendekarên Îzmîrê di Cejna Remezanê de bertek nîşan dan: Em ê serî li ber darê rejîma kêfî natewînin |malper=ankahaber.net |roja-gihiştinê=2025-04-01 }}</ref> === 1ê nîsanê === Serokê giştî yê Partiya Tevgera Neteweperest (MHP) Devlet Bahçelî ku hevalbendê Recep Tayyip Erdogan e, diyar kiriye ku ger xwepêşandan berdewam bikin, dibe ku ji aliyê alîgirên hikûmetê ve bertek bêne nîşandan. Herwiha CHP jî bi wê yekê tohmetbar kir ku “nerehetiyan ji bo bêîstîqrara hikûmetê bikar tîne”.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turkishminute.com/2025/04/01/protesters-risk-clash-with-govt-loyalists-erdogan-ally/ |sernav=Protesters risk clash with gov't loyalists: Erdoğan ally |malper=Turkish Minute |tarîx=2025-04-01 |roja-gihiştinê=2025-04-02 |ziman=en-US |paşnav=Minute |pêşnav=Turkish }}</ref> Hatiye ragihandin ku ji destpêka xwepêşandanan heta 1ê nîsanê zêdetirî 2 hezar kes hatine binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/young-turks-drive-protests-against-erdogan-new-generation-seeks-change-2025-04-01/ |sernav="Young Turks drive protests against Erdogan as new generation seeks change" }}</ref> Serdozgeriya Komarê ya Stembolê di derbarê kesên ku li ser medyaya civakî "banga boykotê" kirine de lêpirsîn daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2025/04/01/istanbul-cumhuriyet-bassavciligindan-ekonomik-boykota-sorusturma |sernav=Serdozgeriya Komarê ya Stembolê derbarê 'boykota aborî' de lêpirsîn da destpêkirin. |malper=tr.euronews.com |roja-gihiştinê=2025-04-02 }}</ref> == Bertek == Ekrem İmamoğlu tevî binçavkirina xwe, li hemberî vê yekê daxuyaniyeke li ser medyaya civakî weşand û diyar kir ku ew li dijî zextan serî netewîne û weke muxalefeteke girîng a li dijî rêveberiya heyî ya Tirkiyeyê, dê li ber xwe bidin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tundiya siyasî li Tirkiyeyê]] e2l2we66h5luh3wup1ke4463pp0dyal 2070740 2070739 2026-07-10T04:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2070740 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Xwepêşandanên li dijî hikûmetê li Tirkiyeyê''' yan jî '''xwepêşandana 19ê adarê''' xwepêşandaneke girseyî ye ku piştî girtina şaredarê Şaredarîya Bajarê Mezin a Stembolê [[Ekrem İmamoğlu]] li gelek bajarên Tirkiyê hatiye destpêkirin. Ev xwepêşandanên ku ji aliyê gel ve di 19ê adara sala 2025an de hatiye destpêkirin ji ber pirsgirêkên civakî yên wekê azadiya derbirînê, sansura çapemeniyê û zêdebûna otorîterîzmê têne lidarxistin. Xwepêşandan di despêkê de ji aliyê xwendekarên zanîngehan ve hatine destpêkirin ku piştre li gelek bajar û zanîngehan belav dibe. Li gorî dîmenên ku li ser medyayên civakî hatine parvekirin li hemberê xwepêşandanan gelek êrîş û tundûtijiya polîsan pêk tên ku bi gazên rondikrêj û ava şid êrîşê xwepêşandanan têne kirin. Navenda çalakiyan li ber deriyê Şaredariya Stenbol e. Ji ber ku medyaya Tirkîyê ji aliyê hikûmetê ve têne asteng kirin û nahêle ku xwepêşandandan bide nîşan, xwepêşandan li ser medyaya civakî têne parvekirin û têne organîze kirin. Di nav xwepêşandaran de hem kesên xwedî fikra rastgir û hem jî kesên xwedî fikra çepgir hene. == Paşperdeh == Piştê hilbijartina herêmî ya sala 2019an de Ekrem İmamoğlu wekê şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê]] hatiye hilbijartin. Piştê 25 salan ku şaredarî ji aliyê partiya desthilatdar a [[Partiya Dad û Geşedanê]] (AKP) dihate birêvebirin derbasî partiya opozîsyona Tirkiyeyê dibe û Ekrem İmamoğlu dibe şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê. Di hilbijartinên herêmî yên sala 2019 û sala 2024an de ku di vê hilbijartina dawî ya sala 2024an de Partiya Komarî ya Gel di nav de şaredariya bajarên [[Stembol]] û [[Enqere]]yê hebû şaredariyên gelek bajarên mezin ku ji piraniya bajarên pêk hatiye bidest dixe. [[Partiya Gel a Komarî]] di van herdû hilbijartinên heremî de li hemberê partiya desthilatdar a [[Recep Tayyip Erdoğan]] serketinên girîng bidestdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/protesters-say-istanbul-mayor-detention-is-blow-democracy-2025-03-19/ |sernav="Protesters say Istanbul mayor detention is a blow to democracy" |malper=Reuters }}</ref> İmamoğlu di mehên beriya binçavkirina xwe de rexneyên xwe yên li ser rêveberiya Recep Tayyip Erdogan zêde kiribû û di encamê de gelek dozên hiqûqî li dijî wî hatibûn vekirin. Di 18ê adara sala 2025an de rojek berê girtina Ekrem İmamoğlu, rêveberiya [[Zanîngeha Stembolê]] dîplomaya wî ya zanîngehê ku 31 sal berê ji zanîngehê mezûn dibe betal dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/03/turkiye-massive-escalation-in-ongoing-crackdown-including-arrest-of-istanbul-mayor/ |sernav=Türkiye: Massive escalation in ongoing crackdown including arrest of Istanbul mayor |malper=Amnesty International |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-03-24 |ziman=en }}</ref> Ger ev biryar ji aliyê dadgehan ve were pejirandin li gorî qanûnên heyî Ekrem İmamoğlu nikare beşdarê hilbijartinên serokomariyê bibe. Nêzîkî 100 kesên ku di nav wan de rojnameger û karsaz hebûn, bi îdîaya sûc ên têkildarî îhaleyên şaredariyê hatine sûcdarkirin û di 22ê adara sala 2025an de Ekrem İmamoğlu û kesên ku bi wî re hatibûn desteserkirin ji aliyê dadgehê ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkish-authorities-order-detention-istanbul-mayor-some-100-others-2025-03-19/ |sernav="Turkey detains Erdogan's main rival in what opposition calls 'coup'" }}</ref> == Xwepêşandan == === 19ê adarê === [[Wêne:2025 Saraçhane Protestoları 02.jpg|thumb|Dîmenek ji Saraçhane ya Stembolê (li ber deriyê Şaredariya Stembolê) ku gel ji bo xwepêşandanan derketiye kolanan.]] Di 19ê adara 2025an de serokê giştî yê Partiya Gel a Komarî Ozgur Ozel binçavkirina Ekrem İmamoğlu wekê "hewldana derbeyê ya li dijî serokkomarê paşerojê" binav kir û bang li komên mûxalîf kir ku li hemberî vê yekê bibin yek. Çend saet piştê binçavkirina imamoğlu zêdetirî sed xwepêşandar li nêzîkî Midûriyeta Polîsan a Stenbolê kom dibin. Xwepêşandaran sloganên li dijî hikûmeta Erdogan avêtin û bi dengekî bilind piştgirî dan şaredarê girtî. Xwepêşandaran ev bûyer wekê êrîşa li dijî proses û saziyên demokratîk ên li Tirkiyeyê bi nav kirin, hinekan jî weke “derbeya li dijî demokrasiyê” bi nav kirin û diyar kirin ku İmamoğlu bi pêvajoyên rewa yên demokratîk “4 caran Erdogan di hilbijartinan de têk biriye”. Xwepêşandarên din gotin ku ew bawer dikin ku binçavkirin dê piştgiriya gel ji bo İmamoğlu xurtir bike û destnîşan kirin ku heya ku biryar paşve neyê vegerandin ew çalakiyên xwe bidomînin. Di nav kesên ku beşdarî xwepêşandanan bûn de xebatkarên şaredariyê jî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/protesters-say-istanbul-mayor-detention-is-blow-democracy-2025-03-19/ |sernav="Protesters say Istanbul mayor detention is a blow to democracy" }}</ref> Li Saraçhaneyê bi deh hezaran xwepêşandar li dora Şaredariya Stenbolê kom dibin û Ozel di axaftina xwe de bang li girseyê kir ku piştgiriya xwe ya ji bo İmamoglu bidomînin û di axaftina xwe de got, "İmamoğlu serokê paşerojê yê Tirkiyeyê."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/03/protests-turkey-imamoglu-key-erdogan-rival-arrested |sernav=Protests in Turkey as Imamoglu, key Erdogan rival, is arrested - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2025-03-24 |ziman=en }}</ref> Hevjîna Ekrem İmamoglu [[Dilek İmamoğlu]] bang li alîgirên muxalefetê kir ku dengê xwe bilind bikin û wiha got: "Roja ku hikûmet li ser dijberên xwe biryarê bide, roja mirina demokrasiyê ye."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yren8mxp8o |sernav=Ekrem Imamoglu: Protests erupt in Turkey after Erdogan rival arrested |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-03-24 |ziman=en-GB }}</ref> Li ser vê yekê Parêzgeriya Stembolê hemî civînên gel li seranserê bajêr qedexe kir û hêzên ewlehiyê li derdora qereqolê barîkatan danîn. Yekîneyên polîs û wesayitên ava şid rêyên ku diçin navendê girtin. Tevî vê yekê jî bi hezaran xwepêşandar li ber avahiya Şaredariya Stenbolê xwepêşandan lidarxistin û gelekan sloganên wekê “İmamoğlu tu ne bi tenê yî” û "Erdogan, dîktator!" avêtin. Di navbera polîs û xwepêşanderan de gelek pevçûn derketin ku di nav wan de polîsan gaza rondikrêj avêt ser girseya ku li ber Zanîngeha Stenbolê xwepêşandan lidardixistin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kuyper |pêşnav=McKinnon de |tarîx=2025-03-19 |sernav=Video: Protesters Clash With Police in Turkey Over Istanbul Mayor Arrest |url=https://www.nytimes.com/video/world/middleeast/100000010061809/turkey-istanbul-mayor-arrest.html |roja-gihiştinê=2025-03-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> [[Wêne:2025-03-21 METU NCC - 2025 Turkish anti-government protests 03.jpg|thumb|Dîmenek ji xwepêşandana Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn, li Enqereyê.]] Bi deh hezaran kes li ber navenda giştî ya CHPê ya Enqereyê li hev kombûn û bi parlamenterên CHPê re tevlî çalakiyê bûn. Hinek parlementerên CHPê piştî ku hewl dan ku pêvajoya qanûnî ya li meclisê asteng bikin, bi armanca protestoyê meşiyan. Xwendekarên Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn li kampusê meşek lidarxistin û îstifays hikûmetê xwestin. Piştî meşê gelek kesên xwestin ku biçin taxa Kizilayê, ji aliyê gelek barîkat û yekîneyên polîsan ên li ser rêya Eskîşehîrê ve hatin astengkirin û polîsan bi gaza rondikrêj êrîşê xwendekaran kirin. === 20ê adarê === Di 20ê adarê ve li gelek bajar û navçeyên mezin xwepêşandanên girseyî hatin lidarxistin. Di serî de [[Stenbol]], [[Enqere]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/547203/ankarada-gozalti-operasyonlarini-protesto-eden-kitle-eski-meclis-binasina-yurudu |sernav="Girseya ku operasyonên binçavkirinê yên li Enqereyê protesto kirin heta ber avahiya Parlamenta kevin meşiyan" }}</ref> û [[Îzmîr]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/547197/izmirliler-irade-gaspina-karsi-sokaktaydi-saraylariyla-saltanatlariyla-gidecekler |sernav="Gelê Îzmîrê li dijî desteserkirina vîna xwe li kolanan bû" }}</ref>, [[Edene]], [[Semsûr]], [[Dîlok]], [[Afyonkarahisar|Afyon]], [[Axsere (parêzgeh)|Axsaray]], [[Amasya]], [[Antalya]], [[Artvin]], [[Aydîn]], [[Bolu]], [[Şişli]], [[Samsun]], [[Manavgat]], [[Ayvalık]], [[Eskişehir]], [[Mêrsîn]], [[Muğla]], [[Meletî]], [[Didim]], [[Denizli]], [[Manisa]], [[Qonye]]<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-20 |sernav=Li Konyayê binçavkirina Ekrem Îmamoglû hat protestokirin |url=https://www.ensonhaber.com/gundem/konyada-ekrem-imamoglunun-gozaltina-alinmasi-protesto-edildi |roja-gihiştinê=2025-03-25 |xebat=Ensonhaber |ziman=tr-TR }}</ref>, [[Kirikkale]], [[Karabük]], [[Niğde]], [[Qeyserî]], [[Ordu]], [[Erzirom]], Trabzon û li Rîzeyê xwepêşandan hatin lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://halktv.com.tr/gundem/rizede-erdogani-cok-kizdiracak-sarki-sozlere-dikkat-sokaklar-inledi-923527h |sernav=Strana ku Erdogan hêrs bike li Rîzeyê: Bala xwe bidin gotinan! Li kolanê deng veda |malper=Halk TV |tarîx=2025-03-22 |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2025-03-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250322222322/https://halktv.com.tr/gundem/rizede-erdogani-cok-kizdiracak-sarki-sozlere-dikkat-sokaklar-inledi-923527h |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hevserokên Giştî yên DEMê Tulay Hatîmogullari û Tuncer Bakirhan di pîrozbahiya [[Newroz]]a li [[Wan]] û li [[Bidlîs]]ê diyar kirin ku bûyerên vê dawiyê ne hiqûqî ye û derbeyek li dijî demokrasiyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.demparti.org.tr/tr/bakirhan-imamogluna-yapilan-operasyon-siyasidir-barisin-tartisildigi-bir-surecte-bu-operasyonlardan-vazgecilmelidir/21828/ |sernav=Bakirhan: Operasyona li dijî Îmamoglû siyasî ye, divê di heyama ku behsa aştiyê tê kirin de dest ji van operasyonan berdin. |malper=demparti.org.tr |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.demparti.org.tr/tr/hatimogullari-bu-operasyonla-istanbul-da-yasayan-kurt-istanbulun-yonetimine-giremez-diyorlar-bunu-asla-kabul-etmiyoruz/21829/ |sernav=Hatimogullari: Dibêjin bi vê operasyonê kurdên li Stenbolê dijîn nikarin bikevin rêveberiya Stenbolê; Em tu carî vê qebûl nakin |malper=demparti.org.tr |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref> [[Wêne:Saraçhane’de direniş.jpg|thumb|Dîmenek ji xwepêşandanên li Saraçhane ya Stenbol.]] Di heman rojê de li gelek zanîngehan ku di nav wan de Zanîngeha Stenbolê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/i%CC%87stanbul-%C3%BCniversitesi-%C3%B6%C4%9Frencilerinin-protestolar%C4%B1-s%C3%BCr%C3%BCyor/a-71986346 |sernav=İstanbul Üniversitesi öğrencilerinin protestoları sürüyor – DW – 20.03.2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref> Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê, Zanîngeha Teknîkî ya Yıldızê, Zanîngeha Yeditepeyê, Zanîngeha Marmarayê, Zanîngeha Tirkî-Almanî, Zanîngeha Galatasarayê, Zanîngeha Stenbolê ya Cerrahpaşayê, Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn a Stenbolê, Zanîngeha Havettepeyê, Zanîngeha Bahçeşehîrê, Zanîngeha Bîlgîyê, Zanîngeha Nehê Îlonê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.24saatgazetesi.com/dokuz-eylul-universitesinde-ogrenci-eylemi-10-gozalti |sernav=Dokuz Eylül Üniversitesi’nde öğrenci eylemi: 10 gözaltı |malper=24 Saat Gazetesi |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref> Zanîngeha Egeyê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gercekizmir.com/haber/Ege-Universitesi-nde-Imamoglu-gerginligi-Ogrenciler-karsi-karsiya/168168 |sernav=Ege Üniversitesi'nde İmamoğlu gerginliği: Öğrenciler karşı karşıya! |malper=www.gercekizmir.com |roja-gihiştinê=2025-03-25 }}</ref> Zanîngeha Bîlkentê, Zanîngeha Kocaeliyê, Zanîngeha Anadolûyê, Zanîngeha Enqereyê, Zanîngeha Gaziyê, Zanîngeha Akdenîzê, Zanîngeha Mersînê, Zanîngeha Eskîşehir a Osmangaziyê, Zanîngeha Selçukê, Zaningeha Koçê, Zanîngeha Trakyayê, Zanîngeha Namık Kemal, Zanîngeha Aydîn ya Adnan Menderes,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mansetaydin.com/haber/24190211/aydinda-ust-duzey-onlem |sernav=Aydın’da üst düzey önlem! - Manşet Aydın |malper=www.mansetaydin.com |roja-gihiştinê=2025-03-25 }}</ref> Zanîngeha Sabanciyê, Zanîngeha Demokrasiyê ya Îzmîrê, Zanîngeha Teknîkî ya Gebzeyê, Zanîngeha Aboriyê ya Îzmîrê, Zanîngeha Muğla ya Sıtkı Koçmanê, Zanîngeha Kadir Hasê, Enstîtuya Teknolojiyê ya Îzmirê û li Zanîngeha Bosforê çalakî û xwepêşandan hatin lidarxistin. Polîsan bi gaza rondikrêj, ava şid û hêza fizîkî êrîşê xwepêşandanên li zanîngehan kirin. Xwepêşandereke jin a li Zanîngeha Kocaeliyê ji ber lêdana polêsan pozê wê şikest û 6 kes hatin binçavkirin. Her wiha tundiya polîsan a di dema protestoyên li [[Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn]] de bal kişandiye û hatiye îdîakirin ku guleyên plastîk ji aliyê polîsan ve hatine bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diken.com.tr/odtude-protestolara-biber-gaziyla-mudahale/ |sernav=ODTÜ'de polis protestolara biber gazı sıktı - Diken |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr |paşnav=Gök |pêşnav=Fazlı }}</ref> Ji ber boykotê li piraniya zanîngehan perwerdehiya xwendekaran hatine betalkirin. Kampusa Tandogan a li [[Zanîngeha Enqereyê]] bi barîkatên polîsan hatiye dorpêçkirin û ji bo hinek xwendekaran ketina kampusê hatiye qedexekirin, xwendevanên din jî bi kontrolkirina nasnameyan derbasê kampûsa zanîngehê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/547173/ankara-universitesinde-ogrencilere-polis-mudahalesi |sernav=Ankara Üniversitesi öğrencilerinin Güvenpark'a gitmesine izin verildi - Evrensel |malper=www.evrensel.net |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr-TR }}</ref> Di xwepêşandaneke girseyî ya li ber Balyozxaneya Tirk a li Londonê de, endamên Partiya Karkerên Tirk û Navenda Piştevaniya Civaka Kurd a Tirkiyeyê pankartên şermezarkirina polîtîkayên sînordar ên dewleta tirk bilind kirin. Li Almanyayê bi çalakiyên girseyî yên li Berlîn û Stuttgartê ji aliyê dîasporaya tirk ve hatiye organîzekirin, bang hate kirin ku dewletên Ewropayê li dijî zextên hikûmetê yên li Tirkiyeyê zêdetir gavan bavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniposta.de/almanyada-turkiyedeki-demokrasi-mucadelesine-destek-buyuyor/ |sernav=Almanya’da, Türkiye’deki demokrasi mücadelesine destek büyüyor |malper=YeniPosta |tarîx=2025-03-20 |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr |paşnav=Yeniposta |pêşnav= }}</ref> === 21ê adarê === Xwepêşandan li gelek bajarên ku di nav de Stenbol, Îzmîr û Enqereyê zêde dibin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-criticises-opposition-leaders-call-streets-over-mayors-detention-2025-03-21/ |sernav="Tense protests grow in Turkey over Istanbul mayor's detention" }}</ref> û li bajarên din ên wekş Qonya, Nîgde, Trabzon û Edeneyê belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ankahaber.net/haber/detay/konyada_ekrem_imamogluna_destek_eylemi_228345 |sernav=Konya’da Ekrem İmamoğlu'na destek eylemi |malper=ankahaber.net |roja-gihiştinê=2025-03-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tele1.com.tr/nigde-imamoglu-icin-sokakta/amp |sernav=Niğde İmamoğlu için sokakta! |malper=Tele1 Gerçekleri İzleyin |tarîx=2025-03-21 |roja-gihiştinê=2025-03-25 |ziman=tr }}</ref> === 22ê adarê === Di 22ê adarê de xwepêşandanên li seranserê Tirkiyeyê berdewam kirin. Berdewamiya binçavkirina İmamoğlu seferberiyên li dijî hikûmetê ku beriya niha li bajarên mezin berdewam kiribûn, zêde dibin. Xwepêşandan ji aliyê partiyên opozisyonê, sendîkayên karkeran, komên mafên sivîl û hemwelatiyên asayî ve hatin birêvebirin, hemiyan nerazîbûna xwe li hember kiryarên otorîter ên hikûmeta Recep Tayyîp Erdogan diyar kirine. Ev xwepêşandan di rojên berê de hatin destpêkirin lê di 22ê adarê de xwepêşandan gihişte asta herî qerebalix. Di xwepêşandanan de xwepêşanderan daxwaza serbestberdana Ekrem İmamoğlu kirin û daxwaza rawestandina tevdbîrên hikûmetê kirin ku ew nedemokratîk dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.protothema.gr/2025/03/22/enough-is-enough-say-the-turks-who-are-increasing-in-the-protests-show-of-force-by-erdogan/ |sernav="Enough is enough," say the Turks who are increasing in the protests - Show of force by Erdogan |malper=ProtoThema English |tarîx=2025-03-22 |roja-gihiştinê=2025-03-26 |ziman=en |paşnav=admin }}</ref> Stenbol dibe navenda xwepêşandanên mezin û li navçeyên wekê Saraçhane, Beşîktaş, Kadıkoy û li Şîşliyê gel derdikevin qadan. Lê belê li Qada Taksîmê ku cihekî dîrokî ye, ji aliyê hêzên polîsan ve hatiye astengkirin û nehiştin ku li wir xwepêşandan çêbin. Tevî vê yekê jî xwepêşanderan li deverên din pankart hilgirtin û dirûşmên "Susma, sustukça, sira sana gelecek" ("Bêdeng nemînin, hûn çiqas bê deng bin wê dora we be!"), "Hükümet istifa!" ("Hikûmet, îstifa bike!"), "Hak, hukuk, adalet!" ("Maf, hiqûq, edalet!"), hinek xwepêşandarên din jî bi lêdana potan ji balkonên xwe beşdarê xwepêşandanê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yackley |pêşnav=Ayla Jean |tarîx=2025-03-22 |sernav=Turkey detains hundreds of protesters as demonstrations over mayor’s arrest intensify |url=https://www.ft.com/content/643368db-038a-4da0-91ad-adf241b42016?utm_source=chatgpt.com |roja-gihiştinê=2025-03-26 |xebat=Financial Times }}</ref> Tevî xwepêşandana pir aştiyane ya xwepêşaran, dema ku hêzên ewlehiyê hewl dan ku girseyê belav bikin, tengezarî zû zêde bûn, hêzên dewletê bi hinceta kombûnên neqanûnî û tevliheviya giştî êrîşê xwepêşaran kirin û ev jî dibe sedema tengezariya di navbera xwepêşandar û polîsan. Bersiva polîsan bi tundî bû ku gaza rondikrêj, guleyên lastîkî û ava şid li dijî xwepêşanderên ku nexwestin derkevin bikar anîn. Li Kembera Bozdoxanê ku bi hezaran kes li dijî hişyariyên dewletê kom bûn, pevçûnên dijwar qewimîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ankahaber.net/haber/detay/sarachaneden_taksime_yurumek_isteyenlere_bozdogan_kemerinde_yine_biber_gazli_polis_mudahalesi_228397 |sernav=Saraçhane’den Taksim’e yürümek isteyenlere Bozdoğan Kemeri’nde yine biber gazlı polis müdahalesi |malper=ankahaber.net |roja-gihiştinê=2025-03-26 }}</ref> Gelek kes bi avêtina şûşeyên plastîk, bi sloganên li dijî hikûmetê û bilindkirina alayên partiyên opozîsyonê, bi taybetî nî bilindkirina alayên Partiya Gel a Komarî (CHP) bersiv dane êrîşên polîsan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsls.com/news/world/2025/03/22/detained-istanbul-mayor-faces-2nd-day-of-questioning-as-protests-intensify/?utm_source=chatgpt.com |sernav=Prosecutors request formal arrest of Istanbul mayor and top challenger to Turkey's Erdogan |malper=WSLS |tarîx=2025-03-22 |roja-gihiştinê=2025-03-26 |ziman=en |paşnav=Press |pêşnav=Associated }}</ref> Li Îzmîrê, di vîdyoyên ku li ser medya civakî hatine parvekirin tenê dîtin ku polês xwepêşandaran bincav dikin û bi tundî êrîşê xwepêşaran dikin.<ref>{{Jêder |paşnav=Halktv |sernav=İzmir’de, genç kadını darp eden kişinin Hayati K. olduğu ortaya çıktı: Şirket işine son verdi! |tarîx=2025-03-22 |url=https://www.youtube.com/watch?v=L8vIsCkbAik |roja-gihiştinê=2025-03-26 }}</ref> Li gelek bajar û li paytext Enqereyê xwepêşandan hatin lidarxistin û girseya gel û nûnerên CHPê ji bo daxwaza edaletê xwestin li Enqereyê ber bi meclisê Tirkiyeyê ve bimeşin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazeteoksijen.com/turkiye/chp-milletvekilleri-tbmmden-birinci-meclise-yurudu-237917 |sernav=CHP milletvekilleri TBMM'den Birinci Meclis'e yürüdü |malper= |tarîx=2025-03-21 |roja-gihiştinê=2025-03-26 |ziman=tr-TR |paşnav=Oksijen |pêşnav=Gazete }}</ref> Polîsan rêyên serekeyên ku ber bi meclisê ve diçûn girtin û nehiştin ku xwepêşandar bigihêjin avahiya parlamentoyê ku bi giranî ji aliyê yekeyên din ên polîsan ve hatibû dorpêçkirin. Li Îzmîrê ku sêyemîn bajarê herî mezin e, bi hezaran kes herikîn qada Lozanê û dest bi meşa ber bi Alsancakê ve kirin. Di heman demê de xwepêşandaran guh nedan qedexeya xwepêşandanên ku ji bo 5 rojan ji aliyê Parêzgeriya Îzmîrê hatibû destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/547283/izmirde-binler-valilik-yasagini-tanimayarak-alsancaka-yurudu |sernav="Thousands of people in İzmir marched to Alsancak, disregarding the governor's ban" }}</ref> Bi zêdebûna xwepêşandanan re, Wezareta Navxweyî ya Tirkiyê ragihand ku di pevçûnên şevê din de herî kêm 343 kes ji aliyê polîsan ve hatine binçavkirin. Wezaretê îdia kir ku hêzên ewlehiyê li gorî qanûnên nîzama giştî tevdigerin, bi hinceta ku hinek xwepêşander "reftarên provokatîf û tundûtûjiyê" dikin ku mudaxeleya polîsan ferz dike. Lêbelê rêberên opozîsyonê û rêxistinên mafên mirovan hikûmet bi zora zêde tawanbar kirin û dane zanîn ku gelek ji wan kesên hatine girtin xwenîşandarên aştiyane bûn ku mafê xwe yê destûrî ji bo kombûna azad bikar tînin. Li Qada Guvenpark a Enqereyê û di operasyonên ku ji aliyê hêzên dewletê ve hatiye pêkanîn de 41 xwepêşanderên ku di nav wan de parêzer jî hebûn hatin binçavkirin û ji van 41 kesan ji bo 31 kesan biryara girtinê hatiye dayîn. Ji 22 xwepêşandarên xwendekar ên ku hatibûn binçavkirin, 7 xwendekarên keç ji aliyê polêsan ve bi zorê hatine tazîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ankara'daki 'İmamoğlu' eylemlerinde 41 gözaltı: 7 kadın öğrenciye çıplak arama! |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/ankaradaki-imamoglu-eylemlerinde-41-gozalti-7-kadin-ogrenciye-2311961 |roja-gihiştinê=2025-03-26 |ziman=tr }}</ref> Parêzgeriya Stenbolê ragihandiye ku çûn û hatina Stenbolê hatiye qedexekirin û wiha got: “Kes, kom û wesayîtên ji navçeyên parêzgeha me yan parêzgehên cîran ku bi rêya bikaranîna rêya parêzgeha me îhtîmal e bi awayekî ferdî yan jî bi awayekî komî tevlî kiryarên neqanûnî bibin, rê nadin ku derbasî parêzgeha me bibin û derkevin.”<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.istanbul.gov.tr/basin-aciklamasi-2025-23 |sernav=T.C. İstanbul Valiliği - Basın Açıklaması (2025-23) |malper=www.istanbul.gov.tr |roja-gihiştinê=2025-03-26 }}</ref> === 23ê adarê === Serokê Giştî yê RTUKê Ebubekir Şahîn qenalên televîzyonan tehdît kir û li ser Xê û got, eger li dijî qanûnê weşanê bikin û gel bixin kolanan, dibe ku heta rawestandina weşanê û bi betalkirina lîsansên wan qenal bêne cezakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odatv.com/guncel/rtuk-uyardi-eylem-yayinlari-kesildi-120091618 |sernav=Serokê RTUKê qenalan tehdît kir }}</ref> Di encamê de hinek qenalên wekê SZC TV û Halk TV weşana xwe ya zindî ya mitîng û xwepêşandanên li avahiya Şaredariya Bajarê Mezin (piranî Saraçhane) dane sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odatv.com/guncel/rtuk-uyardi-eylem-yayinlari-kesildi-120091618 |sernav=RTÜK uyardı: Eylem yayınları kesildi |malper=Odatv |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=tr |paşnav=Odatv }}</ref> Li hemberê vê yekê bi milyonan kes dîmenên xwepêşandanan bi awayeke hemdem li hesabên medyaya civakî yên Îmamoglû û CHPê hatin weşandin ku xwepêşandandan ji aliyê bi milyonan kesan ve hatiye temaşekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://10haber.net/gundem/turkiye-bunu-da-gordu-rtuk-tehdit-etti-kanallar-canli-yayini-kesti-591308/ |sernav=Tirkiyeyê jî ev dît: RTUK'ê gef xwar, kanal weşana zindî qut kirin, Tirkiyeyê li ser medyaya civakî li mîtîngê temaşe kir! |malper=10haber.net |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=tr-TR }}</ref> Weşanên zindî yên bi rêya medyayên civakî bi awayeke hemdem gihişte 4,3 milyon kesan. Piştî bangên li ser medyaya civakî ya ji bo boykotkirina marqeyên girêdayî AKPê û her wiha karsazên biçûk ên ku alîkariya xwepêşanderan red kirin û tiştan nedifirotin wan, serokê giştî yê CHPê Özgür Özel van marqeyan û şîrketên medyayê hişyar kir û anî ziman dê ew ji aliyê gel ve werin boykot kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://halktv.com.tr/gundem/ozgur-ozelden-merkez-medyaya-boykot-cagrisi-923931h |sernav=Özgür Özel banga boykotkirina medyaya navdendî kir. |malper=Halk TV |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=tr }}</ref> Li gorî demjimêra herêmî Ekrem İmamoğlu saet di 12:20 şevê de bi biryara dadgehê hate girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkish-court-jails-istanbul-mayor-pending-trial-2025-03-23/ |sernav="Turkish court jails Istanbul mayor pending trial" }}</ref> Dadgeha Cezayê ya Stenbolê biryara girtina wî bi tawana gendelî û bi tawana ji bo bi hevkariya bi kurdan re ku ji bo hilbijartinan li bajaran hatibûn kirin hate girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-mayor-jailed-istanbul-f962743f724f00a318f84ffaed7f58de |sernav=Turkish court orders Erdogan rival jailed pending trial on corruption charges as protests grow |malper=AP News |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en }}</ref> Îmamoglû van îdiayên gendeliyê red kir, got ev îdia bêbingehin û girtina xwe wekê biryareke siyasî bi nav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bild.de/politik/ausland-und-internationales/tuerkei-u-haft-fuer-erdogan-rivale-imamoglu-eskaliert-nun-die-gewalt-67dfb4b94682b874e385690c |sernav=Türkei: U-Haft für Erdogan-Rivale Imamoglu! Eskaliert nun die Gewalt? |malper=bild.de |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=de }}</ref> Li gorî saeta herêmî saet di 10:49an de, piştî ku piraniya dengên hilbijartinên seretayî hatin jimartin, CHPê li Xê ragihand ku berbijarê wan ê serokomariyê ji bo hilbijartina serokomariyê ya pêşerojê Ekrem Îmamoglu ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/herkesicinCHP/status/1903896913189245062 |sernav="CHP on X: ""Yolumuz uzun, heyecanımız yüksek, gençliğimiz var!" #Başlıyoruz" / X" }}</ref> Di heman rojê de li Vallettayê ji aliyê welatiyên tirk ên li Maltayê ve li dijî girtina İmamoğlu çalakiyeke hate lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofmalta.com/article/watch-turkish-residents-hold-valletta-protest.1107003 |sernav=Watch: Turkish residents hold Valletta protest over Opposition leader's arrest |malper=Times of Malta |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en-gb |paşnav=Galdes |pêşnav=Marc }}</ref> === 24ê adarê === Wezîrê karên hundir Alî Yerlîkaya diyar kir ku polêsên tirk ji destpêka xwepêşandanên 19ê adarê vir ve hezar û 133 kes desteser kirine. Di nav kesên ku hatine desteserkirin de wênegirekî Agence France-Presse û 9 rojnamevanên tirk jî hene ku li gelek bajaran xwepêşandan dişopandin ku sedema girtina wan ne diyar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-detains-nine-journalists-over-protests-against-istanbul-mayors-arrest-2025-03-24/ |sernav="Turkey detains more than 1,000 in protests since Istanbul mayor's arrest, minister says" }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/turkey-erdogan-calls-protests-a-movement-of-violence/live-72017324 |sernav=Turkey: Erdogan calls protests a 'movement of violence' – DW – 03/24/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en }}</ref> Di heman demê wezîrê karên hundir îdîa kiriye ku di çalakiyan de 123 polês birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/turkey-protesters-met-with-tear-gas-and-rubber-bullets-at-rallies-after-presidents-main-rival-jailed-13334597 |sernav=Turkey protests: 1,133 detained amid unrest over president's main rival being jailed |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en }}</ref> Xê diyar kiriye ku ew li dijî gelek biryarên dadgeha rayedarên tirk ên ji bo blokekirina zêdetirî 700 hesabên li dijî hikûmetê ku di nav wan de gelek saziyên nûçeyan, rojnamevan û siyasetmedarên li Tirkiyeyê hene, nerazîbûna xwe nîşan dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-istanbul-mayor-protest-journalists-detained-erdogan-f6e803ab00ce86097aba78b3a94ef061 |sernav=Turkey detains journalists as protests grow over the jailing of key Erdogan rival |malper=AP News |tarîx=2025-03-24 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=en }}</ref> Opozisyona Tirkiyê banga boykotkirina şîrketên xwediyên şîrketan nêzîkî hikûmetê ne û qenalên televîzyonên ku dîmenên xwepêşandanan sansûr dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rfi.fr/fr/europe/20250325-turquie-l-opposition-appelle-au-boycott-de-m%C3%A9dias-et-de-marques-jug%C3%A9s-pro-gouvernementaux |sernav=Turquie: l’opposition appelle au boycott de médias et de marques jugés pro-gouvernementaux |malper=RFI |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/fr/vid%C3%A9o/20250325-turquie-l-opposition-appelle-au-boycott-des-m%C3%A9dias-pro-erdogan |sernav=Turquie : l'opposition appelle au boycott des médias pro-Erdogan |malper=France 24 |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-27 |ziman=fr }}</ref> === 25ê adarê === Di 25ê adarê de, dadger biryara girtina 7 rojnamevanan daye ku di nav wan de rojnamevanê Agence France-Presse Yasîn Akgul jî hebû ku ji aliyê rayedaran ve bi beşdarbûna mîtîngeke neqanûnî hatine sûcdarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.liberation.fr/international/europe/turquie-un-juge-ordonne-lincarceration-de-sept-journalistes-dont-un-photographe-de-lafp-20250325_VCDMZJULZJE2NGJJ3MTHU7APHI/ |sernav=Turquie : un juge ordonne l’incarcération de sept journalistes dont un photographe de l’AFP |malper=Libération |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr |paşnav=LIBERATION |paşnav2=AFP }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rfi.fr/fr/europe/20250325-manifestations-en-turquie-le-gouvernement-accentue-la-r%C3%A9pression-et-fustige-des-provocateurs |sernav=Manifestations en Turquie: le gouvernement accentue la répression et fustige des «provocateurs» |malper=RFI |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr }}</ref> Li gorî belgeya dadgehê, ew bi îdiaya "Di dema xwepêşandanê de tevî hişyarkirinê jî belav nebûne" hatine sûcdarkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turks-vow-protest-even-erdogan-says-show-will-end-2025-03-25/ |sernav="Turks say they will carry on with protests as Erdogan says 'show' will end" }}</ref> Agence France Presse banga serbestberdana rojnamevanê xwe kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffingtonpost.fr/international/article/turquie-apres-les-manifestations-l-afp-appelle-a-la-liberation-d-un-de-ses-photographes_247940.html |sernav=« Il ne manifestait pas » : l’AFP appelle la Turquie à libérer son photographe incarcéré |malper=Le HuffPost |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lopinion.fr/international/en-turquie-la-contestation-evolue-pour-le-huitieme-soir-consecutif |sernav=En Turquie, la contestation se poursuit pour le huitième jour consécutif |malper=l'Opinion |tarîx=2025-03-26 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr }}</ref> Biryara dadgeh a ku rojnamevan dide girtin ji aliyê Rojnamegerên Sinornenas ve wekê "skandal" hatiye binavkirin û Sendîkaya Wêne-Rojnamegerên Tirkiyeyê jî vê girtinê wekê "derqanûnî, bêwijdanî binavkirine û diyar kirine ku ev yek nayê qebûlkirin".<ref name="Michaelson2025">{{Jêder-nûçe |paşnav=Michaelson |pêşnav=Ruth |tarîx=2025-03-25 |sernav=Eight journalists covering anti-government protests held in Turkey |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/25/eight-journalists-covering-anti-government-protests-held-in-turkey |roja-gihiştinê=2025-03-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman demê xwepêşandaran diyar kirin ku tevî hemî girtinên girseyî ew ê li dijî hikumetê çalakiyên xwe bidomînin.<ref name=":0"/> Wezîrê Karên Hundir ê Tirkiyeyê Alî Yerlîkaya diyar kiriye ku di hefteya dawî de hezar û 418 kes hatine binçavkirin.<ref name="Michaelson2025"/> Wî di parvekirinekê li ser X gotiye: "Tu tawîz ji wan kesên ku hewla terorkirina kolanan, êrişî nirxên me yên neteweyî û exlaqî û polîsên me dikin, nayê dayîn" ku di vê daxuyaniya xwe de biryara êrîşên berdewam ên li dijî xwepêşadar daye.<ref name="Michaelson2025"/> Di heman demê de wî eşkere kiriye ku di xwepêşandanan de hezar û 418 kes hatine desteserkirin û heta niha 979 kes hatine girtin û 478 kes jî dê îro sewqê dezgehên dadwerî bên kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.iz.ru/en/1859794/2025-03-25/turkey-number-detained-protesters-has-exceeded-1400 |sernav="The number of detained protesters in Turkey has exceeded 1,400" }}</ref> Di heman rojê de parêzgerê Enqereyê qedexeya kombûnên li Enqereyê heta 1ê nîsanê dirêj kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/turquie/contestation-en-turquie-l-interdiction-de-rassemblement-a-ankara-prolongee-jusqu-au-1er-avril_7150827.html |sernav=Contestation en Turquie : l'interdiction des rassemblements à Ankara prolongée jusqu'au 1er avril, sept journalistes incarcérés |malper=Franceinfo |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr-FR }}</ref> === 26ê adarê === Serokê Giştî yê CHPê [[Özgür Özel|Ozgur Ozel]] li Girtîgeha Sîlîvriyê ya li rojavayê Stenbolê bi Ekrem Îmamoglu re 2 saetan hevdîtinek pêk anî. Wî Îmamoglû û du siyasetmedarên din ên girtî yên CHPê weke "sê şêrên li hundir binavkiriye û aniye ziman ku ew bi xwe, bi malbatên xwe û bi hevkarên xwe serbilind in û netirsin". Piştî hevdîtinê Ozel got ku ew ê li şûna Îmamoglu kesekî şaredarê Şaredariya Stenbolê erkdar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-imamoglu-ozel-prison-protests-journalists-erdogan-09b7acd5a4c3d71eb07d6a9956a219fd |sernav=Turkey's opposition leader visits jailed Erdogan challenger Istanbul Mayor Ekrem Imamoglu |malper=AP News |tarîx=2025-03-25 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkeys-opposition-elects-interim-istanbul-mayor-after-jailing-2025-03-26/ |sernav=Turkey's opposition elects interim Istanbul mayor after jailing {{!}} Reu… |malper=archive.is |tarîx=2025-03-26 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |roja-arşîvê=2025-03-26 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20250326134557/https://www.reuters.com/world/middle-east/turkeys-opposition-elects-interim-istanbul-mayor-after-jailing-2025-03-26/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî kombun a meclîsa Şaredariya Stenbolê, Nûrî Aslan ku di meclîsa ji 314 kesan pêk tê de 177 deng bi dest xistiye, wekê şaredarê nû ya Stenbolê hatiye hilbijartin.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/26/istanbul-elects-aslan-interim-mayor-amid-ongoing-protests-over-imamoglu |sernav=Istanbul elects Aslan interim mayor amid ongoing protests over Imamoglu |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en }}</ref> Di 26ê mehê de ji aliyê sendîkayan û komên xwendekaran ve hinek girtinên din jî hatin ragihandin lê ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hêjmarên rojane nehatiye parvekirin. === 27 û 28ê adarê === BBCyê ragihandiye ku nûçegihanê wan Mark Lowen ji ber ku roja borî xwepêşandanên Stenbolê dişopand hatibû binçavkirin, ji Tirkiyê hatiye dersinorkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly34rg5ee5o |sernav=BBC reporter arrested and deported from Turkey |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en-GB }}</ref> Di heman rojê de dadgehê Yasîn Akgul û 6 rojnamevanên din ên ku di şopandina xwepêşandanan de hatibûn girtin serbest berda û RTUKê jî bi hinceta ku di şopandina xwepêşandanan de tehrîk kiriye, 10 roj cezayê qedexeya weşanê li ser televîzyona Sözcüyê birî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/europe/20250327-turkish-court-frees-afp-journalist-as-police-break-up-campus-protest |sernav=Turkish court frees AFP journalist as police crack down on protests |malper=France 24 |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka çalakiyan heta 27ê adarê 1.879 kes hatin binçavkirin û 260 kes jî hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yerlikaya-dan-protesto-aciklamasi-bin-879-gozalti-260-tutuklama-305893 |sernav=Yerlikaya'dan protesto açıklaması: Bin 879 gözaltı, 260 tutuklama |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.courrierinternational.com/depeche/turquie-le-pouvoir-tente-d-eteindre-la-contestation.afp.com.20250327.doc.382z3cp.xml |sernav=Turquie: le pouvoir tente d'éteindre la contestation |malper=Courrier international |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-recep-tayyip-erdogan-ekrem-imamoglu-istanbul-protests-362e0b6f4a80f3b1f4051ae0147c9e46 |sernav=Police use force to break up protests at a university in Turkey's capital |malper=AP News |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2025-03-28 |ziman=en }}</ref> Parêzerê Ekrem İmamoğlu di saetên destpêkê yên 28ê adarê de ji aliyê rayedarên tirk ve hatibû binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2025/03/27/tutuklu-ibb-baskani-imamoglunun-avukati-pehlivan-gozaltina-alindi |sernav="Parêzerê Şaredarê İmamoğlu, Pehlîvan hat binçavkirin |malper=tr.euronews.com |roja-gihiştinê=2025-03-28 }}</ref> Di heman demê de parêzgerê İmamoğlu careke din dîsa di heman rojê de hatiye berdan. Ekrem İmamoğlu li ser hesabê xwe yê Xê wiha got: "Wekê ku darbeya demokrasiyê têr nekiriye, mexdûrên vê derbeyê jî nikarin xwe biparêzin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-detains-lawyer-jailed-istanbul-mayor-main-opposition-party-says-2025-03-28/ |sernav=Turkey detains lawyer of jailed Istanbul mayor, main opposition party… |malper=archive.is |tarîx=2025-03-28 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |roja-arşîvê=2025-03-28 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20250328080713/https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-detains-lawyer-jailed-istanbul-mayor-main-opposition-party-says-2025-03-28/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî Sendîkaya Rojnamegerên Tirkiyê, 2 rojnamevanên din ên ku xwepêşandanan dişopînin, Elîf Bayburt ku di Ajansa Nûçeyan a Etkinê de dixebitiya û Nîsa Sûda Demîrel jî nûçegîhanê malpera nûçeyan a Evrenselê ye di 28ê adarê de hatine girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-28 |sernav=En Turquie, l’avocat du maire d’Istanbul, Ekrem Imamoglu, a été libéré |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2025/03/28/en-turquie-l-avocat-du-maire-d-istanbul-ekrem-imamoglu-a-ete-libere_6587094_3211.html?_staled_=1 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.liberation.fr/international/turquie-lavocat-du-maire-distanbul-a-ete-arrete-20250328_FCO5N4CZONCFHMZ5RMM7MVQZUY/ |sernav=Turquie : l’avocat du maire d’Istanbul à son tour arrêté |malper=Libération |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=fr |paşnav=LIBERATION |paşnav2=AFP }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/my-europe/2025/03/28/two-turkish-journalists-detained-as-protests-over-imamoglus-arrest-continue |sernav=Two Turkish journalists detained as protests over İmamoğlu's arrest continue |malper=www.euronews.com |roja-gihiştinê=2025-03-30 }}</ref> === 29ê adarê === Li Maltepeya Stembolê ji aliyê CHPê ve mîtîngeke girseyî ya qerebalix hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4g3eer4737o |sernav=Turkey protests: Pro-democracy demonstrators return to Istanbul's streets for huge rally |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en-GB }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-nûçe |paşnav=Michaelson |pêşnav=Ruth |tarîx=2025-03-30 |sernav=Turkish opposition leader calls for weekly rallies and deeper economic boycott |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/30/turkish-opposition-leader-calls-for-weekly-rallies-and-deeper-economic-boycott |roja-gihiştinê=2025-04-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Serokê giştî yê CHPê Özgür Özel diyar kiriye ku 2,2 milyon kes tevlî beşdarî mîtîngê bûne. Di mîtîngê de peyama İmamoğlu ji girseyê re hatiye xwendin û İmamoğlu di peyama xwe de wiha gotiye:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/large-crowds-rally-istanbul-over-jailing-citys-mayor-2025-03-29/ |sernav=Large crowds rally in Istanbul over jailing of Erdogan's main rival {{!}}… |malper=archive.ph |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2025-03-29 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20250329125625/https://www.reuters.com/world/middle-east/large-crowds-rally-istanbul-over-jailing-citys-mayor-2025-03-29/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/turkey-hundreds-of-thousands-join-growing-istanbul-protest/a-72082321 |sernav=Turkey: Hundreds of thousands join growing Istanbul protest – DW – 03/29/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en }}</ref> {{Quote|Tirsa min tineye, hûn li pişt min û li kêleka min in. Tirsa min tineye ji ber ku gel yekgirtî ye. Gel li dijî zaliman bi hev re ye. Çiqas bixwazin dikarin min bixin girtîgehê û min bidin dadgeh kirin, gel nîşan daye ku hemî kêmîn û planan bişkînin.|Ekrem İmamoğlu, 2025}} Di heman rojê de, di hevpeyvînekê bi rojnameya [[Le Monde]] ya fransî, [[Özgür Özel]] dibêje ku ew plan dike ku mîtîngên şemiyê li bajarên seranserê Tirkiyeyê bike heftane û mîtîngên din jî her roja çarşemê li Stembolê werin lidarxistin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-03-29 |sernav=Hundreds of thousands demonstrate in Istanbul to defend democracy |url=https://www.lemonde.fr/en/europe/article/2025/03/29/hundreds-of-thousands-protest-in-turkey-to-defend-democracy_6739642_143.html |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en }}</ref> Wezîrê karên navxweyî Ali Yerlikaya, diyar kir ku ji destpêka çalakiyan heta niha nêzîkî 1.900 kes hatine binçavkirin û diyar kiriye ku ji 27ê adarê û vir ve 260 girtî li dadgehan têne darizandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/large-crowds-rally-istanbul-over-jailing-citys-mayor-2025-03-29/ |sernav=Large crowds rally in Istanbul over jailing of Erdogan's main rival {{!}}… |malper=archive.is |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |roja-arşîvê=2025-03-29 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20250329125625/https://www.reuters.com/world/middle-east/large-crowds-rally-istanbul-over-jailing-citys-mayor-2025-03-29/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li Stenbolê piranî di serdegirtinên pêşwext de herî kêm 511 xwendekar hatine binçavkirin û 275 kes ku bi piranî ji xwendevanan pêk hatiye hatine girtin. Li gorî parêzerê tirk Ferhat Güzel, hejmara binçavkiriyan “dibe ku gelek zêdetir” be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/03/29/turkey-opposition-cclls-mass-rally-in-istanbul |sernav=Turkey opposition calls mass rally in Istanbul |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=en }}</ref> Li [[Antalya (parêzgeh)|Antalyayê]] xwepêşandereke ku cil û bergên Pikachu li xwe kiribû di dema ku ji ber êrîşên polêsan direve dîmenên wî hatiye girtin û ev dîmen ji gelek medyayên xwemalî û biyanî ve hatiye parvekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onedio.com/haber/eylemci-pikachu-olayi-nedir-pikachu-neden-gundem-oldu-1282477 |sernav=Bûyera Çalakvan Pikachu çi ye? Çima Pikachu bûye rojev? |malper=Onedio |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=tr |paşnav=Şimşek |pêşnav=Dilara }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/pokemon-pikachu-electrifies-turkey-protests-erdogan-istanbul-antalya-makes-world-take-note-turkiye-imamgolu-2700546-2025-03-28 |sernav=Pikachu electrifies Turkey protests, makes the world take note |malper=India Today |tarîx=2025-03-28 |roja-gihiştinê=2025-03-30 |ziman=en }}</ref> === 30 û 31ê adarê === Serokê giştî yê CHPê Ozgur Ozel bang li gel kir ku mal û xizmetên şîrketên nêzîkî serokomarê hemdem Recep Tayyip Erdogan boykot bikin.<ref name=":2"/> Wezîrê karên hundir Ali Yerlikaya jî diyar kiriye ku ji destpêka xwepêşandanan heta niha 1.879 kes hatine binçavkirin û 260 kes ji aliyê hikûmeta wî ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://turkishminute.com/2025/03/30/turkeys-opposition-pushed-for-early-elections-as-protests-continue1/ |sernav=Turkey's opposition pushes for early elections as protests continue |malper=Turkish Minute |tarîx=2025-03-30 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en-US |paşnav=Minute |pêşnav=Turkish }}</ref> Ji ber betlaneya cejna qurbanê kêmbûna xwepêşanan berdewam kiriye. Xwendekarên Enstîtuya Teknolojiyê ya Îzmîrê di roja yekem a cejnê (30ê adarê) de meşek li dar xistine. Xwendekarên ku ji Göztepeyê heta Karabağlarê meşiyane bi pankart, slogan û bi alayan xwepêşandan lidarxistine. Xwendekarên ku çalakiya rûniştinê pêk anîne daxuyanî dane çapemeniyê û diyar kirine ku ew ê li ber zexta rejîmê serî netewînin û banga berdewamkirina boykota aborî kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ankahaber.net/haber/detay/imamoglu_protestolari_suruyor%E2%80%A6_izmirde_ogrenciler_bayramda_da_eylem_yapti_keyfi_rejimin_sopasina_boyun_egmeyecegiz_230168 |sernav=Xwepêşandanên İmamoğlu berdewam dikin… Xwendekarên Îzmîrê di Cejna Remezanê de bertek nîşan dan: Em ê serî li ber darê rejîma kêfî natewînin |malper=ankahaber.net |roja-gihiştinê=2025-04-01 }}</ref> === 1ê nîsanê === Serokê giştî yê Partiya Tevgera Neteweperest (MHP) Devlet Bahçelî ku hevalbendê Recep Tayyip Erdogan e, diyar kiriye ku ger xwepêşandan berdewam bikin, dibe ku ji aliyê alîgirên hikûmetê ve bertek bêne nîşandan. Herwiha CHP jî bi wê yekê tohmetbar kir ku “nerehetiyan ji bo bêîstîqrara hikûmetê bikar tîne”.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turkishminute.com/2025/04/01/protesters-risk-clash-with-govt-loyalists-erdogan-ally/ |sernav=Protesters risk clash with gov't loyalists: Erdoğan ally |malper=Turkish Minute |tarîx=2025-04-01 |roja-gihiştinê=2025-04-02 |ziman=en-US |paşnav=Minute |pêşnav=Turkish }}</ref> Hatiye ragihandin ku ji destpêka xwepêşandanan heta 1ê nîsanê zêdetirî 2 hezar kes hatine binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/young-turks-drive-protests-against-erdogan-new-generation-seeks-change-2025-04-01/ |sernav="Young Turks drive protests against Erdogan as new generation seeks change" }}</ref> Serdozgeriya Komarê ya Stembolê di derbarê kesên ku li ser medyaya civakî "banga boykotê" kirine de lêpirsîn daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2025/04/01/istanbul-cumhuriyet-bassavciligindan-ekonomik-boykota-sorusturma |sernav=Serdozgeriya Komarê ya Stembolê derbarê 'boykota aborî' de lêpirsîn da destpêkirin. |malper=tr.euronews.com |roja-gihiştinê=2025-04-02 }}</ref> == Bertek == Ekrem İmamoğlu tevî binçavkirina xwe, li hemberî vê yekê daxuyaniyeke li ser medyaya civakî weşand û diyar kir ku ew li dijî zextan serî netewîne û weke muxalefeteke girîng a li dijî rêveberiya heyî ya Tirkiyeyê, dê li ber xwe bidin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tundiya siyasî li Tirkiyeyê]] 1rz5aqldy18p2371lcstzxj3ms5fl7v 0 314773 2070779 2062761 2026-07-10T09:55:21Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2070779 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerên Îranê 2026 | perçeyekî = | wêne = {{Nexşeya Şerê Îranê 2026}} | binnivîs = <div style="text-align:center"> Xalên ku bûne armanca êrîşan: {{Unbulleted list | {{Reng box|#302060|[[Wêne:Maki7-cross-white.svg|16x16px]]}} Dewletên Yekbûyî û Îsraêl | {{Reng box|#F00|[[Wêne:Maki7-circle-stroked-white.svg|16x16px]]}} Îran, [[Hizbulaya Libnanê]] û [[Heşda Şebî]]}} </div> | dîrok = 28ê sibata 2026an - heta niha | herêm = [[Rojavayê Asyayê]]•[[Okyanûsa Hindî]] (bi taybetî li deverên wekê [[Kendava Farsê]], [[Tengava Hurmiz]]ê, [[Deryaya Navîn]]) | koordînat = | sedem = Bi xayeya bidawî anîna bernameya nukleerî ya Îranê û guhertina rejîma heyî | encam = | rewş = Berdewam dike | şervan1 = {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] <br> {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] | şervan2 = {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] | şervan3 = | fermandar1 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Donald Trump]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Pete Hegseth]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dan Caine]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Brad Cooper]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Benjamin Netanyahu]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Îsrael Katz]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Eyal Zamir]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Tomer Bar]]|}} | fermandar2 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Xamineyî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mucteba Xamineyî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mesûd Pezeşkiyan]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Bakir Zolqedîr]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Gulam Huseyîn Muhsînî-Ejeyî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elîreza Erafî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Larîcanî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Ezîz Nasirzade]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Şamxanî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Pakpûr]] {{Suîqest}}|}} | fermandar3 = | yekîne1 = | yekîne2 = | yekîne3 = | hêz1 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] * {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Hêzên Parastina Îsraêlê]]|}} | hêz2 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]|}} | hêz3 = | windahî1 = {{Lîsteya sade}} * '''Li gorî Dewletên Yekbûyî''': * {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]]: ** 17 kes mirine (2 ji wan hêzên leşkerî ne) ** 4.099 birîndar bûne (17 ji wan personelên leşkerî ne) * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]: ** 13 hêzên leşkerî mirine ** 200 kes birîndar bûne * {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Başûrê Kurdistanê]] ** 13 hêzên leşkerî (6 pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê, 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê û fermandarekî hêzên Fransayê jiyana xwe jidest daye) ** 22 kes birîndar bûne (2 kesên sivîl û 20 pêşmergeyên Kurdistanê birîndar bûne) | windahî2 = {{Lîsteya sade}} '''Li gorî Îranê''': * {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]]: ** 1.444 kes mirine ** 18.551 kes birîndar bûne * '''Li gorî saziyên sîvîl''' ** '''[[HARNA]]''': 3.186 kes mirine (di nav wan de 1.153 hêzên leşkerî û 1.394 kes sivîl û 639 kesên din jî nehatine tansîf kirin) ** '''[[Hengaw]]''': 4.789 kes mirine (di nav de 4.789 hêzên leşkerî û 511 sivîl in. Li gorî Hengawê 5.300 kes jî birîndar bûne) '''Deverên din''' * {{Sembola alayê|Libnan}} [[Libnan]] ** 1.001 kes mirine ** 2.584 kes birîndar bûne | winda3 = | nîşe = }} '''Şerê Îranê''' şerek e ku di 28ê sibata 2026an de ji aliyê [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve bi êrîşeke hevbeş li dijî [[Îran]]ê hatiye dest pê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US, Israel attack Iran in ‘preemptive strike,’ Trump posts video on Truth Social |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288170 |sernav=Israel names operation against Iran ‘Lion’s Roar’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Şerê li dijî Îranê bi navên kodkirî yên wekê '''Dengdana Şêr''', '''Operasyona Mertalê Yahuda''' û '''Operasyona Xezeba Efsaneyî''' li dijî bajarên wekê [[Tehran]], [[Îsfehan]], [[Qum]], [[Kerec]] û [[Kirmaşan]]ê êrîş hatine pêkanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/articles/witnesses-hear-explosion-irans-capital-061713591.html |sernav=Witnesses say they hear an explosion in Iran's capital, Tehran |malper=Yahoo News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bostonglobe.com/2026/02/28/world/witnesses-say-they-hear-an-explosion-in-irans-capital-tehran/ |sernav=US and Israel launch a major attack on Iran and Trump urges Iranians to ‘take over your government’ - The Boston Globe |malper=BostonGlobe.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/israel-launches-preemptive-strike-on-iran-explosions-reported-in-tehran |sernav=Israel Launches 'Preemptive Strike' On Iran; Explosions Reported In Tehran |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Wezîrê parastinê ya [[Îsraêl]]ê [[Îsrael Katz]] êrîşa piştê ku êrîşa hêzên parastina Îsraêlê (IDF) piştrast kiriye, li bajarên Îranê teqînên li pey hev pêk hatine. Piştê êrîşê Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê, rayedarên artêşa Îranê ragihandina ku wan jî li dijî Îsraêlê û dijî Dewletên Yekbûyî operasyonek bi navê '''Operasyona Soza Rastîn 4''' dane destpêkirin. Di êrîşên destpêkê ya li dijî Îranê berpirsên girîng, fermandarên leşkerî, baregehên leşkerî û avahiyên rayedarên Îranê hatine armancgirtin ku di nav de avahiya rêberê bilind [[Elî Xamineyî]] jî di nav de hebû ku dîmenên satelîtê nîşan didin ku bi giranî zirar dîtiye an jî bi giranî hilweşiyaye. Wekê bersiv Îranê jî bi dehan mûşekên balîstîk ku di nav de Îsraîl, [[Urdun]], [[Kuweyt]], [[Behreyn]], [[Qeter]], [[Erebistana Siûdî]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û [[Başûrê Kurdistanê]] armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29661 |sernav=ÇAVKANIYEK JI KANAL8Ê RE: ÊRIŞÊN ÎRANÊ YÊN HEWLÊRÊ NEGIHAN ARMANCÊN XWE |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/280220261 |sernav=Bi mûşekan êrişî baregeha Amerîkayê ya li Hewlêrê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Piştê çend rojan ji aliyê rayedaran amerîkî û îsraîlî hatiye diyarkirin ku Elî Xamineyî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Piştê daxuyaniyên rayedarên Amerîka û Îsraêlê, mirina Elî Xamineyî ji aliyê televîzyona dewletê ya hatiye piştrast kirin. Serokê Amerîkayê [[Donald Trump]] di daxuyaniya xwe de ragihandiye ku Amerîka û Îsraîlê li dijî Îranê êrîş pêk anîne û diyar kiriye ku "Armanca wan jinavbirina çêkirina mûşekan û leşkerî yên [[Îran]]ê ye ku rê li ber Îranê bigirin ku çekên kîmyewî bi dest nexe û di dawiyê de jî rejîma heyî hilweşîne." Donald Trump bang li endamên sipaha pasdarên şoreşa îslamî (IRGC) kiriye ku ew li hemberê parêzbendiyê çekên xwe deynin û hişyarî daye ku neqebûl kirina çekdanînê dê bibe sedema "mirineke teqez".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-02-28 |sernav=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Ji destpêka şer ve [[Herêma Kurdistanê]] rasterast bûye armanca êrîşên Îranê û komên bi ser Îranê ve ku di nav sinorên Iraqê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/7827 |sernav=Îranê Hewlêr mûşekbaran kir |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29924 |sernav=SILÊMANÎ Û HEWLÊR RASTÎ PÊLEKE ÊRIŞÊN BI DRONAN HAT |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}</ref> Di dîmenên ku ji aliyê televîzyonên [[Başûrê Kurdistanê]] ve hatine parvekirin de hatiye dîtin ku sîstema parastinê ya hewayî bersiv dide mûşekên Îranê û êrîşên li dijî Hewlêrê têk dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DWBaNatAUtU/?igsh=d3c3YzB2YTJqcjBu |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DVyg5D_EwPj/?igsh=MTYyZ2FsYW53YmZjcQ== |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}</ref> Hatiye ragihandin ku bi êrîşên têk birî re, Herêma Kurdistanê heya 20 adarê nêzîkî 300 caran rasterast bûye armanca êrîşan == Paşperdeh == [[Wêne:Abraham Lincoln Carrier Strike Group Conducts Photo Exercise.jpg|thumb|çep|Koma 3em a keştiyên balafirên şer ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Rojhilata Navîn a 2026an]] Di dawiya kanûna sala 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welet hatibû despêkirin ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina nirxê diravê û bilindbûna biha yên xwarin û kelûpelan bû. Xwepêşandanên ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> mezintirîn xwepêşandan a li Îranê bû ku li seranserê welat, li zêdetirî 100 bajaran belav bibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/reza-pahlavi-iran-revolution-exiled-prince-plan-regime-change/ |sernav=Inside an exiled prince’s plan for regime change in Iran |malper=POLITICO |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Hikûmeta Îranê bi tepeserkirinên tund, tevî komkujiya xwepêşanderan, bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}</ref> ku ajansa nûçeyan a çalakvanên mafên mirovan a li Dewletên Yekbûyî hejmara miriyan wekê 7.000 kesan texmîn kiriye. Di heman demê hikûmeta Îranê jî hejmara miriyan 3.117 kes diyar kiriye lê Donald Trump û kesên din jî diyar kirine ku hejmara miriyan 32.000 kes bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kay Armin Serjoie, Roxana Saberi, and Fatemeh Jamalpour |sernav=Iran Protest Death Toll Could Top 30,000: Local Officials |url=https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=TIME |ziman=en |roja-arşîvê=2026-01-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260125063424/https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> AP Newsê ragihandiye ku bikaranîna tundiya zêde yê ji aliyê hikûmetê ve di nav gelê Îranê de bêhêvîyeke çêkiriye û di nav hinek welatiyan de jî bendewariya êrîşeke Amerîkayê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-memorials-chehelom-71e5db503a287126a2d31cb32a2809eb |sernav=Iranians grieve defiantly for thousands killed in last month's crackdown |malper=AP News |tarîx=2026-02-19 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Hinek akademîsyenan îdîa kirine ku hikûmeta Îranê niha bi rewşeke qels re rû bi rû ye dibe ku bibe sedema hilweşîna hikûmetê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/international-politics/2026/01/how-much-longer-can-irans-islamic-republic-survive |sernav=How much longer can Iran’s Islamic Republic survive? |malper=New Statesman |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali }}</ref> Di 13ê çileya sala 2026an de serokê Amerîkayê Donald Trump piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranê nîşan daye û piştre di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku "armada" keştiyeke amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku tê de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln, USS Gerald R. Ford û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Trump urges Iranians to keep protesting, saying 'help is on its way' |url=https://www.reuters.com/world/china/iranian-mp-warns-greater-unrest-urging-government-address-grievances-2026-01-13/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Live updates: U.S. and Israel launch attack on Iran as Trump calls for regime change |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Rayedarên amerîkî û ewropî diyar kirine ku Washington sê daxwazên sereke pêşkêşî Îranê kiriye ku di nav de rawestandina mayînde ya hemî cureyên dewlemendkirina uranyûmê, bidawîkirin a bernameya mûşekên balîstîk ên Îranê û rawestandina tevahî ya piştgiriya ji bo komên herêmî yên wekê Hamas, Hizbullah û Hûsiyan hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pager |pêşnav=David E. SangerTyler |paşnav2=Sanger |pêşnav2=Farnaz FassihiDavid E. |paşnav3=Washington |pêşnav3=Tyler Pager reported from |paşnav4=York |pêşnav4=Farnaz Fassihi from New |tarîx=2026-01-28 |sernav=Trump Threatens Iran With ‘Massive Armada’ and Presses a Set of Demands |url=https://www.nytimes.com/2026/01/28/us/politics/trump-iran-armada.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di 6ê sibata sala 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta Omanê, Muscatê, danûstandinên nerasterast ên derbarê çekên atomî de lidar xistibûn. Îranê tekez kiriye ku pêşketin bi şêwirmendiyên li paytextan ve girêdayî ye.<ref name="Ravid2026">{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Gera duyem a danûstandinên ji bo çekên nukleerî li Cenevreyê hatibû plankirin.<ref name="Ravid2026" /> Di 27ê sibata 2026an de berî destpêkirina êrîşan, wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî diyar kiriye ku "pêşketinek" hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê ajansa enerjiya atomî ya navneteweyî (IAEA) ve<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> bi tevahî were verastkirin û her wiha Îranê qebûl kiriye ku asta uranyuma xwe ya dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne "asta herî nizm a gengaz". El-Busaidî diyar kiribû ku aştî "di dest de ye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is "within our reach," Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":1"/> Di destpêka sibata sala 2026an de Amerîkayê keştiyeke din a balafirhilgir, USS Gerald R. Ford, şandiye Rojhilata Navîn ku zextê li ser Îranê zêde bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3=security |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di 11ê sibata 2026an de salvegera 47em a şoreşa 1979an bi mîtîngên alîgirê hikûmetê û retorîka tund a dijî Amerîkayê hatiye nîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-revolution-anniversary-us-nuclear-talks-protests-4ffab53ef628073ca90b9c8707485577 |sernav=Iran commemorates 1979 revolution as nation is squeezed by anger over crackdown and tensions with US |malper=AP News |tarîx=2026-02-11 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=JON GAMBRELL Leer en }}</ref> Di 13ê sibata sala 2026an de Trump diyar kiriye ku guhertina rejîmê li Îranê dê "tiştê herî baş dikare biqewime".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8egwywkkd1o |sernav=Trump: Iran regime change 'would be the best thing to ever happen' |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê rojekî, di 14ê sibatê de rayedarên amerîkî ji Reutersê re gotine ku artêşa amerîkî ji bo operasyonên berdewam ên çend hefteyan li dijî Îranê amadekariyan dike ku ne tenê êrîşeke sînordar; ev yek nîşan dide ku kampanyayeke berfireh dikare baregehên nukleerî û binesaziya dewlet û ewlehiyê ya Îranê armanc bigire. Di 24ê sibata 2026an de di gotareke derbarê Rewşa Yekîtîyê de, Trump Îran bi vejandina hewildanên çêkirina çekên nukleerî tawanbar kiriye ku van armancên îdiakirî wekê "xerab" şermezar kiriye û îdia kiriye ku Îranê her ku diçe şiyanên mûşekan ên pêşkeftîtir pêşxistiye ku dikarin gefê li Amerîka, Ewropa û baregehên amerîkî yên li derveyî welêt bixin. Wî hişyarî da ku Amerîka amade ye ku ger pêwîst be bikevin tevgerê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/9194e1f5-d191-414a-ab9f-e271a32b8b78 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> == Berê şer == === Xwepêşandanên li dijî rejîma Îranê û destpêkên bicihkirina hêzên amerîkî === Di dawiya kanûna 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welêt dest pê kiriye ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina diravê Îranê û bilindbûna bihayê kelûpelan pêk hatiye. Xwepêşandan ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve xwepêşandana herî mezin ê li Îranê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}</ref> Hikûmeta Îranê bi komkujiya xwepêşanderan bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}</ref> Di sibata sala 2026an de, wezîrê xezîneyê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Scott Bessent îdîa kiriye ku Washington li Îranê kêmbûna dolar çêkiriye da ku nirxên diravên Îranê bikeve xwarê û li Îranê xwepêşandanan çêbike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/article/2026/feb/27/iran-economic-sanctions-currency-bessent-trump/ |sernav=How US actions spurred Iranian economic, political upheaval |malper=@politifact |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US |paşnav=Jacobson |pêşnav=Louis }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Northam |pêşnav=Jackie |tarîx=2026-02-23 |sernav=Trump's sanctions on Iran have dramatically affected its economy and led to protests |url=https://www.npr.org/2026/02/23/nx-s1-5708935/trumps-sanctions-on-iran-have-dramatically-affected-its-economy-and-led-to-protests |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Ajansa Nûçeyan a Çalakvanên Mafên Mirovan a li Amerîkayê hejmara miriyan nêzîkê 7.000 kesan texmîn kiriye û di heman demê de hikûmeta Îranê jî hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 3.117 kes ragihandiye lê Donald Trump û çend berpirsên tenduristiyê yên îranî diyar kirine ku hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 32.000 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di 2ê çileya sala 2026an de, Trump gef li Îranê xwariye ku eger hikûmet biryar bide ku xwepêşanderên aştiyane bikuje, ew ê bi destwerdana leşkerî ya tund û tûj destwerdana Îranê bike. Donald Trump di 13ê çileyê de piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranî nîşan daye û soz daye ku "alîkarî di rê de ye" ji bo wan û paşê, di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku "armada" amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku di nav de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran’s supreme leader killed in U.S.-Israeli attack; Tehran strikes Israel, Arab states |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Di 13ê dibatê de, Trump ferman daye keştiya balafirhilgir a USS Gerald R. Ford û keştîyên şer ên alîgir ku ber bi Rojhilata Navîn ve biçin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Goftûgoyên bernameya nukleerê 2026an === [[Wêne:President Trump Gaggles with Press Before Departing the White House, Feb. 27, 2026.webm|thumb|Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di 27ê sibatê de, bi qasî 24 demjimêran berî destpêkirina şer, bi kurtî bi çapemeniyê re li ser pêwendiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Îranê re diaxive.]] Di 6ê sibata 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta [[Oman]]ê, [[Muskat]]ê, danûstandinên nerasterast ên nukleerî lidar xistin. Rayedarên Îranê diyar kirine kiriye ku pêşketin bi şêwirînên li paytextan ve girêdayî ye.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Civîna duyem a danûstandinên çekên nukleerî li Cenevê hatiye plankirin.<ref name=":9" /> Di navbera 15 û 20ê sibatê de, Îranê hinardeya xwe ya petrolê gihandiye rêjeya heyî ya 3 caran û depoyên petrolê kêm kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/Iran-Rushes-to-Ship-Oil-Ahead-of-Possible-US-Strike.html |sernav=Iran Rushes to Ship Oil Ahead of Possible U.S. Strike |malper=OilPrice.com |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= }}</ref> Di 27ê sibata sala 2026an de berî destpêkirina êrîşên li dijî Îranê wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî gotiye ku di warê danûstandinan de "pêşketinek" hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> ve bi tevahî were verastkirin; wekê din, Îran qebûl kiriye ku asta uranyuma dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne "asta herî nizm a gengaz". El-Bûsaidî gotiye ku aştî "di dest de" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is "within our reach," Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Lêbelê nûnerê Rojhilata Navîn a amerîkî Steve Witkoff gotiye ku Îranê danûstandinên nukleerî yên vê dawiyê bi israrkirina li ser "mafê xwe yê bêveqetandî" yê dewlemendkirina uranyûmê, redkirina pêşniyara amerîkî ya ji bo bidawîkirina dewlemendkirinê û heta bi pesnê ku ji 460 kîlogram uranyûma wê ya ji %60 dewlemendkirî dikare 11 bombeyên nukleerî çêbike, dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603035282 |sernav=US envoy says Iran misjudged Trump team in nuclear negotiations |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-03 |sernav=Witkoff: Iran negotiators boasted of having enough enriched uranium to build 11 nuclear bombs |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/witkoff-iran-negotiators-boasted-of-having-enough-enriched-uranium-to-build-11-nuclear-bombs/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> == Gengeşe == === 28ê sibatê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ==== [[Wêne:U.S. Forces Launch Operation Epic Fury.webm|thumb|Dîmenek ji êrîş ku ji keştiyên Amerîkayê ve hatin kirin]] Piştî ku wezîrê parastinê Yisrael Katz êrîşa Îsraîlê piştrast kiriye, li Tehranê teqîn çêbûn.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/explosions-rock-tehran-as-israel-launches-preventive-attack-on-iran-defence-minister-says-2875809-2026-02-28 |sernav=US, Israel launch Operation Epic Fury against Iran; Tehran strikes back |malper=India Today |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Desk |pêşnav=India Today World }}</ref> Rojnameya ''Times of Israel'' ragihandiye ku Katz êrîşan wekê "êrîşek pêşîlêgirtinê" bi nav kiriye ku armanca êrîşê "jiholêrakirina gefên li ser dewleta Îsraîlê" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Tsui |pêşnav=Christian Edwards, Karina }}</ref> Di nav hedefên armancgirtî de deverek li [[Tehran]]ê hebû ku avahiyê rêberê bilind ê Îranê Elî Xamineyî bû ku li vê deverê qesra serokatiyê û konseya bilind a ewlekariya neteweyî jî hebû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erica Solomon and Farnaz Fassihi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Hatiye piştrastkirin ku heft mûşek li vê deverê ketine.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US and Israel attack Iran as Tehran retaliates across Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Paşê ''The New York Timesê'' ragihandiye ku "rayedarekî amerîkî gotiye ku artêşa amerîkî dest bi êrîşên asmanî li dijî Îranê kiriye."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |paşnav3=Fassihi |pêşnav3=Farnaz |paşnav4=Bergman |pêşnav4=Ronen |tarîx=2026-02-28 |sernav=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê de rayedarên amerîkî piştrast kirin ku êrîş bi hevkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pêk hatine.<ref name=":2"/> Li gorî raporên ku di ajansên nûçeyan de hatine parvekirin ji bo ku welatî bêne hişyarkirin ku li deverên ewle bimînin, li seranserê Îsraîlê sîren lêdaye. Balyozê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Îsraîlê Mike Huckabee ji welatiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwestiye ku dema dengê sîrenê dibihîzin tavilê tedbîr bigirin, di heman demê de Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump hişyarî da ku dibe ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve qurbanî hebin.<ref name=":2"/><ref name=":2"/> Wezareta tenduristiyê ya Îsraîlê diyar kiriye ku bi veguhestina nexweşxaneyên ji bo bin erdê gihîştine asta herî bilind a amadekariyê.<ref name=":2"/> Rayedarên amerîkî piştrast kirine ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîş li ser Îranê pêk anîye û wan êrîşê wekê "êrîşeke ne biçûk" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Li gorî rayedarekî amerîkî, bi dehan êrîşên amerîkî ji balafirên şer ên li baregehên li seranserê Rojhilata Navîn û ji yek an çend keştiyên balafiran pêk hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Reutersê ragihandiye ku êrîş dê ji hewa û ji deryayê ve werin pêkanîn. Ajansa Nûçeyan a Farsê û [[CNN]] ragihandine ku teqîn li bajarên din ên Îranê, li bajarên wekê Qum, Kirmaşan, Îsfehan û Kerec jî çêbûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":2"/> Hatiye ragihandin ku li Tehranê êrîşên bi mûşekan li Kolana Zanîngehê, Kolana Cemhurî Îslamî û li taxa Seyîd Xandan a li bakurê Tehranê hatine kirin. Piştî êrîşan li seranserê Tehranê xizmetên ragihandinê qut bûne. Li gorî BBCyê di êrîşan de ofîsên rêberê bilind Elî Xamineyî û serokatiya Mesûd Pezeshkian li Tehranê hatine bombebarankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran launches attacks across Middle East after US and Israel strikes on leadership sites |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Berdevkê hêzên heşdê şebiyê gotiye ku di êrîşên li Jurf el-Saxar, li başûrê Bexdayê, du şervan hatine kuştin û sê yên din jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Îranê ==== Îranê li gelek herêmên [[Kendava Farsê]] êrîşî ser çend baregehên leşkerî yên amerîkî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Behrêynê sîrenên êrîşa hewayî çalak kiriye ku hişyariyê li ser êrîşeke Îranê li ser baregehên leşkerî yên amerîkî li welêt bide û medyaya erebî gotiye ku li bajarê paytext a [[Manama]]yê teqîn û dû hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Behrêynê piştre êrîş piştrast kiriye û gotiye ku baregeha Flota Pêncemîn a DYAyê hatiye armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/ |sernav=Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom |malper=WRAL.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Gambrell |pêşnav=Jon |paşnav2=Toropin |pêşnav2=Konstantin |paşnav3=Press |pêşnav3=JOSH BOAK-Associated }}</ref> Herwiha li Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê û Ebû Dabî li Mîrgeha Erebî yên Yekbûyî teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.am/eng/news/932924.html |sernav=Explosions reported in Kuwait and UAE |malper=news.am |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |sernav=Drone attacks targets Kuwait international airport |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Li gorî CNNê pasdarên şoreşê yên Îranê îdia kiriye ku Îranê çar baregehên amerîkî li Rojhilata Navîn armanc girtiye ku baregeha hewayî ya El Udeyd li Qeterê, baregeha hewayî ya Elî El Salem li Kuweytê, baregeha hewayî ya El Zafre li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî û baregeha flota pêncem a hêzên deryayî yên Amerîkayê li Behrêynê û vîdyoyek jî hatiye parvekirin ku di vîdeoyê de hatiye dîtin ku dû ji aliyê baregeha li Behrêynê ve bilind dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Erebistana Siûdî piştrast kiriye ku Îranê êrîşî Riyadê û herêmên rojhilat ên wan kiriye.<ref name="null2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê siudiyan îdia kiriye ku êrîşên Îranê yên li ser wan deveran hatine têk birin û diyar kirine ku qiral dê "hemû tevdbîrên pêwîst bigire" ku xwe biparêze ku "di nav de vebijarka bersivdayîna li dijî êrîşkariyê" heye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê de hatiye îdia kirin ku hejmarek ji mûşekên îranî li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî hatine têk birin û di encama êrîşên Îranê de kesek sivîl ê ji neteweya asyayî ji ber perçeyên mûşekê ku li ser deverek niştecihbûnê ketine, hatiye kuştin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran latest: Netanyahu says 'growing signs' Iran's supreme leader Khamenei is 'gone' after US-Israel attacks |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=One person killed in UAE after Iranian strikes |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Qeterê îdia kiriye ku wan herî kêm du pêlên êrîşên mûşekî asteng kirine û diyar kir ku ti qurbanî an zirar û ziyaneke milkî çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Beirut |pêşnav=Abdi Latif DahirReporting from |paşnav2=Lebanon |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li bakurê Îsraîlê avahiyek 9 qatî bi mûşekan hatiye lêdan ku di encamê de kesek birîndar bûye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |sernav=US-ISRAELI ATTACKS ON IRAN KILL 201; IRAN FIRES BACK, BLASTS ACROSS REGION |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Stepansky |pêşnav=Nils Adler,Joseph }}</ref> Her wiha Hayfa û Tel Avîvê jî bûye armanca êrîşên mûşekên Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-2261-0183 |sernav=news-from-asia-watch-no6-indonesia-soeharto-retaliates-against-critics-may-1995-7-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> Di heman demê de li gorî raporên ajansan mûşekên ji Îranê li herêmên Urdunê û li bajarê paytext a Emmanê ketine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.marketscreener.com/news/jordan-s-military-says-it-has-downed-two-ballistic-missiles-targeting-the-country-ce7e5cdfd180f321 |sernav=Jordan's military says it has downed two ballistic missiles targeting the country {{!}} MarketScreener |malper=www.marketscreener.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Rayedarên Ûrdunê diyar kirine ku hêzên wan ên çekdar du mûşekên balîstîk ên Îranî yên ku axa wê hedef digirtin xistine xwarê û ku wan 54 raporên ketina bermayiyan ku zirarên milkî çêkirine tespît kirine lê ti qurbanî çênebûne.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Rawan Sheikh Ahmad |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li Sûriyeyê mûşekeke balîstîk a Îranê li Suweydayê ketiye û herî kêm 4 sivîlan jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2= |tarîx=2026-02-28 |sernav=Report: At least four killed in Iranian missile strike in As-Suwayda, Syria |url=https://www.ynetnews.com/article/8snmn9r7o |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://modern.az/en/dunya/574948/missile-debris-fell-on-syria-there-are-casualties/ |sernav=Missile debris fell on Syria: there are casualties |malper=Modern.az |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=az |paşnav=modern.az }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.corriere.it/esteri/diretta-live/26_febbraio_28/iran-usa-news-diretta-1.shtml |sernav=Iran, le ultime notizie in diretta {{!}} Attacco di Usa e Israele. Netanyahu: «Segnali che Khamenei sia morto». Teheran risponde: missili su Israele, Dubai e basi Usa nel Golfo. Poi l'sms: «Lasciate la capitale» |malper=Corriere della Sera |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=it-IT }}</ref> Herêmên niştecihî yên Dubayê yên nêzîkî marînaya Dubayê û Keştiya Palm a Dubayê rastî êrîşan hatine ku di encamê de otêla Fairmont The Palm şewitiye ku çar kes birîndar bûne û avahiyeke sivîlan li derdora Dohayê bûye armanca mûşekên Îranê.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/iran-latest-israel-launches-preventative-attack-defence-minister-says-13509565 |sernav=Iran latest: Supreme leader 'safe and sound', spokesman tells Sky - but Netanyahu claims there 'signs' he is dead |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref name=":5"/><ref name=":4"/> Balafirên bêmirov ên Şahed-136 nêzîkî Burc Xelîfeyê armanc girtine ku ev yek bûye sedema fermana valakirinê û protokola awarte ya avahiyê hatiye çalak kirin. Îmaratên Yekbûyî yên Erebî (ÎMAR) ragihandiye ku wan "pêleke nû" yên bermahiyên mûşekên îranî desteser kiriye û "perçeyên ji desteserkirinan" li Ebû Dabî û Dubayê ketine.<ref name="null2026"/> Êrîşên li ser Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê bûne sedema çend birîndarên nediyar.<ref name=":6"/> Li Behrêynê di êvarê de hatiye ragihandin ku droneke îranî li bircêk li herêmeke niştecihbûnê xistiye. Fermandarê hêzên deryayî yên Îranê bi eşkereyî ragihandiye ku her keştiyek ku bixwaze ji Tengava Hurmizê derbas bibe, divê êdî destûra pêşwext ji Îranê werbigire. === 1ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Axavtina serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di derbarê kuştina Elî Xamineyî de]] Di 1ê adarê de Îsraîlê pêlek din a êrîşan li dijî Îranê pêk aniye ku wekê beşek ji kampanyaya xwe ya berdewam ku navenda paytextê hedef digirt. Piştî êrîşên Îsraêlê dezgehên medyayê yên îranî teqînên bihêz ragihandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016712 |sernav=Powerful explosions shake Tehran - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Trump di parvekirinekê li ser Truth Social gotiye, "Îranê tenê got ku ew ê îro pir bi tundî lê bidin, ji her demê bêtir ji her demê bêtir. Lêbelê, çêtir e ku ew vê yekê nekin, ji ber ku heke ew bikin, em ê bi hêzek ku berê qet nehatiye dîtin li wan bidin!". CENTCOMê ragihandiye ku ferman ji wan re hatiye dayîn ku "amîra ewlehiyê ya rejîma Îranê hilweşînin".<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ali Khamenei may be dead, but Donald Trump has unfinished business |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/03/01/ali-khamenei-may-be-dead-but-donald-trump-has-unfinished-business |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Hêza parastina Îsraîlê (IDF) gotiye ku wan balafireke şer a F-4 û F-5 bombebaran kir ku amadekariya firînê dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888372 |sernav=Israeli airstrike hits Iranian jets on runway {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Sîstema HQ-9B ya li dora Tehranê jî hatiye bêbandor kirin. Elî Larîcanî ku berpirsê payebilind ê ewlehiyê yê Îranê ye konseyeke rêberiyê ya demkî ragihandiye û Amerîka û Îsraîl bi hewldana hilweşandina Îranê tawanbar kiriye. Di heman demê de wî pêkhateyên li Îranê wekê "komên cudaxwaz" binav kiriye û di gefên xwe de gotiye "ger ew tevbigerin dê encamên rastîn bibînin". Serokê parlementoya Îranê, Mihemed Baqir Qalibaf, ji bo Trump û Netanyahu gotiye ku wan xeta sor derbas kiriye û "ew ê berdêla wê bidin". Avahiya dadgeha şoreşê ya Tehranê hatiye bombebarankirin û di encama bombebaranê de avahî hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202603016124 |sernav=Live - 'I got him before he got me,' Trump says on killing Khamenei |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Hejmara qurbaniyên êrîşa hewayî ya dibistana Mînabê gihîştiye 148 kesan.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cgjzn5npl7yt |sernav=آنچه گذشت؛ ادامه حملات آمریکا و اسرائیل، صدا و سیما هدف قرار گرفت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}</ref> Li nêzîkî Yarîgeha Azadî, [[Qada Azadî]] û [[Birca Mîladê]] teqîn hatine ragihandin.<ref name=":3"/> Komeleya Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li nêzîkî nexweşxaneyên Tehranê û her wiha li nêzî avahiya aştiyê teqîn çêbûne.<ref name=":3"/> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan "serfermandariya giştî ya hêzên ewlehiya navxweyî", digel Baregeha Serellah, hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603018596 |sernav=Israel says it destroyed Iran internal security headquarters in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî medyaya Îranê, êrîşên Amerîka û Îsraêlê bandor li ser baregehên radyo û televîzyona dewletê jî kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603013820 |sernav=Strikes on Tehran target parts of national radio and TV HQ - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyar kirin ku di êrîşên Amerîka û Îsraêlê de berpirsên Îranê Mihemed Baserî, berpirsekî wezareta îstîxbaratê û Gholamreza Rezaeyan, serokê beşa îstîxbaratê ya polîsên [[FARAJA]] jiyana ji dest dane.<ref name=":3"/> Trump ji [[NBC Newsê]] re diyar kiriye ku "hejmareke mezin ji serkirdeyan" li Îranê jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |sernav=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |malper=NBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Di sibeha 1ê adarê de, raporan piştrast kiriye ku Îranê bi mûşek û dronan êrîşê Îsraêl, Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, Qeter, Kuweyt, Behrêyn, Urdin û Erebistana Siûdî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aicoin.com/en/news-flash/2775332 |sernav=Iran launches missiles at Israel, Israeli military launches defense system |malper=AiCoin |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/20260301/fb1f012710ca405784b8adb5bae95190/c.html? |sernav=Daily World Briefing, March 1 |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |sernav=US and Israel pound Iran as Trump signals willingness to talk to new leaders after Khamenei's death |malper=AP News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî raporên dawî, Îranê bi mûşekan êrîşî baregeha Flota Pêncemîn a (baregeha leşkerên Amerîkayê) li Behrêynê kiriye.<ref name=":7"/><ref name=":8"/> Hatiye diyar kirin ku du ji mûşekên ku li bajarê Dubaiyê ketiye û dûyên tarî ji Bendera Jebel Ali ya Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî bilind bûne. Piştî êrîşa firokeyên bêpîlot ên milîsên îraqî li hemberê Herêma Kurdistanê nêzîkî li Balafirgeha Hewlêrê teqînek çêbûye.<ref name=":3"/> Wezîrê parastinî ya Keyaniya Yekbûyî John Healey diyar kiriye ku Îranê du mûşek avêtine baregehên brîtanî yên li Qibrisê lê wî bawer nekiriye ku ew di bin êrîşê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/international/article-888356 |sernav=Iran launched missiles at Cyprus, threatening UK troops {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Lêbelê wezîrê parastin a Qibrisê Vasilis Palmas paşê înkar kiriye ku mûşek ber bi Qibrisê ve hatine avêtin û serokwezîr Keir Starmer jî ev yek piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/iran-missiles-cyprus-defence-secretary-b2929655.html |sernav=Iran missiles fired towards UK military bases in Cyprus, defence minister says |malper=The Independent |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Di dema operasyonên dronan de li Tengava Hurmuzê, li gorî agahiyan, bendera Duqmê ji aliyê du dronan ve hatiye lêdan ku di encamê de karkerekî biyanî birîndar bûye û Navenda Ewlekariya Deryayî ya Omanê piştrast kiriye ku tankereke petrolê ya bi navê Skylight ku bi ala Palauyê ye, bi 5 mîlên deryayî (9.3 km) li bakurê bendera Xesabê hatiye hedefgirtin ku di encamê de çar kes ji tîma hind-îranî ya li ser keştiyê birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.64628/ab.s6jad7hag |sernav=Strait of Hormuz: if the Iran conflict shuts world’s most important oil chokepoint, global economic chaos could follow |malper=doi.org |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Schiffling |pêşnav=Sarah }}</ref> Keştiyeke din, tankera MKD VYOM a bi ala Giravên Marshallê piştî ku debasê peravên Omanê dibe rastî êrîşan hatiye û endamekî tîmê hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies |tarîx=2026-03-01 |sernav=Three tankers damaged in Gulf and one seafarer killed as US-Iran conflict escalates |url=https://www.timesofisrael.com/three-tankers-damaged-in-gulf-and-one-seafarer-killed-as-us-iran-conflict-escalates/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Ji ber girtina Tengava Hormuzê, 150 keştîyên barhilgir ku di nav de gelek tankerên petrolê jî hene li pişt tengavê asê mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/newsticker/liveblog-israel-usa-angriffe-iran-102.html |sernav=Nahost-Liveblog: ++ Militäreinsatz könnte laut Trump vier Wochen dauern ++ |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=de |paşnav=tagesschau.de }}</ref> Di heman rojê de mîna roja berê, Riyad jî rastî êrîşên rasterast hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/iran-attack-strikes-us-israel-trump-khamenei-dead-live-updates-rcna261172 |sernav=Hezbollah and Israel exchange strikes in wake of Khamenei's killing |malper=NBC News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Mûşekeke Îranê dikare ji berevaniya Îsraîlê derbas bibe û li kenîşteyekê li Beyt Şemeşê ketiye 9 kesan jiyana xwe jidest dane 11 kes winda bûne û 51 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/us-israel-strikes-iran-khamenei-03-01-2026 |sernav=Israel strikes Lebanon’s capital, responding to missiles from Hezbollah |malper=AP News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Brown |pêşnav=Bridget |paşnav2=Belanger |pêşnav2=Lorian |paşnav3=Benassi |pêşnav3=Ricardo |paşnav4=Hranjski |pêşnav4=Hrvoje }}</ref> Balafireke bêmirov a Îranê li Otêla Crowne Plaza li Manama ya [[Behreyn|Behrêynê]] ketiye ku bûye sedema şewatê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatvnews.com/news/world/iranian-drone-hits-crowne-plaza-hotel-in-bahrain-2026-03-01-1032140 |sernav=Iranian drone hits Crowne Plaza hotel in Bahrain's Manama |malper=India TV News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Crowne Plaza in Bahrain confirms "incident" affected the hotel |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Cheney |pêşnav= }}</ref> Li Ebû Dabiyê li nêzîkî kompleksa Etihad Towers, li nêzîkî balyozxaneya Îsraîlê, bermahiyên droneke hatiye dîtin û dema ku drone dikeve, bermahiyên dronê de zirar daye bircan û jinek û zarok a wê bi sivikî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/01/world/iran-attack-khamenei-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di 1ê adarê de ji ber êrîşeke Îranê li [[Kuweyt]]ê kesek hatiye kuştin û 32 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016189 |sernav=One killed, 32 injured in Iranian attacks on Kuwait, health ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îranê îdia kir ku wan bi çar mûşekan li USS Abraham Lincoln xistiye lê piştre rayedarekî amerîkî vê îdiayê red kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-01 |sernav=Iran’s Guards say they ‘struck’ US aircraft carrier USS Abraham Lincoln |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-guards-say-they-struck-us-aircraft-carrier-uss-abraham-lincoln/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî agahiyan, baregeha deryayî ya fransî Camp de la Paix a li Ebû Dabiyê jî ji aliyê mûşek an jî droneke Îranê ve hatiye xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theyeshivaworld.com/news/liveblogs/live-blog/2518641/smoke-rises-over-french-naval-base-in-abu-dhabi-after-iranian-strike.html |sernav=Smoke Rises Over French Naval Base in Abu Dhabi After Iranian Strike |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}</ref> Du dronên îranî depoyek li Baregeha Deryayî ya El Selam li Ebû Dabî kirine armanc, di encamê de agir bi du konteynerên ku kelûpelên giştî tê de dihatin hilanîn ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}</ref> Li dora saet 15:30 GMT, Erebistana Siûdî îdîa kiriye ku wan kariye rê li çend mûşekên ku hewl didan Baregeha Hewayî ya Prens Sultan û Balafirgeha Navneteweyî ya Qiral Xalid bikin hedef, bigirin. Karbidestên leşkerî yên Keyaniya Yekbûyî gotine ku Typhoonek RAF droneke îranî ku ber bi qada hewayî ya Qeterê ve diçû xistine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603015680 |sernav=UK says British fighter jet shot down Iranian drone heading toward Qatar |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Mûşek û dronên îranî her wiha li baregeheke leşkerî ya amerîkî ya nêzîkî Hewlêrê ketiye xwarê û kampeke meydanî ya Bundeswehr li rojhilatê Urdunê xistiye, ku di encamê de leşkerekî amerîkî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tass.com/world/2094115 |sernav=Iran targets German bases in Jordan, Iraq — magazine |malper=TASS |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}</ref> Ber bi dawiya rojê ve êrîşeke mûşekeke balîstîk li devereke rojavayê Qudsê ketiye û ziyanên milkî li ser rêya derdorê, zirar daye wesayîteke sivîl û şeş kes birîndar bûne. Perçeyên mûşekeke îranî li Eyn Tarma, Sûriyeyê ketiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hjnews.com/world/syria-iran/image_0c0cf6ef-aaca-5464-887f-50bf088af3ef.html |sernav=Syria Iran |malper=The Herald Journal |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=AP |pêşnav=Ghaith Alsayed- }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> === 2ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|Montajek ji êrîşên Fermandariya Navendî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di dema Operasyona Epic Fury de li Îranê]] Di 2ê adarê de êrîş li ser xalên komara îslamî ya Îranê ku xalên li [[Tehran]] û [[Sine]] bûne armanca êrîşan û her wiha li deverên leşkerî û stratejîk ên wekê navendên fermandariyê û navendên mûşekan jî rastî êrîşan hatine. Piştre di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku navenda nukleerî ya Natanzê ji aliyê êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ve hatiye armancgirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cy4wxk7e71xo |sernav=حملات گسترده هوایی به پایتخت ایران؛ آسیب‌ به بیمارستان‌های گاندی و خاتم‌الانبیاء در تهران |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}</ref> Di sibehan di heman rojê de nexweşxaneya Xetam-el-Enbîa û Gandî ya li Tehranê rastî êrîşan hatine ku ji aliyê Îranê ve hatiye ragihandin û ji aliyê BBC Verify ve hatiye piştrast kirin. Ev nexweşxaneya ji berê ve bi hikûmetê ve girêdayî bûn. Di bersiva êrîşên Hizbullahê de, artêşa Îsraêlê bi rêze bombebaranên stratejîk li ser Beyrût û Geliyê Beqayê berdewam kiriye.<ref name="Kleinbaum2026">{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news/hezbollah-israel-war-declaration |sernav=BREAKING: Hezbollah Officially Declared War on Israel |malper=JFeed |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Kleinbaum |pêşnav=Yair }}</ref> Di heman demê de heman êrîş li başûrê Libnanê jî çêbûne. Piştî demek kurt, hêzên hewayî yên Îsraêlê dest bi êrîşên li Tehranê jî kirine. Hêza hewayî ya DYAyê li baregehên hewayî yên li seranserê Îranê, balafirên leşkerî û avêjerên droneyan ku di nav de gelek F-14 Tomcat hebûn xistiye. Artêşa Îsraêlê (IDF) îdîa kir ku wan di êrîşan de serokê baregeha îstîxbaratê ya Hizbullahê Huseyîn Makled kuştiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-02 |sernav=IDF says it killed Hezbollah intelligence chief in overnight strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-killed-hezbollah-intelligence-chief-in-overnight-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di çarçoveya xweparastina li dijî Hizbullahê de, hêzên çekdar ên Îsraêlê êrîşî sê bajarokên li başûrê Libnanê kirine ku di nav wan de bajarokên Haris, Nebetiye el-Fewqa û Meyfadûn hebûn û piştre fermana valakirinê li pêncî bajarokên cîran daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.repubblica.it/esteri/2026/03/02/diretta/iran_guerra_usa_israele_news_oggi-425194152/ |sernav=Iran, le news dalla guerra. Trump: “Li stiamo massacrando”. E non esclude invio soldati |malper=la Repubblica |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=it }}</ref> Ajansa medyayî ya Siûdî El Hadath ragihandiye ku rêberê siyasî yê Hizbullahê û endamê parlamentoya Libnanê Mihemed Raad di êrîşeke hewayî de hatiye kuştin.<ref name="Boxerman2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Îsraêlê hişyarî daye libnanî yên ku ji malên xwe reviyane ku venegerin û gelek kesan gotine ku ew nizanin piştî ku roj diçe ava ew ê çawa bigihîjin xwarin an avê. ==== Êrîşên Hizbullah û Îranê ==== Li dora nîvê şeva bi dema herêmî, baregeha hêza hewayî ya qraliyetê li [[Akrotîrî]], [[Qibris]]ê, rastî êrîşeke gumanbar a bêmirov hatiye û li seranserê Akrotîrî û Dhekelî yê sîrenên êrîşa hewayî lê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas yek ji wan karîbû li balafirgehê bikeve û zirarên piçûk çêbike, li gorî agahiyan êrîşên pênc dronan hatine têk birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/security-threat-declared-at-uk-cyprus-bases |sernav=UK Cyprus base hit by drone |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/europe/20260302/f1219f92cf764cfda2bcbac966935263/c.html |sernav=Urgent: Explosions heard at Britain's air force base in Cyprus: British media |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}</ref> Sîstema hişyariya otomatîk a leşkerî ya brîtanî diyar kiriye ku "gefeke ewlehiyê ya berdewam" heye û wezareta parastinê îdia kiriye ku "baregehê bersiv daye" êrîşê.<ref name="Fulton2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Dunbar |pêşnav2=Marina |paşnav3=Richards |pêşnav3=Serena |paşnav4=Lowe |pêşnav4=Yohannes |paşnav5=Vernon |pêşnav5=Hayden |paşnav6=Ratcliffe |pêşnav6=Rebecca |tarîx=2026-03-02 |sernav=Trump warns there could be more casualties after service members killed – as it happened |url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2026/mar/01/us-israel-war-on-iran-ayatollah-ali-khamenei-i-dead-latest-reports |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Fulton2026"/> Ev yek paşê ji aliyê rayedarên qibrisî ve hatiye piştrast kirin.<ref name="Fulton2026"/> Li gorî agahiyan çend demjimêr piştî ku Keyaniya Yekbûyî destûr daye Dewletên Yekbûyî ku bingehên wan ên leşkerî ji bo operasyonên li dijî Îranê bikar bîne, pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Campbell |pêşnav=Lucy |paşnav2=Ambrose |pêşnav2=Tom |paşnav3=Lowe |pêşnav3=Yohannes |paşnav4=Fulton |pêşnav4=Adam |paşnav5=Ambrose |pêşnav5=Lucy Campbell (now); Tom |paşnav6=Fulton (earlier) |pêşnav6=Adam |tarîx=2026-03-02 |sernav=Middle East crisis live: Israel launches new attacks on Tehran and Beirut as Trump lays out objectives |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Îranê her wiha îdîa kiriye ku droneke MQ-9 reaper a amerîkî xistiye xwarê. Çavkaniyên Îsraêlê ragihandine ku di saetên serê sibê yên 2ê adarê de ji nav Libnanê ber bi axa wê ve roket hatine avêtin û li ser Heyfa û Celîleya Jorîn dengê sîrenan hatiye lêxistin.<ref name="Fulton2026"/><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |pêşnav= |tarîx=2026-03-01 |sernav=Rockets launched from Lebanon for first time in months, setting off sirens across northern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rockets-launched-from-lebanon-for-first-time-in-months-setting-off-sirens-across-northern-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşa Îsraêlê gotiye ku wan mûşekek têk biriye, di heman demê de mûşekên din jî li deverên vekirî xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Glikman |pêşnav=Eitan |paşnav2=Kraus |pêşnav2=Yair |tarîx=2026-03-01 |sernav=IDF: Rocket intercepted from Lebanon, several landed in open areas; drone intrusion alerts |url=https://www.ynetnews.com/article/08vx55nmo |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Îstîxbarata îsraêlî bawer dike ku êrîş encama fermanek ji Tehranê bû û berdevkê artêşa Îsraêlê daxuyaniyek awarte daye û diyar kiriye ku êrîş divê wekê "ragehandina fermî ya şer ji aliyê Hizbullahê ve" were hesibandin û soz daye ku gefê "bêbandor bike".<ref name="Kleinbaum2026"/> Hizbullah berpirsiyariya xwe di êrîşê de piştrast kiriye û diyar kiriye ku wan di bersiva kuştina Xamineyî de êrîşî baregeheke Îsraîlê li Heyfayê kiriye. Li gorî raporên medyaya civakî, du dronan li nêzîkî Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê baregeha serketinê ya Amerîkayê kirin armanc û yek ji wan li baregehê ketiye. Di heman demê de çend teqînan li Hewlêr, li Başûrê Kurdistanê pêk hatine. Komeke alîgirê Îranê ya bi navê "parêzvanên lîwaya xwînê" diyar kirine ku ew li pişt van her du êrîşan in û îdia kirine ku ew ji bo tolhildana kuştina Xamineyî van êrîşan pêk anîne.<ref name="Boxerman2026"/> Êrîşeke Îranê li ser bendera Mîna Selman a Behrêynê bûye sedema şewatê. Perçeyên mûşekek ku hatibû têk birin li ser "keştiyeke biyanî" ku li herêma pîşesaziyê ya Selman dikeve, bûye sedema mirina karkerekî û birîndarbûna giran ên du kesên din. Li Ras Tanura ya Aramco ya li Erebistana Siûdî, tesîseke rafineriyê zirar dîtiye û bûye sedema şewateke kontrolkirî. Di destpêkê de dihat bawerkirin ku ji ber êrîşeke bi dronan çêbûye lê rayedarên Siûdî diyar kirin ku şewat ji ber bermahiyên mûşekeke Îranî ya têk birî derketiye. Wezareta berevaniyê ya Kuweytê diyar kiriye ku "çend" balafirên amerîkî li Kuweytê ketine xwarê. Piştre hatiye diyar kirin ku balafirên şer ên Amerîkayê ji aliyê hêzên Amerika an Kuweytê bi şaşî hatine lêxistin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-02 |sernav=Small fire under control at Saudi Aramco refinery after apparent drone strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/small-fire-under-control-at-saudi-aramco-refinery-after-apparent-drone-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> CNNê teqînên li bajarên mezin ên herêma Kendavê ragihandiye. Li Dubaî, Ebû Dabî û Dohayê teqîn çêbûne. Li gorî Ajansa Nûçeyan a Kuweytê ya dewletê, rafineriyeke petrolê bi şarapnelê hatiye armancgirtin. Li Erebistana Siûdî droneyan rafineriya Ras Tanura armanc girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: Trump warns Iran about larger strikes as war spirals in Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav= }}</ref> Li Behrêynê wezareta karên hundir diyar kiriye ku li seranserê welêt siren hatine lêxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603026672 |sernav=UAE intercepts 9 Iranian ballistic missiles, 6 cruise missiles, ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li Qibrisê Balafirgeha Navneteweyî ya Pafosê li ser tespîtkirina tiştekî nenas ê biyanî yê ku li ezman hatiye valakirin û di heman demê de li ser tespîtkirina gefek pêşdîtî ya li hemberî baregeha Akrotiriyê careke din sîren lê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/paphos-airport-evacuated-reports |sernav=Paphos airport returns to operation after evacuation |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/sirens-sound-again-at-akrotiri-base-as-tensions-remain-high |sernav=Sirens sound again at Akrotiri base as tensions remain high |malper=knews.com.cy |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Solutions |pêşnav=BDigital Web }}</ref> Paşê hikûmeta Qibrisê piştrast kiriye ku ew tişt du dron bûn ku bêyî ku zirarê bidin hatine têk birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/raf-base-in-cyprus-hit-by-drone-strike-ministry-of-defence-says-13514072 |sernav=RAF base hit, with more drones intercepted |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Piştî bûyerê Yewnanistanê ragihandiye ku ew ê firkate û balafirên F-16 bi cih bikin ku Qibrisê ji her êrîşeke din ên Îranê biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/local/we-will-strike-cyprus-hard-iranian-general-says-over-american-presence-on-island/ |sernav=We will strike Cyprus hard, Revolutionary Guards general says over American presence on island |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iranian-general-warns-of-intense-attacks-on-cyprus-over-us-presence |sernav=Iranian General warns of "intense" attacks on Cyprus over US presence - VIDEO |malper=caliber.az |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Piştre di heman rojê de Îranê êrîşên li dijî binesaziya enerjiyê li Qeterê pêk aniye. Balafirên bêmirov ên Îranê li baregehên gaza xwezayî ya şilekirî (LNG) yên Qeterê xistiye ku bûye sedema rawestandina hilberînê. Her wiha, mûşek û dron ber bi deverên li Qatarê ve hatine şandin ku di nav de Baregeha Hewayî ya El Udeyd û tesîsên pîşesaziyê hebûn, hêzên Qatarê îdîa kiriye ku wan gelek ji van êrîşan têk birine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=England |pêşnav=Andrew |paşnav2=Moore |pêşnav2=Malcolm |paşnav3=Sandlund |pêşnav3=William |paşnav4=Millard |pêşnav4=Rachel |tarîx=2026-03-02 |sernav=Gas prices soar as Iranian attacks force shutdown of Qatari production |url=https://www.ft.com/content/dac7a77d-e0f4-4f52-a3d4-55b145e67347 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Financial Times }}</ref> === 3ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Di 3ê adarê de Qada Enqelab a Tehranê]] Di saetên serê sibeha 3ê adarê de Îsraîlê li Libnan û Îranê bombebaran û êrîşên xwe berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-hezbollah-6c73ef0f5836632a2d2b34145900c28b |sernav=Lebanon’s leaders turn on Hezbollah as airstrikes hit Beirut and thousands seek shelter |malper=AP News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Tawil |pêşnav=Fadi |paşnav2=español |pêşnav2=BASSEM MROUE Leer en }}</ref> Îsraêlê gotiye ku wan yek ji fermandarên artêşa Îranê kuştiye û piştî êrîşa mûşekên li hemberî Îsraêlê, diwanzdeh endamên Hizbullahê girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-03-26 |sernav=Live updates: Israel hits Beirut and Tehran as Trump warns Iran of escalated strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Yosef |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregeha konseya bilind a ewlekariya neteweyî, digel binesaziya fermandarî û kontrolê û ofîsa serokkomarî ya Îranê hilweşandiye û destnîşan kiriye ku wan "navenda herî navendî û girîng a rejîma Îranê" armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |sernav=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Wezîrê berevaniya Îsraêlê ji bo desteserkirina pozîsyonên stratejîk ên Libnanê destûr daye ku artêş destwerdana bejayî ya Libnanê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |sernav=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |malper=LBC |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=McShane |pêşnav=Asher }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-israel-orders-troops-to-seize-new-positions-in-lebanon |sernav=Israel orders troops to seize new positions in Lebanon |malper=France 24 |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Li gorî çavkaniyên amerîkî, wan bi giranî zirar dane şiyanên deryayî yên Îranê, bi taybetî li Kendava Omanê ku tê gotin çend keştîyên şer ên Îranê hatine rûxandin û li baregehên girîng ên Îranê hatine xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |sernav=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |malper=Naval News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Ozberk |pêşnav=Tayfun }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |sernav=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Rogoway |pêşnav=Joseph Trevithick, Tyler }}</ref> Qesra Golestanê ku di lîsteya mîrata cîhanî ya UNESCOyê de ye, ji ber bermahiyên êrîşa ezmanî ya Îsraêl û Amerîkayê ziyan dîtiye ku bûye sedema zirarê ku di nav de Hola Golestanê û Textê Mermerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |sernav=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |malper=euronews |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Wezareta mîrata çandî, geştiyariyê û karên destan a Îranê bi fermî ji UNESCOyê xwestiye ku rewşê binirxîne û UNESCOyê daxuyaniyek weşand û destnîşan kiriye ku zirardayîna milkên dîrokî li dijî qanûnên navneteweyî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=www.ndtv.com |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan Dawûd Elîzade, fermandarê şaxê Libnanê ya hêza Qudsê, li Tehranê kuştiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-03 |sernav=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên hewayî yên Amerîka-Îsraêlê avahiya konseya tesbîtkirina berjewendiyê li Tehranê hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |sernav=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Li gorî rayedarên îsraîlî dibe ku êrîş dijwartir bibin û şerekî bejayî ya kûrtir jî di nav xwe de bigirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tankersley |pêşnav=Jim |paşnav2=McCreesh |pêşnav2=Shawn |paşnav3=Troianovski |pêşnav3=Anton |paşnav4=Rennison |pêşnav4=Joe |tarîx=2026-03-03 |sernav=Israel Begins ‘Broad Wave of Strikes’ on Iran’s Infrastructure |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/04/world/iran-war-israel-lebanon-trump |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Tehranê baregeheke pêşxistina çekên nukleerî ya veşartî ku wekê Min Zadaî bi nav kiriye, hilweşiyaye û ji destpêka şer ve 300 avêjerên mûşek ên îranî ji holê rakiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |sernav=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Serokê Amerîkayê Donald Trump gotiye ku Amerîkayê "dabînkirinek bêdawî" ya çekên giran di destê xwe de digire lê ew ji dewletên din bêtir dabînkirinan dixwaze. Trump her wiha gotiye ku ew ji serkeftinek "MEZIN" a Amerîkayê bi bawer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603033568 |sernav=US munitions stockpiles at record levels in key categories, Trump says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Rêveberê giştî yê Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus ragihandiye ku sê pisporên tenduristiyê dema ku ji bo alîkariya kesên bi bandordar li başûrê Libnanê dixebitin mirine û şeş jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Hizbullahê û Îranê ==== Saet di 1:40ê sibê de, bi dema herêmî (22:00 GMT) rêze teqînên bihêz li Dohayê hatine tomarkirin û piştî çend demjimêran jî heman êrîş berdewam kiriye. Dengê teqînan li Qibrisê, li Larnaca, taxa Mackenzie û li nêzîkê Balafirgeha Navneteweyî ya Larnacayê û baregeha brîtanî ya li Dhekeliyê hatiye bihîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cedarnews.net/newstasks/breakingnews/explosions-reported-in-israel-and-cyprus/905942/ |sernav=Explosions reported in Israel and Cyprus {{!}} Cedar News |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cyprus-larnaca-iran-live-explosion-36806399 |sernav=Fresh security scare for UK military base in Cyprus |malper=The Mirror |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Blackshaw |pêşnav=Ethan |paşnav2=Nunes |pêşnav2=Eliana |paşnav3=Vickers-Price |pêşnav3=Rachel }}</ref> Di saet 3:30ê sibehê bi dema herêmî (23:30 GMT) li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî gelek mûşekên ku ji Îranê ber bi mîrgehê ve hatine tespît kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/uae-air-defences-intercept-iranian-ballistic-missiles-1.500461428 |sernav=UAE air defences intercept Iranian ballistic missiles |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}</ref> Li Riyadê jî teqîn pêk hatiye û dû yê di encama van teqînan hatin dîtin û agir li balyozxaneya herêmî ya amerîkî dest pê kiriye ku ji aliyê du dronên îranî ve hatibû armanc girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Lucy |paşnav3=Lawther |pêşnav3=Fran |paşnav4=Ambrose |pêşnav4=Tom |paşnav5=Lowe |pêşnav5=Yohannes |tarîx=2026-03-03 |sernav=Fire at US embassy in Riyadh after drone strike – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Stout2026">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: US Gulf allies fend off attacks as Trump warns Iran of ‘big wave’ of strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Stout |pêşnav= }}</ref> Polîsê Îsraîlê ragihandiye ku di encama ketina parçeyên mûşekên Îranê li Tel Avîvê kesek birîndar bûye. Her wiha di demjimêrên serê sibê de, li seranserê Behreynê sîrenan dest bi çalakbûnê kirin û hikûmetê bang li welatiyan kiriye ku ji ber êrîşan di cihê ewle de bimînin.<ref name="Stout2026"/> Li gorî raporên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin li Hewlêr a Başûrê Kurdistanê teqîn çêbûne û berxwedana îslamî ya Iraqê berpirsiyariya êrîşê girt ser xwe û gotiye ku wan otêlek ku leşkerên amerîkî tê de ne armanc girtiye. Balyozxaneya Amerîkayê ya li Riyadê ji aliyê du dronan ve hatiye armanc girtin û bûye sedema şewat û zirarê lê ji ber ku avahî vala bû, qurbanî û birîndar çênebûye. Li [[Başûrê Kurdistanê]] qaymeqamê [[Koye (navçe)|Koyeyê]] ragihandiye ku danê sibehê 3ê adarê de artêşa Îranê bi sê dronan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/030320262 |sernav=Bi dron û mûşekan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en }}</ref> === 4ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Attack on residential homes in central Tehran 1.jpg|thumb|Piştê êrîşên Amerîka û Îsraêlê ku zirar dîtiye]] Wezîrê derve yê Amerîkayê Marco Rubio di 4ê adarê de ragihandiye ku dê êrîşên Amerîka û Îsraîlê yên li ser Îranê zêde bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492 |sernav=As Iran retaliates, largest US military base in Middle East hit by ballistic missile, Qatar says |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Êrîşên Îsraêlê li hemberî baregeha Besîcê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |sernav=US says 'firepower over Iran to surge dramatically' as Israel bombards Beirut and Tehran |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî çavkaniyên îranî, Mucteba Xameneyî ji êrîşeke ezmanî sax filitiye. Qeterê deh kesan bi tohmeta ku wekê şaneyek muhafizên şoreşê ya Îranê li axa Qeterê kar dikirin, li ser binesaziya leşkerî daneyan kom dikirin û hinek ji wan ji bo karanîna dronan perwerdehî dîtibûn girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |sernav=Qatar State Security announces the apprehension of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |malper=thepeninsulaqatar.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Newspaper |pêşnav=The Peninsula }}</ref> Hêzên hewayî yên Îsraêlê ragihandiye ku balafireke şer a Yak-130 a Îranî ya çêkirî ya Rûsyayê li ser Tehranê ji aliyê balafireke F-35 ve hatiye xistin. Ev yekem car e ku F-35 balafireke şer a bi mirovî di şerê hewayî de dixe xwarê û yekem car ji sala 1985an vir ve hêza hewayî ya Îsraêlê balafireke şer dixe xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768 |sernav=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Keştiyeke şer a Îranê ya bi navê IRIS Dena, bi qasî 40 mîlên deryayî (74 km) li başûrê Galle, Srî Lankayê, li [[Okyanûsa Hindî]] ji aliyê binavderiyeke hêza deryayî ya Dewletên Yekbûyî ve hatiye noqandin. Ev keştiya hatiye lêdan piştî beşdarbûna xwe di nirxandina flota navneteweyî ya 2026an û tetbîqata piralî ya MILAN li Vîsakhapatnam, Hindistanê, di dema vedigeriya xwe ya Îranê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-04 |sernav=Sri Lanka rescues 32 sailors from sunk Iranian warship, recovers ‘few bodies’ |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-rescues-sailors-from-sinking-iranian-ship/article70702468.ece |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/at-least-87-killed-as-iranian-warship-sinks-in-indian-ocean-after-us-submarine-strike |sernav=Over 100 feared dead after US submarine strike on Iranian frigate in Indian Ocean |malper=The New Indian Express |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Rana |pêşnav=Javaria }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/sri-lanka-navy-sends-ships-aircraft-after-distress-call-from-iranian-vessel-iris-dena-101772605277885.html |sernav=Sri Lanka sends jets over Iran naval ship's distress call, denies ‘submarine attack’ reports; several feared dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Ew yekem keştî bû ku ji aliyê binavbehrekê ve di şerên çalak de hatiye noqandin ê ji dema General Belgrano ya ARA di dema Şerê Falklandê de û ji dema Şerê Cîhanê yê Duyem ve, yekem keştî ye ku ji aliyê binavbehreke amerîkî ve hatiye noqandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/u-s-submarine-sinks-iranian-warship-in-the-indian-ocean |sernav=U.S. Navy Submarine Torpedoes Iranian Frigate In Indian Ocean |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Trevithick |pêşnav=Howard Altman, Joseph }}</ref> Piştê êrîşê keştiya Îranê di serê sibehê de sînyala rewşa awarte daye ku ev yek bû sedema operasyona lêgerîn û rizgarkirinê ya awarte ya ji aliyê hêza deryayî ya Srî Lankayê û hêza hewayî ya [[Srî Lanka]]yê. 32 kesên saxmayî ji aliyê hêzên deryayî yên Srî Lankayê ve bi serkevtî hatine rizgarkirin û ji bo nexweşxaneya neteweyî ya Galleyê hatin veguhastin, li wir ji ber westandinê û birînên têkildarî teqînê dermankirina wan a bijîşkî hatiye wergirtin. Di heman demê de hêzên deryayî yên Srî Lankayê li cihê bûyerê 87 cinazeyên deryavanên Îranî dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/iris-dena-news-live-updates-iran-navy-ship-explosion-submarine-attack-sri-lanka-coast-death-toll-us-war-march-4-news-101772625664489.html |sernav=Iris Dena news highlights: US says Iran's warship Iris Dena sunk in torpedo attack near Sri Lanka, at least 87 dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://themorning.lk//articles/6eDXFEnyeabdwhQqvzFE |sernav=Around 180 sailors were onboard the distressed Iranian naval ship ‘IRIS Dena’ off Galle- FM |malper=Latest in the News Sphere {{!}} The Morning |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Rêjeya avêtina mûşekên balîstîk ji aliyê Îranê ve ji destpêka şer heta 4ê adarê kêm bûye û analîst balê dikişînin ser kêmbûna depoyên mûşek û avêjerên Îranê û her wiha stratejiya kêmkirina çekan bikar tîne ku ji bo şerekî dirêjtir berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}</ref> Îranê li dijî Baregeha Hewayî ya El Udeid û tesîsa rafineriya petrolê ya Ras Tanura ya Aramco êrîş pêk anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492&entryId=130737063 |sernav=Qatar says Al Udeid Air Base hit by ballistic missile |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber pêşbîniya êrîşên Îranê fermana derxistina karkerên ne-esasî yên li Qibrisê da û hişyariya seferê ji bo wî welatî daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/america-evacuates-non-essential-workers-from-cyprus/ |sernav=America Evacuates Non-Essential Workers from Cyprus Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Papadopoulos |pêşnav=Kosta }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/travel/2026/03/04/cyprus-travel-safety-risks/88978882007/ |sernav=Reconsider visiting this European country, State Department says |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Chen |pêşnav=Eve }}</ref> Hizbullah li başûrê Libnanê guleyên dijî-tank avêtine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-04 |sernav=IDF says 2 troops moderately injured today from anti-tank fire in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-2-troops-moderately-injured-today-from-anti-tank-fire-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Larnaca li Qibrisê di bersiva droneke Libnanî de ku ji aliyê balafirên F-16 ên yewnanî ve hatiye xistin, bi awayekê demkî hatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/cyprus-larnaca-airspace-closure-suspicious-object/ |sernav=Cyprus Closes Larnaca Airspace After Suspicious Object Detected Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Bureau |pêşnav=Athens }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://breakingthenews.net/Article/Cyprus%27-Larnaca-closes-airspace-due-to-suspicious-object/65798562 |sernav=Cyprus' Larnaca closes airspace due to suspicious object |malper=breakingthenews.net |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Raporan behsa girtina qada hewayî ya Qibrisê kirin lê ev yek paşê ji aliyê hikûmeta Qibrisê ve hatiye redkirin û hikûmeta Qibrisê di heman daxuyaniyê de hebûna tiştê nenas ji Libnanê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/04/cypriot-airspace-closed-reports |sernav=Govt insists Cypriot airspace is open |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Mûşekek balîstîk ku ji axa Îranê hatibû avêtin, dema ku ketibû qada hewayî ya Tirkiye ji aliyê pergalên parastina hewayî yên entegre yên NATOyê ve hate astengkirin ku ev yek nîşana gurrbûneke girîng di pevçûna herêmî de ye. Ev yekem binpêkirina rasterast a axa endamekî NATOyê bû di dema dijminatiyên berdewam de pêk hatiye. Di bersiveke dîplomatîk de, Îranê bi vê êrişê fermî red kiriye ku bi zanebûn Tirkiye nekiriye hedef û bûyer wekê "anormalîyeke teknîkî" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-04 |sernav=Turkey says Iranian ballistic missile entered its airspace, shot down by NATO |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/turkey-says-iranian-ballistic-missile-entered-its-airspace-shot-down-by-nato/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 5ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Êrîşeke esmanî ya amerîkî û îsraîlî hola werzîşê ya girtî ya 12.000 kursiyan a kompleksa azadî ya Tehranê hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603051320 |sernav=Missile strike destroys 12,000-seat indoor arena at Tehran’s Azadi complex |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Du serokên xwendekarên Besîcê ku hatiye îdiakirin ku di tepeserkirina xwepêşandanan de beşdar bûne, di êrîşên esmanî yên Îsraîlê de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603054727 |sernav=Live - Trump demands Iran’s ‘unconditional surrender’ as Khamenei bunker destroyed |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên ku ji aliyê [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ve hatiye weşandin li Îranê 13 navendên tenduristiyê di dema pevçûnê de hatine bombebarankirin. ==== Êrîşên Îranê ==== Di 5ê adara 2026an de, çavkaniyek leşkerî ji [[Ajansa Nûçeyan a Farsê]] re gotiye ku Îranê ji 28ê sibatê ve zêdetirî 500 mûşekên balîstîk û deryayî û nêzîkî 2.000 dronan ber bi welatên kendavê ve şandine. Di raporê de hatiye îdîakirin ku hema hema ji sedî 40ê şandina dronan ber bi Îsraêlê ve hatine kirin û ji sedî 60ê ji dronan jî ber bi hedefên amerîkî yên li herêmê ve hatine şandin. Serokê [[Ûkrayna]]yê [[Volodîmîr Zelenskî]] diyar kiriye ku Ûkraynayê ji bo alîkariya bi dronên Şahed ên îranî daxwazek ji Amerîkayê wergirtiye. Serokê Dewletên Yekbûyî Donald Trump diyar kiriye ku ew ê alîkariya Ûkraynayê qebûl bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.ara.cat/international/trump-asks-zelensky-for-help-defending-against-iranian-drones_1_5669750.html |sernav=Trump asks Zelensky for help defending against Iranian drones |malper=Ara in English |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Ferrer |pêşnav=Antònia Crespí }}</ref> Di dema serdana wezîrê berevanî ya [[Keyaniya Yekbûyî]] John Healey de ti mûşek ber bi Qibrisê ve nehatin şandin lêbelê sîrenên li baregehên brîtanî du caran lê daye û di nav nifûsa herêmî de bûye sedema metirsiya berfireh û cihguhertinê. Her du caran jî baregehan piştrast kirine ku mûşek hatine avêtin lê ev mûşek negihîştin [[Qibris]]ê. Di heman demê de [[Îtalya]], [[Holenda]] û [[Spanya]]yê piştrast kirine ku ew ê keştîyên şer bişînin ku Qibrisê ji êrîşan biparêzin ku di nav de firqateya ''Cristóbal Colón'' jî hebû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Elgot |pêşnav=Jessica |tarîx=2026-03-05 |sernav=Sirens over RAF Akrotiri in Cyprus are stark reminder of its proximity to war |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/05/sirens-over-raf-akrotiri-in-cyprus-are-stark-reminder-of-its-proximity-to-war |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman demê de [[Keir Starmer]] piştrast kiriye ku baregehên brîtanî li Qibrisê bi taybetî ji bo xistina dronên îranî werin bikar anîn û diyar kiriye ku baregeh ji bo parastina qada hewayî ya Ûrdunê werin bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/05/spain-italy-and-netherlands-join-european-naval-deployment-to-cyprus |sernav=Spain, Italy and Netherlands join European naval deployment to Cyprus |malper=euronews |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/politics/story/2026-03-05/europe-commits-to-expanding-iran-campaign-as-israel-strikes-southern-lebanon |sernav=Trump vows to select Iran's new leader, but Tehran is digging in |malper=Los Angeles Times |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US }}</ref> Hatiye diyarkirin ger ji Îrlendayê were xwestin, ew ê amade be ku Qibrisê biparêze û tevlî hevpeymaniya parastinê ya ewropî bibe ku li dora giravê seferber bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-41804990.html |sernav=Ireland urged to assist Cyprus if it invokes EU mutual defence clause |malper=Irish Examiner |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=O’Keeffe |pêşnav=Cormac }}</ref> Parçeyên ji mûşekek ku hatiye li jor hatine têkbirin li Petah Tikva ketine û li herêmê şewat çêbûye. === 6ê adarê === [[Wêne:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|Di 6ê adara 2026an de dîmenek ji encamên êrîşên esmanî yên DYA-Îsraîlê li Tehran a Îranê]] Serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] Donald Trump di 6ê adarê de gotiye ku "sînorên demê" ji bo dirêjahiya şer tune neye û Hegseth diyar kiriye ku şer "nû dest pê kiriye."<ref name="Dautrich2026">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |sernav=Day 6 of Middle East conflict — countries intercepting Iranian strikes, US ramps up campaign |malper=CNN |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Dautrich |pêşnav= }}</ref><ref name="Dautrich2026"/> Êrîşên ezmanî yên Amerîka û Îsraêlê li ser baregeheke îstîxbarata IRGC li [[Luristan (parêzgeh)|Loristanê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |sernav=Live - Iran says it is not seeking ceasefire as Trump threatens ‘death, fire and fury’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> û sê leşkerên aştîparêzên ganayî yên ku di nav hêzên UNIFILê de bûn, li Başûrê Libnanê bûne hedefa mûşekekan û birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |sernav=War in the Middle East: Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |malper=France 24 |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> Tankera îranî IRIS Bushehr ji aliyê hêzên deryayî yên [[Srî Lanka]]yê ve hatiye desteserkirin ku ev yekem car e ku ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cihanê ya Duyem]] vir ve keştiyeke şer li welatekî bêalî hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |sernav=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |malper=english.newsfirst.lk |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Hatiye îdîakirin ku li Azerbaycanê hêzên ewlehiyê yên herêmî planeke êrîşî ya girêdayî Îranê asteng kirine. Kesên ku hatine girtin bi îdîaya bi plankirina teqandina boriya petrolê ya Bakû-Tiblîsî-Ceyhan, balyozxaneya Îsraêlê û kenîşteyên li Bakûyê hatin sûcdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-israeli-embassy-and |sernav=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |malper=ukranews.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |sernav=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot |malper=euronews |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> === 7ê adarê === DYAyê sêyem keştiya balafiran a bi navê ''USS George H. W. Bush'' şandiye [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |sernav=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |sernav=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |malper=USNI News |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=Shelbourne |pêşnav=Mallory }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |sernav=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |malper=Apa.az |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hem DYA û hem jî Îsraêlê înkar kirine ku wan êrîşî dezgehên bêxwêkirinê kiriye, artêşa Îranê gotiye ku êrîş li ser dezgeheke bêxwêkirina avê ya li girava Qeşmê hatiye kirin ku bandor li dabînkirina ava 30 gundan kiriye û DYA sûcdar kiriye û gotiye ku wan bi êrîşkirina cihên ku Îranê wekê çavkaniya êrîşê li dijî Îranê diyar kiriye, ji bo tola êrîşan hedef girtine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-07 |sernav=IRGC says it attacked US base in Bahrain, claims it was used to strike desalination plant in Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-says-it-attacked-us-base-in-bahrain-claims-it-was-used-to-strike-desalination-plant-in-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |sernav=Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |malper=TIME |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Schneid |pêşnav=Rebecca |paşnav2=Jamalpour |pêşnav2=Fatemeh |roja-arşîvê=2026-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260328133020/https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keştiya firokehilgir a brîtanî ''HMS Prince of Wales'' ketiye rewşa amadebaşiyê ya pêşketî ku berjewendîyên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] li herêmê biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |sernav=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-07 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-GB }}</ref> Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan di 7ê adarê de ji rojnamevanan re gotiye ku Îran dê ji 7ê adarê û pê ve êrîşên li ser cîranên xwe rawestîne heya ku êrîş ji wir dest pê neke. Tevî vê daxuyaniyê, Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê piştê vê daxûyaniyê ji aliyê dronên îranî ve rastê êrîşan hatiye. Êrîşên esmanî yên Îranê bandorek mezin li ser kompleks û rafineriyên petrolên pargîdaniya Halliburton a amerîkî ya li Besrayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |sernav=Drone attack on foreign oil compound in Iraq’s Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US }}</ref> Artêşa Îranê bi dronekê êrîşî tankera petrolê ya bi ala Maltayê Prima kiriye. NDTV ragihandiye ku piştî hefteyekê şer, dibe ku tenê nêzîkî hezar mûşekên balîstîk li Îranê bimînin. === 8ê adarê === Di 8ê adarê de kurê Xameneyî ya duyem Mocteba, wekê rêberê nû yê Îranê hatiye hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Treisman |pêşnav=Rachel |tarîx=2026-03-09 |sernav=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Êrîşên esmanî yên Îsraîlê ji bo cara yekem li ser dezgehên petrolê yên Îranê daye ku di encamê de çar kes hatin kuştin û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li dijî van êrîşên li ser dezgehên petrolê nerazîbûna nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/08/us-dismayed-israel-iran-fuel-strikes |sernav=Scoop: U.S. dismayed by Israel's Iran fuel strikes, sources say |malper=Axios |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Caputo |pêşnav=Barak Ravid,Marc }}</ref> Êrîşên li ser depoyên sotemeniyê yên nêzîkî Tehranê bûye sedema rijandina petrolê û "çemê agir" ên li kolanên derdorê û bajar di nav ewrek dûyê reş ê gurr de maye û bûye sedema barana reş a asîdî ya jehrîn ku li derdorê deverê bariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/world/middle-east/iran-war-oil-depot-strikes-videos-black-rain-us-israel-air-strikes-article-153787160 |sernav='River of Fire' in Tehran: Videos Show Israeli Strikes Hit Iran Fuel Depots, Trigger Black Rain |malper=Times Now |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Rayedarên Îranê ji welatiyan xwestine ku li malê bimînin, li derve bi rûpoşan bigerin, xwarin û sotemeniyê bi kêmanî bikar bînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |tarîx=2026-03-08 |sernav=‘Dark, like our future’: Iranians describe scenes of catastrophe after Tehran’s oil depots bombed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/dark-like-our-future-iranians-describe-scenes-of-catastrophe-after-tehrans-oil-depots-bombed |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Wezareta berevaniya Keyaniya Yekbûyî piştrast kiriye ku hêzên wan droneke îranî ku ber bi Iraqê ve diçû, asteng kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |sernav=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |malper=The Independent |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Her wiha, wezaretê niyeta xwe ya şandina helîkoptereke Merlîn ji bo herêmê diyar kiriye ku di demên pêşin de alîkariya tespîtkirina gefên hewayî bike. Li gorî Heyva Sor a Îranê ji destpêka şer ve bi tevahî 65 dibistan û 32 navendên bijîşkî (wek nexweşxane û dermanxane) bûne hedef û zêdetirî 10.000 deverên sivîlan ji ber êrîşan zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |sernav=Iran war updates: New supreme leader named; 2 killed in Saudi Arabia strike |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kelliher |pêşnav=Ted Regencia,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Caolán Magee,Fiona }}</ref> === 9ê adarê === [[NATO]]yê rêgirtina li duyem ê mûşeka balîstîk a li ser qada hewayî ya [[Bakurê Kurdistanê]] piştrast kiriye ku mûşekê li ser esmanê Dîlok a Bakurê Kurdistanê, li nêzîkî [[Dîlok]]ê hatiye têk têk birin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-09 |sernav=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired towards Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Straits Times |ziman=en |issn=0585-3923 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |sernav=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |malper=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Donald Trump piştî axavtina bi serokê Rûsyayê Vladimir Putin re îdîa kiriye ku "şer pir temam e, hema bêje temam bûye" û gotiye "me di gelek waran de şer qezenc kiriye."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/09/trump-iran-war-end.html |sernav=Trump says Iran war will end 'very soon,' predicts lower oil prices |malper=CNBC |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Mangan |pêşnav=Dan }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Trew |pêşnav=Bel |tarîx=2026-03-13 |sernav=Iran-US war latest: US confirms troops killed in Iraq plane crash as explosion hits Tehran demonstration |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-war-live-updates-trump-israel-oil-iraq-b2937707.html |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Independent |ziman=en }}</ref> Trump piştre di civîneke çapemeniyê ya ku di heman rojê hatiye lidarxistin de ji hinek şîroveyên xwe vegeriya û piştgirî da wezîrê berevaniyê Pete Hegseth dema ku gotibû ku şer tenê "destpêka avakirina welatekî nû" ye û ew ê "zû" biqede.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cameron |pêşnav=Chris |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Boxerman |pêşnav3=Aaron |paşnav4=Troianovski |pêşnav4=Anton |paşnav5=Pérez-Peña |pêşnav5=Richard |tarîx=2026-03-09 |sernav=After Global Economy Shudders, Trump Zigzags on Whether War Is Nearing End |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/10/world/iran-war-trump-us-israel |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Lêbelê Trump her wiha gotiye ku Amerîka dê di roja sêşemê de êrîşa "roja herî dijwar" pêk bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/us-israel-war-with-iran-updates-oil-price-trump/live-76284477 |sernav=Iran war: Tuesday to be 'most intense day' of US strikes |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 12 bombebaranên B1-B gihîştine baregehên li Ewropayê. 5 ji wan li baregeha Hêza Hewayî ya Qraliyetê ya Fairfordê li Keyaniya Yekbûyî daketin û tevlî sê bombebaranên B-52 bûne, di heman demê de jî 3 B1-B yên din jî ber bi Baregeha Hewayî ya Ramsteinê li Almanya ve hatine şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.airandspaceforces.com/b-1s-b-52s-bombers-europe-iran-epic-fury/ |sernav=B-1s and B-52s Bombers Pour into Europe for Ops Against Iran |malper=Air & Space Forces Magazine |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=South |pêşnav=Todd }}</ref> === 10ê adarê === Di şeva 9 û 10ê adara 2026an de, bombebaranên li ser Tehranê bi girîngî zêde bûye. Rêzeke teqîn bajarê Tehranê, bi taybetî li beşên rojhilat, rojava û başûrê bajêr ku dengê çend teqînên bihêz bi rêzê ve hatiye bihîstin. Herwiha li Kerecê ku bajarekî mezin ê li bakurê rojavayê Tehranê ye, teqînên mezin hatine ragihandin ku li wir çend teqîn li herêmên pîşesaziyê hatine ragihandin. Li bakurê rojavayê welat, li bajarê Tebrîzê jî dengê teqînan hatiye. Rayedarên îranî tavilê asta zirarê li van bajaran eşkere nekirine lê çend çavkaniyên herêmî ragihandine ku êrîşên ku tesîsên lojîstîk û pîşesaziyê hedef digirin hatine kirin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://aje.news/a49wlz?update=4382851 |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Li başûrê rojhilatê welêt, balafirgeha Kermanê jî rastî êrîşan hatiye. Li gorî rayedarên herêmî yên ku ji aliyê medyaya Îranê ve hatine parvekirin, gelek avahiyên balafirgehê zirar dîtine. Herwiha êrîşên li bajarê Îsfahanê jî hatine berdewam kirin ku Qesra dîrokî ya kevnar a Chehel Sohoun, ku di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê de ye, piştî bombebaranê zirareke mezin dîtiye. Êrîşê ji ber nêzîkbûna bajêr ji bo çend tesîsên nukleerî yên hesas bûye sedema fikarên cidî.<ref name=":10" /> Li deryayê hêzên amerîkî operasyonên xwe yên li dijî şiyanên deryayî yên Îran a li Kendava Farsê berdewam kiriye. Di civîneke çapemeniya li Washingtonê, serkêşê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine diyar kiriye ku hêzên amerîkî keştîyên îranî yên ku beşdarî operasyonên danîna mayinên deryayî bûne, hedef girtine. Li gorî wî, ji destpêka şer ve zêdetirî pêncî keştîyên îranî hatine bin av kirin an jî hatine rûxandin.<ref name=":10" /> Li bajarê Manamayê ku paytexta Behreynê ye, bi êrîşeke dronî birca Millennium li navçeya Seefê hatiye hedef girtin. Navendên pargîdaniyên telekomunîkasyonê Clarent ku li qata 11em a avahiyê bû, piştî teqînê zirarên mezin dîtiye. Her wiha wezareta karên hundir a Behrêynê piştrast kiriye ku êrîşeke cuda li dijî avahiyeke niştecihbûnê li bajêr pêk hatiye jinek jiyana xwe jidest daye û çend kesên din birîndar bûye. Rayedaran êrîş wekê "êrîşek eşkere" ya ku sivîlan hedef digire wesif kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-war-targets-map-numbers/ |sernav=Map and chart track the latest U.S. and Iranian war targets - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en-US }}</ref> Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, rafineriya Ruwais ku yek ji mezintirîn rafineriyên petrolê ya cîhanê ye, piştî êrîşeke bi dronan ku herêma pîşesaziyê ya Ruwais li mîrgeha Ebû Dabî bûye armanca êrîşên Îranê, hilberîna neftê bi demkî sekiniye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/10/woman-killed-in-bahrain-as-other-gulf-states-intercept-iranian-missiles |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Li Erebistana Siûdî dronek li taxeke niştecihbûnê ya bajarê Ez Zulfî yê li parêzgeha Riyadê ketiye xwarê. Rayedarên Siûdî ragihandine ku di bûyerê de ziyana madî çêbûye lê ti kes nemiriye.<ref name=":11" /> Demek kurt piştî ku artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan avêtina mûşekan ji Îranê tesbît kiriye, li Îsraêlê, çend êrîşên mûşekan li herêma Beyt Şemeş a li navenda welêt hatin ragihandin. Tîmên rizgarkirinê ji bo nirxandina rewşê şandin cihê bûyerê, lê di cih de ti birîndar nehatin ragihandin. Li gorî wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê, di 24 saetên borî de 191 kes, hem sivîl û hem jî personelên leşkerî, ji ber pevçûnê rakirine nexweşxaneyê. Ji destpêka şer ve 2 hezar û 339 birîndar li nexweşxaneyên Îsraêlê hatine derman kirin. Li gorî agahiyên herî dawî yên heta 10ê adarê, 95 kes li nexweşxaneyan mane ku 11 ji wan rewşa wan giran e. Di heman demê de, di êrîşeke mûşekî ya Îranê de li ser bajarê Yehudê li navenda Îsraêlê kesek jiyana xwe jidest daye û du kes jî birîndar bûne. === 11ê adarê === Di roja 11ê adarê de hêza hevbeş a Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li seranserê axa Îranê beberdewam kirine ku ev êrîş li hemberî qereqolên polîsan li parêzgehên [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Tehran]] û her wiha navendeke Besîcê li Tehranê û baregehên Besîcê Îmam Riza li Îsfehanê pêk hatine. Her wiha baregeha 7em a hêzên hewayî jî hatine hedefgirtin. Li Bender Ebasê, li parêzgeha Hormozgan, dezgehên medyayî yên li dijî rejîmê nûçeyên rûxandina radareke Îranê ragihandine. Li parêzgeha Xuzistanê, rafineriya Abadanê rastî lêdanekê hatiye ku êrîş yek sedemên krîza enerjiyê ye ku qutbûnên rojane yên elektrîka li seranserê Îranê girantir kiriye. Fermandariya Amerîkayê ragihandiye ku ji destpêka şer ve wan li Îranê zêdetirî 5.500 hedefan xistiye û diyar kiriye ku li ser beşên mezin ên axa Îranê serdestiya wan ê hewayî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.france24.com/fr/moyen-orient/20260311-en-direct-guerre-au-moyen-orient-iran-revendique-frappes-grande-ampleur-israel-etats-unis-golfe-petrole |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Di heman rojê de hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li avahiya Bank Sepah li Tehranê xistiye ku di encamê de avahî hilweşiyaye û xizmetguzariyên serhêl û yên rûbirû hatiye rawestandin. Ev bankeya ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye hilweşandin, berpirsiyarê dayîna mûçeyên karmendên Pasdarên Şoreşê û artêşa birêkûpêk a Îranê bû. Li gorî medyaya herêmî karmendên ku ji bo amadekirina mûçeyên mehê di şifta şevê ya awarte de dixebitîn, hatine kuştin. Xizmetên Banka Melli ku saziyeke din a bi rejîmê ve girêdayî ye, çend roj in hatine astengkirin. Di bersivê de, baregeha Xetam el-Enbiya ragihandiye ku navendên aborî û bankên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ve girêdayî yên li herêmê niha hedefên wan ên rewa ne û bang li sivîlan kiriye ku ji ber êrîşên Dewletên Yekbûyî di nav kîlometreyekê de nêzîkî saziyên bankayên Îranê nebin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498593/larmee-iranienne-dit-vouloir-desormais-frapper-des-cibles-economiques-dans-la-region.html |sernav=L'armée iranienne dit vouloir désormais frapper « les centres économiques et les banques » dans la région |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Li Erebistana Siûdî Îran êrîşên dubare li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê ya padîşahiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniyê ragihandiye ku wan heft dronên ku ber bi zeviya petrolê ya Şeybe ya mezin li rojhilatê welêt ve diçûn asteng kirine ku ji aliyê Aramco ve dihatin xebitandin û ji destpêka şer ve çend caran hatiye hedefgirtin. Şeş mûşekên balîstîk ên ku baregeha hewayî ya prens Siltan ku leşkerên amerîkî li nêzîkî Riyadê lê dimînin, hatine hedef digirtin, hatine têkbirin, her wiha pênc dron li herêma El Xerj û du dronên din jî li nêzîkî Hafar El Batîn, li ser sinorê Kuweytê hatine têk birin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/11/iran-fires-missiles-drones-at-gulf-nations-as-ship-hit-in-strait-of-hormuz |sernav=Iran fires missiles, drones at Gulf nations as ship hit in Strait of Hormuz |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> Hêzên Îranê pêlek li dijî Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî pêlek nû yê êrîşan daye destpêkirin ku tê de dron û mûşek hatine bikaranîn. Du dron li nêzî Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê ketin xwarê û di encamê de çar kes birîndar bûn ku di nav de du welatiyên ganayî, yek bangladeşî û welatiyekî hindî di nav de hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498577/des-drones-tombes-pres-de-laeroport-de-dubai-quatre-blesses-autorites.html |sernav=Des drones tombés près de l'aéroport de Dubaï, quatre blessés |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Li Qeterê piştê ku li Dohayê dengê teqînan hatiye bihîstin ku hatiye ragihandin ku êrîşeke mûşekî hatiye têkbirin.<ref name=":12"/> Li Kuweytê, Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya avêtina du mûşekan li baregeha amerîkî ya Kampa Arifjan, li başûrê bajarê Kuweytê ku baregeha pêşeng a pêkhateya bejayî ya CENTCOMê lê ye, girtiye ser xwe. Di heman rojê de artêşa Kuweytê bêbandorkirina heşt dronan ragihandiye. Li Omanê balafirên bêmirov ên îranî li bendera Salalahê xistine û tankên sotemeniyê hatine armanc girtin. Her çend ti qurbanî nehatine ragihandin jî, xebatên li benderê hatine rawestandin. Di encamê de li wir agirêkî mezin derketiye û di tevahiya êvarê de gurtir bûye û beşek mezin ji benderê şewitandiye.<ref>{{Jêder |sernav=Des réservoirs de carburant touchés par une frappe de drones à Oman |tarîx=2026-03-11 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-des-reservoirs-de-carburant-touches-par-une-frappe-de-drones-a-oman_VN-202603110647.html |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Îranê li Tengava Hurmizê û li Kendava Erebî, êrîşên xwe yên li dijî keştîyên bazirganî zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/attacks-strait-hormuz-intensify-iran-targeted-commercial-ships/story?id=130962627 |sernav=Tensions continue to escalate in the Strait of Hormuz as 3 commercial ships attacked |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Di heman rojê de êrîşên Îranê û êrîşên komên girêdayî Îranê ku di nav axa Iraqê de ne li hemberî [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Îran li Başûrê Kurdistanê êrîşî wergehên kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] kirine. Heşt balafirên bêpîlot ên ku di du pêlan de hatin avêtin baregeha partiya Komala li herêma Zirgiwezala, nêzîkî [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] bûye armanca êrîşên Îranê û di encamê de pêşmergeyek jiyana xwe jidest daye û du peşmerge jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130320264 |sernav=Kî ji kû derê bi kîjan dronan êrişî Herêma Kurdistanê dike? |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en }}</ref> === 12ê adarê === ==== Êrîşên li ser Îranê ==== Di roja 12 adarê de hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe yên li seranserê axa Îranê bi awayekî berbiçav zêde kiriye û ji destpêka şer ve hejmara xalên ku hatine hedefgirtin gihîştiye nêzîkî 6.000an. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan kompleksa Taleghan, ku li Parçînê li başûrê rojhilatê Tehranê ye, bombebaran kiriye ku ew wekê tesîseke stratejîk ji aliyê rejîmê ve hatiye bikaranîn ku şiyanên girîng ji bo çêkirina çekên nukleerî pêş bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-war-us-israel-gulf-allies-strait-of-hormuz-attacks-oil-prices-stocks/ |sernav=Iran war paralyzes oil trade, U.S. military plane crashes in Iraq |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |paşnav4= |paşnav5= |pêşnav5= |paşnav6= |pêşnav6= |paşnav7= |pêşnav7= }}</ref> Her wiha êrîş bi awayekê sîstematîk xalên kontrolê yên milîsên paramîlîter ên Besîcê li seranserê Tehranê hatiye pêk anîn ku artêşa Îsraêlê dibêje wan li gelek deverên Tehranê xalên leşkerî danîne ku şêniyên bajêr de tirsê çêkirine. Di heman demê de UNHCR radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve 3,2 milyon îranî li hundirê welat koçber bûne, ku ev hejmar di navbera 600.000 û milyonek malbatan de ye ku piraniya wan ji Tehran û deverên mezin ên bajarî reviyan ku li bakurê welat û deverên gundewarî penageh bibînin û di heman demê de Neteweyên Yekbûyî diyar kiriye ku ew texmîn dikin ku ev koçberiya berdewam zêde bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/fr/actualites/communiques-de-presse/jusqua-3-2-millions-diraniens-temporairement-deplaces-dans-leur |sernav=Jusqu'à 3,2 millions d'Iraniens temporairement déplacés dans leur pays alors que le conflit s'intensifie |malper=HCR |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr |paşnav=Ito |pêşnav=Par Ayaki }}</ref> Di warê siyasî de rêberê bilind ê nû yê Îranê Mucteba Xameneyî peyama xwe ya yekem ê piştî erkdarkirina xwe bi daxuyaniyekê ku li ser televîzyona dewletê ya Îranê hatiye xwendin lê di weşanê de deng û dîmenên Mucteba Xameneyî nehatiye parvekirin. Mucteba Xameneyî di vê peyamê de bi tundî soza tolhildanê li dijî Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ji bo wêrankirina çêbûyî daye ku daxwaz dike ku Tengava Hurmizê girtî bimîne û diyar kiriye ku hemî baregehên amerîkî yên li herêmê ji bo wî hedef in. Balyozê Îranê li Nîkosyayê piştrast kiriye ku ew di êrîşa ku bavê wî tê de hatiye kuştin de birîndar bûye û ragihandiye ku ew ji ling, dest û milê xwe birîndar bûye û di heman demê de şêwirmendekî hikûmetê bi eşkereyî piştrast kiriye ku ew sax û tenduristiya wî baş e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/nous-nous-vengerons-le-nouveau-guide-supreme-iranien-mojtaba-khamenei-sort-du-silence-dans-un-message-lu-a-la-television_AP-202603120568.html |sernav="Nous nous vengerons": le nouveau guide suprême iranien Mojtaba Khamenei sort du silence dans un message lu à la télévision |malper=BFM |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Di 12 adarê de êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî Îran êrîşên li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniya siudî têkbirina çend balafirên bêpîlot ên ku bîrên petrolên mezin ên li Şeybe hedef digirtin ku ji destpêka şer ve gelek caran hatibû hedefgirtin û her wiha têkbirina dronek ku bi awayekî xeternak nêzîkî navçeyek Riyadê dibû ku balyozxaneyên biyanî lê ne, ragihandiye ku vê yekê berfirehbûna hedefên Îranê ber bi deverên dîplomatîk ve nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/12/saudi-defense-ministry-says-intercepted-drones-headed-to-shaybah-oil-field |sernav=Saudi Arabia intercepts 24 drones targeting Eastern Province and Shaybah oil field |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî, piştî lêdaneke rasterast ji aliyê droneke Îranê ve, li avahiya bilind ê bi navê Harbour Creek li Dubaiyê agir derketiye û di heman demê de bermahiyên droneke din jî li nêzîkî navçeya darayî ya Dubaiyê ku yek ji navendên aborî yên herî girîng ên herêmê ye, ketiye xwarê. Keştiyeke neftê jî 65 kîlometre li bakurê Jebel Elî ji aliyê guleyeke nenas ve hatiye lêdan ku bûye sedema agireke piçûk ê li ser keştiyê ku zû hatiye kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/dubaibased-dp-world-says-jebel-ali-port-fully-operational-inbound-vessel-traffic-reduced |sernav=Dubai-based DP World says Jebel Ali port fully operational, inbound vessel traffic reduced |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Kuweytê droneke îranî rasterast li avahiyek niştecihbûnê li başûrê welêt xistiye ku di encamê de du sivîl birîndar bûn û agir bi avahiyê ketiye ku ji aliyê agirkujan ve bi lez û bez hate kontrolkirin. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye lêdan ku ziyanên madî yên girîng li binesaziyê çêbûne lê di vê êrişê de ti qurbanî çênebûne. Wezareta berevaniya Kuweytê ragihandiye ku çend dronên din berî ku bigihîjin hedefên xwe hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/kuwait-international-airport-targeted-by-drones-causing-material-damage-only- |sernav=Kuwait International Airport targeted by drones, causing material damage only |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Behrêynê balafirên bêmirov ên Îranê li depoyên hîdrokarbonên li parêzgeha Muharraqê dixin û di encamê de agirê mezin û dijwar derketiye holê ku ji dûr ve hatiye dîtin. Wezareta karên hundir bi lezgînî bang li şêniyên bajarokên nêzîk ên wekê Hidd, Arad, Qelalî û Samahîc kiriye ku ji ber dûyê jehrîn a qalind a ku ji cihê şewatê derdikeve, li hundir bimînin û pencere û deriyên hewakirinê bi hişkî bigirin. Di dawiya rojê de agir hatiye kontrolkirin ku ev yek rê da rayedaran ku qedexeyên li ser şêniyên deverê hatibûn ferzkirin, rakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c743gpd9z72o |sernav=Iran steps up attacks on energy targets as tankers hit |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-GB }}</ref> Li Tengava Hurmizê û Kendava Farsê, rewşa deryayî bi awayekî metirsîdara berdewam xirabtir bûye. Sê deryavanên keştiya barkêş a teylandî Mayuree Naree ku roja berê ji aliyê keştiyeke şer ê Îranê ve ku ji dûr ve tê xebitandin rastî êrîşê hatine, hê jî winda ne û hatiye bawerkirin ku ev deryavan di odeya motorê ya zirar dîtiye de asê mane. Her çend agir hatiye vemirandin jî, gihîştina keştiyê hê jî ne gengaz e. Bîst endamên din ên tîma deryavan ku hemî hemwelatiyê teylandî bûn, bi ewlehî gihiştine Omanê. ==== Êrîşên li dîjî Başûrê Kurdistanê ==== Li [[Başûrê Kurdistanê]], li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] baregeheke leşkerî ya Îtalyayê rastî êrîşan hatiye. Mûşekek rasterast li baregeha leşkerên îtalî dikeve lê ji ber ku berê ev baregeh hatibû valakirin ti qurbanî çênebûye. Wezîrê berevaniya Îtalyayê Guido Crosetto êrîş piştrast kiriye û vegerandina 141 leşkerên îtalî yên ku hê jî li baregehê ne ragihandiye ku vekişîneke ku ji ber sedemên ewlehiyê beriya bûyerê hatibû plankirin, 102 leşker berê vegeriyabûn Îtalyayê û nêzîkî çil leşkerên din jî li Urdunê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilmessaggero.it/schede/erbil_base_militare_italiana_dove_si_trova_quanti_soldati_ci_sono-9411572.html |sernav=Erbil, la base militare italiana nella zona a rischio: dove si trova, quanti soldati italiani ci sono e chi è il comandante |malper=www.ilmessaggero.it |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=it }}</ref> Di heman rojê de baregeha hevbeş a fransî-kurdî ya Mala Qara, ku bi qasî 40 kîlometreyan li başûrê rojavayê Hewlêrê ye, di şeva 12-13ê adarê de rastî êrîşeke du dronan hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gouv.fr/terre/actualites/deces-ladjudant-chef-arnaud-frion-operation-exterieure-irak |sernav=Décès de l’adjudant-chef Arnaud Frion en opération extérieure en Irak {{!}} Ministère des Armées et des Anciens combattants |malper=www.defense.gouv.fr |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> Efserê erkan Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê Varces, Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye. Ew yekem leşkerê Fransayê ye piştê demek dirêj li heremê jiyana xwe jidest dide. Serokkomarê Fransayê Emmanuel Macron saet di 1:37ê (dema herêmî) sibehê de mirina fermandarê fransî ragihandiye û diyar kiriye ku hebûna wan ê li heremê di çarçoveya têkoşîna li dijî terorîzma DAÎŞÊ de ji sala 2015an vir ve ye û diyar kiriye ku şerê li Îranê nikare êrîşên bi vî rengî rewa bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/monde/iran/guerre-entre-les-etats-unis-israel-et-l-iran/mort-d-un-soldat-francais-au-moyen-orient-qui-etait-l-adjudant-chef-arnaud-frion-mort-lors-d-une-attaque-de-drone-dans-le-kurdistan-irakien_7865429.html |sernav=Qui était l'adjudant-chef Arnaud Frion, mort lors d'une attaque de drone dans le Kurdistan irakien ? |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr-FR }}</ref> === 13ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di roja 13ê adarê de êrîşên Îsraêl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîşên xwe yên li ser Îranê bi awayekî berbiçav zêde kirine û li gorî raporên ajansan ji destpêka şer û pevçûnan vir ve hejmara xalên ku hatine lêxistin gihiştiye 15.000an. Di şeva 12-13ê adarê de artêşa Îsraêlê li parêzgeha Xuzistanê êrîşî çend cihên ewlehiyê yên navxweyî kiriye ku di nav wan de baregeha polîsên li parêzgeha Ehwazê, baregeha hêzên bejayî yên mihafizên şoreşê ya li heman bajarî û tugaya zirxî ya 292em a artêşa birêkûpêk a li Dezfulê hebûn. Li gorî nirxandinên Amerîkayê, hevpeymaniyê heta 13ê adarê ji sedî 60 heta 80ê fuzeyên Îranê û heta ji sedî 80ê pergala parastina hewayî ya Îranê ji holê rakirine. Tesîseke çêkirin û depokirina mûşekên balîstîk ên bin erdê li Şîrazê, parêzgeha Farsê û her wiha cihekî mûşekan ku li Borazcan a li parêzgeha Buşehrê û herêma pîşesaziyê ya Hacîabadê li Arakê, parêzgeha Markazî, ku pargîdaniyên bi bernameya nukleerî ya Îranê ve girêdayî ne, hatine bombebarankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/13/trump-says-us-obliterated-military-targets-on-irans-kharg-island-but-didnt-wipe-out-oil-infrastructure.html |sernav=Iran threatens to retaliate against neighbors; Trump urges countries to assist in securing Strait of Hormuz |malper=CNBC |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Cullen |pêşnav=Sam Meredith,Darla Mercado, CFP®,Terri }}</ref> Donald Trump bi xwe radigihandiye ku wî fermana yek ji êrîşên esmanî yên herî bihêz ên dîroka Rojhilata Navîn li dijî girava Xarkê daye ku bi qasî ji %90 ê ji petrola hinardekirî ya Îranê ji wir derbas dibe. Careke din dîsa Trump zelal kiriye ku wî biryar daye ku binesaziya petrolê ya giravê biparêze, di heman demê de gef xwar ku ger Îran rê li ber veguhestina petrolê li Tengava Hurmuz bigire, ew ê giravê hilweşîne. Wî her wiha îdia kiriye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dê di hefteya bê de li Îranê pir bi tundî êrîş bike, ev yek nîşan dide ku dawiya pevçûnê nêzîk nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/amerique-nord/etats-unis/donald-trump-annonce-que-l-armee-americaine-a-mene-l-un-des-raids-aeriens-les-plus-puissants-de-l-histoire-du-moyen-orient-sur-l-ile-de-kharg-en-iran_AV-202603130962.html |sernav=Donald Trump annonce que l'armée américaine "a mené l'un des raids aériens les plus puissants de l'histoire du Moyen-Orient" sur l'île de Kharg en Iran |malper=BFM |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> Li navenda Tehranê, li nêzîkî şahiyeke ku ji bo roja cîhanê ya Qudsê teqîn çêbûne û herî kêm kesek jiyana xwe jidest daye. Artêşa Îsraîlê serê sibeha 13ê adarê ji welatiyên Îranê xwestibû ku ji du deverên li navenda paytextê ya nêzîkî cihê merasîma leşkerî ku gelek serokên payebilind ên Îranê ku di nav wan de serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan û rêveberê ewlehiyê Elî Larîcanî jî hebûn, vala bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/explosions-near-tehran-al-quds-day-march-in-solidarity-with-palestinians |sernav=Al-Quds Day rally in Tehran draws thousands despite US-Israeli attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Li Erebistana Siûdî wezareta parastinê têk birina deh dronan ku li ser herêma rojhilatê Erebistanê difiriyan ragihandiye û piştre 28 dronên din ên ku di pêla duyem a êrîşan de ketine qada hewayî ya Siûdî jî hatine têk birin. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî avahiyek li navenda darayî ya navneteweyî ya Dubayê bi ketina bermahiyên droneke li avahiyê dikeve ku zirar daye rûyê avahiyê lê ti birîndarî çênebû. Ev bûyer di demekê de qewimî ku pargîdaniyên navneteweyî yên mezin ên ku di nav de Citi, Deloitte û PwC jî hebûn, ji ber gefên Îranê ya li dijî navendên aborî û darayî yên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ve girêdayî, ofîsên xwe ji DIFC yê vala kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nypost.com/2026/03/13/world-news/international-financial-centre-in-dubai-hit-by-kamikaze-drone/ |sernav=International Financial Centre in Dubai hit by kamikaze drone {{!}} New York Post |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}</ref> Li Omanê du karkerên biyanî dema ku dronek li herêma pîşesaziyê ya El-Awahi li parêzgeha Sohar a bakurê Omanê ketiye xwarê, hatine kuştin û çend kesên din jî birîndar dibin. Droneke din li deverek vekirî bêyî ku ti qurbanî çêbibin ketiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/iran-war-what-is-happening-on-day-14-of-us-israel-attacks |sernav=Iran war: What is happening on day 14 of US-Israel attacks? |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Melimopoulos |pêşnav=Elizabeth }}</ref> Li Tengava Hurmizê Îran trafîka deryayî bi tevayî asteng kiriye. Serokê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine qebûl kiriye ku tengav ji aliyê taktîkî ve hawîrdorek tevlihev pêşkêş dike û bi awayekî neyekser qebûl dike ku di demek kurt de pêşîgirtina li êrîşên Îranê li wir ne mimkûn e. Wezîrê enerjiyê ya Amerîkayê wisa difikire ku heta dawiya mehê eskortên tankeran werin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-hegseth-caine-update-pentagon/ |sernav=Hegseth says there's "no clear evidence" Iran is placing new mines in Strait of Hormuz - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav=Watson |pêşnav=Eleanor }}</ref> Li Îsraîlê, Îran di nav rojê de pênc mûşekên din ên balîstîk avêtiye. Mûşekek li Zerzîrê, rojhilatê Heyfayê, ketiye ku di encamê de bi dehan kes birîndar bûne û zirarên mezin daye malên derdorê. Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya êrîşan girtiye ser xwe ku diyar kiriye ku wan avêtina mûşekên Xeybar Şekan bi Hizbullahê re koordîne kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taber |pêşnav=D |tarîx=1994-10-10 |sernav=Diastereoselectivity in uncatalyzed intramolecular C_H insertion by an alkylidene carbene |url=https://doi.org/10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |kovar=Tetrahedron Letters |cild=35 |hejmar=41 |rr=7909–7910 |doi=10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |issn=0040-4039 }}</ref> Li eniya leşkerî ya amerîkî dema ku balafir li rojavayê Iraqê ketiye xwarê, tevahiya tîma balafireke tanker a KC-135 ku ji şeş leşkeran pêk hatiye, jiyana xwe jidest dane. Di derbarê bûyerê de CENTCOMê diyar kiriye ku bûyer ne ji ber agirê dijmin an dostane çêbûye û balafireke duyem a têkildar bi ewlehî daketiye. Ev çarem balafireke leşkerî ya amerîkî ye ku ji destpêka şer ve dikeve xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-kc-135-us-plane-crash-iraq-crew-deaths-confirmed/ |sernav=All 6 crew members killed in crash of American KC-135 refueling aircraft in Iraq, U.S. military confirms - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}</ref> === 14ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li ser axa Îranê beberdewam kirine ku artêşa Îsraêlê ragihadiye ku wan navenda lêkolînê ya sereke ya Ajansa Fezayê ya Îranê armanc girtine ku ew wekê laboratuarên stratejîk ên ku ji bo pêşxistina peykên leşkerî, berhevkirina îstîxbaratê û rêberiya êrîşên li ser xalên li seranserê Rojhilata Navîn têne bikar anîn û her wiha kargehekê ji bo hilberîna pergalên parastina hewayî jî di nav de bû.<ref>{{Jêder |sernav=Guerre au Moyen-Orient: l’armée israélienne frappe le principal centre de recherche de l’Agence spatiale iranienne |tarîx=2026-03-14 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-guerre-au-moyen-orient-l-armee-israelienne-frappe-le-principal-centre-de-recherche-de-l-agence-spatiale-iranienne_VN-202603140281.html |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}</ref> Li gorî ajansa nûçeyan a farsê di êrîşa mûşekî ya Îsraîl û Amerîkayê ya li ser herêmeke pîşesaziyê ya li Îsfehanê de 15 kes mirine. Di warê mîrasê de, Wezareta Mîrasa Çandî ya Îranê radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve di bombebaranan de herî kêm 56 muzexane û cihên dîrokî li seranserê welst zirar dîtine. Di nav cihên ku ji ber êrîşan bi bandor bûye de Qesra Golestan a li Tehranê ku Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û yek ji kevintirîn abîdeyên paytexta Îranê ye.û Meydana Neqşî-Cehan li Îsfehanê ku gewhereke mîmarî ya sedsala 17an e di nav de hebûn. Parêzgeha Tehranê herî zêde ji ber êrîşan bi bandor bûye ku 19 abîdeyên dîrokê zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/culture/patrimoine/en-iran-au-moins-56-musees-et-sites-historiques-ont-ete-endommages-selon-le-ministere-du-patrimoine-culturel_7868015.html |sernav=En Iran, au moins 56 musées et sites historiques ont été endommagés selon le ministère du Patrimoine culturel |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Hêzên îranî pêlên nû yên êrîşan li dijî Erebistana Siûdî dane destpêkirin. Wezareta berevaniya Siudî ragihandiye ku şeş mûşekên balîstîk ên ku ber bi parêzgeha Xercê ve hatine avêtin hatine têkbirin û her wiha deh dronên ku li ser herêma rojhilatê welêt difiriyan hatine rûxandin û piştre 28 dronên din ên ku derbasî qada hewayî bûne hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/14/iran-continues-intensified-attacks-across-gulf-in-us-israel-war-fallout |sernav=Iran continues intensified attacks across Gulf in US-Israeli war fallout |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> Her çiqas Donald Trump zirarê kêm dîtiye û diyar kiriye ku çar ji pênc balafirên ku lê ketine, jixwe vegeriyane xizmetê, li gorî Wall Street Journal, balafirên tanker ên amerîkî KC-135 ku li baregeheke Siûdî bi cih bibûn, di êrîşa Îranê de zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/five-air-force-refueling-planes-hit-in-iranian-strike-on-saudi-arabia-wHYFMW2YG3p0rwH3HaGU |sernav=Five Air Force Refueling Planes Hit in Iranian Strike on Saudi Arabia |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî piştî ku bermahiyên droneke Îranê ya têkbirî li tesîsan ketiye, li navenda petrolê ya Fuceyrayê ku bendergeheke stratejîk û termînala hinardekirina petrola xam e û rojane bi qasî milyonek bermîl petrola îmaratê derbas dibe, agireke mezin derketiye. Di êrîşên berdewam de welatiyekî urdunî bi sivikî birîndar bûye û hinek xebatên barkirina petrolê hatine sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/u-a-e-says-one-injured-at-fujairah-oil-industry-zone-epFN2fUiQ73DfB8YN47F |sernav=U.A.E. Says One Injured at Fujairah Oil Industry Zone |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Kuweytê du dron li baregeha hewayî ya Ehmed El-Cabirê ku li nêzîkî kampa Arifjanê ye ku navenda fermandariya pêşverû ya CENTCOMê lê ye, xistine, sê leşkerên kuweytî bi sivikî birîndar bûne û ziyana milkî çêbûne. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye armanc girtin ku zirar daye pergala radarê lê ti qurbanî çênebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/VnOHZwluS01ImfjD06Ay |sernav=Kuwait Says Drones Struck Airport’s Radar System |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Iraqê balyozxaneya amerîkî li Bexdayê ku li herêma kesk a pir ewle ye, di dana sibê de bi êrîşeke dronî hatiye hedefgirtin û dûyê reş ji ser kompleksa dîplomatîk bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/us-embassy-baghdad-hit-missile-drone-iran-war-defense/ |sernav=US embassy in Baghdad hit by missile |malper=POLITICO |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-GB }}</ref> Ji destpêka pevçûnan ve ev êrîşa duyem ê li dîjî balyozxaneyê ye. Çend demjimêran berê, êrîşên hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li navçeya Arasat a Bexdayê êrîşî Keta'ib Hizbullah kirine û du endamên komê hatiye kuştin ku di nav wan de kesayetiyek ku ji hêla çavkaniyên ewlehiyê ve wekê kesek girîng dihat wesifandin. Derengiya êvarê baregeheke leşkerî li Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê ji aliyê komên alîgirê Îranê ve hatiye hedefgirtin ku bû sedema agirê li embar û avahiyên demkî yên li derveyî deverê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/fr/info-en-continu/20260314-irak-attaque-contre-l-ambassade-am%C3%A9ricaine-trois-morts-dans-des-frappes-sur-un-groupe-pro-iran |sernav=Irak: attaque contre l'ambassade américaine, Washington appelle ses citoyens à quitter le pays |malper=France 24 |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}</ref> Donald Trump ji bo Tengava Hurmizê ji Çîn, Fransa, Japon, Koreya Başûr û Keyaniya Yekbûyî xwestiye ku bi koordîne kirina bi Dewletên Yekbûyî re keştiyên şer bişînin ku rê li ber derbasbûna keştiyên neftê vekin û diyar kir ku gelek welat amadekariyê dikin ku vê yekê bikin. Wî ragihand ku hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di demek nêzîk de dest bi hevalrêtiya keştiyên neftê bikin ku bi ewlehî di tengavê re derbas bibin, di heman demê de diyar kir ku bombebarana peravên Îranê û hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di vê navberê de berdewam bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/replay-jt/france-2/20-heures/donald-trump-lance-un-appel-a-d-autres-pays-dont-la-france-a-pour-venir-l-aider-dans-le-detroit-d-ormuz_7868198.html |sernav=Donald Trump lance un appel à d'autres pays, dont la France, pour venir l'aider dans le détroit d’Ormuz |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}</ref> === 15ê adarê === Hatiye ragihandin ku di saetên serê sibê ya 15ê adarê de li derdora Îsfehanê êrîşên esmanî yên dijwar pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159508 |sernav=Heavy pre-dawn airstrikes reported across Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158996 |sernav=Explosions reported in several Iranian cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Di heman rojê de li nêzîkî Şîrazê 20 teqîn hatin bihîstin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152097 |sernav=Message to Iran International reports about 20 explosions near Shiraz |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> û li başûrê Tehranê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158403 |sernav=Video shows heavy explosions across southern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> li baregeha hewayî ya Dezfulê,<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603150042 |sernav=Heavy smoke rises over Dezful air base after explosions |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> li Xumeyn û li Hemedan a Rojhilata Kurdistanê teqînên tund çêbûne.<ref name=":13"/><ref name=":13"/> Di dîmenek ku hate weşandin de hatiye dîtin ku zirara berfireh a êrîşa hewayî ya li ser Bendera Jaskê li parêzgeha Hormozgan nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159291 |sernav=Video shows heavy damage at Jask port in southeastern Iran after US strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Şêniyên li Îranê diyar kirine ku li seranserê welat zêdebûna belavkirina hêzên ewlehiyê zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152170 |sernav=Checkpoints expand as citizens report drones and strikes in several cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Di daxuyaniyekê de ku li ser hesabê X ê ya wezareta berevaniya Îtalyayê hatiye parvekirin, serfermandarê giştî Luciano Portolano gotiye, "vê sibehê, baregeha Elî El Salem a li Kuweytê rastî êrîşeke dronê hatiye. Penageheke ku tê de balafireke ji dûr ve tê kontrolkirin a hêza peywirê ya hewayî ya Îtalyayê hebûn, bûye armanca êrîşan û hatiye hilweşandin." Portolano diyar kiriye ku di bûyerê de ti karmend birîndar nebûne û ti kes rasterast rastî êrîşê nehatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/live/c7vj03n2ym4t |sernav=Rûpela zindî: Di roja 18an a şerê li Rojhilata Navîn de çi diqewime? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=tr }}</ref> === 16ê adarê === Du qatên pêşîn ên Otêla Royal Tulip Al Rasheed li Herêma Kesk a Bexdayê dema ku şandeyeke Yekîtiya Ewropî û Erebistana Siûdî li wir bûn, ji aliyê dronekê ve hatiye armanc girtin. Kesî berpirsiyariya êrîşê negirt ser xwe; lêbelê ji ber ku ew nêzîkî êrîşeke bi heman rengî ya 48 demjimêr berê li dijî balyozxaneya amerîkî ya li Bexdayê bû, guman çêbûye ku ew êrîşeke Îranê be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/16/iran-war-live-tehran-rejects-trump-claim-on-talks-gulf-attacks-continue |sernav=Iran war updates: Trump chastises nations for lack of Hormuz ‘enthusiasm’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Uras |pêşnav=Ted Regencia,Zaid Sabah,Caolán Magee,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Nils Adler,Sarah Haider,Mariamne Everett,Elis Gjevori,Umut }}</ref> === 17ê adarê === Wezîrê berevaniya Îsraêlê, Yisrael Katz ragihandiye ku serokê konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê Elî Larîcanî di êrîşeke artêşa Îsraêlê de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Fabian2026"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/s1t9tkiqwx |sernav=Israel confirms Larijani killed in Tehran safe house, Basij chief also eliminated |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet }}</ref> Rayedarên îranî bêyî ku li ser van îdiayan şîrove bikin, peyameke bi destnivîs belav kirine ku hatiye îdiakirin peyam ji aliyê Larîcanî be hatiye nivîsandin. Hatiye diyarkirin ku ev peyama ku dîroka peyamê rojek berê bû, ji bo bîranîna deryavanên Îranî yên ku di êrîşên Dewletên Yekbûyî de mirine û tê payîn ku merasîmên cenazeyên wan werin lidarxistin, hatiye nivîsandin.<ref name="Fabian2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-17 |sernav=IDF confirms Iran’s ‘de facto leader’ Ali Larijani killed in airstrike overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-irans-de-facto-leader-ali-larijani-killed-in-airstrike-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-18 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşa Îsraîlê di daxuyaniyek fermî de diyar kiriye ku fermandarê Besîcê ya îranî Xulam Riza Silêmanî jî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye û fermandarekî cîhada îslamî ya filistînî jî hatiye armancgirtin.<ref name="Fabian2026" /> === 18ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di roja 18ê adarê de wezîrê îstîxbarata Îranê Îsmaîl Xetîb di êrîşeke esmanî ya Îsraêlê de li Tehranê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tondo |pêşnav=Lorenzo |paşnav2=Christou |pêşnav2=William |tarîx=2026-03-18 |sernav=Israel strikes Iran’s South Pars gasfield hours after forces kill intelligence minister |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/18/iran-intelligence-minister-esmail-khatib-killed-israel-claims |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman rojê de di saetên serê sibê de li Îranê gelek teqîn çêbûne. Cihên ku hatine armanc girtin deverên deryayî û tesîsên sereke yên benderan bûn ku di nav de deverên li dora benderên şehîd Bahonar û şehîd Rajaee, û her wiha cihên li nêzîkî termînalek petrola li Bandar Abbasê hebûn. Li herêma Zeytûn Karmendiyê ya Ehwazê teqînek bihêz çêbûye. Li gorî agahiyan, teqînek serê sibê li Songhor ku bajarekî Rojhilata Kurdistanê nêzîkî sinorê Başûrê Kurdistanê ye çêbûye û teqînek din jî li nêzîkî Kazerunê li başûrê Îranê hatiye bihîstin. Li rojavayê Tehranê, di demek kurt de li Malardê gelek teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603182963 |sernav=Wave of explosions reported across Iran in early morning hours |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Li Fardisê, êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê li ser tesîseke çêkirina helîkopteran li navçeya pîşesazî ya Nazê pêk hatine. Baregeha Artêşa Fath li Kerajê, ofîsên xizmetguzariya civakî yên bajêr, navenda rehabîlîtasyonê ya ji bo kesên astengdar û deverên niştecihbûnê jî rastê êrîşan hatine. Qereqolên polîsan ên li Qom û Bandar Lengehê jî rastî êrîşan hatine. Vîdyoyek nîşan daye ku êrîşa giran di sibeha roja çarşemê de li bakurê Tehranê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603184619 |sernav=Video shows a massive strike on Northern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê gotiye ku wan navendên fermandariya Îranê li Tehranê armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603183242 |sernav=Israel strikes Iranian command centers in Tehran, IDF says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Herwiha navendeke bijîşkî li Tehranê jî hatiye bombebarankirin. Beşek ji qada gazê ya Parsa Başûr a Îranê ji aliyê êrîşên esmanî yên Îsraîlê ve hatine armanc girtin û rafineriyên qada gazê ya li Asaluyeyê jî hatine armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603181952 |sernav=Iran shuts several South Pars gas phases after strike |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/18/israel-strikes-iran-natural-gas-infrastructure |sernav=Israel strikes Iran natural gas facility in coordination with U.S. |malper=Axios |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Êrîşên Îsraîlê herî kêm pênc keştîyên deryayî yên Îranê li Deryaya Xezerê armanc girtine û teqîn li Bendera Anzaliyê hatine bihîstin, trafîka çekan a du alî di navbera Rûsya û Îranê de, bi taybetî alavên dronên Şahedê asteng kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/hkvkxtu9wl |sernav=Israeli Air Force strikes Iranian naval vessels in Caspian Sea for first time |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://maritime-executive.com/article/israel-strikes-iranian-naval-vessels-on-the-caspian-sea |sernav=Israel Strikes Iranian Naval Vessels on the Caspian Sea |malper=The Maritime Executive |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke esmanî li dadgeha li Laristanê pêk hatiye.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603187786 |sernav=Video: Airstrikes hit courthouse in Larestan, southern Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Di 18ê adarê de HRANAyê 79 êrîş û herî kêm 125 qurbanî tomar kiriye.<ref name=":14"/> Li gorî HARNAyê herî kêm 15 sivîl jiyana xwe jidest dane û 105 kes jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Îranê ==== Mûşekên Îranê li bajarê pîşesazî yê Ras Laffan a Qeterê armanc girtine ku di encamê de şewat çêbûne û zirareke mezin gihîşt tesîsa gazê. Qeterê bi qedexekirina ketina wan kesên leşkerî yên balyozxaneya Îranê ji bo axa xwe, bersiv daye Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/18/qatar-says-iran-missile-attack-sparks-fire-causes-damage-at-gas-facility |sernav=Qatar says Iran attack caused significant damage at Ras Laffan gas facility |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Parçeyên mûşekeke Îranê li Balafirgeha Ben Gurion zirar daye sê balafirên taybetên kesane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Wrobel |pêşnav2=Sharon |tarîx=2026-03-18 |sernav=3 private planes at Ben Gurion Airport damaged by debris from Iranian missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/3-private-planes-at-ben-gurion-airport-damaged-by-debris-from-iranian-missile-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Beyt Awwa, Şerîaya Rojava, di êrîşeke mûşekî de sê filistînî jiyana xwe jidest dane û 13 kes birîndar bûne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890479 |sernav=Three Palestinian women killed in West Bank from Iran missile {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> û li Adenimê jî karkerekî biyanî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-02-09 |sernav=New long-range Iranian missile sends signal to Israel |url=https://doi.org/10.1108/oxan-es267236 |kovar=Emerald Expert Briefings |doi=10.1108/oxan-es267236 |issn=2633-304X }}</ref> === 19ê adarê === [[Wêne:Missile interception fragments of an Iranian missile hit Haifa oil refineries in Haifa Bay, March, 19 2026.jpg|thumb|Dîmenek ji roja 19ê adarê ku mûşekeke Îranê li rafineriyên petrolê yên Hayfa li Kendava Hayfayê xistiye]] Di 19ê adarê de balafireke F-35 Lightning II a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber gumanên ku ji aliyê hêzên Îranê ve hatiye xistin, bi awayekî awarte hatiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war |sernav=US F-35 damaged by suspected Iranian fire makes emergency landing, sources say {{!}} CNN Politics |malper=CNN |tarîx=2026-03-19 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en |paşnav=Liebermann |pêşnav=Haley Britzky, Oren }}</ref> Di êrîşa mûşekî ya berfirehtir a Îranê ya li ser herêmê de, wekê tolhildana êrîşên Îsraîlê ya li ser tesîsên gazê yên Parsa Başûr, rafineriyeke petrolê ya li Heyfayê ya girêdayî BAZAN Holdingê hatiye hedefgirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-19 |sernav=Damage at Haifa oil refineries after Iranian missile attack |url=https://www.ynetnews.com/article/h1rmbctqbl |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu di daxuyaniya di derbarê guhertina rejîma li Îranê de gotiye, "Hûn nekarin şoreşekê ji hewayê bikin; divê hêmanek bejayî hebe ku wê bike. Ez ê hemî vebijarkan bi we re parve nekim," bi vî awayî destnîşankiriye ku îhtimala operasyonên sinorkirî yên bejahî hebe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynetnews |tarîx=2026-03-19 |sernav=Netanyahu: 'You can't make a revolution from the air, there are ground options' |url=https://www.ynetnews.com/article/8148y4dvk |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Di 19ê adarê de wekê beşek ji hewildanên xwe yên ji bo vekirina Tengava Hurmizê ji bo veguhestina deryayî ya navneteweyî, Amerîkayê dest bi operasyoneke esmanî yên li dijî keştî û dronanên deryayî yên Îranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-war-planes-and-helicopters-kick-off-battle-to-reopen-hormuz-530cdb78 |sernav=U.S. War Planes and Helicopters Kick Off Battle to Reopen Hormuz |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en-US |paşnav=Gordon |pêşnav=David S. Cloud, Lara Seligman and Michael R. }}</ref> === 20ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Artêşa Îsraêlê li Beyrût,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it is striking Hezbollah targets in Beirut |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-is-striking-hezbollah-targets-in-beirut/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Tehran, Nur û li xalên din ên li navenda Îranê êrîşên hewayî pêk aniye ku artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku di encama êrîşên wan berdevkê pasdarên şoreşê, Elî Mihemed Naînî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says it struck weapon factories in Tehran, ballistic missiles storage sites in central Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-weapon-factories-in-tehran-ballistic-missiles-storage-sites-in-central-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says its striking regime targets in northern Iranian city of Nur |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-striking-regime-targets-in-northern-iranian-city-of-nur/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşê diyar kiriye ku Naînî di nav salan de di warê propagandayê û têkiliyên giştî de di rolên cûrbecûr de xebitiye ku di nav de di du salên dawî de wekê "propagandîstê sereke" yê muhafizên şoreşê xebitiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF confirms killing Iranian Guards spokesman |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-iranian-guards-spokesman/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuştina Naînî berê ji aliyê medyaya dewleta Îranê ve hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-20 |sernav=IRGC spokesman killed in strike, Iran says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-spokesman-killed-in-strike-iran-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî raporên medyaya Îranê, êrîşên hewayî yên hevbeş ên Amerîka û Îsraîlê 16 keştîyên barhilgir ên Îranê li bajarên benderî yên li Kendava Farsê jî hatine rûxandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=US, Israel strike 16 Iranian cargo vessels in port towns: Iran media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-israel-strike-16-iranian-cargo-vessels-in-port-towns-iran-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Derbarê şerê li Libnanê de artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ji destpêka şer û pevçûnan ve wan êrîşî zêdetirî 2.000 hedefên li welat kirine û zêdetirî 570 çekdarên Hizbullah kuştine ku 220 ji wan endamên yekîneya elît a Rizwanê bûn. Wezareta tenduristiyê ya Libnanê diyar kiriye ku ji destpêka şerê navxweyî ve zêdetirî 1000 kes di êrîşên Îsraêlê de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says more that 570 Hezbollah operatives killed since start of fighting |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-more-that-570-hezbollah-operatives-killed-since-start-of-fighting/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Li Îsraêlê dîsa êrîşên ji Îranê û Hizbullahê ji Libnanê hatiye tomar kirin<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Sirens triggered in Western Galilee amid Hezbollah attack from Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sirens-triggered-in-western-galilee-amid-hezbollah-attack-from-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û êrîşên mûşekan li Kiryat Ono,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Authorities dispatch forces to sites of reported impacts from cluster bomb carrying Iran missile in central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/authorities-dispatch-forces-to-sites-of-reported-impacts-from-cluster-bomb-carrying-iran-missile-in-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Rehovot û Orşelîmê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Two lightly wounded in Rehovot cluster bomb strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-lightly-wounded-in-rehovot-cluster-bomb-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û deverên din hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Rescue forces rushing to Iran missile impact in Jerusalem’s Old City; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rescue-forces-rushing-to-iran-missile-impact-in-jerusalems-old-city-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê ragihandiye ku ji ber êrîşên bi roketan, heta niha 4099 îsraîlî rakirine nexweşxaneyan ku ji wan 80 kes hê jî li nexweşxaneyê têne dermankirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-20 |sernav=Number of injured in war tops 4,000 |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/number-of-injured-in-war-tops-4000/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Hatiye ragihandin ku ji destpêka şer ve li Îsraêlê 15 kesên sivîl di êrîşên mûşekî yên Îranê de jiyana xwe jidest dane ku yek ji wan welatiyekî fîlîpînî û yek jî wan jî welatiyê taylendî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eurasiantimes.com/us-israel-war-on-iran-here-are-the-latest-casualty-figures-from-across-the-middle-east/ |sernav=U.S.-Israel War on Iran: Here Are the Latest Casualty Figures From Across The Middle-East Region |malper=EURASIAN TIMES |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US |paşnav=NEWS |pêşnav=AFP }}</ref> Di heman rojê de êrîşên din ên Îranê li dijî Iraqê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=At least three drone attacks target US military site in Baghdad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/at-least-three-drone-attacks-target-us-military-site-in-baghdad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Îmaratên Yekbûyî yên Erebî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Dubai says it fought off Iranian attack as Eid holiday begins |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/dubai-says-it-fought-off-iranian-attack-as-eid-holiday-begins/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-20 |sernav=Kuwait’s Mina Al-Ahmadi refinery hit by drone attack, sparking fire |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwaits-mina-al-ahmadi-refinery-hit-by-drone-attack-sparking-fire/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Erebistana Siûdî û Behrêynê hatine hatine tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Gulf states say responding to missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/gulf-states-say-responding-to-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî çavkaniyên amerîkî, êrîşa mûşekî ya Îranê bi du mûşekên balîstîk li ser baregeha leşkerî ya brîtanî-amerîkî ya Diego Garcia ku li Okyanûsa Hindî û nêzîkî 4000 kîlometre dûr e, bi taybetî bala xelkê kişandiye. Her du mûşek jî li baregeha leşkerî neketine. Li gorî agahiyan, mûşekek ketiye deryayê û her çend nehatiye eşkerekirin ka mûşek bi serkeftî hatiye xistin an na, mûşeka duyem jî ji aliyê keştiyeke şer a amerîkî ve bi mûşeka SM-3 hatiye têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424514/ |sernav=Iran feuerte offenbar Raketen auf Stützpunkt Diego Garcia |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-war-updates-2026/card/iran-targeted-diego-garcia-base-with-ballistic-missiles-rb7MdZW1CfwRTauDYHOt |sernav=Iran Targeted Diego Garcia Base With Ballistic Missiles |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî çavkaniyên Brîtanî, Îranê dibe ku ji bo zêdekirina menzîla mûşeka balîstîk a ku hatiye bikar anîn, amûrên roketên fezayê bikar aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran ‘unsuccessfully’ targeted Diego Garcia base, UK official source confirms |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-unsuccessfully-targeted-diego-garcia-base-uk-official-source-confirms/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran may have used space launch vehicle to extend range of missiles fired at Diego Garcia |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-may-have-used-space-launch-vehicle-to-extend-range-of-missiles-fired-at-diego-garcia/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî daxûyaniya serfermandarê giştî yê artêşa Îsraêlê Zamîr, ew mûşekeke balîstîk a du-qonaxî ya navbera parzemînan bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF chief: Campaign at ‘halfway’ stage; Iran’s missile fire at Diego Garcia shows ‘Berlin, Paris, Rome all within range’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-chief-campaign-at-halfway-stage-irans-missile-fire-at-diego-garcia-shows-berlin-paris-rome-all-within-range/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Piştî êrîşê, Brîtanyayê destûr daye Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku bingehên wan ji bo operasyonên li dijî hedefên Îranê yên ku êrîşî keştiyên li Tengava Hurmizê dikin bikar bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c36rny6xgppo |sernav=UK allows US to use bases to strike Iranian sites targeting Strait of Hormuz |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/uk-allows-us-use-bases-iran-war-after-missiles-fired-diego-garcia |sernav=UK allows US to use bases for Iran war after missiles fired at Diego Garcia |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en }}</ref> Wezareta derve ya Îranê her cure berpirsiyariyên xwe ji bo êrîşê red kiriye û êrîşê wekê operasyoneke "lêp" a Îsraêlê bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/22/did-iran-launch-missiles-at-us-uk-base-on-diego-garcia-heres-what-to-know |sernav=Did Iran launch missiles at US-UK base on Diego Garcia? Here’s what to know |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en |paşnav=Sharma |pêşnav=Yashraj }}</ref> === 21ê adarê === Li gorî daxuyaniyên artêşa Îsraêlê, hêza hewayî ya Îsraêlê di roja 21ê adarê de êrîşên xwe yên li ser Îranê berdewam kirine ku di nav de li ser çend pergalên parastina hewayî, komplekseke wezareta parastinê, tesîsên ji bo hilberandin û depokirina pêkhateyên mûşekan û cihekî lêkolîn û pêşvebirina nukleerî ya Zanîngeha Malek Aştarê hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF strikes ballistic missiles sites in Tehran overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-strikes-ballistic-missiles-sites-in-tehran-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it struck ‘strategic’ nuclear weapons development site at university in Tehran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-strategic-nuclear-weapons-development-site-at-university-in-tehran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî ajansa nûçeyan a Tasnîm a Îranê, êrîşeke hevbeş a Amerîka û Îsraêlê li ser tesîsa dewlemendkirina uranyûmê ya Natanzê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-21 |sernav=Natanz enrichment facility targeted in US-Israeli attack — Iranian media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/natanz-enrichment-facility-targeted-in-us-israeli-attack-iranian-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Lê belê artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ev êrîş bi tevahî ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF denies role in Natanz strike, won’t comment on US activity |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-denies-role-in-natanz-strike-wont-comment-on-us-activity/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên bi mûşek û teqemeniyên komî yên li ser Îsraêlê bûne sedema bandorên neyînî yên li deverên qerebalix ên wekê Rîşon LeZîyon,<ref name=":15">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Empty daycare among sites hit in Rishon Lezion cluster missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/three-impact-sites-in-rishon-lezion-after-cluster-missile-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Metullayê,<ref name=":15"/> Safedê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Rocket strike in northern city causes slight damage as more sirens sound in Galilee, Golan Heights |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rocket-strike-in-northern-city-causes-slight-damage-as-more-sirens-sound-in-galilee-golan-heights/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Maʿalot-Tarşîhayê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics say 5 lightly hurt by Hezbollah rocket that hit Ma’alot-Tarshiha home |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-5-lightly-hurt-by-hezbollah-rocket-that-hit-maalot-tarshiha-home/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Dîmonayê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Video shows Iranian missile striking southern city of Dimona |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/video-shows-iranian-missile-striking-southern-city-of-dimona/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Aradê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics treating 30 people with varying degrees of injuries from Iran missile attack on Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-treating-30-people-with-varying-degrees-of-injuries-from-iran-missile-attack-on-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> kirine ku tenê li Dîmonayê û Aradê 175 kes ji ber derbên mûşekên balîstîk birîndar bûne ku 11 kes ji wan bi giranî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=38 people remain hospitalized after last night’s missile attack on Dimona and Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/36-people-remain-hospitalized-after-last-nights-missile-attack-on-dimona-and-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Herwiha êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Saudi Arabia says it intercepted at least 20 Iranian drones in east of country |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-says-it-intercepted-at-least-20-iranian-drones-in-east-of-country/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Kuwait says air defense responding to Iranian missile and drone attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwait-says-air-defense-responding-to-iranian-missile-and-drone-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Behrêynê beberdewam kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Explosions heard in Bahrain’s capital |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-bahrains-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 22ê adarê === Li gorî artêşa Îsraîlê, pêlek êrîşên esmanî yên Îsraêlê li Tehranê çend tesîsên hilberîna çekan ên Îranê û çend baregehên rejîmê xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF says it hit arms production sites, intel and military HQs in overnight Tehran strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-hit-arms-production-sites-intel-and-military-hqs-in-overnight-tehran-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezîrê enerjiyê ya Îranê Elîabadî ragihandiye ku binesaziya av û elektrîkê ya girîng a welat ji ber êrîşên sîber ên DYA û Îsraêlê bi giranî zirar dîtiye. Êrîşan, di nav cihên din de, bi dehan tesîsên veguhestin û paqijkirina avê hedef girtine ku bi vî awayî bandor li ser beşên torên dabînkirina avê yên girîng kiriye. Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li gorî texmînên herî dawî, hejmara giştî ya tesîsên sivîl ên zirar dîtî gihîştiye 81.365 cihan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian minister says ‘heavy damage’ to water, energy infrastructure from US-Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-says-heavy-damage-to-water-energy-infrastructure-from-us-israeli-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî amarên fermî yên Îranê, ji destpêka êrîşên Îsraêl û Amerîkayê ve li Îranê zêdetirî 1.500 kes hatine kuştin û zêdetirî 21.000 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187827/ |sernav=Iran meldet mehr als 1.500 Tote seit Kriegsbeginn |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Li gorî rêxistina Brîtanî NetBlocks, ji 28ê sibatê vir ve li Îranê birîna înternetê ya ji aliyê dewletê ve hatiye ferzkirin berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116271646464231849 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=ku }}</ref> Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Îsraêlê pêlek din a berfireh ji êrîşên asmanî li dijî binesaziya Hizbullah li başûrê Libnanê ku di nav de pira Qasmiyeyê ya li ser çemê Lîtanî yê daye destpêkirin, ku hatiye gotin ev êrîş ji bo pêşîgirtina li Hizbullah ku şervan û çekan bigihîne herêmê hatiye pêkanîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF launches wide airstrikes in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-launches-wide-airstrikes-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Israel blows up coastal highway bridge in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-blows-up-coastal-highway-bridge-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di heman demê de ev êrîş ji aliyê serokwezîrê Libnanê Selam û serok Ewn ve wekê zêdebûna xeternakê hatine şermezarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yohanan |pêşnav=Nurit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Lebanon’s PM slams Hezbollah rocket attacks, says country won’t give up on disarmament |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/lebanons-pm-slams-hezbollah-rocket-attacks-says-country-wont-give-up-on-disarmament/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Îsraêlê ziyanên ji ber topbarana Îran û Hizbullahê li Tel Avîv,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Bletter |pêşnav2=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=15 injured in Tel Aviv missile cluster bomb attack, most lightly hurt |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/15-injured-in-tel-aviv-missile-cluster-bomb-attack-most-lightly-hurt/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Bat Yam û Holonê hatine ragihandin û sivîlek li bakurê Misgav' Amê di encama êrîşan de jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian missile attack causes damage in Bat Yam, Holon; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-missile-attack-causes-damage-in-bat-yam-holon-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Man killed in apparent Hezbollah anti-tank missile attack near northern border |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-killed-in-apparent-hezbollah-anti-tank-missile-attack-on-northern-border/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di 23ê adarê de artêşa Îsraêlê ragihandiye ku sivîlê li Misgav' Amê bi xeletî ji aliyê topxaneya Îsraêlê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF probe finds farmer killed in north yesterday was hit by Israeli shelling, not a Hezbollah attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-probe-finds-man-killed-in-north-yesterday-was-hit-by-israeli-shelling-not-a-hezbollah-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên din ên Îranê li ser xalên li Iraq,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian media says drone attack targeted base used by US near Baghdad Airport |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-says-drone-attack-targeted-base-used-by-us-near-baghdad-airport/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî Erebî<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=UAE says it is responding to Iranian missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uae-says-it-is-responding-to-iranian-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Erebistana Siûdî hatin ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Saudi Arabia reports three ballistic missiles targeted Riyadh area |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-reports-three-ballistic-missiles-targeted-riyadh-area/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî operasyonên bazirganiya deryayî ya Keyaniya Yekbûyî (UKMTO), keştîyek 15 mîlên deryayî dûrî peravên Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, bi guleyek nenas hatiye lêdan lê ti kes birîndar nebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187831/ |sernav=Unbekanntes Geschoss trifft Schiff vor den Emiraten |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Serokê Amerîkayê Trump ultîmatomek daye û gef li Îranê xwariye ku eger Îran di nav 48 demjimêran de Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê ji holê rake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/ausland/asien/iran-usa-israel-krieg-102.html |sernav=48-Stunden-Ultimatum: Welche Folgen könnte Trumps Drohung haben? |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Di bersivê de, berdevkê pasdarên şoreşê gef li Tengava Hurmizê xwariye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=IRGC threatens to completely close the Strait of Hormuz if US strikes power plants |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-threatens-to-completely-close-the-strait-of-hormuz-if-us-strikes-power-plants/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ku bi tevahî dorpêç bike û êrîşî hemî tesîsên enerjî, teknolojiya agahdariyê û palandina avên li dewletên Kendavê yên hevalbendên Amerîkayê bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian army says it will target energy, desalination infrastructure after US threats |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-army-says-will-target-energy-desalination-infrastructure-after-us-threats/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iran threatens to ‘irreversibly destroy’ energy infrastructure across region if power plants attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-destroy-energy-infrastructure-across-region-if-power-plants-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di ketina helîkopterekê de ku li ser avên herêmî yên Qatarê ji ber xeletiyeke teknîkî qewimî, çar leşkerên qeterî û sê welatiyên tirk, leşkerek û du teknîsyenên ji pargîdaniya Aselsanê jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dohanews.co/world-leaders-offer-condolences-to-qatar-turkiye-after-helicopter-crash/ |sernav=World leaders offer condolences to Qatar, Türkiye after helicopter crash |malper=Doha News {{!}} Qatar |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en-US |paşnav=Ziga |pêşnav=Adijata }}</ref> === 23ê adarê === Trump ultîmatoma xwe rawestin demkî ya şer ji 2 rojan derxistiye 5 rojan. Wî gef xwaribû ku eger Îran Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê wêran bike. Trump ragihandiye ku di du rojên berê de bi Îranê re hevdîtinên baş û çêker pêk anîne. Di heman demê de danûstandinên di navbera Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de ji aliyê rayedarên Îranê ve hatiye înkar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.n-tv.de/politik/06-51-Fed-Gouverneurin-Cook-Iran-Krieg-erhoeht-Inflationsrisiken-id30415311.html |sernav=+++ 06:51 Fed-Gouverneurin Cook: Iran-Krieg erhöht Inflationsrisiken +++ |malper=ntv.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=NACHRICHTEN |pêşnav=n-tv }}</ref> Serokê parlamentoya Îranê Xalîbaf diyar kiriye ku ti danûstandin bi Amerîkayê re nehatine kirin. Di axaftinên diyar kiriye ku "raporên derewîn ên Trump armanc dikirin ku bazarên darayî û petrolê manîpule bikin."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran parliament speaker: Trump’s ‘fake news’ about talks designed to manipulate markets |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-parliament-trumps-fake-news-about-talks-designed-to-manipulate-markets/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Encumena parastinê ya Îranê gef xwariye ku ger perava başûr an giravên wekê Çarg ên Îranê werin dagirkirin an jî werin dorpêçkirin, dê ew teqemenî li ser rêyên keştîvaniyê yên li Kendava Farsê bicih bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran threatens to mine Gulf marine routes if southern coast, islands attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-mine-gulf-marine-routes-if-southern-coast-islands-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di nav roja 23ê adarê de êrîşên Îranê li ser Îsraêl,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF detects day’s fifth Iran missile attack heading toward Eilat |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-detects-days-fifth-iran-missile-attack-heading-toward-eilat/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-23 |sernav=One person hurt after missile interception in UAE |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-person-hurt-after-missile-interception-in-uae/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt, Erebistana Siûdî, û Behreynê hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-23 |sernav=Explosions, sirens ring out in Bahrain |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-sirens-ring-out-in-bahrain/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ==== Êrîşa li dijî baregeha pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ==== Di 23 û 24ê adarê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di 23ê adarê de, di nav 24 saetan de li dijî Herêma Kurdistanê 25 êrîşên dronî û mûşekan pêk hatiye.<ref name=":16" /> Di 23ê adarê de Fermandariya Herêma 1ê ya Hêzên Pêşmergeyan hatiye armanc girtin. Di êrîşa li dijî fermandariya pêşmerge de 6 pêşmerge jiyana xwe jidest dane û 20 pêşmerge jî birîndar bûne.<ref name=":16" /> === 24ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Li gorî HRANAyê li seranserê Îranê 108 êrîş li 10 parêzgehan pêk hatine û herî kêm 61 qurbanî ku di nav de 12 kes sivîl bûn jiyana xwe jidest dane û 38 kes jî birîndar bûne. Êrîşên herî dijwar li Xuzestan û Îsfehanê pêk hatine. Êrîş li ser cihên mûşekan li Tebrîz û Borazcanê, pîşesaziyên leşkerî, tesîseke şîrketa gazê û karsaziyên sivîl li Îsfehanê, boriyeke gazê ya li Xuremşehrê, komplekseke werzîşê li Andîmeşkê û baregeheke Besîcê û avahiyên niştecîbûnên li Tehranê pêk hatine. Herwiha li Şahîn Şehr, Necefabad, herêma pîşesazî ya Cewzdan û Bender Kenganê jî êrîşên esmanî hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603245682 |sernav=New wave of strikes hits cities across Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke amerîkî ya şevê li ser baregeheke li El Enbarê bi kêmî ve 15 endamên Hêzên seferberiya gel a Iraqê hatine kuştin û 30 ji wan jî birîndar bûne. Komê mirina Saad Dawai, fermandarê operasyonên xwe li Enbarê, ragihandiye. Êrîşek li mala serokê PMFê Falih el-Feyyad li Mûsilê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891019 |sernav=US strikes reportedly kill, wound 30 PMF fighters in Iraq {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Hatiye ragihandin ku ev kom êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê û li êrîşên li dijî baregehên li Herêma Kurdistanê birêve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603246138 |sernav=Airstrike hit PMF commander’s residence in Mosul, sources say |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Îranê bi mûşekan êrîşên li dijî Tel Avîv, Eylat, Dîmona û Heyfayê berdewam kiriye ku di encama êrîşan de gelek kes birîndar bûne. Kuweytê ragihandiye ku ji ber êrîşên Îranê zirar gihîştiye xetên elektrîkê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Summers |pêşnav2=Charlie |paşnav3=Agencies |tarîx=2026-03-24 |sernav=4 people lightly hurt, buildings mangled as Iranian missile attack hits Tel Aviv |url=https://www.timesofisrael.com/idf-says-it-struck-islamic-guards-hq-in-tehran-man-lightly-wounded-as-iran-keeps-up-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mûşekên Îranê li ser Beyrûtê hatine têkbirin ku di encamê de birîndariyên bi sivikî çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/03/iranian-ballistic-missile-intercepted-over-lebanon-us-embassy-feared-target |sernav=Iranian ballistic missile intercepted over Lebanon, US Embassy feared as target - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di êrîşa dronên Îranê ya li ser Behreynê de karkerek ji Morokoyê jiyana xwe jidest daye û çend leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424849/ |sernav=Toter und Verletzte bei iranischen Angriffen auf Bahrain |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}</ref> === 25ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di encama êrişên hewayî yên li ser Îranê de li bakurê rojavayê Îranê 11 kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603258688 |sernav=Eleven killed in strikes in northwest Iran, official says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Du tesîsên ku li Tehranê mûşekên krûzê çêdikirin bi êrîşên esmanî hatine hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603253966 |sernav=Cruise missile production sites in Tehran were hit, Israel says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Îsraêlê diyar kiriye ku wan navendeke lêkolînên deryayî li Îsfehanê wêran kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603252252 |sernav=Israel says it struck Iranian naval research center in Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di bersivdayîna hewayî ya Amerîkayê ya li dijî baregeheke heşda şabî ya li rojavayê Enbarê 7 endamên rêxistina heşda şabî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891115 |sernav=Deadly airstrike hits PMF site near army center in Iraq’s Anbar {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê depoyeke sotemeniyê armanc girtiye ku di encamê de şewateke derketiye, di heman demê de hêzên ewlehiyê ragihandin ku şeş balafirên din jî hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/iranian-drone-strikes-hit-fuel-depot-at-kuwait-airport-1.500485349 |sernav=Iranian drone strikes hit fuel depot at Kuwait airport |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}</ref> Mûşekek Îranê li ser Urdunê hatiye têk birin ku perçeyên mûşekê li nêzîkî bajarê paytext a Emmanê ketine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turkiyetoday.com/region/iran-fires-missiles-at-israel-us-bases-in-kuwait-jordan-bahrain-3216847 |sernav=Iran fires missiles at Israel, US bases in Kuwait, Jordan and Bahrain |malper=Türkiye Today |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku herî kêm mûşekeke Îranê hatiye têkbirin. Îranê îdia kiriye ku wan mûşekên krûz ên Qader avêtine ser keştiya USS Abraham Lincoln.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Walia |pêşnav=Gandharv |tarîx=2026-03-25 |sernav=Did Iranian Navy cruise missiles hit USS Abraham Lincoln or is it just a wild claim? Iran strike claim, US response, West Asia war update |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/did-iranian-navy-cruise-missiles-hit-uss-abraham-lincoln-or-is-it-just-a-wild-claim-iran-strike-claim-us-response-west-asia-war-update/articleshow/129802009.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweek.in/news/middle-east/2026/03/25/watch-iran-claims-second-missile-strike-on-uss-abraham-lincoln-amid-us-push-for-peace-talks.amp.html |sernav=WATCH: Iran claims second missile strike on 'USS Abraham Lincoln' amid US push for peace talks- The Week |malper=www.theweek.in |roja-gihiştinê=2026-03-27 }}</ref> Zirar negihîştiye keştiyê. Mûşekek Îranê li nêzîkî mezintirîn santrala elektrîkê ya Îsraîlê ya nêzîkî Haderayê ketiye xwarê. Hatiye ragihandin ku ti birîndar an jî zirar çênebûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-25 |sernav=Iran appears to target Israeli power plant in missile attack, but misses |url=https://www.timesofisrael.com/iran-appears-to-target-israeli-power-plant-in-missile-attack-but-misses/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 26ê adarê === Malpera nûçeyan a amerîkî [[Axios]]ê bi agahiyên bidest xistina çar çavkaniyan, ragihandiye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser vebijarkên ji bo êrîşa dawî ya li dijî Îranê dixebite, dibe ku di nav de bicihkirina leşkerên bejahiyên li ser axa Îranê û her wiha operasyoneke bombebaranê ya berfireh jî di nav xwe de bigire. Ev yek ji bo baştirkirina pozîsyona DYAyê di danûstandinên pêşerojê yên bi Îranê re an jî ji bo ku serok Trump bikaribe bi awayekî yekalî şer bi çalakiyek serketî bi dawî bike, hatiye armanckirin. Li gorî daxuyaniyê girtina an dorpêçkirina girava Çargê, xala sereke ya veguhestina petrola Îranê; girtina girava Larakê li tengava Hurmizê ku baregeh û sazîyên radarê yên Îranê lê ne; an jî destwerdana girava Ebû Mûsa, ku Îran beşa rojavayê Hurmizê ji vê giravê ve kontrol dike, di nav vebijarkan de ye. Bi awayekî din, DYA dikare tesîsan ji hewayê ve bombebaran bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Berman |pêşnav=Lazar |tarîx=2026-03-26 |sernav=US preparing ‘final blow’ options that could see use of ground troops if Iran talks fail — report |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-preparing-final-blow-options-that-could-see-use-of-ground-troops-if-iran-talks-fail-report/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Karbidestekî [[Pakistan]]ê ji ajansa nûçeyan a navneteweyî Reuters re gotiye ku Pakistan di danûstandinên bi DYAYê re gihîştiye wê encamê ku wezîrê derve yê Îranê Eraqçî û serokê parlamentoyê Xalîbaf ji lîsteya kuştinên armanckirî ya Îsraîlê hatine derxistin û her du kes wekê muxatabên sereke yên li Îranê hatine binav kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel backed off killing Iran’s Araghchi, Qalibaf at Pakistani-US request, Pakistani official says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-backed-off-killing-irans-araghchi-qalibaf-at-pakistani-us-request-pakistani-official-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezîrê derve yê Pakistanê Îshaq Dar piştrast kiriye ku di navbera DYA û Îranê de danûstandinên nerasterast ji bo bidawîkirina şerê wan têne kirin û peyam bi rêya Îslamabadê têne şandin. Çavkaniyek leşkerî ya Îranê ragihandiye ku ji ber îhtimala êrîşeke bejayî yê li ser eniya başûr a Îranê zêdetirî milyonek leşker hatine seferberkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549808/over-a-million-iranian-combatants-organized-for-ground-battle-with-us |sernav=Over A Million Iranian Combatants Organized for Ground Battle with US - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku hêzên wan ên hewayî di êrîşekê li bajarê bendera Bender Ebasê fermandarê payebilind ê hêzên deryayî yên artêşa pasdarên şoreşê Elî Reza Tengsîrî û serokê îstîxbarata deryayî Behnam Rezayî kuştine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Katz confirms Israel has killed Iran official responsible for closing Hormuz, vows to hunt down IRGC ‘one by one’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/katz-confirms-israel-has-killed-iran-official-responsible-for-closing-hormuz-vows-to-hunt-down-irgc-one-by-one/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF confirms killing IRGC Navy commander, says strike also killed Navy’s intel chief and rest of the Navy leadership |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-irgc-navy-commander-says-strike-also-killed-navys-intel-chief/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Hêzên çekdar ên Îsraêlê piştre ragihandiye ku hemî fermandarên payebilind ên hêza deryayî ya pasdaran di êrîşê de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel says IRGC Navy’s commander, other chiefs killed; Qalibaf said removed from hit list |url=https://www.timesofisrael.com/israel-says-irgc-navy-commander-killed-iranian-top-envoy-said-removed-from-hit-list/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Îranê girtina 14 kesan li çar parêzgehên welat ragihandiye ku wekê sixûrên "dijminê amerîkî-siyonîst" û endamên komên terorîst hatine binavkirin. Ew bi plankirina êrîşên çekdarî li ser navendên hikûmet û medyayê û radestkirina agahî û cihên hêzên leşkerî û ewlehiyê yên Îranê an jî binesaziya krîtîk ji dijmin re, hatine tawanbarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549648/people-arrested-in-iran-for-working-for-enemies |sernav=People Arrested in Iran for Working for Enemies - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Hizbullahê li nêzîkî Qantara, Taybeh û Debel a li başûrê Libnanê pevçûnên çekdarî bi leşkerên bejayî yên Îsraêlê re piştrast kiriye ku di wan pevçûnan de çend tankên Îsraêlê hatine armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549546/hezbollah-inflicts-heavy-losses-on-israeli-forces-in-southern-lebanon |sernav=Hezbollah Inflicts Heavy Losses on Israeli Forces in Southern Lebanon - World news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê şerê bi Hizbullahê re piştrast kiriye ku tê de du leşkerên Îsraêlê jiyana xwe jidest dane û çend ji wan jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF soldier killed during gunfight with Hezbollah members in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-soldier-killed-during-gunfight-with-hezbollah-members-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Nahariyeyê, di encama êrîşa mûşekî ya Hizbullahê de sivîlekî Îsraêlê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news-israel/hezbollah-rocket-strike-nahariya |sernav=BREAKING: Hezbollah Rocket Strike: 30-Year-Old Killed, Another Seriously |malper=JFeed |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Isaacson |pêşnav=Gila }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Sgt. Aviaad Volansky killed in south Lebanon, 4 other soldiers wounded, says IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sgt-aviaad-volansky-killed-in-south-lebanon-4-other-soldiers-wounded-says-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, Kuweyt û Erebistana Siûdî dîsa êrîşên bi mûşek û dronan ên Îranê hatine armanc girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/26/saudi-arabia-intercepts-destroys-over-30-drones-in-eastern-province- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys over 30 drones in Eastern Province |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ku du kes li Ebû Dabiyê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Two people killed in Abu Dhabi after missile interception, media office says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-people-killed-in-abu-dhabi-after-missile-interception-media-office-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên Îran û Hizbullahê carek dîsa li dijî Îsraêlê hatine destpêkirin ku tenê di navbera nîvê şevê û nîvro de heft mûşekên Îranê ber bi Îsraêlê ve hatine avêtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=No injuries reported in Iran’s 7th missile salvo of the day; forces heading to impact site |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-7th-missile-salvo-of-the-day-forces-heading-to-impact-site/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 27ê adarê === ==== Êrîşên Îranê ==== Hêzên Îsraêlî ragihandine ku ji serê sibê ve Îranê 4 mûşek avêtine Îsraêlê, ku piraniya wan hatine têkbirin û di êrîşên mûşekên din de jî ti ziyan çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Iran launches small number of missiles, with at least one cluster bomb, in 4th salvo today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-launches-small-number-of-missiles-with-at-least-one-cluster-bomb-in-4th-salvo-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweytê ragihandiye ku bi dronan û mûşekan êrîşî Bendera Mubarek El Kebîr hatiye kirin ku di encamê de ziyanên milkî çêbûne lê ti qurbaniyên mirovî çênebûne. Di heman rojê de rayedarên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî ragihandine ku şeş mûşekên balîstîk û neh dronên ji Îranê hatine, bi tevahî hatine têkbirin. Êrîşeke mûşekî û bê firokevan a Îranê li ser baregeha hewayî ya prens Sultan zirar da çend balafirên dagirtina sotemeniyê yên amerîkî û deh leşkerên amerîkî bi giranî birîndar bûne ku didu ji wan jî "pir bi giranî" birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-27 |sernav=US troops wounded, several refueling planes damaged in Iranian attack on Saudi air base |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-troops-wounded-several-planes-damaged-in-iranian-attack-on-saudi-air-base-official/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/10-americans-injured-in-iranian-attack-on-saudi-airbase/ |sernav=10 Americans injured in Iranian attack on Saudi air base - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en-US }}</ref> ==== Êrîşên Îsraêlê ==== Êrîşên Îsraêlê li kargehên pargîdaniya Pola Mobarakeh û pargîdaniya Pola Khouzestanê ku bi rêzê ve li Îsfehan û Ahwazê ne, xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Air Force bombs two large steel factories in Iran partially owned by IRGC |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/air-force-bombs-two-large-steel-factories-in-iran-partially-owned-by-irgc/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Paşê êrîş li er kargeheke keka zer a nêzîkî Yezdê û reaktora ava giran a IR-40 li Arakê pêk hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-27 |sernav=Israel bombs 2 IRGC-linked steel plants, 2 nuclear facilities as Iran vows revenge |url=https://www.timesofisrael.com/israel-bombs-2-irgc-linked-steel-plants-2-nuclear-facilities-as-iran-vows-revenge/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Yezdê li cihekî sereke yê hilberîna mûşek û mayînên deryayî xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-891408 |sernav=IDF strikes Iran’s missile, sea mine production site in Yazd {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke bi bombeyên komî ya Îranê li ser şeş deverên Îsraêlê li Ramat Gan çêbûne ku di encamê de kesek jiyana xwe jidest daye û sê kes jî birîndar bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet |paşnav2=correspondents |pêşnav2=ynet |tarîx=2026-03-27 |sernav=One killed in central Israel after Iranian cluster missile; multiple impact sites reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hyy11e00vowx |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> === 28ê adarê === Piştî ku peyvdarê leşkerî yê hûsiyan gotareke pêşkêş kiriye, mûşekek balîstîk ji Yemenê ber bi bajarê Beer Şeba li başûrê Îsraêlê ve hatiye avêtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Goodman |pêşnav=Rick |paşnav2=Vernon |pêşnav2=Hayden |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Lucy |paşnav4=Olivares |pêşnav4=José |paşnav5=Ali |pêşnav5=Taz |paşnav6=Mackay |pêşnav6=Hamish |paşnav7=Frew |pêşnav7=Wendy |paşnav8=Goodman (now) |pêşnav8=Rick |paşnav9=Frew (earlier) |pêşnav9=Wendy |tarîx=2026-03-29 |sernav=Houthis join the fray – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/28/middle-east-crisis-live-iran-war-updates-trump-us-negotiations-israel-strikes-lebanon-tehran-syria-explosions |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Piştê çend saetan mûşekeke hûsiyan ku Îsraêlê hedef digirtin hatiye têkbirin û droneke ji Yemenê li nêzîkî Eîlatê hatiye têkbirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it intercepted Houthi cruise missile earlier today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-intercepted-houthi-cruise-missile-earlier-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Crissy |pêşnav=Ron |paşnav2=Crissy |pêşnav2=Ron |tarîx=2026-03-28 |sernav=Suspected Houthi drone intercepted over southern Israel, no injuries reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hkk4gkboze |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Du dronan li tesîsên bendergehên li Salalahê li başûrê Omanê xistine. Di vê êrişê de hatiye ragihandin ku karkerek birîndar bûye. Di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku wan li nêzîkî bendergehê keştîyeke lojîstîkî ya artêşa Amerîkayê hedef girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofoman.com/article/169963-drone-attack-targets-port-of-salalah-expat-worker-injured |sernav=Drone attack targets Port of Salalah, expat worker injured |malper=Times of Oman |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lbcgroup.tv/news/middleeastnews/919186/lbci-lebanon-articles/en |sernav=Iran military says targeted US vessel near Oman port |malper=LBCIV7 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}</ref> Di 28ê adarê de Îranê diyar kiriye ku wan depoyeke sîstema dijî-dronan a Ûkraynayê li Dubayê hedef girtiye ku wan ragihandye ku ev depo ji bo alîkariya hêzên amerîkî dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.bd-pratidin.com/international/2026/03/28/59713 |sernav=Iran claims strike on Ukrainian defence site in UAE’s Dubai {{!}} {{!}} Bangladesh Pratidin |malper=en.bd-pratidin.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=bn |paşnav=Pratidin |pêşnav=Bangladesh }}</ref> Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê xistine û di encamê de sîstema radarê xera bûye. Agirê ku 3 roj di depoya sotemeniyê ya balafirgehê de berdewam dikir, di dawiyê de hatiye vemirandin. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregehên rêxistina Ppîşesaziyên deryayî ya li Tehranê û kargehên din ên çêkirina çekan û parastina hewayî ya Îranê bombebaran kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it bombed Tehran HQ of Iranian naval weapons and ship producer |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-bombed-tehran-hq-of-iranian-naval-weapons-and-ship-producer/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di heman demê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye. Di 28ê adarê de êrîşeke dronî li dijî avahiya serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî li Dihokê pêk hatiye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku dron li ber derê avahiya dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30406 |sernav=KCK'YÊ ÊRIŞA LI SER MALA NÊÇÎRVAN BARZANÎ ŞERMEZAR KIR |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2903202614 |sernav=Brîtanya: Em êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî bi tundî şermezar dikin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2803202624 |sernav=Mezlûm Ebdî li ser êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî hatiye kirin daxuyanî da |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}</ref> Di şeva 28ê adarê de êrîşeke li Tehranê ziraran daye avahiyên Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Îranê. Artêşa Îranê gef xwariye ku dê êrîşî zanîngehên amerîkî yên li herêmê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603281733 |sernav=Blast damage hits Iran University of Science and Technology |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-28 |sernav=Iran threatens to hit US universities in the Middle East in retaliation for alleged strike on two universities |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-hit-us-universities-in-the-middle-east-in-retaliation-for-alleged-strike-on-two-universities/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Paşê, li gorî agahiyan, êrîşên Îsraêlê li ser depoyeke avê li Heftkelê ketin û Elî Fûladwend ku serokê beşa lêkolînê ya rêxistina nûbûn û lêkolînên parastinê, li Borujerdê bû ligel endamên malbata xwe jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF strikes infrastructure in Iran; reports: senior nuclear program official killed |url=https://www.ynetnews.com/article/syc7d3ssbg |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Mirina Fûladwend paşê ji aliyê medyaya Îranê ve hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603288568 |sernav=Research chief of Iran suspected nuclear weapons program killed in airstrikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}</ref> Di heman rojê de li Eştaolê di êrîşeke mûşekî ya balîstîk de 19 kes birîndar bûne û di encamê de gelek xaniyan jî zirarê dîtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2=ToI |tarîx=2026-03-28 |sernav=Several hurt as Iranian missile hits Jerusalem-area town; Hezbollah continues to strike north |url=https://www.timesofisrael.com/several-hurt-as-iranian-missile-hits-jerusalem-area-town-hezbollah-continues-to-strike-north/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Hêzên deryayî yên brîtanî biryarê daye ku keştiyeke amfîbî ya RFA Lyme Bay ku bi dronên nêçîrvaniya mînan ve hatiye sazkirin, bişîne Tengava Hurmizê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/rfa-lyme-bay-mine-hunting-iran-strait-hormuz-khft3jm3k |sernav=Navy fits RFA Lyme Bay with mine-hunting drones to end Iran blockade |malper=www.thetimes.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> ==== Erîşên li dijî Herêma Kurdistanê ==== Di roja 28 adarê de bi dronan li Dihokê li dijî avahiyê serokê Herema Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/903911/slug |sernav=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/904224/slug |sernav=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di heman demê de ji aliyê rayedarên Herêma Kurdistanê ve hatiye ragihandin ku heta 28 adarê bi 5 car ofîsên fermî yên rêveberiya Herêma Kurdistanê ji aliyê dronan ve bûye armaca êrîşan. Hatiye texmîn kirin ku ev êrîş ji aliyê komên heşda şabî yên ku nav sinorê Iraqê de ne pêk hatiye. Di derbarê êrîşan de [[Mesûd Barzanî]] banga li hikûmeta Iraqê kiriye ku di derbarê van komên êrîşkar de helwesta xwe diyar bikin. === 29ê adarê === Di 29ê adarê de, di encama êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ya li ser bajarê Bender Hamîr a li başûrê Îranê herî kêm 5 kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sanger |pêşnav=David E. |paşnav2=Boxerman |pêşnav2=Aaron |paşnav3=Mahoozi |pêşnav3=Sanam |tarîx=2026-03-29 |sernav=Trump Says Iran Agreed to Allow 20 More Ships of Oil Through Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/30/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Mûşekek Îranê li kargeheke kîmyewî ya li herêma pîşesaziyê ya Neot Hovav a li herêma Negev a Îsraêlê armanc digire. Di vê êrîşa Îranê de kesek birîndar bûye û ev yek fikarên li ser rijandina gazê ya xeternak zêde kiriye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku karwaneke heşda şabî derbasê bajarê Xoremşehrê dibe ku li ser sinorê Iraqê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603282000 |sernav=Video: Tehran-backed militia convoy seen moving from Iraq toward Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}</ref> DYA û Îsraêlê bi tevahî êrîşî çar tesîsên sereke yên hilberîna mûşekên balîstîk û 29 cihên avêtina mûşekan kirine. Kompleksên leşkerî yên li Xocir, Şahrûd, Parçîn û Hekîmiyeyê zirareke mezin dîtine û pisporan texmîn kirine ku zirara li van tesîsan dibe ku kapasîteya Îranê ya hilberîna mûşekên balîstîk ên xwedî menzîla kurt û navîn heta ku tesîs ji nû ve werin avakirin, rawestandiye. Li Xocîr û Şahrûdê, avahiyên tevlihevkirin û rijandinê, xetên hilberîna serên şer û tesîsên ku pêkhateyên sotemeniyên girîng hildiberînin bûne hedef; li Parçînê, motorên sotemeniya mûşekan a hişk û tesîsa Taleghan 2 zirar dîtine. Kompleksa Hekimiyeyê tesîsên hilberîna sotemeniya şil û cihê avêtina mûşekan dihewîne ku hatiye diyarkirin 19 avahî li wir hatine hedef girtin. Her wiha, gelek avahî û deriyên tunelan ên li baregehên mûşekî yên Xorgu û Îmam Elî hatine armanc girtin.<ref name="Bern2026">{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-special-report-march-29-2026/ |sernav=Iran Update Special Report, March 29, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Bern |pêşnav=Stefaniia }}</ref> Bandorên şer ên li ser siyaset û aboriya navxweyî ya Îranê jî eşkere bûne. Karbidestên sipaha pasdarên şoreşa îslamî hişyariyên serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan a li ser bandora aborî ya şer paşguh kirine. Pezeshkian diyar kiriye ku şer bi giranî zirarê daye aboriya welat û heke di navbera DYA û Îsraêlê de agirbest neyê bidestxistin, di nav sê çar hefteyan de dikare hilweşîneke aborî li Îranê çêbike. Rejîm hewl dide ku bi bikaranîna hestên neteweperest raya giştî bikişîne ser piştgiriya ewlehiya navxweyî û şer û bi vî awayî kampanyayeke leşkerî ya dilxwazî bi navê "canfêda" dest pê dike.<ref name="Bern2026"/> === 30ê adarê === ==== Erîşên DYA û Îsraêlê ==== Li gelek deverên Îranê ku di nav de Abad, Endîşe, Navçeya 15, Evîn, Mesûdiye, Nobonyad, Qeleh Hesen Xan û Seadatê, teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603299006 |sernav=Explosions, fighter jet activity reported across multiple provinces in Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}</ref> Îsraêlê ragihandiye ku wan li Tehranê navendên fermandariya mobîl û cihên ku ji bo çêkirina çekan hatine bikar anîn hedef girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603293568 |sernav=Israel says it struck mobile command centers in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}</ref> Di êrîşa DYA û Îsraêlî ya li ser gundekî Îranê de şeş kes jiyana xwe jidest dane û di encama êrîşan de pênc xanî hilweşiyane û 22 kes jî birîndar bûne. Piştî ku binesaziya elektrîkê ji ber parçeyên şarapnelê zirar dîtine, li hinek deverên Tehran û parêzgeha Alborzê, tevî Kerecê, elektrîka bajaran hatiye qutkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iranian minister confirms blackouts in parts of Tehran and in Karaj after strikes hit power grid |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-confirms-blackouts-in-parts-of-tehran-and-in-karaj-after-strikes-hit-power-grid/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ragihand ku reaktora ava giran a IR-40 piştî ku di êrîşa Îsraîlê ya 27ê Adarê de zirareke giran dîtiye û êdî nexebitiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/30/iran-s-heavy-water-production-plant-no-longer-operational-iaea-says |sernav=Iran’s heavy water production plant no longer operational, IAEA says |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}</ref> Li gelek deverên Îranê ku di nav wan de Girava Kiş, Girava Qeşm û Bandar Ebas ên li parêzgeha Hormozgan, li Babol a li parêzgeha Mazenderan, li Dêhgolan a li parêzgeha Kurdistanê û li Tebrîz a li parêzgeha Azerbaycana Rojhilat, teqîn û êrîş çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603302665 |sernav=New wave of strikes reported across several Iran provinces |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Mûşekek Îranê li tesîseke kîmyayî ya ADAMA li Ne'ot Hovav ketiye û di encamê de kesek birîndar bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Curiel |pêşnav=Ilana |paşnav2=Curiel |pêşnav2=Ilana |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iran targets southern Israel: impacts in Be'er Sheva, industrial plant hit in Neot Hovav |url=https://www.ynetnews.com/article/bjhifiijwl |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Surkes |pêşnav=Sue |tarîx=2026-03-29 |sernav=Ministry says hazardous materials leak has been ruled out after missile fragment hit factory in south |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ministry-says-hazardous-materials-leak-has-been-ruled-out-after-missile-fragment-hit-factory-in-south/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di derengiya 29ê adarê, balafirên bêpîlot ên Îranê li Kuweytê li baregeheke leşkerî dana û di encamê de 10 leşker birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/30/iranian-attack-damages-kuwait-power-and-desalination-plant-kills-worker |sernav=Iranian attack damages Kuwait power and desalination plant, kills worker |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}</ref> === 31ê adarê === ==== Êrîşên DYA û Îsraêlê ==== Li gorî artêşê di 31ê adarê de êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê li dijî depoyên cebilxaneyê yên li Îsfehanê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=US hits Iranian ammunition bunkers, causing major explosions |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-hits-iranian-ammunition-bunkers-causing-major-explosions/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û her wiha li dijî tesîsên hilberîna çekan û pargîdaniyeke dermanan li Tehranê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=IDF says it struck Iranian sites for missile components, anti-aircraft weapons |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-iranian-sites-for-missile-components-anti-aircraft-weapons/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-31 |sernav=Iran claims US-Israel strikes targeted major pharmaceutical company |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-claims-us-israel-strikes-targeted-major-pharmaceutical-company/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-04-01 |sernav=Acknowledging strike, Iran FM claims fentanyl factory only supplying ‘hospital drugs’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/acknowledging-strike-iran-fm-claims-fentanyl-factory-only-supplying-hospital-drugs/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Mehdî Wefaî ku endezyarê sereke yê hêza Qudsê ya Muhafizên Şoreşê li Libnanê ye, li Mahallatê di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Wezareta Tenduristiyê ya Libnanê ragihandiye ku di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya di tevahiya rojê de li herêmên Tyr, Saydon û Bint Cubeyl herî kêm heşt kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes in south Lebanon kill 8, including paramedic — Lebanon Health Ministry |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-in-south-lebanon-kill-8-including-paramedic-lebanon-health-ministry/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di heman rojê de artêşa Îsraêlê kuştina Hec Haşem di êrîşeke esmanî de li Beyrûtê ragihandiye ku di îlona sala 2024an de eniya başûr a Hizbullahê ji Elî Karakî wergirtibû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-04-01 |sernav=Top Hezbollah commander killed by Israeli Navy in Beirut — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-hezbollah-commander-killed-by-israeli-navy-in-beirut-idf/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî çavkaniyên filistînî, di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya li ser Cebeliye û Xan Yûnisê ya li Şerîda Xezzeyê de pênc kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes kill five in Gaza Strip, medics say |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-kill-five-in-gaza-strip-medics-say/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Artêşa Îranê êrîşên xwe yên li ser yekîneyên amerîkî yên li baregeha hewayî ya prens Siltan a li Erebistana Siûdî,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/04/01/3554165/irgc-destroys-us-aircrew-accommodation-in-al-kharj-air-base-targets-200-personnel |sernav=IRGC Destroys US Aircrew Accommodation in Al Kharj Air Base, Targets 200 Personnel - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> keştiyeke konteyner a Îsraêlê li avên navendî yên Kendava Farisî, xaleke kombûnê ya hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li peravên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, pergala parastina dronan a flota pêncemîn a amerîkî ya li derveyî baregeha xwe ya nêzîkî balafirgeha Behrêynê û du pergalên radarê amerîkî li baregeha Ehmed el-Cabirê, li Kuweytê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553369/irgc-launches-blitz-on-us-israeli-targets |sernav=IRGC Launches Blitz on US, Israeli Targets - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Her wiha, droneke MQ-9 li ser Îsfehanê û droneke LUCAS li ser Qeşmê hatin têk birin ku bi vî awayî hejmara dronên amerîkî-îsraêlî yên ku ji destpêka şer ve hatine xistin gihîştiye 147 dronan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553408/iranian-army-shoots-down-intruding-mq-9-lucas-drones |sernav=Iranian Army Shoots Down Intruding MQ-9, LUCAS Drones - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Erebistana Siûdî<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/31/saudi-arabia-intercepts-destroys-two-drone-attacks- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys two drone attacks |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> û Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî operasyonên parastina hewayî ragihandine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/31/euronews-journalists-report-multiple-blasts-in-dubai-in-iranian-missile-and-drone-attack |sernav=Iran launches missile and drone barrage on Dubai, Kuwaiti tanker hit. |malper=www.euronews.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> û di heman rojê de Îsraêl dîsa ji aliyê Îran û Hizbullahê ve bi roketan hate hedefgirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=No injuries reported in Iran’s latest volley of missiles at central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-latest-volley-of-missiles-at-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-891733 |sernav=Northern Israel faces over 50 Hezbollah rocket launches, drone infiltrations {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> ==== Revandina rojnemavana amerîkî ==== Wezareta karên hundir a Iraqê û wezareta karên derve ya DYAyê ragihandine ku rojnamevana serbixwe ya amerîkî Shelly Kittelson li Bexdayê ji aliyê rêxistina terorîst a lîwayên Hizbullahê ya ku Îran piştgiriyê dide wan ve hatiye revandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yled478zwo |sernav=US journalist Shelly Kittleson kidnapped in Baghdad |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-GB }}</ref> === 1ê nîsanê === Di 1ê nîsana 2026an de, Ajansa Nûçeyan a Mehr ku ajanseke nîvfermî ya nûçeyan a dewleta Îranê ye, ragihandiye ku analîstê siyasî û wezîrê derve yê berê Kemal Xerazî di êrîşeke asmanî ya li ser mala wan de bi giranî birîndar bûye û hevjîna wî jî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/01/former-iran-fm-seriously-injured-wife-killed-in-tehran-strike |sernav=Former Iran FM ‘seriously injured,’ wife killed in Tehran strike |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-04-01 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}</ref> Karbidestên îranî êrîş wekê hewldanek ji bo têkbirina pêvajoya dîplomatîk bi nav kirine û diyar kirine ku Xerazî civînek plankirî di navbera karbidestên Îranî û cîgirê serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê JD Vance de koordîne dikir.<ref name="KannoYoungs2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Kanno-Youngs |pêşnav=Zolan |tarîx=2026-04-01 |sernav=Trump Claims Military Success but Offers No Clear Timeline to End Fighting |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/01/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li gorî agahiyan, di êrîşên esmanî yên li ser Girava Hengamê ku xakeke Îranê ya li Tengava Hurmizê ye, heft kes birîndar bûne.<ref name="KannoYoungs2026"/> Di heman demê de, Donald Trump diyar kiriye ku ew êdî ji ber uranyuma dewlemendkirî ya bin erdê ya Îranê ne xemgîn e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=negotiate |pêşnav=the United States to |paşnav2=sabotage |paşnav3=years |pêşnav3=attack the Iranian nuclear program for the past 25 |tarîx=2026-04-01 |sernav=‘I Don’t Care About That’: Trump Says Iran’s Enriched Uranium Is Not a Concern |url=https://www.nytimes.com/2026/04/01/us/politics/trump-iran-war-nuclear-uranium.html |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Ji aliyê din ve, Benjamin Netanyahu îdia kiriye ku êrîşên ji aliyê Amerîka û Îsraêlê ve hatine kirin, şiyana Îranê ya hilberîna çekên navokî û mûşekên balîstîk ji holê rakirine û ev yek "du gefên hebûnî" yên li ser Îsraêlê ji holê rakiriye.<ref name="KannoYoungs2026"/> Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan nameyeke vekirî ji bo welatiyên amerîkî belav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lee |pêşnav=Chantelle |tarîx=2026-04-02 |sernav=Iranian President Pens Open Letter to American People |url=https://time.com/article/2026/04/01/iran-war-president-open-letter-american-people/ |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X }}{{Mirin girêdan|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 2ê nîsanê === Di 2ê nîsanê de Donald Trump gotarek li seranserê welêt pêşkêş kiriye û diyar kiriye ku êrîşan sîstemên mûşek û dronan ên Îranê "bi awayekî dramatîk kêm kirine". Wî her wiha diyar kiriye ku êrîşên li ser Îranê dê di du-sê hefteyên bê de zêdetir bibin bi armanca "vegerandina wan ji bo serdema kevirî, cihê ku ew lê ne".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Broadwater |pêşnav=Luke |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |tarîx=2026-04-02 |sernav=5 Takeaways From Trump’s Address on Iran |url=https://www.nytimes.com/2026/04/01/us/politics/trump-iran-war-address-takeaways.html |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li gorî agahiyan du êrîşên ji aliyê DYAyê ve li ser Pira B1 a ku di navbera Tehran û Kerecê de ye û wekê pira herî bilind a Rojhilata Navîn hatiye binavkirin pêk hatiye ku di encamê de heşt kes hatine kuştin, 95 kes birîndar bûne û pir jî hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/trump-announces-destruction-irans-tallest-bridge |sernav=Trump announces destruction of Iran's tallest bridge - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}</ref> Di dema êrîşê de, gelek malbatên îranî li parkên di bin pirê de ku ji bo pîrozbahiyên Sizdeh Be-Dar kom bibûn, hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgk03vyre3ko |sernav=واکنش‌ها یه حمله هوایی به «بلندترین پل خاورمیانه» در کرج؛ از نگرانی از بازگشت به «عصر حجر» تا «بهترش را می‌سازیم» |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=fa }}</ref> Îranê ragihandye ku Enstîtuya Pasteur a sedsalî û navendeke bijîşkî, di encama êrîşan de zirareke cidî dîtiye. Wezîrê berevaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Hegseth pesnê xwe daye ku "tevahiya rojê mirin û wêranî ji esîman ve çêbûye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260402-trump-gloats-on-possible-war-crimes-in-iran-but-punishment-distant |sernav=Trump gloats on possible war crimes in Iran, but punishment distant |malper=France 24 |tarîx=2026-04-02 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}</ref> Hêzên oarastina Îsraêlê ragihandiye ku wan di êrîşekê de li herêma Kirmaşanê ya Îranê, fermandarê mûşekên balîstîk ên Îranê Mekrem Atimî û çend fermandarên tabûrê ji yekîneya mûşekên balîstîk ên navendî ya Îranê ya Atimî kuştine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891953 |sernav=IDF kills Iranian ballistic missile chief, strike targets key supply bridge {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-04-02 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelnationalnews.com/flashes/682113 |sernav=IDF eliminates Iranian ballistic missile commander in Kermanshah region |malper=Israel National News |tarîx=2026-04-16 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke mûşekî ya balîstîk a Îranê li Petah Tikva zirar daye kargeheke dronên Îsraêlê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kogan |pêşnav=V.S. |paşnav2=Berkovich |pêşnav2=I.V. |tarîx=2019-12-15 |sernav=Silver, gold and palladium leaching from electronic scrap using bromine- bromide solution |url=https://doi.org/10.31643/2019/6445.36 |kovar=Kompleksnoe Ispolʹzovanie Mineralʹnogo syrʹâ/Complex Use of Mineral Resources/Mineraldik Shikisattardy Keshendi Paidalanu |cild=311 |hejmar=4 |rr=35–47 |doi=10.31643/2019/6445.36 |issn=2224-5243 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/b1bptztoze |sernav=Israeli drone factory hit by Iranian missile |malper=ctech |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/defense-and-tech/article-892002 |sernav=AeroSentinel production facility damaged by Iranian missile attack {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}</ref> === 5ê nîsanê === == Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 2026}} Ji destpêka şer ve Herêma Kurdistanê bûye armanca êrîşan. Êrîşên li ser [[Herêma Kurdistanê]] di 28ê sibata 2026an despêkiriye ku gelek deverên li parêzgeha Hewlêrê û parêzgeha Silêmanî rasterast bûne armanca êrîşên dronên Îranê û heşda şabî ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |sernav=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Di êrîşan de deverên derdor ên [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] hatiye armanc girtin ku hêzên amerîkî yên [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|hevpeymaniya navneteweyî ya li dijî DAIŞê]] li deverên bûn û yek ji van xalan balyozxaneya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya Hewlêrê bû ku bibû armanca êrîşan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |sernav=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Sleiman |pêşnav=Nadia }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di 12ê adarê de baregeheke leşkerî ya [[Îtalya]]yê ya li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] rasterast bûye armanceke êrîşa mûşekan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |sernav=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}</ref> Piştê re ji aliyê rayedaran ve hatiye ragihandin ku di vê êrişê de ti birîndar çênebûne. Di roja 12ê adarê de kampeke perwerdeyê ya ku ji aliyê leşkerên [[Fransa]]yê li Hewlêrê ve dihatin bikaranîn rasterast bûye armanca êrîşan ku fermandarê [[Fransayî|fransî]] ya bi navê Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê [[Varces-Allières-et-Risset|Varces]], Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye û şeş leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |sernav=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |malper=France 24 |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}</ref> Heta 17ê adarê nêzîkî 300 êrîş li hemberî Herêma Kurdistanê pêk hatine. Di êrîşên de gelek deverên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] rasterast bûne armanca êrîşan. Herêma Kurdistanê ji destpêka şer ve ku di 28ê adarê de hatibû destpêkirin bûye armaca êrîşên Îranê û bi taybetî êrîşên heşda şabiyên ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine. Di van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30290 |sernav=WEZARETA PÊŞMERGEYAN: 6 PÊŞMERGEYÊN LEHENG ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=kr }}</ref> 6 pêşmergeyên [[Rojhilata Kurdistanê]] û fermanderekî fransî jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |sernav=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |malper=FDD |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J. }}</ref> Ji ber van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 20 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=en }}</ref> == Bandora şer == Îsraîlê rewşa awarte li seranserê welêt ragihandiye ku diyar kiriye ku ev mezintirîn êrîş ew ku wan li hemberî Îranê pêk anîye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=McCluskey |pêşnav=Christian Edwards, Karina Tsui, Mitchell }}</ref> Îsrael Katz daxuyaniyek daye û gotiye "Li gorî benda 9C(b)(1) a qanûna parastina sivîl, 5711-1951, di bin desthilata min de û piştî ku ez piştrast bûm ku ihtîmaleke mezin a êrîşekê li ser nifûsa sivîl heye ku ez bi vê yekê li seranserê axa welat eniya navxweyî radigihînim."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896765/slug |sernav=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |malper=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Rojnameya New York Times diyar kiriye ku dibistan û cihên kar ên Îsraîlê jî dê werin girtin û kombûnên giştî werin betalkirin. Li Îranê qutbûna înternetê "nêzîkî tevahiya welat" ji nû ve hatiye pêkanîn ku NetBlocksê ragihandiye ku girêdana înternetê li Îranê daketiye ji %4 ê ji astên asayî.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170 |sernav=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=fa }}</ref> === Girtina qada hewayî === Piştî êrîşan ji ber ku dewletên herêmî qada hewayî girtin, qada hewayî ya Îranê bi piranî ji bo balafirên sivîl vala bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284853 |sernav=Iran’s skies empty after strikes as regional states close airspace |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Bi dest pêka êrîşan re Behreyn, Iraq, Îsraêl, Kuweyt, Qeter, Sûriye û Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî qadên xwe yên hewayî girtine û gelek balafir ber bi cihên din ve hatin veguhastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Israel closes airspace after strikes on Iran |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iraq shuttering airspace after US, Israel strike Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iraq-shuttering-airspace-after-us-israel-strike-iran/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-02-28 |sernav=Syria shutters airspace |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/syria-shutters-airspace/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Pargîdaniyên hewayî yên navneteweyî yên wekê Air India, Biman Bangladesh Airlines, British Airways, Cathay Pacific Airways, IndiGo, Lufthansa, Virgin Atlantic û Wizz Air ji ber şer û pevçûnan seferên xwe yên bo Rojhilata Navîn ji bo demên cuda cuda rawestandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran-Israel war: Air India, IndiGo and multiple other airlines suspend flights. Check full list |url=https://economictimes.indiatimes.com/nri/latest-updates/iran-israel-war-multiple-airlines-suspend-flights-check-full-list/articleshow/128879934.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/46mwakjn9t |sernav=Biman suspends Middle East flights amid conflict |malper=Prothomalo |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=BSS }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> === Girtina Tengava Hurmizê === Raporeke Reutersê ji berpirsekî operasyona aspidesê veguhestiye ku gotiye li gorî guhdarîkirinên radyoya pir bilind (VHF), pasdarên şoreşa îslamî ya Îranê [[Tengava Hurmiz]]ê ji bo çûnûhatina keştiyan girtiye. Rayedareke [[Yekîtiya Ewropayê]] ragihandiye ku peyamên ku keştî dibêjin "destûr nayê dayîn ku tu keştî ji Tengava Hormuzê derbas bibe" werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/irgc-says-no-ship-allowed-pass-strait-hormuz-according-eu-official |sernav=IRGC says 'no ship allowed to pass Strait of Hormuz', according to EU official |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288034 |sernav=‘No ship allowed to pass Strait of Hormuz,’ Iran warns vessels - Reuters |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> == Qurbaniyên şer == == Bertek == === Îran === Wezareta derve ya Îranê gefa bersivdanê li hember êrîşa hêzên amerîkî li ser bingehên amerîkî yên li Kendava Farsê xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284010 |sernav=Iran decries attacks, vows response as it appeals to Security Council |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> Konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê ragihandiye ku welatê wan rastî "operasyoneke hewayî ya hovane" ji aliyê Amerîka û Îsraîlê ve hatiye û gotiye: "Ev yek careke din di dema danûstandinan de qewimiye û dijmin xeyal dike ku miletê berxwedêr ê Îranê dê bi van kiryarên tirsonek daxwazên wan ên biçûk radest bibe." Wezîrê derve yê Îranê Ebas Eraqçî êrîşê wekê "bi tevahî bêsedem, neqanûnî û bêexlaq" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> === Dewletên Yekbûyî === Serokê Dewletên Yekbûyî [[Donald Trump]] piştrast kiriye ku artêşa amerîkî li Îranê dest bi "operasyonên şer ên mezin" kiriye û şer wekê "operasyoneke mezin û berdewam a ji bo pêşîgirtina li vê dîktatoriya pir xerab û radîkal ku gefê li Amerîkayê dixwe" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Tyler Pager |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump says military campaign is "massive and ongoing" |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Di vîdyoyekê de ku li ser Truth Social hatiye weşandin, Trump ji nû ve destnîşan kiriye ku "Armanca wan ew e ku ew bi rakirina gefên nêzîk ên ji rejîma Îranê ku komeke hovane ya mirovên pir dijwar û tirsnak, gelê amerîkî biparêzin" û di axavtina xwe de gotiye: "47 sal in, rejîma Îranê Mirin ji bo Amerîkayê diqîre û kampanyayeke bêdawî ya xwînrijandin û kuştinên girseyî dimeşîne ku Dewletên Yekbûyî, leşkerên me û mirovên bêguneh, li gelek welatan armanc digire."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump confirms in video message that military campaign in Iran has begun |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Trump ragihandiye ku piştî kuştina Elî Xamineyî, danûstandinên bi Îranê re hêsantir dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |sernav=Live - Trump says talks easier after Khamenei, Iran vows ‘devastating’ response |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> === Îsraêl === Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu diyar kiriye ku armanca êrîşan "jiholêrakirina gefa hebûnî ya ku ji aliyê rejîma li Îranê ve tê çêkirin" e û diyar kiriye ku "çalakiya me ya hevbeş dê şert û mercan ji bo gelê wêrek ê Îranê biafirîne da ku çarenûsa xwe bigire destên xwe."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Estrin |pêşnav=Daniel |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran's supreme leader, Ayatollah Ali Khamenei, has been killed |url=https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Wezîrê derve Gideon Sa'ar gotiye ku kiryara leşkerî li dijî Îranê bi awayekî lezgîn pêwîst e "tevî xetereyên girîng ên têkildar", û gotiye ku "derengketin dê rê bidaya rejîma Îranê ku bigihîje astek parastinê ji bo bernameya xwe ya kîmyayî û her wiha dest bi hilberîna girseyî ya mûşekên balîstîk ên dûravêj bike".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Johnatan Reiss |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> === Bertekên navneteweyî === * {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Herêma Kurdistanê]] piştî hedefgirtina [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] û balyozxaneya giştî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] ji aliyê mûşekên Îranê ve, fermandarekî payebilind ê pêşmergeyan diyar kir ku hêzên wan di rewşa amadebaşiyê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/peshmarga-iraqi-kurdistan/8118549.html |sernav=Fermandarekî Pêşmergeyan Dibêje Ew di Amadebaşîyê de ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Nûnerên [[Hevpeymaniya Hêzên Siyasî yên Rojhilata Kurdistanê]] diyar kirine ku ew bi hev re biryarên siyasî û leşkerî koordîne dikin û ji bo qonaxek nû amadekariyê dikin ku hêzên wan di hundurê Îranê de ye û li rojhilata Kurdistanê amade ne ku li hemberî êrîşan xwe biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/iran-kurds-position/8118628.html |sernav=Partîyên Kurdên Îranê di Biryarên Xwe yên Siyasî û Leşkerî de Yekgirtî ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}</ref> * {{Sembola alayê|Fransa}} [[Fransa]]: Serokkomarê Fransayê [[Emmanuel Macron]] ji bo kêm kirina tundiya şer daxwaza şer bangawaziya civîneke awarte ya [[Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî]] kiriye. * {{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]]: Serokwezîr Mark Carney Îran bi "çavkaniya sereke ya bêîstîqrarî û terorê li seranserê Rojhilata Navîn" tawanbar kiriye û piştgiriya xwe ji bo operasyonan anî ziman û tekez kiriye ku Îran nikare çekên nukleerî bi dest bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pm.gc.ca/en/news/statements/2026/02/28/statement-prime-minister-carney-and-minister-anand-situation-middle-east |sernav=Statement by Prime Minister Carney and Minister Anand on the situation in the Middle East |malper=Prime Minister of Canada |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> * {{Sembola alayê|Keyaniya Yekbûyî}} [[Keyaniya Yekbûyî]]: Hikûmeta brîtanî daxuyaniyek weşandiye û diyar kiriye ku Brîtanya "naxwaze pevçûnên herêmî yên berfirehtir kûrtir bibin". Di heman demê de hikûmetê diyar kiriye ku wan ji bo ewlekariya balyozxaneyên xwe yên li herêmê "kapasîteyên parastinê" bi hêz kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Israel and Iran exchange fresh attacks after Iran's Supreme Leader Khamenei killed - live updates |malper=BBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> Serokwezîr Keir Starmer piştrast kiriye ku balafirên brîtanî ji bo armancên parastinê "li ezmanan" in lê di êrîşên Îsraîl û Amerîkayê de "tu rol nelîstine" û bang li Îranê kiriye ku xwe ji êrîşên din li seranserê Rojhilata Navîn dûr bigire û "tundûtûjî û tepeserkirina tirsnak a li dijî gelê Îranê" rawestîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=British planes "in the sky" in Middle East, says Starmer |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Piştre wî serokatiya civînek awarte ya COBRA lidarxistiye ku ku bersiva Keyaniya Yekbûyî nîqaş bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sabbagh |pêşnav=Dan |paşnav2=Defence |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-28 |sernav=RAF jets flying defensive missions after US-Israeli attack on Iran, Starmer says |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/feb/28/starmer-chairs-cobra-meeting-after-us-israel-strikes-on-iran |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> * {{Sembola alayê|Almanya}} [[Almanya]]: Şansolyer Friedrich Merz di daxuyaniyek hevbeş ê bi Fransa û Keyaniya Yekbûyî re gotiye ku ew ji berê ve hatiye agahdarkirin û nîqaş di rê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |sernav=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> * {{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]]: Wezareta karên derve yê Hindistanê nîgeraniyên xwe aniye ziman û ji her sê welatan xwest ku agirbestê ragihanin. Balyozxaneya Hindistanê welatiyên Hindistanê ji sefera ji bo Îran û piraniya welatên Rojhilata Navîn hişyar kiriye û ji kesên di nav welat de xwestiye ku tavilê li stargehê bigerin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/india/israel-iran-conflict-indian-embassy-advisory-10556818/ |sernav=‘Remain near shelters, avoid non-essential travel’: India warns citizens in Israel after Tehran attack |malper=The Indian Express |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> NORKA her wiha ji bo welatiyên asê mane li hemî welatên bandordar xetên alîkariyê daniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/norka-sets-up-helpdesk-for-kerala-people-in-iran-israel/ |sernav=NORKA sets up helpdesk for Kerala people in Iran, Israel |malper=The Tribune |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> * {{Sembola alayê|Çîn}} [[Çîn]]: Wezareta karên derve fikarên xwe yên li ser êrîşên Amerîka û Îsraîlê aniye ziman û daxwaza rawestandina tavilê ya dijminatiyê li dijî Îranê û ji nû ve destpêkirina diyalogê kiriye. Her wiha tekez kiriye ku divê rêz li serweriya Îranê were girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/fyrbt/202602/t20260228_11866531.html |sernav=Foreign Ministry Spokesperson’s Remarks on the Military Strikes Against Iran by the U.S. and Israel_Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China |malper=www.fmprc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-03-01 }}</ref> * {{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]]: Wezîrê karên derve [[Sergey Lavrov]] êrîşên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraîlê wekê "gaveke bêwijdan" û "kiryareke êrîşkariya çekdarî ya bi zanebûn, pêşwext û bêsedem" şermezar kiriye û wan bi wê yekê tawanbar kir ku herêmê ber bi "karesateke mirovî, aborî û dibe ku radyolojîkî jî" ve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Russia condemns "reckless" airstrikes on Iran, as Finland and Ireland express concern |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:Şer]] [[Kategorî:Şerên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Şerên Behreynê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Şerên Fransayê]] [[Kategorî:Şerên Iraqê]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Şerên Kuweytê]] [[Kategorî:Şerên Libnanê]] [[Kategorî:Şerên li Îranê]] [[Kategorî:Şerên li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Şerên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Şerên Omanê]] [[Kategorî:Şerên Qeterê]] [[Kategorî:Şerên Qibrisê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerên Yemenê]] [[Kategorî:Şerên Yewnanistanê]] [[Kategorî:2026 li Azerbaycanê]] [[Kategorî:2026 li Behreynê]] [[Kategorî:2026 li DYAyê]] [[Kategorî:2026 li Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:2026 li Fransayê]] [[Kategorî:2026 li Iraqê]] [[Kategorî:2026 li Îranê]] [[Kategorî:2026 li Îsraêlê]] [[Kategorî:2026 li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:2026 li Kurdistanê]] [[Kategorî:2026 li Kuweytê]] [[Kategorî:2026 li Libnanê]] [[Kategorî:2026 li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:2026 li Omanê]] [[Kategorî:2026 li Pakistanê]] [[Kategorî:2026 li Qeterê]] [[Kategorî:2026 li Qibrisê]] [[Kategorî:2026 li Sûriyê]] [[Kategorî:2026 li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:2026 li Urdunê]] [[Kategorî:2026 li Yemenê]] [[Kategorî:2026 li Yewnanistanê]] 8jcjap6lgulqokx5sdp26nwd0shxcg3 2070781 2070779 2026-07-10T10:23:01Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2070781 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerên Îranê 2026 | perçeyekî = | wêne = {{Nexşeya Şerê Îranê 2026}} | binnivîs = <div style="text-align:center"> Xalên ku bûne armanca êrîşan: {{Unbulleted list | {{Reng box|#302060|[[Wêne:Maki7-cross-white.svg|16x16px]]}} Dewletên Yekbûyî û Îsraêl | {{Reng box|#F00|[[Wêne:Maki7-circle-stroked-white.svg|16x16px]]}} Îran, [[Hizbulaya Libnanê]] û [[Heşda Şebî]]}} </div> | dîrok = 28ê sibata 2026an - heta niha | herêm = [[Rojavayê Asyayê]]•[[Okyanûsa Hindî]] (bi taybetî li deverên wekê [[Kendava Farsê]], [[Tengava Hurmiz]]ê, [[Deryaya Navîn]]) | koordînat = | sedem = Bi xayeya bidawî anîna bernameya nukleerî ya Îranê û guhertina rejîma heyî | encam = | rewş = Berdewam dike | şervan1 = {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] <br> {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] | şervan2 = {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] | şervan3 = | fermandar1 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Donald Trump]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Pete Hegseth]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dan Caine]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Brad Cooper]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Benjamin Netanyahu]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Îsrael Katz]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Eyal Zamir]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Tomer Bar]]|}} | fermandar2 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Xamineyî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mucteba Xamineyî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mesûd Pezeşkiyan]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Bakir Zolqedîr]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Gulam Huseyîn Muhsînî-Ejeyî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elîreza Erafî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Larîcanî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Ezîz Nasirzade]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Şamxanî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Pakpûr]] {{Suîqest}}|}} | fermandar3 = | yekîne1 = | yekîne2 = | yekîne3 = | hêz1 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] * {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Hêzên Parastina Îsraêlê]]|}} | hêz2 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]|}} | hêz3 = | windahî1 = {{Lîsteya sade}} * '''Li gorî Dewletên Yekbûyî''': * {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]]: ** 17 kes mirine (2 ji wan hêzên leşkerî ne) ** 4.099 birîndar bûne (17 ji wan personelên leşkerî ne) * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]: ** 13 hêzên leşkerî mirine ** 200 kes birîndar bûne * {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Başûrê Kurdistanê]] ** 13 hêzên leşkerî (6 pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê, 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê û fermandarekî hêzên Fransayê jiyana xwe jidest daye) ** 22 kes birîndar bûne (2 kesên sivîl û 20 pêşmergeyên Kurdistanê birîndar bûne) | windahî2 = {{Lîsteya sade}} '''Li gorî Îranê''': * {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]]: ** 1.444 kes mirine ** 18.551 kes birîndar bûne * '''Li gorî saziyên sîvîl''' ** '''[[HARNA]]''': 3.186 kes mirine (di nav wan de 1.153 hêzên leşkerî û 1.394 kes sivîl û 639 kesên din jî nehatine tansîf kirin) ** '''[[Hengaw]]''': 4.789 kes mirine (di nav de 4.789 hêzên leşkerî û 511 sivîl in. Li gorî Hengawê 5.300 kes jî birîndar bûne) '''Deverên din''' * {{Sembola alayê|Libnan}} [[Libnan]] ** 1.001 kes mirine ** 2.584 kes birîndar bûne | winda3 = | nîşe = }} '''Şerê Îranê''' şerek e ku di 28ê sibata 2026an de ji aliyê [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve bi êrîşeke hevbeş li dijî [[Îran]]ê hatiye dest pê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US, Israel attack Iran in ‘preemptive strike,’ Trump posts video on Truth Social |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288170 |sernav=Israel names operation against Iran ‘Lion’s Roar’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Şerê li dijî Îranê bi navên kodkirî yên wekê '''Dengdana Şêr''', '''Operasyona Mertalê Yahuda''' û '''Operasyona Xezeba Efsaneyî''' li dijî bajarên wekê [[Tehran]], [[Îsfehan]], [[Qum]], [[Kerec]] û [[Kirmaşan]]ê êrîş hatine pêkanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/articles/witnesses-hear-explosion-irans-capital-061713591.html |sernav=Witnesses say they hear an explosion in Iran's capital, Tehran |malper=Yahoo News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bostonglobe.com/2026/02/28/world/witnesses-say-they-hear-an-explosion-in-irans-capital-tehran/ |sernav=US and Israel launch a major attack on Iran and Trump urges Iranians to ‘take over your government’ - The Boston Globe |malper=BostonGlobe.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/israel-launches-preemptive-strike-on-iran-explosions-reported-in-tehran |sernav=Israel Launches 'Preemptive Strike' On Iran; Explosions Reported In Tehran |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Wezîrê parastinê ya [[Îsraêl]]ê [[Îsrael Katz]] êrîşa piştê ku êrîşa hêzên parastina Îsraêlê (IDF) piştrast kiriye, li bajarên Îranê teqînên li pey hev pêk hatine. Piştê êrîşê Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê, rayedarên artêşa Îranê ragihandina ku wan jî li dijî Îsraêlê û dijî Dewletên Yekbûyî operasyonek bi navê '''Operasyona Soza Rastîn 4''' dane destpêkirin. Di êrîşên destpêkê ya li dijî Îranê berpirsên girîng, fermandarên leşkerî, baregehên leşkerî û avahiyên rayedarên Îranê hatine armancgirtin ku di nav de avahiya rêberê bilind [[Elî Xamineyî]] jî di nav de hebû ku dîmenên satelîtê nîşan didin ku bi giranî zirar dîtiye an jî bi giranî hilweşiyaye. Wekê bersiv Îranê jî bi dehan mûşekên balîstîk ku di nav de Îsraîl, [[Urdun]], [[Kuweyt]], [[Behreyn]], [[Qeter]], [[Erebistana Siûdî]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û [[Başûrê Kurdistanê]] armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29661 |sernav=ÇAVKANIYEK JI KANAL8Ê RE: ÊRIŞÊN ÎRANÊ YÊN HEWLÊRÊ NEGIHAN ARMANCÊN XWE |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/280220261 |sernav=Bi mûşekan êrişî baregeha Amerîkayê ya li Hewlêrê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Piştê çend rojan ji aliyê rayedaran amerîkî û îsraîlî hatiye diyarkirin ku Elî Xamineyî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Piştê daxuyaniyên rayedarên Amerîka û Îsraêlê, mirina Elî Xamineyî ji aliyê televîzyona dewletê ya hatiye piştrast kirin. Serokê Amerîkayê [[Donald Trump]] di daxuyaniya xwe de ragihandiye ku Amerîka û Îsraîlê li dijî Îranê êrîş pêk anîne û diyar kiriye ku "Armanca wan jinavbirina çêkirina mûşekan û leşkerî yên [[Îran]]ê ye ku rê li ber Îranê bigirin ku çekên kîmyewî bi dest nexe û di dawiyê de jî rejîma heyî hilweşîne." Donald Trump bang li endamên sipaha pasdarên şoreşa îslamî (IRGC) kiriye ku ew li hemberê parêzbendiyê çekên xwe deynin û hişyarî daye ku neqebûl kirina çekdanînê dê bibe sedema "mirineke teqez".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-02-28 |sernav=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Ji destpêka şer ve [[Herêma Kurdistanê]] rasterast bûye armanca êrîşên Îranê û komên bi ser Îranê ve ku di nav sinorên Iraqê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/7827 |sernav=Îranê Hewlêr mûşekbaran kir |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29924 |sernav=SILÊMANÎ Û HEWLÊR RASTÎ PÊLEKE ÊRIŞÊN BI DRONAN HAT |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}</ref> Di dîmenên ku ji aliyê televîzyonên [[Başûrê Kurdistanê]] ve hatine parvekirin de hatiye dîtin ku sîstema parastinê ya hewayî bersiv dide mûşekên Îranê û êrîşên li dijî Hewlêrê têk dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DWBaNatAUtU/?igsh=d3c3YzB2YTJqcjBu |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DVyg5D_EwPj/?igsh=MTYyZ2FsYW53YmZjcQ== |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}</ref> Hatiye ragihandin ku bi êrîşên têk birî re, Herêma Kurdistanê heya 20 adarê nêzîkî 300 caran rasterast bûye armanca êrîşan == Paşperdeh == [[Wêne:Abraham Lincoln Carrier Strike Group Conducts Photo Exercise.jpg|thumb|çep|Koma 3em a keştiyên balafirên şer ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Rojhilata Navîn a 2026an]] Di dawiya kanûna sala 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welet hatibû despêkirin ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina nirxê diravê û bilindbûna biha yên xwarin û kelûpelan bû. Xwepêşandanên ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> mezintirîn xwepêşandan a li Îranê bû ku li seranserê welat, li zêdetirî 100 bajaran belav bibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/reza-pahlavi-iran-revolution-exiled-prince-plan-regime-change/ |sernav=Inside an exiled prince’s plan for regime change in Iran |malper=POLITICO |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Hikûmeta Îranê bi tepeserkirinên tund, tevî komkujiya xwepêşanderan, bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}</ref> ku ajansa nûçeyan a çalakvanên mafên mirovan a li Dewletên Yekbûyî hejmara miriyan wekê 7.000 kesan texmîn kiriye. Di heman demê hikûmeta Îranê jî hejmara miriyan 3.117 kes diyar kiriye lê Donald Trump û kesên din jî diyar kirine ku hejmara miriyan 32.000 kes bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kay Armin Serjoie, Roxana Saberi, and Fatemeh Jamalpour |sernav=Iran Protest Death Toll Could Top 30,000: Local Officials |url=https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=TIME |ziman=en |roja-arşîvê=2026-01-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260125063424/https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> AP Newsê ragihandiye ku bikaranîna tundiya zêde yê ji aliyê hikûmetê ve di nav gelê Îranê de bêhêvîyeke çêkiriye û di nav hinek welatiyan de jî bendewariya êrîşeke Amerîkayê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-memorials-chehelom-71e5db503a287126a2d31cb32a2809eb |sernav=Iranians grieve defiantly for thousands killed in last month's crackdown |malper=AP News |tarîx=2026-02-19 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Hinek akademîsyenan îdîa kirine ku hikûmeta Îranê niha bi rewşeke qels re rû bi rû ye dibe ku bibe sedema hilweşîna hikûmetê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/international-politics/2026/01/how-much-longer-can-irans-islamic-republic-survive |sernav=How much longer can Iran’s Islamic Republic survive? |malper=New Statesman |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali }}</ref> Di 13ê çileya sala 2026an de serokê Amerîkayê Donald Trump piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranê nîşan daye û piştre di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku "armada" keştiyeke amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku tê de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln, USS Gerald R. Ford û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Trump urges Iranians to keep protesting, saying 'help is on its way' |url=https://www.reuters.com/world/china/iranian-mp-warns-greater-unrest-urging-government-address-grievances-2026-01-13/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Live updates: U.S. and Israel launch attack on Iran as Trump calls for regime change |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Rayedarên amerîkî û ewropî diyar kirine ku Washington sê daxwazên sereke pêşkêşî Îranê kiriye ku di nav de rawestandina mayînde ya hemî cureyên dewlemendkirina uranyûmê, bidawîkirin a bernameya mûşekên balîstîk ên Îranê û rawestandina tevahî ya piştgiriya ji bo komên herêmî yên wekê Hamas, Hizbullah û Hûsiyan hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pager |pêşnav=David E. SangerTyler |paşnav2=Sanger |pêşnav2=Farnaz FassihiDavid E. |paşnav3=Washington |pêşnav3=Tyler Pager reported from |paşnav4=York |pêşnav4=Farnaz Fassihi from New |tarîx=2026-01-28 |sernav=Trump Threatens Iran With ‘Massive Armada’ and Presses a Set of Demands |url=https://www.nytimes.com/2026/01/28/us/politics/trump-iran-armada.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di 6ê sibata sala 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta Omanê, Muscatê, danûstandinên nerasterast ên derbarê çekên atomî de lidar xistibûn. Îranê tekez kiriye ku pêşketin bi şêwirmendiyên li paytextan ve girêdayî ye.<ref name="Ravid2026">{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Gera duyem a danûstandinên ji bo çekên nukleerî li Cenevreyê hatibû plankirin.<ref name="Ravid2026" /> Di 27ê sibata 2026an de berî destpêkirina êrîşan, wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî diyar kiriye ku "pêşketinek" hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê ajansa enerjiya atomî ya navneteweyî (IAEA) ve<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> bi tevahî were verastkirin û her wiha Îranê qebûl kiriye ku asta uranyuma xwe ya dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne "asta herî nizm a gengaz". El-Busaidî diyar kiribû ku aştî "di dest de ye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is "within our reach," Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":1"/> Di destpêka sibata sala 2026an de Amerîkayê keştiyeke din a balafirhilgir, USS Gerald R. Ford, şandiye Rojhilata Navîn ku zextê li ser Îranê zêde bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3=security |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di 11ê sibata 2026an de salvegera 47em a şoreşa 1979an bi mîtîngên alîgirê hikûmetê û retorîka tund a dijî Amerîkayê hatiye nîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-revolution-anniversary-us-nuclear-talks-protests-4ffab53ef628073ca90b9c8707485577 |sernav=Iran commemorates 1979 revolution as nation is squeezed by anger over crackdown and tensions with US |malper=AP News |tarîx=2026-02-11 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=JON GAMBRELL Leer en }}</ref> Di 13ê sibata sala 2026an de Trump diyar kiriye ku guhertina rejîmê li Îranê dê "tiştê herî baş dikare biqewime".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8egwywkkd1o |sernav=Trump: Iran regime change 'would be the best thing to ever happen' |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê rojekî, di 14ê sibatê de rayedarên amerîkî ji Reutersê re gotine ku artêşa amerîkî ji bo operasyonên berdewam ên çend hefteyan li dijî Îranê amadekariyan dike ku ne tenê êrîşeke sînordar; ev yek nîşan dide ku kampanyayeke berfireh dikare baregehên nukleerî û binesaziya dewlet û ewlehiyê ya Îranê armanc bigire. Di 24ê sibata 2026an de di gotareke derbarê Rewşa Yekîtîyê de, Trump Îran bi vejandina hewildanên çêkirina çekên nukleerî tawanbar kiriye ku van armancên îdiakirî wekê "xerab" şermezar kiriye û îdia kiriye ku Îranê her ku diçe şiyanên mûşekan ên pêşkeftîtir pêşxistiye ku dikarin gefê li Amerîka, Ewropa û baregehên amerîkî yên li derveyî welêt bixin. Wî hişyarî da ku Amerîka amade ye ku ger pêwîst be bikevin tevgerê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/9194e1f5-d191-414a-ab9f-e271a32b8b78 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> == Berê şer == === Xwepêşandanên li dijî rejîma Îranê û destpêkên bicihkirina hêzên amerîkî === Di dawiya kanûna 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welêt dest pê kiriye ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina diravê Îranê û bilindbûna bihayê kelûpelan pêk hatiye. Xwepêşandan ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve xwepêşandana herî mezin ê li Îranê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}</ref> Hikûmeta Îranê bi komkujiya xwepêşanderan bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}</ref> Di sibata sala 2026an de, wezîrê xezîneyê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Scott Bessent îdîa kiriye ku Washington li Îranê kêmbûna dolar çêkiriye da ku nirxên diravên Îranê bikeve xwarê û li Îranê xwepêşandanan çêbike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/article/2026/feb/27/iran-economic-sanctions-currency-bessent-trump/ |sernav=How US actions spurred Iranian economic, political upheaval |malper=@politifact |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US |paşnav=Jacobson |pêşnav=Louis }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Northam |pêşnav=Jackie |tarîx=2026-02-23 |sernav=Trump's sanctions on Iran have dramatically affected its economy and led to protests |url=https://www.npr.org/2026/02/23/nx-s1-5708935/trumps-sanctions-on-iran-have-dramatically-affected-its-economy-and-led-to-protests |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Ajansa Nûçeyan a Çalakvanên Mafên Mirovan a li Amerîkayê hejmara miriyan nêzîkê 7.000 kesan texmîn kiriye û di heman demê de hikûmeta Îranê jî hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 3.117 kes ragihandiye lê Donald Trump û çend berpirsên tenduristiyê yên îranî diyar kirine ku hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 32.000 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di 2ê çileya sala 2026an de, Trump gef li Îranê xwariye ku eger hikûmet biryar bide ku xwepêşanderên aştiyane bikuje, ew ê bi destwerdana leşkerî ya tund û tûj destwerdana Îranê bike. Donald Trump di 13ê çileyê de piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranî nîşan daye û soz daye ku "alîkarî di rê de ye" ji bo wan û paşê, di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku "armada" amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku di nav de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran’s supreme leader killed in U.S.-Israeli attack; Tehran strikes Israel, Arab states |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Di 13ê dibatê de, Trump ferman daye keştiya balafirhilgir a USS Gerald R. Ford û keştîyên şer ên alîgir ku ber bi Rojhilata Navîn ve biçin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Goftûgoyên bernameya nukleerê 2026an === [[Wêne:President Trump Gaggles with Press Before Departing the White House, Feb. 27, 2026.webm|thumb|Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di 27ê sibatê de, bi qasî 24 demjimêran berî destpêkirina şer, bi kurtî bi çapemeniyê re li ser pêwendiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Îranê re diaxive.]] Di 6ê sibata 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta [[Oman]]ê, [[Muskat]]ê, danûstandinên nerasterast ên nukleerî lidar xistin. Rayedarên Îranê diyar kirine kiriye ku pêşketin bi şêwirînên li paytextan ve girêdayî ye.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Civîna duyem a danûstandinên çekên nukleerî li Cenevê hatiye plankirin.<ref name=":9" /> Di navbera 15 û 20ê sibatê de, Îranê hinardeya xwe ya petrolê gihandiye rêjeya heyî ya 3 caran û depoyên petrolê kêm kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/Iran-Rushes-to-Ship-Oil-Ahead-of-Possible-US-Strike.html |sernav=Iran Rushes to Ship Oil Ahead of Possible U.S. Strike |malper=OilPrice.com |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= }}</ref> Di 27ê sibata sala 2026an de berî destpêkirina êrîşên li dijî Îranê wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî gotiye ku di warê danûstandinan de "pêşketinek" hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> ve bi tevahî were verastkirin; wekê din, Îran qebûl kiriye ku asta uranyuma dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne "asta herî nizm a gengaz". El-Bûsaidî gotiye ku aştî "di dest de" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is "within our reach," Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Lêbelê nûnerê Rojhilata Navîn a amerîkî Steve Witkoff gotiye ku Îranê danûstandinên nukleerî yên vê dawiyê bi israrkirina li ser "mafê xwe yê bêveqetandî" yê dewlemendkirina uranyûmê, redkirina pêşniyara amerîkî ya ji bo bidawîkirina dewlemendkirinê û heta bi pesnê ku ji 460 kîlogram uranyûma wê ya ji %60 dewlemendkirî dikare 11 bombeyên nukleerî çêbike, dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603035282 |sernav=US envoy says Iran misjudged Trump team in nuclear negotiations |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-03 |sernav=Witkoff: Iran negotiators boasted of having enough enriched uranium to build 11 nuclear bombs |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/witkoff-iran-negotiators-boasted-of-having-enough-enriched-uranium-to-build-11-nuclear-bombs/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> == Gengeşe == === 28ê sibatê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ==== [[Wêne:U.S. Forces Launch Operation Epic Fury.webm|thumb|Dîmenek ji êrîş ku ji keştiyên Amerîkayê ve hatin kirin]] Piştî ku wezîrê parastinê Yisrael Katz êrîşa Îsraîlê piştrast kiriye, li Tehranê teqîn çêbûn.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/explosions-rock-tehran-as-israel-launches-preventive-attack-on-iran-defence-minister-says-2875809-2026-02-28 |sernav=US, Israel launch Operation Epic Fury against Iran; Tehran strikes back |malper=India Today |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Desk |pêşnav=India Today World }}</ref> Rojnameya ''Times of Israel'' ragihandiye ku Katz êrîşan wekê "êrîşek pêşîlêgirtinê" bi nav kiriye ku armanca êrîşê "jiholêrakirina gefên li ser dewleta Îsraîlê" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Tsui |pêşnav=Christian Edwards, Karina }}</ref> Di nav hedefên armancgirtî de deverek li [[Tehran]]ê hebû ku avahiyê rêberê bilind ê Îranê Elî Xamineyî bû ku li vê deverê qesra serokatiyê û konseya bilind a ewlekariya neteweyî jî hebû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erica Solomon and Farnaz Fassihi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Hatiye piştrastkirin ku heft mûşek li vê deverê ketine.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US and Israel attack Iran as Tehran retaliates across Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Paşê ''The New York Timesê'' ragihandiye ku "rayedarekî amerîkî gotiye ku artêşa amerîkî dest bi êrîşên asmanî li dijî Îranê kiriye."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |paşnav3=Fassihi |pêşnav3=Farnaz |paşnav4=Bergman |pêşnav4=Ronen |tarîx=2026-02-28 |sernav=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê de rayedarên amerîkî piştrast kirin ku êrîş bi hevkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pêk hatine.<ref name=":2"/> Li gorî raporên ku di ajansên nûçeyan de hatine parvekirin ji bo ku welatî bêne hişyarkirin ku li deverên ewle bimînin, li seranserê Îsraîlê sîren lêdaye. Balyozê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Îsraîlê Mike Huckabee ji welatiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwestiye ku dema dengê sîrenê dibihîzin tavilê tedbîr bigirin, di heman demê de Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump hişyarî da ku dibe ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve qurbanî hebin.<ref name=":2"/><ref name=":2"/> Wezareta tenduristiyê ya Îsraîlê diyar kiriye ku bi veguhestina nexweşxaneyên ji bo bin erdê gihîştine asta herî bilind a amadekariyê.<ref name=":2"/> Rayedarên amerîkî piştrast kirine ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîş li ser Îranê pêk anîye û wan êrîşê wekê "êrîşeke ne biçûk" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Li gorî rayedarekî amerîkî, bi dehan êrîşên amerîkî ji balafirên şer ên li baregehên li seranserê Rojhilata Navîn û ji yek an çend keştiyên balafiran pêk hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Reutersê ragihandiye ku êrîş dê ji hewa û ji deryayê ve werin pêkanîn. Ajansa Nûçeyan a Farsê û [[CNN]] ragihandine ku teqîn li bajarên din ên Îranê, li bajarên wekê Qum, Kirmaşan, Îsfehan û Kerec jî çêbûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":2"/> Hatiye ragihandin ku li Tehranê êrîşên bi mûşekan li Kolana Zanîngehê, Kolana Cemhurî Îslamî û li taxa Seyîd Xandan a li bakurê Tehranê hatine kirin. Piştî êrîşan li seranserê Tehranê xizmetên ragihandinê qut bûne. Li gorî BBCyê di êrîşan de ofîsên rêberê bilind Elî Xamineyî û serokatiya Mesûd Pezeshkian li Tehranê hatine bombebarankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran launches attacks across Middle East after US and Israel strikes on leadership sites |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Berdevkê hêzên heşdê şebiyê gotiye ku di êrîşên li Jurf el-Saxar, li başûrê Bexdayê, du şervan hatine kuştin û sê yên din jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Îranê ==== Îranê li gelek herêmên [[Kendava Farsê]] êrîşî ser çend baregehên leşkerî yên amerîkî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Behrêynê sîrenên êrîşa hewayî çalak kiriye ku hişyariyê li ser êrîşeke Îranê li ser baregehên leşkerî yên amerîkî li welêt bide û medyaya erebî gotiye ku li bajarê paytext a [[Manama]]yê teqîn û dû hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Behrêynê piştre êrîş piştrast kiriye û gotiye ku baregeha Flota Pêncemîn a DYAyê hatiye armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/ |sernav=Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom |malper=WRAL.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Gambrell |pêşnav=Jon |paşnav2=Toropin |pêşnav2=Konstantin |paşnav3=Press |pêşnav3=JOSH BOAK-Associated }}</ref> Herwiha li Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê û Ebû Dabî li Mîrgeha Erebî yên Yekbûyî teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.am/eng/news/932924.html |sernav=Explosions reported in Kuwait and UAE |malper=news.am |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |sernav=Drone attacks targets Kuwait international airport |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Li gorî CNNê pasdarên şoreşê yên Îranê îdia kiriye ku Îranê çar baregehên amerîkî li Rojhilata Navîn armanc girtiye ku baregeha hewayî ya El Udeyd li Qeterê, baregeha hewayî ya Elî El Salem li Kuweytê, baregeha hewayî ya El Zafre li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî û baregeha flota pêncem a hêzên deryayî yên Amerîkayê li Behrêynê û vîdyoyek jî hatiye parvekirin ku di vîdeoyê de hatiye dîtin ku dû ji aliyê baregeha li Behrêynê ve bilind dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Erebistana Siûdî piştrast kiriye ku Îranê êrîşî Riyadê û herêmên rojhilat ên wan kiriye.<ref name="null2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê siudiyan îdia kiriye ku êrîşên Îranê yên li ser wan deveran hatine têk birin û diyar kirine ku qiral dê "hemû tevdbîrên pêwîst bigire" ku xwe biparêze ku "di nav de vebijarka bersivdayîna li dijî êrîşkariyê" heye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê de hatiye îdia kirin ku hejmarek ji mûşekên îranî li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî hatine têk birin û di encama êrîşên Îranê de kesek sivîl ê ji neteweya asyayî ji ber perçeyên mûşekê ku li ser deverek niştecihbûnê ketine, hatiye kuştin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran latest: Netanyahu says 'growing signs' Iran's supreme leader Khamenei is 'gone' after US-Israel attacks |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=One person killed in UAE after Iranian strikes |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Qeterê îdia kiriye ku wan herî kêm du pêlên êrîşên mûşekî asteng kirine û diyar kir ku ti qurbanî an zirar û ziyaneke milkî çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Beirut |pêşnav=Abdi Latif DahirReporting from |paşnav2=Lebanon |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li bakurê Îsraîlê avahiyek 9 qatî bi mûşekan hatiye lêdan ku di encamê de kesek birîndar bûye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |sernav=US-ISRAELI ATTACKS ON IRAN KILL 201; IRAN FIRES BACK, BLASTS ACROSS REGION |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Stepansky |pêşnav=Nils Adler,Joseph }}</ref> Her wiha Hayfa û Tel Avîvê jî bûye armanca êrîşên mûşekên Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-2261-0183 |sernav=news-from-asia-watch-no6-indonesia-soeharto-retaliates-against-critics-may-1995-7-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> Di heman demê de li gorî raporên ajansan mûşekên ji Îranê li herêmên Urdunê û li bajarê paytext a Emmanê ketine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.marketscreener.com/news/jordan-s-military-says-it-has-downed-two-ballistic-missiles-targeting-the-country-ce7e5cdfd180f321 |sernav=Jordan's military says it has downed two ballistic missiles targeting the country {{!}} MarketScreener |malper=www.marketscreener.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Rayedarên Ûrdunê diyar kirine ku hêzên wan ên çekdar du mûşekên balîstîk ên Îranî yên ku axa wê hedef digirtin xistine xwarê û ku wan 54 raporên ketina bermayiyan ku zirarên milkî çêkirine tespît kirine lê ti qurbanî çênebûne.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Rawan Sheikh Ahmad |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li Sûriyeyê mûşekeke balîstîk a Îranê li Suweydayê ketiye û herî kêm 4 sivîlan jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2= |tarîx=2026-02-28 |sernav=Report: At least four killed in Iranian missile strike in As-Suwayda, Syria |url=https://www.ynetnews.com/article/8snmn9r7o |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://modern.az/en/dunya/574948/missile-debris-fell-on-syria-there-are-casualties/ |sernav=Missile debris fell on Syria: there are casualties |malper=Modern.az |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=az |paşnav=modern.az }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.corriere.it/esteri/diretta-live/26_febbraio_28/iran-usa-news-diretta-1.shtml |sernav=Iran, le ultime notizie in diretta {{!}} Attacco di Usa e Israele. Netanyahu: «Segnali che Khamenei sia morto». Teheran risponde: missili su Israele, Dubai e basi Usa nel Golfo. Poi l'sms: «Lasciate la capitale» |malper=Corriere della Sera |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=it-IT }}</ref> Herêmên niştecihî yên Dubayê yên nêzîkî marînaya Dubayê û Keştiya Palm a Dubayê rastî êrîşan hatine ku di encamê de otêla Fairmont The Palm şewitiye ku çar kes birîndar bûne û avahiyeke sivîlan li derdora Dohayê bûye armanca mûşekên Îranê.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/iran-latest-israel-launches-preventative-attack-defence-minister-says-13509565 |sernav=Iran latest: Supreme leader 'safe and sound', spokesman tells Sky - but Netanyahu claims there 'signs' he is dead |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref name=":5"/><ref name=":4"/> Balafirên bêmirov ên Şahed-136 nêzîkî Burc Xelîfeyê armanc girtine ku ev yek bûye sedema fermana valakirinê û protokola awarte ya avahiyê hatiye çalak kirin. Îmaratên Yekbûyî yên Erebî (ÎMAR) ragihandiye ku wan "pêleke nû" yên bermahiyên mûşekên îranî desteser kiriye û "perçeyên ji desteserkirinan" li Ebû Dabî û Dubayê ketine.<ref name="null2026"/> Êrîşên li ser Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê bûne sedema çend birîndarên nediyar.<ref name=":6"/> Li Behrêynê di êvarê de hatiye ragihandin ku droneke îranî li bircêk li herêmeke niştecihbûnê xistiye. Fermandarê hêzên deryayî yên Îranê bi eşkereyî ragihandiye ku her keştiyek ku bixwaze ji Tengava Hurmizê derbas bibe, divê êdî destûra pêşwext ji Îranê werbigire. === 1ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Axavtina serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di derbarê kuştina Elî Xamineyî de]] Di 1ê adarê de Îsraîlê pêlek din a êrîşan li dijî Îranê pêk aniye ku wekê beşek ji kampanyaya xwe ya berdewam ku navenda paytextê hedef digirt. Piştî êrîşên Îsraêlê dezgehên medyayê yên îranî teqînên bihêz ragihandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016712 |sernav=Powerful explosions shake Tehran - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Trump di parvekirinekê li ser Truth Social gotiye, "Îranê tenê got ku ew ê îro pir bi tundî lê bidin, ji her demê bêtir ji her demê bêtir. Lêbelê, çêtir e ku ew vê yekê nekin, ji ber ku heke ew bikin, em ê bi hêzek ku berê qet nehatiye dîtin li wan bidin!". CENTCOMê ragihandiye ku ferman ji wan re hatiye dayîn ku "amîra ewlehiyê ya rejîma Îranê hilweşînin".<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ali Khamenei may be dead, but Donald Trump has unfinished business |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/03/01/ali-khamenei-may-be-dead-but-donald-trump-has-unfinished-business |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Hêza parastina Îsraîlê (IDF) gotiye ku wan balafireke şer a F-4 û F-5 bombebaran kir ku amadekariya firînê dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888372 |sernav=Israeli airstrike hits Iranian jets on runway {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Sîstema HQ-9B ya li dora Tehranê jî hatiye bêbandor kirin. Elî Larîcanî ku berpirsê payebilind ê ewlehiyê yê Îranê ye konseyeke rêberiyê ya demkî ragihandiye û Amerîka û Îsraîl bi hewldana hilweşandina Îranê tawanbar kiriye. Di heman demê de wî pêkhateyên li Îranê wekê "komên cudaxwaz" binav kiriye û di gefên xwe de gotiye "ger ew tevbigerin dê encamên rastîn bibînin". Serokê parlementoya Îranê, Mihemed Baqir Qalibaf, ji bo Trump û Netanyahu gotiye ku wan xeta sor derbas kiriye û "ew ê berdêla wê bidin". Avahiya dadgeha şoreşê ya Tehranê hatiye bombebarankirin û di encama bombebaranê de avahî hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202603016124 |sernav=Live - 'I got him before he got me,' Trump says on killing Khamenei |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Hejmara qurbaniyên êrîşa hewayî ya dibistana Mînabê gihîştiye 148 kesan.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cgjzn5npl7yt |sernav=آنچه گذشت؛ ادامه حملات آمریکا و اسرائیل، صدا و سیما هدف قرار گرفت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}</ref> Li nêzîkî Yarîgeha Azadî, [[Qada Azadî]] û [[Birca Mîladê]] teqîn hatine ragihandin.<ref name=":3"/> Komeleya Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li nêzîkî nexweşxaneyên Tehranê û her wiha li nêzî avahiya aştiyê teqîn çêbûne.<ref name=":3"/> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan "serfermandariya giştî ya hêzên ewlehiya navxweyî", digel Baregeha Serellah, hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603018596 |sernav=Israel says it destroyed Iran internal security headquarters in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî medyaya Îranê, êrîşên Amerîka û Îsraêlê bandor li ser baregehên radyo û televîzyona dewletê jî kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603013820 |sernav=Strikes on Tehran target parts of national radio and TV HQ - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyar kirin ku di êrîşên Amerîka û Îsraêlê de berpirsên Îranê Mihemed Baserî, berpirsekî wezareta îstîxbaratê û Gholamreza Rezaeyan, serokê beşa îstîxbaratê ya polîsên [[FARAJA]] jiyana ji dest dane.<ref name=":3"/> Trump ji [[NBC Newsê]] re diyar kiriye ku "hejmareke mezin ji serkirdeyan" li Îranê jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |sernav=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |malper=NBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Di sibeha 1ê adarê de, raporan piştrast kiriye ku Îranê bi mûşek û dronan êrîşê Îsraêl, Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, Qeter, Kuweyt, Behrêyn, Urdin û Erebistana Siûdî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aicoin.com/en/news-flash/2775332 |sernav=Iran launches missiles at Israel, Israeli military launches defense system |malper=AiCoin |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/20260301/fb1f012710ca405784b8adb5bae95190/c.html? |sernav=Daily World Briefing, March 1 |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |sernav=US and Israel pound Iran as Trump signals willingness to talk to new leaders after Khamenei's death |malper=AP News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî raporên dawî, Îranê bi mûşekan êrîşî baregeha Flota Pêncemîn a (baregeha leşkerên Amerîkayê) li Behrêynê kiriye.<ref name=":7"/><ref name=":8"/> Hatiye diyar kirin ku du ji mûşekên ku li bajarê Dubaiyê ketiye û dûyên tarî ji Bendera Jebel Ali ya Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî bilind bûne. Piştî êrîşa firokeyên bêpîlot ên milîsên îraqî li hemberê Herêma Kurdistanê nêzîkî li Balafirgeha Hewlêrê teqînek çêbûye.<ref name=":3"/> Wezîrê parastinî ya Keyaniya Yekbûyî John Healey diyar kiriye ku Îranê du mûşek avêtine baregehên brîtanî yên li Qibrisê lê wî bawer nekiriye ku ew di bin êrîşê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/international/article-888356 |sernav=Iran launched missiles at Cyprus, threatening UK troops {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Lêbelê wezîrê parastin a Qibrisê Vasilis Palmas paşê înkar kiriye ku mûşek ber bi Qibrisê ve hatine avêtin û serokwezîr Keir Starmer jî ev yek piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/iran-missiles-cyprus-defence-secretary-b2929655.html |sernav=Iran missiles fired towards UK military bases in Cyprus, defence minister says |malper=The Independent |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Di dema operasyonên dronan de li Tengava Hurmuzê, li gorî agahiyan, bendera Duqmê ji aliyê du dronan ve hatiye lêdan ku di encamê de karkerekî biyanî birîndar bûye û Navenda Ewlekariya Deryayî ya Omanê piştrast kiriye ku tankereke petrolê ya bi navê Skylight ku bi ala Palauyê ye, bi 5 mîlên deryayî (9.3 km) li bakurê bendera Xesabê hatiye hedefgirtin ku di encamê de çar kes ji tîma hind-îranî ya li ser keştiyê birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.64628/ab.s6jad7hag |sernav=Strait of Hormuz: if the Iran conflict shuts world’s most important oil chokepoint, global economic chaos could follow |malper=doi.org |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Schiffling |pêşnav=Sarah }}</ref> Keştiyeke din, tankera MKD VYOM a bi ala Giravên Marshallê piştî ku debasê peravên Omanê dibe rastî êrîşan hatiye û endamekî tîmê hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies |tarîx=2026-03-01 |sernav=Three tankers damaged in Gulf and one seafarer killed as US-Iran conflict escalates |url=https://www.timesofisrael.com/three-tankers-damaged-in-gulf-and-one-seafarer-killed-as-us-iran-conflict-escalates/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Ji ber girtina Tengava Hormuzê, 150 keştîyên barhilgir ku di nav de gelek tankerên petrolê jî hene li pişt tengavê asê mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/newsticker/liveblog-israel-usa-angriffe-iran-102.html |sernav=Nahost-Liveblog: ++ Militäreinsatz könnte laut Trump vier Wochen dauern ++ |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=de |paşnav=tagesschau.de }}</ref> Di heman rojê de mîna roja berê, Riyad jî rastî êrîşên rasterast hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/iran-attack-strikes-us-israel-trump-khamenei-dead-live-updates-rcna261172 |sernav=Hezbollah and Israel exchange strikes in wake of Khamenei's killing |malper=NBC News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Mûşekeke Îranê dikare ji berevaniya Îsraîlê derbas bibe û li kenîşteyekê li Beyt Şemeşê ketiye 9 kesan jiyana xwe jidest dane 11 kes winda bûne û 51 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/us-israel-strikes-iran-khamenei-03-01-2026 |sernav=Israel strikes Lebanon’s capital, responding to missiles from Hezbollah |malper=AP News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Brown |pêşnav=Bridget |paşnav2=Belanger |pêşnav2=Lorian |paşnav3=Benassi |pêşnav3=Ricardo |paşnav4=Hranjski |pêşnav4=Hrvoje }}</ref> Balafireke bêmirov a Îranê li Otêla Crowne Plaza li Manama ya [[Behreyn|Behrêynê]] ketiye ku bûye sedema şewatê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatvnews.com/news/world/iranian-drone-hits-crowne-plaza-hotel-in-bahrain-2026-03-01-1032140 |sernav=Iranian drone hits Crowne Plaza hotel in Bahrain's Manama |malper=India TV News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Crowne Plaza in Bahrain confirms "incident" affected the hotel |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Cheney |pêşnav= }}</ref> Li Ebû Dabiyê li nêzîkî kompleksa Etihad Towers, li nêzîkî balyozxaneya Îsraîlê, bermahiyên droneke hatiye dîtin û dema ku drone dikeve, bermahiyên dronê de zirar daye bircan û jinek û zarok a wê bi sivikî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/01/world/iran-attack-khamenei-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di 1ê adarê de ji ber êrîşeke Îranê li [[Kuweyt]]ê kesek hatiye kuştin û 32 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016189 |sernav=One killed, 32 injured in Iranian attacks on Kuwait, health ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îranê îdia kir ku wan bi çar mûşekan li USS Abraham Lincoln xistiye lê piştre rayedarekî amerîkî vê îdiayê red kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-01 |sernav=Iran’s Guards say they ‘struck’ US aircraft carrier USS Abraham Lincoln |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-guards-say-they-struck-us-aircraft-carrier-uss-abraham-lincoln/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî agahiyan, baregeha deryayî ya fransî Camp de la Paix a li Ebû Dabiyê jî ji aliyê mûşek an jî droneke Îranê ve hatiye xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theyeshivaworld.com/news/liveblogs/live-blog/2518641/smoke-rises-over-french-naval-base-in-abu-dhabi-after-iranian-strike.html |sernav=Smoke Rises Over French Naval Base in Abu Dhabi After Iranian Strike |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}</ref> Du dronên îranî depoyek li Baregeha Deryayî ya El Selam li Ebû Dabî kirine armanc, di encamê de agir bi du konteynerên ku kelûpelên giştî tê de dihatin hilanîn ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}</ref> Li dora saet 15:30 GMT, Erebistana Siûdî îdîa kiriye ku wan kariye rê li çend mûşekên ku hewl didan Baregeha Hewayî ya Prens Sultan û Balafirgeha Navneteweyî ya Qiral Xalid bikin hedef, bigirin. Karbidestên leşkerî yên Keyaniya Yekbûyî gotine ku Typhoonek RAF droneke îranî ku ber bi qada hewayî ya Qeterê ve diçû xistine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603015680 |sernav=UK says British fighter jet shot down Iranian drone heading toward Qatar |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Mûşek û dronên îranî her wiha li baregeheke leşkerî ya amerîkî ya nêzîkî Hewlêrê ketiye xwarê û kampeke meydanî ya Bundeswehr li rojhilatê Urdunê xistiye, ku di encamê de leşkerekî amerîkî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tass.com/world/2094115 |sernav=Iran targets German bases in Jordan, Iraq — magazine |malper=TASS |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}</ref> Ber bi dawiya rojê ve êrîşeke mûşekeke balîstîk li devereke rojavayê Qudsê ketiye û ziyanên milkî li ser rêya derdorê, zirar daye wesayîteke sivîl û şeş kes birîndar bûne. Perçeyên mûşekeke îranî li Eyn Tarma, Sûriyeyê ketiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hjnews.com/world/syria-iran/image_0c0cf6ef-aaca-5464-887f-50bf088af3ef.html |sernav=Syria Iran |malper=The Herald Journal |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=AP |pêşnav=Ghaith Alsayed- }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> === 2ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|Montajek ji êrîşên Fermandariya Navendî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di dema Operasyona Epic Fury de li Îranê]] Di 2ê adarê de êrîş li ser xalên komara îslamî ya Îranê ku xalên li [[Tehran]] û [[Sine]] bûne armanca êrîşan û her wiha li deverên leşkerî û stratejîk ên wekê navendên fermandariyê û navendên mûşekan jî rastî êrîşan hatine. Piştre di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku navenda nukleerî ya Natanzê ji aliyê êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ve hatiye armancgirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cy4wxk7e71xo |sernav=حملات گسترده هوایی به پایتخت ایران؛ آسیب‌ به بیمارستان‌های گاندی و خاتم‌الانبیاء در تهران |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}</ref> Di sibehan di heman rojê de nexweşxaneya Xetam-el-Enbîa û Gandî ya li Tehranê rastî êrîşan hatine ku ji aliyê Îranê ve hatiye ragihandin û ji aliyê BBC Verify ve hatiye piştrast kirin. Ev nexweşxaneya ji berê ve bi hikûmetê ve girêdayî bûn. Di bersiva êrîşên Hizbullahê de, artêşa Îsraêlê bi rêze bombebaranên stratejîk li ser Beyrût û Geliyê Beqayê berdewam kiriye.<ref name="Kleinbaum2026">{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news/hezbollah-israel-war-declaration |sernav=BREAKING: Hezbollah Officially Declared War on Israel |malper=JFeed |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Kleinbaum |pêşnav=Yair }}</ref> Di heman demê de heman êrîş li başûrê Libnanê jî çêbûne. Piştî demek kurt, hêzên hewayî yên Îsraêlê dest bi êrîşên li Tehranê jî kirine. Hêza hewayî ya DYAyê li baregehên hewayî yên li seranserê Îranê, balafirên leşkerî û avêjerên droneyan ku di nav de gelek F-14 Tomcat hebûn xistiye. Artêşa Îsraêlê (IDF) îdîa kir ku wan di êrîşan de serokê baregeha îstîxbaratê ya Hizbullahê Huseyîn Makled kuştiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-02 |sernav=IDF says it killed Hezbollah intelligence chief in overnight strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-killed-hezbollah-intelligence-chief-in-overnight-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di çarçoveya xweparastina li dijî Hizbullahê de, hêzên çekdar ên Îsraêlê êrîşî sê bajarokên li başûrê Libnanê kirine ku di nav wan de bajarokên Haris, Nebetiye el-Fewqa û Meyfadûn hebûn û piştre fermana valakirinê li pêncî bajarokên cîran daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.repubblica.it/esteri/2026/03/02/diretta/iran_guerra_usa_israele_news_oggi-425194152/ |sernav=Iran, le news dalla guerra. Trump: “Li stiamo massacrando”. E non esclude invio soldati |malper=la Repubblica |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=it }}</ref> Ajansa medyayî ya Siûdî El Hadath ragihandiye ku rêberê siyasî yê Hizbullahê û endamê parlamentoya Libnanê Mihemed Raad di êrîşeke hewayî de hatiye kuştin.<ref name="Boxerman2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Îsraêlê hişyarî daye libnanî yên ku ji malên xwe reviyane ku venegerin û gelek kesan gotine ku ew nizanin piştî ku roj diçe ava ew ê çawa bigihîjin xwarin an avê. ==== Êrîşên Hizbullah û Îranê ==== Li dora nîvê şeva bi dema herêmî, baregeha hêza hewayî ya qraliyetê li [[Akrotîrî]], [[Qibris]]ê, rastî êrîşeke gumanbar a bêmirov hatiye û li seranserê Akrotîrî û Dhekelî yê sîrenên êrîşa hewayî lê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas yek ji wan karîbû li balafirgehê bikeve û zirarên piçûk çêbike, li gorî agahiyan êrîşên pênc dronan hatine têk birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/security-threat-declared-at-uk-cyprus-bases |sernav=UK Cyprus base hit by drone |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/europe/20260302/f1219f92cf764cfda2bcbac966935263/c.html |sernav=Urgent: Explosions heard at Britain's air force base in Cyprus: British media |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}</ref> Sîstema hişyariya otomatîk a leşkerî ya brîtanî diyar kiriye ku "gefeke ewlehiyê ya berdewam" heye û wezareta parastinê îdia kiriye ku "baregehê bersiv daye" êrîşê.<ref name="Fulton2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Dunbar |pêşnav2=Marina |paşnav3=Richards |pêşnav3=Serena |paşnav4=Lowe |pêşnav4=Yohannes |paşnav5=Vernon |pêşnav5=Hayden |paşnav6=Ratcliffe |pêşnav6=Rebecca |tarîx=2026-03-02 |sernav=Trump warns there could be more casualties after service members killed – as it happened |url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2026/mar/01/us-israel-war-on-iran-ayatollah-ali-khamenei-i-dead-latest-reports |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Fulton2026"/> Ev yek paşê ji aliyê rayedarên qibrisî ve hatiye piştrast kirin.<ref name="Fulton2026"/> Li gorî agahiyan çend demjimêr piştî ku Keyaniya Yekbûyî destûr daye Dewletên Yekbûyî ku bingehên wan ên leşkerî ji bo operasyonên li dijî Îranê bikar bîne, pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Campbell |pêşnav=Lucy |paşnav2=Ambrose |pêşnav2=Tom |paşnav3=Lowe |pêşnav3=Yohannes |paşnav4=Fulton |pêşnav4=Adam |paşnav5=Ambrose |pêşnav5=Lucy Campbell (now); Tom |paşnav6=Fulton (earlier) |pêşnav6=Adam |tarîx=2026-03-02 |sernav=Middle East crisis live: Israel launches new attacks on Tehran and Beirut as Trump lays out objectives |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Îranê her wiha îdîa kiriye ku droneke MQ-9 reaper a amerîkî xistiye xwarê. Çavkaniyên Îsraêlê ragihandine ku di saetên serê sibê yên 2ê adarê de ji nav Libnanê ber bi axa wê ve roket hatine avêtin û li ser Heyfa û Celîleya Jorîn dengê sîrenan hatiye lêxistin.<ref name="Fulton2026"/><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |pêşnav= |tarîx=2026-03-01 |sernav=Rockets launched from Lebanon for first time in months, setting off sirens across northern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rockets-launched-from-lebanon-for-first-time-in-months-setting-off-sirens-across-northern-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşa Îsraêlê gotiye ku wan mûşekek têk biriye, di heman demê de mûşekên din jî li deverên vekirî xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Glikman |pêşnav=Eitan |paşnav2=Kraus |pêşnav2=Yair |tarîx=2026-03-01 |sernav=IDF: Rocket intercepted from Lebanon, several landed in open areas; drone intrusion alerts |url=https://www.ynetnews.com/article/08vx55nmo |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Îstîxbarata îsraêlî bawer dike ku êrîş encama fermanek ji Tehranê bû û berdevkê artêşa Îsraêlê daxuyaniyek awarte daye û diyar kiriye ku êrîş divê wekê "ragehandina fermî ya şer ji aliyê Hizbullahê ve" were hesibandin û soz daye ku gefê "bêbandor bike".<ref name="Kleinbaum2026"/> Hizbullah berpirsiyariya xwe di êrîşê de piştrast kiriye û diyar kiriye ku wan di bersiva kuştina Xamineyî de êrîşî baregeheke Îsraîlê li Heyfayê kiriye. Li gorî raporên medyaya civakî, du dronan li nêzîkî Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê baregeha serketinê ya Amerîkayê kirin armanc û yek ji wan li baregehê ketiye. Di heman demê de çend teqînan li Hewlêr, li Başûrê Kurdistanê pêk hatine. Komeke alîgirê Îranê ya bi navê "parêzvanên lîwaya xwînê" diyar kirine ku ew li pişt van her du êrîşan in û îdia kirine ku ew ji bo tolhildana kuştina Xamineyî van êrîşan pêk anîne.<ref name="Boxerman2026"/> Êrîşeke Îranê li ser bendera Mîna Selman a Behrêynê bûye sedema şewatê. Perçeyên mûşekek ku hatibû têk birin li ser "keştiyeke biyanî" ku li herêma pîşesaziyê ya Selman dikeve, bûye sedema mirina karkerekî û birîndarbûna giran ên du kesên din. Li Ras Tanura ya Aramco ya li Erebistana Siûdî, tesîseke rafineriyê zirar dîtiye û bûye sedema şewateke kontrolkirî. Di destpêkê de dihat bawerkirin ku ji ber êrîşeke bi dronan çêbûye lê rayedarên Siûdî diyar kirin ku şewat ji ber bermahiyên mûşekeke Îranî ya têk birî derketiye. Wezareta berevaniyê ya Kuweytê diyar kiriye ku "çend" balafirên amerîkî li Kuweytê ketine xwarê. Piştre hatiye diyar kirin ku balafirên şer ên Amerîkayê ji aliyê hêzên Amerika an Kuweytê bi şaşî hatine lêxistin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-02 |sernav=Small fire under control at Saudi Aramco refinery after apparent drone strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/small-fire-under-control-at-saudi-aramco-refinery-after-apparent-drone-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> CNNê teqînên li bajarên mezin ên herêma Kendavê ragihandiye. Li Dubaî, Ebû Dabî û Dohayê teqîn çêbûne. Li gorî Ajansa Nûçeyan a Kuweytê ya dewletê, rafineriyeke petrolê bi şarapnelê hatiye armancgirtin. Li Erebistana Siûdî droneyan rafineriya Ras Tanura armanc girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: Trump warns Iran about larger strikes as war spirals in Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav= }}</ref> Li Behrêynê wezareta karên hundir diyar kiriye ku li seranserê welêt siren hatine lêxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603026672 |sernav=UAE intercepts 9 Iranian ballistic missiles, 6 cruise missiles, ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li Qibrisê Balafirgeha Navneteweyî ya Pafosê li ser tespîtkirina tiştekî nenas ê biyanî yê ku li ezman hatiye valakirin û di heman demê de li ser tespîtkirina gefek pêşdîtî ya li hemberî baregeha Akrotiriyê careke din sîren lê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/paphos-airport-evacuated-reports |sernav=Paphos airport returns to operation after evacuation |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/sirens-sound-again-at-akrotiri-base-as-tensions-remain-high |sernav=Sirens sound again at Akrotiri base as tensions remain high |malper=knews.com.cy |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Solutions |pêşnav=BDigital Web }}</ref> Paşê hikûmeta Qibrisê piştrast kiriye ku ew tişt du dron bûn ku bêyî ku zirarê bidin hatine têk birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/raf-base-in-cyprus-hit-by-drone-strike-ministry-of-defence-says-13514072 |sernav=RAF base hit, with more drones intercepted |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Piştî bûyerê Yewnanistanê ragihandiye ku ew ê firkate û balafirên F-16 bi cih bikin ku Qibrisê ji her êrîşeke din ên Îranê biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/local/we-will-strike-cyprus-hard-iranian-general-says-over-american-presence-on-island/ |sernav=We will strike Cyprus hard, Revolutionary Guards general says over American presence on island |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iranian-general-warns-of-intense-attacks-on-cyprus-over-us-presence |sernav=Iranian General warns of "intense" attacks on Cyprus over US presence - VIDEO |malper=caliber.az |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Piştre di heman rojê de Îranê êrîşên li dijî binesaziya enerjiyê li Qeterê pêk aniye. Balafirên bêmirov ên Îranê li baregehên gaza xwezayî ya şilekirî (LNG) yên Qeterê xistiye ku bûye sedema rawestandina hilberînê. Her wiha, mûşek û dron ber bi deverên li Qatarê ve hatine şandin ku di nav de Baregeha Hewayî ya El Udeyd û tesîsên pîşesaziyê hebûn, hêzên Qatarê îdîa kiriye ku wan gelek ji van êrîşan têk birine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=England |pêşnav=Andrew |paşnav2=Moore |pêşnav2=Malcolm |paşnav3=Sandlund |pêşnav3=William |paşnav4=Millard |pêşnav4=Rachel |tarîx=2026-03-02 |sernav=Gas prices soar as Iranian attacks force shutdown of Qatari production |url=https://www.ft.com/content/dac7a77d-e0f4-4f52-a3d4-55b145e67347 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Financial Times }}</ref> === 3ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Di 3ê adarê de Qada Enqelab a Tehranê]] Di saetên serê sibeha 3ê adarê de Îsraîlê li Libnan û Îranê bombebaran û êrîşên xwe berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-hezbollah-6c73ef0f5836632a2d2b34145900c28b |sernav=Lebanon’s leaders turn on Hezbollah as airstrikes hit Beirut and thousands seek shelter |malper=AP News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Tawil |pêşnav=Fadi |paşnav2=español |pêşnav2=BASSEM MROUE Leer en }}</ref> Îsraêlê gotiye ku wan yek ji fermandarên artêşa Îranê kuştiye û piştî êrîşa mûşekên li hemberî Îsraêlê, diwanzdeh endamên Hizbullahê girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-03-26 |sernav=Live updates: Israel hits Beirut and Tehran as Trump warns Iran of escalated strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Yosef |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregeha konseya bilind a ewlekariya neteweyî, digel binesaziya fermandarî û kontrolê û ofîsa serokkomarî ya Îranê hilweşandiye û destnîşan kiriye ku wan "navenda herî navendî û girîng a rejîma Îranê" armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |sernav=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Wezîrê berevaniya Îsraêlê ji bo desteserkirina pozîsyonên stratejîk ên Libnanê destûr daye ku artêş destwerdana bejayî ya Libnanê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |sernav=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |malper=LBC |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=McShane |pêşnav=Asher }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-israel-orders-troops-to-seize-new-positions-in-lebanon |sernav=Israel orders troops to seize new positions in Lebanon |malper=France 24 |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Li gorî çavkaniyên amerîkî, wan bi giranî zirar dane şiyanên deryayî yên Îranê, bi taybetî li Kendava Omanê ku tê gotin çend keştîyên şer ên Îranê hatine rûxandin û li baregehên girîng ên Îranê hatine xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |sernav=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |malper=Naval News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Ozberk |pêşnav=Tayfun }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |sernav=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Rogoway |pêşnav=Joseph Trevithick, Tyler }}</ref> Qesra Golestanê ku di lîsteya mîrata cîhanî ya UNESCOyê de ye, ji ber bermahiyên êrîşa ezmanî ya Îsraêl û Amerîkayê ziyan dîtiye ku bûye sedema zirarê ku di nav de Hola Golestanê û Textê Mermerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |sernav=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |malper=euronews |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Wezareta mîrata çandî, geştiyariyê û karên destan a Îranê bi fermî ji UNESCOyê xwestiye ku rewşê binirxîne û UNESCOyê daxuyaniyek weşand û destnîşan kiriye ku zirardayîna milkên dîrokî li dijî qanûnên navneteweyî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=www.ndtv.com |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan Dawûd Elîzade, fermandarê şaxê Libnanê ya hêza Qudsê, li Tehranê kuştiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-03 |sernav=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên hewayî yên Amerîka-Îsraêlê avahiya konseya tesbîtkirina berjewendiyê li Tehranê hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |sernav=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Li gorî rayedarên îsraîlî dibe ku êrîş dijwartir bibin û şerekî bejayî ya kûrtir jî di nav xwe de bigirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tankersley |pêşnav=Jim |paşnav2=McCreesh |pêşnav2=Shawn |paşnav3=Troianovski |pêşnav3=Anton |paşnav4=Rennison |pêşnav4=Joe |tarîx=2026-03-03 |sernav=Israel Begins ‘Broad Wave of Strikes’ on Iran’s Infrastructure |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/04/world/iran-war-israel-lebanon-trump |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Tehranê baregeheke pêşxistina çekên nukleerî ya veşartî ku wekê Min Zadaî bi nav kiriye, hilweşiyaye û ji destpêka şer ve 300 avêjerên mûşek ên îranî ji holê rakiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |sernav=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Serokê Amerîkayê Donald Trump gotiye ku Amerîkayê "dabînkirinek bêdawî" ya çekên giran di destê xwe de digire lê ew ji dewletên din bêtir dabînkirinan dixwaze. Trump her wiha gotiye ku ew ji serkeftinek "MEZIN" a Amerîkayê bi bawer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603033568 |sernav=US munitions stockpiles at record levels in key categories, Trump says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Rêveberê giştî yê Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus ragihandiye ku sê pisporên tenduristiyê dema ku ji bo alîkariya kesên bi bandordar li başûrê Libnanê dixebitin mirine û şeş jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Hizbullahê û Îranê ==== Saet di 1:40ê sibê de, bi dema herêmî (22:00 GMT) rêze teqînên bihêz li Dohayê hatine tomarkirin û piştî çend demjimêran jî heman êrîş berdewam kiriye. Dengê teqînan li Qibrisê, li Larnaca, taxa Mackenzie û li nêzîkê Balafirgeha Navneteweyî ya Larnacayê û baregeha brîtanî ya li Dhekeliyê hatiye bihîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cedarnews.net/newstasks/breakingnews/explosions-reported-in-israel-and-cyprus/905942/ |sernav=Explosions reported in Israel and Cyprus {{!}} Cedar News |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cyprus-larnaca-iran-live-explosion-36806399 |sernav=Fresh security scare for UK military base in Cyprus |malper=The Mirror |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Blackshaw |pêşnav=Ethan |paşnav2=Nunes |pêşnav2=Eliana |paşnav3=Vickers-Price |pêşnav3=Rachel }}</ref> Di saet 3:30ê sibehê bi dema herêmî (23:30 GMT) li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî gelek mûşekên ku ji Îranê ber bi mîrgehê ve hatine tespît kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/uae-air-defences-intercept-iranian-ballistic-missiles-1.500461428 |sernav=UAE air defences intercept Iranian ballistic missiles |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}</ref> Li Riyadê jî teqîn pêk hatiye û dû yê di encama van teqînan hatin dîtin û agir li balyozxaneya herêmî ya amerîkî dest pê kiriye ku ji aliyê du dronên îranî ve hatibû armanc girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Lucy |paşnav3=Lawther |pêşnav3=Fran |paşnav4=Ambrose |pêşnav4=Tom |paşnav5=Lowe |pêşnav5=Yohannes |tarîx=2026-03-03 |sernav=Fire at US embassy in Riyadh after drone strike – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Stout2026">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: US Gulf allies fend off attacks as Trump warns Iran of ‘big wave’ of strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Stout |pêşnav= }}</ref> Polîsê Îsraîlê ragihandiye ku di encama ketina parçeyên mûşekên Îranê li Tel Avîvê kesek birîndar bûye. Her wiha di demjimêrên serê sibê de, li seranserê Behreynê sîrenan dest bi çalakbûnê kirin û hikûmetê bang li welatiyan kiriye ku ji ber êrîşan di cihê ewle de bimînin.<ref name="Stout2026"/> Li gorî raporên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin li Hewlêr a Başûrê Kurdistanê teqîn çêbûne û berxwedana îslamî ya Iraqê berpirsiyariya êrîşê girt ser xwe û gotiye ku wan otêlek ku leşkerên amerîkî tê de ne armanc girtiye. Balyozxaneya Amerîkayê ya li Riyadê ji aliyê du dronan ve hatiye armanc girtin û bûye sedema şewat û zirarê lê ji ber ku avahî vala bû, qurbanî û birîndar çênebûye. Li [[Başûrê Kurdistanê]] qaymeqamê [[Koye (navçe)|Koyeyê]] ragihandiye ku danê sibehê 3ê adarê de artêşa Îranê bi sê dronan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/030320262 |sernav=Bi dron û mûşekan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en }}</ref> === 4ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Attack on residential homes in central Tehran 1.jpg|thumb|Piştê êrîşên Amerîka û Îsraêlê ku zirar dîtiye]] Wezîrê derve yê Amerîkayê Marco Rubio di 4ê adarê de ragihandiye ku dê êrîşên Amerîka û Îsraîlê yên li ser Îranê zêde bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492 |sernav=As Iran retaliates, largest US military base in Middle East hit by ballistic missile, Qatar says |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Êrîşên Îsraêlê li hemberî baregeha Besîcê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |sernav=US says 'firepower over Iran to surge dramatically' as Israel bombards Beirut and Tehran |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî çavkaniyên îranî, Mucteba Xameneyî ji êrîşeke ezmanî sax filitiye. Qeterê deh kesan bi tohmeta ku wekê şaneyek muhafizên şoreşê ya Îranê li axa Qeterê kar dikirin, li ser binesaziya leşkerî daneyan kom dikirin û hinek ji wan ji bo karanîna dronan perwerdehî dîtibûn girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |sernav=Qatar State Security announces the apprehension of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |malper=thepeninsulaqatar.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Newspaper |pêşnav=The Peninsula }}</ref> Hêzên hewayî yên Îsraêlê ragihandiye ku balafireke şer a Yak-130 a Îranî ya çêkirî ya Rûsyayê li ser Tehranê ji aliyê balafireke F-35 ve hatiye xistin. Ev yekem car e ku F-35 balafireke şer a bi mirovî di şerê hewayî de dixe xwarê û yekem car ji sala 1985an vir ve hêza hewayî ya Îsraêlê balafireke şer dixe xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768 |sernav=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Keştiyeke şer a Îranê ya bi navê IRIS Dena, bi qasî 40 mîlên deryayî (74 km) li başûrê Galle, Srî Lankayê, li [[Okyanûsa Hindî]] ji aliyê binavderiyeke hêza deryayî ya Dewletên Yekbûyî ve hatiye noqandin. Ev keştiya hatiye lêdan piştî beşdarbûna xwe di nirxandina flota navneteweyî ya 2026an û tetbîqata piralî ya MILAN li Vîsakhapatnam, Hindistanê, di dema vedigeriya xwe ya Îranê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-04 |sernav=Sri Lanka rescues 32 sailors from sunk Iranian warship, recovers ‘few bodies’ |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-rescues-sailors-from-sinking-iranian-ship/article70702468.ece |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/at-least-87-killed-as-iranian-warship-sinks-in-indian-ocean-after-us-submarine-strike |sernav=Over 100 feared dead after US submarine strike on Iranian frigate in Indian Ocean |malper=The New Indian Express |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Rana |pêşnav=Javaria }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/sri-lanka-navy-sends-ships-aircraft-after-distress-call-from-iranian-vessel-iris-dena-101772605277885.html |sernav=Sri Lanka sends jets over Iran naval ship's distress call, denies ‘submarine attack’ reports; several feared dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Ew yekem keştî bû ku ji aliyê binavbehrekê ve di şerên çalak de hatiye noqandin ê ji dema General Belgrano ya ARA di dema Şerê Falklandê de û ji dema Şerê Cîhanê yê Duyem ve, yekem keştî ye ku ji aliyê binavbehreke amerîkî ve hatiye noqandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/u-s-submarine-sinks-iranian-warship-in-the-indian-ocean |sernav=U.S. Navy Submarine Torpedoes Iranian Frigate In Indian Ocean |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Trevithick |pêşnav=Howard Altman, Joseph }}</ref> Piştê êrîşê keştiya Îranê di serê sibehê de sînyala rewşa awarte daye ku ev yek bû sedema operasyona lêgerîn û rizgarkirinê ya awarte ya ji aliyê hêza deryayî ya Srî Lankayê û hêza hewayî ya [[Srî Lanka]]yê. 32 kesên saxmayî ji aliyê hêzên deryayî yên Srî Lankayê ve bi serkevtî hatine rizgarkirin û ji bo nexweşxaneya neteweyî ya Galleyê hatin veguhastin, li wir ji ber westandinê û birînên têkildarî teqînê dermankirina wan a bijîşkî hatiye wergirtin. Di heman demê de hêzên deryayî yên Srî Lankayê li cihê bûyerê 87 cinazeyên deryavanên Îranî dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/iris-dena-news-live-updates-iran-navy-ship-explosion-submarine-attack-sri-lanka-coast-death-toll-us-war-march-4-news-101772625664489.html |sernav=Iris Dena news highlights: US says Iran's warship Iris Dena sunk in torpedo attack near Sri Lanka, at least 87 dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://themorning.lk//articles/6eDXFEnyeabdwhQqvzFE |sernav=Around 180 sailors were onboard the distressed Iranian naval ship ‘IRIS Dena’ off Galle- FM |malper=Latest in the News Sphere {{!}} The Morning |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Rêjeya avêtina mûşekên balîstîk ji aliyê Îranê ve ji destpêka şer heta 4ê adarê kêm bûye û analîst balê dikişînin ser kêmbûna depoyên mûşek û avêjerên Îranê û her wiha stratejiya kêmkirina çekan bikar tîne ku ji bo şerekî dirêjtir berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}</ref> Îranê li dijî Baregeha Hewayî ya El Udeid û tesîsa rafineriya petrolê ya Ras Tanura ya Aramco êrîş pêk anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492&entryId=130737063 |sernav=Qatar says Al Udeid Air Base hit by ballistic missile |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber pêşbîniya êrîşên Îranê fermana derxistina karkerên ne-esasî yên li Qibrisê da û hişyariya seferê ji bo wî welatî daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/america-evacuates-non-essential-workers-from-cyprus/ |sernav=America Evacuates Non-Essential Workers from Cyprus Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Papadopoulos |pêşnav=Kosta }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/travel/2026/03/04/cyprus-travel-safety-risks/88978882007/ |sernav=Reconsider visiting this European country, State Department says |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Chen |pêşnav=Eve }}</ref> Hizbullah li başûrê Libnanê guleyên dijî-tank avêtine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-04 |sernav=IDF says 2 troops moderately injured today from anti-tank fire in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-2-troops-moderately-injured-today-from-anti-tank-fire-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Larnaca li Qibrisê di bersiva droneke Libnanî de ku ji aliyê balafirên F-16 ên yewnanî ve hatiye xistin, bi awayekê demkî hatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/cyprus-larnaca-airspace-closure-suspicious-object/ |sernav=Cyprus Closes Larnaca Airspace After Suspicious Object Detected Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Bureau |pêşnav=Athens }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://breakingthenews.net/Article/Cyprus%27-Larnaca-closes-airspace-due-to-suspicious-object/65798562 |sernav=Cyprus' Larnaca closes airspace due to suspicious object |malper=breakingthenews.net |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Raporan behsa girtina qada hewayî ya Qibrisê kirin lê ev yek paşê ji aliyê hikûmeta Qibrisê ve hatiye redkirin û hikûmeta Qibrisê di heman daxuyaniyê de hebûna tiştê nenas ji Libnanê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/04/cypriot-airspace-closed-reports |sernav=Govt insists Cypriot airspace is open |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Mûşekek balîstîk ku ji axa Îranê hatibû avêtin, dema ku ketibû qada hewayî ya Tirkiye ji aliyê pergalên parastina hewayî yên entegre yên NATOyê ve hate astengkirin ku ev yek nîşana gurrbûneke girîng di pevçûna herêmî de ye. Ev yekem binpêkirina rasterast a axa endamekî NATOyê bû di dema dijminatiyên berdewam de pêk hatiye. Di bersiveke dîplomatîk de, Îranê bi vê êrişê fermî red kiriye ku bi zanebûn Tirkiye nekiriye hedef û bûyer wekê "anormalîyeke teknîkî" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-04 |sernav=Turkey says Iranian ballistic missile entered its airspace, shot down by NATO |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/turkey-says-iranian-ballistic-missile-entered-its-airspace-shot-down-by-nato/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 5ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Êrîşeke esmanî ya amerîkî û îsraîlî hola werzîşê ya girtî ya 12.000 kursiyan a kompleksa azadî ya Tehranê hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603051320 |sernav=Missile strike destroys 12,000-seat indoor arena at Tehran’s Azadi complex |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Du serokên xwendekarên Besîcê ku hatiye îdiakirin ku di tepeserkirina xwepêşandanan de beşdar bûne, di êrîşên esmanî yên Îsraîlê de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603054727 |sernav=Live - Trump demands Iran’s ‘unconditional surrender’ as Khamenei bunker destroyed |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên ku ji aliyê [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ve hatiye weşandin li Îranê 13 navendên tenduristiyê di dema pevçûnê de hatine bombebarankirin. ==== Êrîşên Îranê ==== Di 5ê adara 2026an de, çavkaniyek leşkerî ji [[Ajansa Nûçeyan a Farsê]] re gotiye ku Îranê ji 28ê sibatê ve zêdetirî 500 mûşekên balîstîk û deryayî û nêzîkî 2.000 dronan ber bi welatên kendavê ve şandine. Di raporê de hatiye îdîakirin ku hema hema ji sedî 40ê şandina dronan ber bi Îsraêlê ve hatine kirin û ji sedî 60ê ji dronan jî ber bi hedefên amerîkî yên li herêmê ve hatine şandin. Serokê [[Ûkrayna]]yê [[Volodîmîr Zelenskî]] diyar kiriye ku Ûkraynayê ji bo alîkariya bi dronên Şahed ên îranî daxwazek ji Amerîkayê wergirtiye. Serokê Dewletên Yekbûyî Donald Trump diyar kiriye ku ew ê alîkariya Ûkraynayê qebûl bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.ara.cat/international/trump-asks-zelensky-for-help-defending-against-iranian-drones_1_5669750.html |sernav=Trump asks Zelensky for help defending against Iranian drones |malper=Ara in English |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Ferrer |pêşnav=Antònia Crespí }}</ref> Di dema serdana wezîrê berevanî ya [[Keyaniya Yekbûyî]] John Healey de ti mûşek ber bi Qibrisê ve nehatin şandin lêbelê sîrenên li baregehên brîtanî du caran lê daye û di nav nifûsa herêmî de bûye sedema metirsiya berfireh û cihguhertinê. Her du caran jî baregehan piştrast kirine ku mûşek hatine avêtin lê ev mûşek negihîştin [[Qibris]]ê. Di heman demê de [[Îtalya]], [[Holenda]] û [[Spanya]]yê piştrast kirine ku ew ê keştîyên şer bişînin ku Qibrisê ji êrîşan biparêzin ku di nav de firqateya ''Cristóbal Colón'' jî hebû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Elgot |pêşnav=Jessica |tarîx=2026-03-05 |sernav=Sirens over RAF Akrotiri in Cyprus are stark reminder of its proximity to war |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/05/sirens-over-raf-akrotiri-in-cyprus-are-stark-reminder-of-its-proximity-to-war |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman demê de [[Keir Starmer]] piştrast kiriye ku baregehên brîtanî li Qibrisê bi taybetî ji bo xistina dronên îranî werin bikar anîn û diyar kiriye ku baregeh ji bo parastina qada hewayî ya Ûrdunê werin bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/05/spain-italy-and-netherlands-join-european-naval-deployment-to-cyprus |sernav=Spain, Italy and Netherlands join European naval deployment to Cyprus |malper=euronews |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/politics/story/2026-03-05/europe-commits-to-expanding-iran-campaign-as-israel-strikes-southern-lebanon |sernav=Trump vows to select Iran's new leader, but Tehran is digging in |malper=Los Angeles Times |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US }}</ref> Hatiye diyarkirin ger ji Îrlendayê were xwestin, ew ê amade be ku Qibrisê biparêze û tevlî hevpeymaniya parastinê ya ewropî bibe ku li dora giravê seferber bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-41804990.html |sernav=Ireland urged to assist Cyprus if it invokes EU mutual defence clause |malper=Irish Examiner |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=O’Keeffe |pêşnav=Cormac }}</ref> Parçeyên ji mûşekek ku hatiye li jor hatine têkbirin li Petah Tikva ketine û li herêmê şewat çêbûye. === 6ê adarê === [[Wêne:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|Di 6ê adara 2026an de dîmenek ji encamên êrîşên esmanî yên DYA-Îsraîlê li Tehran a Îranê]] Serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] Donald Trump di 6ê adarê de gotiye ku "sînorên demê" ji bo dirêjahiya şer tune neye û Hegseth diyar kiriye ku şer "nû dest pê kiriye."<ref name="Dautrich2026">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |sernav=Day 6 of Middle East conflict — countries intercepting Iranian strikes, US ramps up campaign |malper=CNN |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Dautrich |pêşnav= }}</ref><ref name="Dautrich2026"/> Êrîşên ezmanî yên Amerîka û Îsraêlê li ser baregeheke îstîxbarata IRGC li [[Luristan (parêzgeh)|Loristanê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |sernav=Live - Iran says it is not seeking ceasefire as Trump threatens ‘death, fire and fury’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> û sê leşkerên aştîparêzên ganayî yên ku di nav hêzên UNIFILê de bûn, li Başûrê Libnanê bûne hedefa mûşekekan û birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |sernav=War in the Middle East: Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |malper=France 24 |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> Tankera îranî IRIS Bushehr ji aliyê hêzên deryayî yên [[Srî Lanka]]yê ve hatiye desteserkirin ku ev yekem car e ku ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cihanê ya Duyem]] vir ve keştiyeke şer li welatekî bêalî hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |sernav=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |malper=english.newsfirst.lk |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Hatiye îdîakirin ku li Azerbaycanê hêzên ewlehiyê yên herêmî planeke êrîşî ya girêdayî Îranê asteng kirine. Kesên ku hatine girtin bi îdîaya bi plankirina teqandina boriya petrolê ya Bakû-Tiblîsî-Ceyhan, balyozxaneya Îsraêlê û kenîşteyên li Bakûyê hatin sûcdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-israeli-embassy-and |sernav=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |malper=ukranews.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |sernav=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot |malper=euronews |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> === 7ê adarê === DYAyê sêyem keştiya balafiran a bi navê ''USS George H. W. Bush'' şandiye [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |sernav=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |sernav=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |malper=USNI News |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=Shelbourne |pêşnav=Mallory }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |sernav=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |malper=Apa.az |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hem DYA û hem jî Îsraêlê înkar kirine ku wan êrîşî dezgehên bêxwêkirinê kiriye, artêşa Îranê gotiye ku êrîş li ser dezgeheke bêxwêkirina avê ya li girava Qeşmê hatiye kirin ku bandor li dabînkirina ava 30 gundan kiriye û DYA sûcdar kiriye û gotiye ku wan bi êrîşkirina cihên ku Îranê wekê çavkaniya êrîşê li dijî Îranê diyar kiriye, ji bo tola êrîşan hedef girtine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-07 |sernav=IRGC says it attacked US base in Bahrain, claims it was used to strike desalination plant in Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-says-it-attacked-us-base-in-bahrain-claims-it-was-used-to-strike-desalination-plant-in-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |sernav=Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |malper=TIME |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Schneid |pêşnav=Rebecca |paşnav2=Jamalpour |pêşnav2=Fatemeh |roja-arşîvê=2026-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260328133020/https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keştiya firokehilgir a brîtanî ''HMS Prince of Wales'' ketiye rewşa amadebaşiyê ya pêşketî ku berjewendîyên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] li herêmê biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |sernav=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-07 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-GB }}</ref> Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan di 7ê adarê de ji rojnamevanan re gotiye ku Îran dê ji 7ê adarê û pê ve êrîşên li ser cîranên xwe rawestîne heya ku êrîş ji wir dest pê neke. Tevî vê daxuyaniyê, Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê piştê vê daxûyaniyê ji aliyê dronên îranî ve rastê êrîşan hatiye. Êrîşên esmanî yên Îranê bandorek mezin li ser kompleks û rafineriyên petrolên pargîdaniya Halliburton a amerîkî ya li Besrayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |sernav=Drone attack on foreign oil compound in Iraq’s Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US }}</ref> Artêşa Îranê bi dronekê êrîşî tankera petrolê ya bi ala Maltayê Prima kiriye. NDTV ragihandiye ku piştî hefteyekê şer, dibe ku tenê nêzîkî hezar mûşekên balîstîk li Îranê bimînin. === 8ê adarê === Di 8ê adarê de kurê Xameneyî ya duyem Mocteba, wekê rêberê nû yê Îranê hatiye hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Treisman |pêşnav=Rachel |tarîx=2026-03-09 |sernav=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Êrîşên esmanî yên Îsraîlê ji bo cara yekem li ser dezgehên petrolê yên Îranê daye ku di encamê de çar kes hatin kuştin û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li dijî van êrîşên li ser dezgehên petrolê nerazîbûna nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/08/us-dismayed-israel-iran-fuel-strikes |sernav=Scoop: U.S. dismayed by Israel's Iran fuel strikes, sources say |malper=Axios |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Caputo |pêşnav=Barak Ravid,Marc }}</ref> Êrîşên li ser depoyên sotemeniyê yên nêzîkî Tehranê bûye sedema rijandina petrolê û "çemê agir" ên li kolanên derdorê û bajar di nav ewrek dûyê reş ê gurr de maye û bûye sedema barana reş a asîdî ya jehrîn ku li derdorê deverê bariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/world/middle-east/iran-war-oil-depot-strikes-videos-black-rain-us-israel-air-strikes-article-153787160 |sernav='River of Fire' in Tehran: Videos Show Israeli Strikes Hit Iran Fuel Depots, Trigger Black Rain |malper=Times Now |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Rayedarên Îranê ji welatiyan xwestine ku li malê bimînin, li derve bi rûpoşan bigerin, xwarin û sotemeniyê bi kêmanî bikar bînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |tarîx=2026-03-08 |sernav=‘Dark, like our future’: Iranians describe scenes of catastrophe after Tehran’s oil depots bombed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/dark-like-our-future-iranians-describe-scenes-of-catastrophe-after-tehrans-oil-depots-bombed |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Wezareta berevaniya Keyaniya Yekbûyî piştrast kiriye ku hêzên wan droneke îranî ku ber bi Iraqê ve diçû, asteng kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |sernav=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |malper=The Independent |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Her wiha, wezaretê niyeta xwe ya şandina helîkoptereke Merlîn ji bo herêmê diyar kiriye ku di demên pêşin de alîkariya tespîtkirina gefên hewayî bike. Li gorî Heyva Sor a Îranê ji destpêka şer ve bi tevahî 65 dibistan û 32 navendên bijîşkî (wek nexweşxane û dermanxane) bûne hedef û zêdetirî 10.000 deverên sivîlan ji ber êrîşan zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |sernav=Iran war updates: New supreme leader named; 2 killed in Saudi Arabia strike |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kelliher |pêşnav=Ted Regencia,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Caolán Magee,Fiona }}</ref> === 9ê adarê === [[NATO]]yê rêgirtina li duyem ê mûşeka balîstîk a li ser qada hewayî ya [[Bakurê Kurdistanê]] piştrast kiriye ku mûşekê li ser esmanê Dîlok a Bakurê Kurdistanê, li nêzîkî [[Dîlok]]ê hatiye têk têk birin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-09 |sernav=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired towards Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Straits Times |ziman=en |issn=0585-3923 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |sernav=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |malper=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Donald Trump piştî axavtina bi serokê Rûsyayê Vladimir Putin re îdîa kiriye ku "şer pir temam e, hema bêje temam bûye" û gotiye "me di gelek waran de şer qezenc kiriye."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/09/trump-iran-war-end.html |sernav=Trump says Iran war will end 'very soon,' predicts lower oil prices |malper=CNBC |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Mangan |pêşnav=Dan }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Trew |pêşnav=Bel |tarîx=2026-03-13 |sernav=Iran-US war latest: US confirms troops killed in Iraq plane crash as explosion hits Tehran demonstration |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-war-live-updates-trump-israel-oil-iraq-b2937707.html |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Independent |ziman=en }}</ref> Trump piştre di civîneke çapemeniyê ya ku di heman rojê hatiye lidarxistin de ji hinek şîroveyên xwe vegeriya û piştgirî da wezîrê berevaniyê Pete Hegseth dema ku gotibû ku şer tenê "destpêka avakirina welatekî nû" ye û ew ê "zû" biqede.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cameron |pêşnav=Chris |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Boxerman |pêşnav3=Aaron |paşnav4=Troianovski |pêşnav4=Anton |paşnav5=Pérez-Peña |pêşnav5=Richard |tarîx=2026-03-09 |sernav=After Global Economy Shudders, Trump Zigzags on Whether War Is Nearing End |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/10/world/iran-war-trump-us-israel |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Lêbelê Trump her wiha gotiye ku Amerîka dê di roja sêşemê de êrîşa "roja herî dijwar" pêk bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/us-israel-war-with-iran-updates-oil-price-trump/live-76284477 |sernav=Iran war: Tuesday to be 'most intense day' of US strikes |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 12 bombebaranên B1-B gihîştine baregehên li Ewropayê. 5 ji wan li baregeha Hêza Hewayî ya Qraliyetê ya Fairfordê li Keyaniya Yekbûyî daketin û tevlî sê bombebaranên B-52 bûne, di heman demê de jî 3 B1-B yên din jî ber bi Baregeha Hewayî ya Ramsteinê li Almanya ve hatine şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.airandspaceforces.com/b-1s-b-52s-bombers-europe-iran-epic-fury/ |sernav=B-1s and B-52s Bombers Pour into Europe for Ops Against Iran |malper=Air & Space Forces Magazine |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=South |pêşnav=Todd }}</ref> === 10ê adarê === Di şeva 9 û 10ê adara 2026an de, bombebaranên li ser Tehranê bi girîngî zêde bûye. Rêzeke teqîn bajarê Tehranê, bi taybetî li beşên rojhilat, rojava û başûrê bajêr ku dengê çend teqînên bihêz bi rêzê ve hatiye bihîstin. Herwiha li Kerecê ku bajarekî mezin ê li bakurê rojavayê Tehranê ye, teqînên mezin hatine ragihandin ku li wir çend teqîn li herêmên pîşesaziyê hatine ragihandin. Li bakurê rojavayê welat, li bajarê Tebrîzê jî dengê teqînan hatiye. Rayedarên îranî tavilê asta zirarê li van bajaran eşkere nekirine lê çend çavkaniyên herêmî ragihandine ku êrîşên ku tesîsên lojîstîk û pîşesaziyê hedef digirin hatine kirin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://aje.news/a49wlz?update=4382851 |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Li başûrê rojhilatê welêt, balafirgeha Kermanê jî rastî êrîşan hatiye. Li gorî rayedarên herêmî yên ku ji aliyê medyaya Îranê ve hatine parvekirin, gelek avahiyên balafirgehê zirar dîtine. Herwiha êrîşên li bajarê Îsfahanê jî hatine berdewam kirin ku Qesra dîrokî ya kevnar a Chehel Sohoun, ku di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê de ye, piştî bombebaranê zirareke mezin dîtiye. Êrîşê ji ber nêzîkbûna bajêr ji bo çend tesîsên nukleerî yên hesas bûye sedema fikarên cidî.<ref name=":10" /> Li deryayê hêzên amerîkî operasyonên xwe yên li dijî şiyanên deryayî yên Îran a li Kendava Farsê berdewam kiriye. Di civîneke çapemeniya li Washingtonê, serkêşê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine diyar kiriye ku hêzên amerîkî keştîyên îranî yên ku beşdarî operasyonên danîna mayinên deryayî bûne, hedef girtine. Li gorî wî, ji destpêka şer ve zêdetirî pêncî keştîyên îranî hatine bin av kirin an jî hatine rûxandin.<ref name=":10" /> Li bajarê Manamayê ku paytexta Behreynê ye, bi êrîşeke dronî birca Millennium li navçeya Seefê hatiye hedef girtin. Navendên pargîdaniyên telekomunîkasyonê Clarent ku li qata 11em a avahiyê bû, piştî teqînê zirarên mezin dîtiye. Her wiha wezareta karên hundir a Behrêynê piştrast kiriye ku êrîşeke cuda li dijî avahiyeke niştecihbûnê li bajêr pêk hatiye jinek jiyana xwe jidest daye û çend kesên din birîndar bûye. Rayedaran êrîş wekê "êrîşek eşkere" ya ku sivîlan hedef digire wesif kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-war-targets-map-numbers/ |sernav=Map and chart track the latest U.S. and Iranian war targets - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en-US }}</ref> Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, rafineriya Ruwais ku yek ji mezintirîn rafineriyên petrolê ya cîhanê ye, piştî êrîşeke bi dronan ku herêma pîşesaziyê ya Ruwais li mîrgeha Ebû Dabî bûye armanca êrîşên Îranê, hilberîna neftê bi demkî sekiniye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/10/woman-killed-in-bahrain-as-other-gulf-states-intercept-iranian-missiles |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Li Erebistana Siûdî dronek li taxeke niştecihbûnê ya bajarê Ez Zulfî yê li parêzgeha Riyadê ketiye xwarê. Rayedarên Siûdî ragihandine ku di bûyerê de ziyana madî çêbûye lê ti kes nemiriye.<ref name=":11" /> Demek kurt piştî ku artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan avêtina mûşekan ji Îranê tesbît kiriye, li Îsraêlê, çend êrîşên mûşekan li herêma Beyt Şemeş a li navenda welêt hatin ragihandin. Tîmên rizgarkirinê ji bo nirxandina rewşê şandin cihê bûyerê, lê di cih de ti birîndar nehatin ragihandin. Li gorî wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê, di 24 saetên borî de 191 kes, hem sivîl û hem jî personelên leşkerî, ji ber pevçûnê rakirine nexweşxaneyê. Ji destpêka şer ve 2 hezar û 339 birîndar li nexweşxaneyên Îsraêlê hatine derman kirin. Li gorî agahiyên herî dawî yên heta 10ê adarê, 95 kes li nexweşxaneyan mane ku 11 ji wan rewşa wan giran e. Di heman demê de, di êrîşeke mûşekî ya Îranê de li ser bajarê Yehudê li navenda Îsraêlê kesek jiyana xwe jidest daye û du kes jî birîndar bûne. === 11ê adarê === Di roja 11ê adarê de hêza hevbeş a Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li seranserê axa Îranê beberdewam kirine ku ev êrîş li hemberî qereqolên polîsan li parêzgehên [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Tehran]] û her wiha navendeke Besîcê li Tehranê û baregehên Besîcê Îmam Riza li Îsfehanê pêk hatine. Her wiha baregeha 7em a hêzên hewayî jî hatine hedefgirtin. Li Bender Ebasê, li parêzgeha Hormozgan, dezgehên medyayî yên li dijî rejîmê nûçeyên rûxandina radareke Îranê ragihandine. Li parêzgeha Xuzistanê, rafineriya Abadanê rastî lêdanekê hatiye ku êrîş yek sedemên krîza enerjiyê ye ku qutbûnên rojane yên elektrîka li seranserê Îranê girantir kiriye. Fermandariya Amerîkayê ragihandiye ku ji destpêka şer ve wan li Îranê zêdetirî 5.500 hedefan xistiye û diyar kiriye ku li ser beşên mezin ên axa Îranê serdestiya wan ê hewayî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.france24.com/fr/moyen-orient/20260311-en-direct-guerre-au-moyen-orient-iran-revendique-frappes-grande-ampleur-israel-etats-unis-golfe-petrole |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Di heman rojê de hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li avahiya Bank Sepah li Tehranê xistiye ku di encamê de avahî hilweşiyaye û xizmetguzariyên serhêl û yên rûbirû hatiye rawestandin. Ev bankeya ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye hilweşandin, berpirsiyarê dayîna mûçeyên karmendên Pasdarên Şoreşê û artêşa birêkûpêk a Îranê bû. Li gorî medyaya herêmî karmendên ku ji bo amadekirina mûçeyên mehê di şifta şevê ya awarte de dixebitîn, hatine kuştin. Xizmetên Banka Melli ku saziyeke din a bi rejîmê ve girêdayî ye, çend roj in hatine astengkirin. Di bersivê de, baregeha Xetam el-Enbiya ragihandiye ku navendên aborî û bankên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ve girêdayî yên li herêmê niha hedefên wan ên rewa ne û bang li sivîlan kiriye ku ji ber êrîşên Dewletên Yekbûyî di nav kîlometreyekê de nêzîkî saziyên bankayên Îranê nebin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498593/larmee-iranienne-dit-vouloir-desormais-frapper-des-cibles-economiques-dans-la-region.html |sernav=L'armée iranienne dit vouloir désormais frapper « les centres économiques et les banques » dans la région |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Li Erebistana Siûdî Îran êrîşên dubare li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê ya padîşahiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniyê ragihandiye ku wan heft dronên ku ber bi zeviya petrolê ya Şeybe ya mezin li rojhilatê welêt ve diçûn asteng kirine ku ji aliyê Aramco ve dihatin xebitandin û ji destpêka şer ve çend caran hatiye hedefgirtin. Şeş mûşekên balîstîk ên ku baregeha hewayî ya prens Siltan ku leşkerên amerîkî li nêzîkî Riyadê lê dimînin, hatine hedef digirtin, hatine têkbirin, her wiha pênc dron li herêma El Xerj û du dronên din jî li nêzîkî Hafar El Batîn, li ser sinorê Kuweytê hatine têk birin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/11/iran-fires-missiles-drones-at-gulf-nations-as-ship-hit-in-strait-of-hormuz |sernav=Iran fires missiles, drones at Gulf nations as ship hit in Strait of Hormuz |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> Hêzên Îranê pêlek li dijî Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî pêlek nû yê êrîşan daye destpêkirin ku tê de dron û mûşek hatine bikaranîn. Du dron li nêzî Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê ketin xwarê û di encamê de çar kes birîndar bûn ku di nav de du welatiyên ganayî, yek bangladeşî û welatiyekî hindî di nav de hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498577/des-drones-tombes-pres-de-laeroport-de-dubai-quatre-blesses-autorites.html |sernav=Des drones tombés près de l'aéroport de Dubaï, quatre blessés |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Li Qeterê piştê ku li Dohayê dengê teqînan hatiye bihîstin ku hatiye ragihandin ku êrîşeke mûşekî hatiye têkbirin.<ref name=":12"/> Li Kuweytê, Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya avêtina du mûşekan li baregeha amerîkî ya Kampa Arifjan, li başûrê bajarê Kuweytê ku baregeha pêşeng a pêkhateya bejayî ya CENTCOMê lê ye, girtiye ser xwe. Di heman rojê de artêşa Kuweytê bêbandorkirina heşt dronan ragihandiye. Li Omanê balafirên bêmirov ên îranî li bendera Salalahê xistine û tankên sotemeniyê hatine armanc girtin. Her çend ti qurbanî nehatine ragihandin jî, xebatên li benderê hatine rawestandin. Di encamê de li wir agirêkî mezin derketiye û di tevahiya êvarê de gurtir bûye û beşek mezin ji benderê şewitandiye.<ref>{{Jêder |sernav=Des réservoirs de carburant touchés par une frappe de drones à Oman |tarîx=2026-03-11 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-des-reservoirs-de-carburant-touches-par-une-frappe-de-drones-a-oman_VN-202603110647.html |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Îranê li Tengava Hurmizê û li Kendava Erebî, êrîşên xwe yên li dijî keştîyên bazirganî zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/attacks-strait-hormuz-intensify-iran-targeted-commercial-ships/story?id=130962627 |sernav=Tensions continue to escalate in the Strait of Hormuz as 3 commercial ships attacked |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Di heman rojê de êrîşên Îranê û êrîşên komên girêdayî Îranê ku di nav axa Iraqê de ne li hemberî [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Îran li Başûrê Kurdistanê êrîşî wergehên kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] kirine. Heşt balafirên bêpîlot ên ku di du pêlan de hatin avêtin baregeha partiya Komala li herêma Zirgiwezala, nêzîkî [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] bûye armanca êrîşên Îranê û di encamê de pêşmergeyek jiyana xwe jidest daye û du peşmerge jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130320264 |sernav=Kî ji kû derê bi kîjan dronan êrişî Herêma Kurdistanê dike? |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en }}</ref> === 12ê adarê === ==== Êrîşên li ser Îranê ==== Di roja 12 adarê de hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe yên li seranserê axa Îranê bi awayekî berbiçav zêde kiriye û ji destpêka şer ve hejmara xalên ku hatine hedefgirtin gihîştiye nêzîkî 6.000an. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan kompleksa Taleghan, ku li Parçînê li başûrê rojhilatê Tehranê ye, bombebaran kiriye ku ew wekê tesîseke stratejîk ji aliyê rejîmê ve hatiye bikaranîn ku şiyanên girîng ji bo çêkirina çekên nukleerî pêş bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-war-us-israel-gulf-allies-strait-of-hormuz-attacks-oil-prices-stocks/ |sernav=Iran war paralyzes oil trade, U.S. military plane crashes in Iraq |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |paşnav4= |paşnav5= |pêşnav5= |paşnav6= |pêşnav6= |paşnav7= |pêşnav7= }}</ref> Her wiha êrîş bi awayekê sîstematîk xalên kontrolê yên milîsên paramîlîter ên Besîcê li seranserê Tehranê hatiye pêk anîn ku artêşa Îsraêlê dibêje wan li gelek deverên Tehranê xalên leşkerî danîne ku şêniyên bajêr de tirsê çêkirine. Di heman demê de UNHCR radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve 3,2 milyon îranî li hundirê welat koçber bûne, ku ev hejmar di navbera 600.000 û milyonek malbatan de ye ku piraniya wan ji Tehran û deverên mezin ên bajarî reviyan ku li bakurê welat û deverên gundewarî penageh bibînin û di heman demê de Neteweyên Yekbûyî diyar kiriye ku ew texmîn dikin ku ev koçberiya berdewam zêde bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/fr/actualites/communiques-de-presse/jusqua-3-2-millions-diraniens-temporairement-deplaces-dans-leur |sernav=Jusqu'à 3,2 millions d'Iraniens temporairement déplacés dans leur pays alors que le conflit s'intensifie |malper=HCR |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr |paşnav=Ito |pêşnav=Par Ayaki }}</ref> Di warê siyasî de rêberê bilind ê nû yê Îranê Mucteba Xameneyî peyama xwe ya yekem ê piştî erkdarkirina xwe bi daxuyaniyekê ku li ser televîzyona dewletê ya Îranê hatiye xwendin lê di weşanê de deng û dîmenên Mucteba Xameneyî nehatiye parvekirin. Mucteba Xameneyî di vê peyamê de bi tundî soza tolhildanê li dijî Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ji bo wêrankirina çêbûyî daye ku daxwaz dike ku Tengava Hurmizê girtî bimîne û diyar kiriye ku hemî baregehên amerîkî yên li herêmê ji bo wî hedef in. Balyozê Îranê li Nîkosyayê piştrast kiriye ku ew di êrîşa ku bavê wî tê de hatiye kuştin de birîndar bûye û ragihandiye ku ew ji ling, dest û milê xwe birîndar bûye û di heman demê de şêwirmendekî hikûmetê bi eşkereyî piştrast kiriye ku ew sax û tenduristiya wî baş e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/nous-nous-vengerons-le-nouveau-guide-supreme-iranien-mojtaba-khamenei-sort-du-silence-dans-un-message-lu-a-la-television_AP-202603120568.html |sernav="Nous nous vengerons": le nouveau guide suprême iranien Mojtaba Khamenei sort du silence dans un message lu à la télévision |malper=BFM |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Di 12 adarê de êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî Îran êrîşên li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniya siudî têkbirina çend balafirên bêpîlot ên ku bîrên petrolên mezin ên li Şeybe hedef digirtin ku ji destpêka şer ve gelek caran hatibû hedefgirtin û her wiha têkbirina dronek ku bi awayekî xeternak nêzîkî navçeyek Riyadê dibû ku balyozxaneyên biyanî lê ne, ragihandiye ku vê yekê berfirehbûna hedefên Îranê ber bi deverên dîplomatîk ve nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/12/saudi-defense-ministry-says-intercepted-drones-headed-to-shaybah-oil-field |sernav=Saudi Arabia intercepts 24 drones targeting Eastern Province and Shaybah oil field |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî, piştî lêdaneke rasterast ji aliyê droneke Îranê ve, li avahiya bilind ê bi navê Harbour Creek li Dubaiyê agir derketiye û di heman demê de bermahiyên droneke din jî li nêzîkî navçeya darayî ya Dubaiyê ku yek ji navendên aborî yên herî girîng ên herêmê ye, ketiye xwarê. Keştiyeke neftê jî 65 kîlometre li bakurê Jebel Elî ji aliyê guleyeke nenas ve hatiye lêdan ku bûye sedema agireke piçûk ê li ser keştiyê ku zû hatiye kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/dubaibased-dp-world-says-jebel-ali-port-fully-operational-inbound-vessel-traffic-reduced |sernav=Dubai-based DP World says Jebel Ali port fully operational, inbound vessel traffic reduced |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Kuweytê droneke îranî rasterast li avahiyek niştecihbûnê li başûrê welêt xistiye ku di encamê de du sivîl birîndar bûn û agir bi avahiyê ketiye ku ji aliyê agirkujan ve bi lez û bez hate kontrolkirin. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye lêdan ku ziyanên madî yên girîng li binesaziyê çêbûne lê di vê êrişê de ti qurbanî çênebûne. Wezareta berevaniya Kuweytê ragihandiye ku çend dronên din berî ku bigihîjin hedefên xwe hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/kuwait-international-airport-targeted-by-drones-causing-material-damage-only- |sernav=Kuwait International Airport targeted by drones, causing material damage only |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Behrêynê balafirên bêmirov ên Îranê li depoyên hîdrokarbonên li parêzgeha Muharraqê dixin û di encamê de agirê mezin û dijwar derketiye holê ku ji dûr ve hatiye dîtin. Wezareta karên hundir bi lezgînî bang li şêniyên bajarokên nêzîk ên wekê Hidd, Arad, Qelalî û Samahîc kiriye ku ji ber dûyê jehrîn a qalind a ku ji cihê şewatê derdikeve, li hundir bimînin û pencere û deriyên hewakirinê bi hişkî bigirin. Di dawiya rojê de agir hatiye kontrolkirin ku ev yek rê da rayedaran ku qedexeyên li ser şêniyên deverê hatibûn ferzkirin, rakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c743gpd9z72o |sernav=Iran steps up attacks on energy targets as tankers hit |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-GB }}</ref> Li Tengava Hurmizê û Kendava Farsê, rewşa deryayî bi awayekî metirsîdara berdewam xirabtir bûye. Sê deryavanên keştiya barkêş a teylandî Mayuree Naree ku roja berê ji aliyê keştiyeke şer ê Îranê ve ku ji dûr ve tê xebitandin rastî êrîşê hatine, hê jî winda ne û hatiye bawerkirin ku ev deryavan di odeya motorê ya zirar dîtiye de asê mane. Her çend agir hatiye vemirandin jî, gihîştina keştiyê hê jî ne gengaz e. Bîst endamên din ên tîma deryavan ku hemî hemwelatiyê teylandî bûn, bi ewlehî gihiştine Omanê. ==== Êrîşên li dîjî Başûrê Kurdistanê ==== Li [[Başûrê Kurdistanê]], li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] baregeheke leşkerî ya Îtalyayê rastî êrîşan hatiye. Mûşekek rasterast li baregeha leşkerên îtalî dikeve lê ji ber ku berê ev baregeh hatibû valakirin ti qurbanî çênebûye. Wezîrê berevaniya Îtalyayê Guido Crosetto êrîş piştrast kiriye û vegerandina 141 leşkerên îtalî yên ku hê jî li baregehê ne ragihandiye ku vekişîneke ku ji ber sedemên ewlehiyê beriya bûyerê hatibû plankirin, 102 leşker berê vegeriyabûn Îtalyayê û nêzîkî çil leşkerên din jî li Urdunê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilmessaggero.it/schede/erbil_base_militare_italiana_dove_si_trova_quanti_soldati_ci_sono-9411572.html |sernav=Erbil, la base militare italiana nella zona a rischio: dove si trova, quanti soldati italiani ci sono e chi è il comandante |malper=www.ilmessaggero.it |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=it }}</ref> Di heman rojê de baregeha hevbeş a fransî-kurdî ya Mala Qara, ku bi qasî 40 kîlometreyan li başûrê rojavayê Hewlêrê ye, di şeva 12-13ê adarê de rastî êrîşeke du dronan hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gouv.fr/terre/actualites/deces-ladjudant-chef-arnaud-frion-operation-exterieure-irak |sernav=Décès de l’adjudant-chef Arnaud Frion en opération extérieure en Irak {{!}} Ministère des Armées et des Anciens combattants |malper=www.defense.gouv.fr |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> Efserê erkan Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê Varces, Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye. Ew yekem leşkerê Fransayê ye piştê demek dirêj li heremê jiyana xwe jidest dide. Serokkomarê Fransayê Emmanuel Macron saet di 1:37ê (dema herêmî) sibehê de mirina fermandarê fransî ragihandiye û diyar kiriye ku hebûna wan ê li heremê di çarçoveya têkoşîna li dijî terorîzma DAÎŞÊ de ji sala 2015an vir ve ye û diyar kiriye ku şerê li Îranê nikare êrîşên bi vî rengî rewa bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/monde/iran/guerre-entre-les-etats-unis-israel-et-l-iran/mort-d-un-soldat-francais-au-moyen-orient-qui-etait-l-adjudant-chef-arnaud-frion-mort-lors-d-une-attaque-de-drone-dans-le-kurdistan-irakien_7865429.html |sernav=Qui était l'adjudant-chef Arnaud Frion, mort lors d'une attaque de drone dans le Kurdistan irakien ? |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr-FR }}</ref> === 13ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di roja 13ê adarê de êrîşên Îsraêl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîşên xwe yên li ser Îranê bi awayekî berbiçav zêde kirine û li gorî raporên ajansan ji destpêka şer û pevçûnan vir ve hejmara xalên ku hatine lêxistin gihiştiye 15.000an. Di şeva 12-13ê adarê de artêşa Îsraêlê li parêzgeha Xuzistanê êrîşî çend cihên ewlehiyê yên navxweyî kiriye ku di nav wan de baregeha polîsên li parêzgeha Ehwazê, baregeha hêzên bejayî yên mihafizên şoreşê ya li heman bajarî û tugaya zirxî ya 292em a artêşa birêkûpêk a li Dezfulê hebûn. Li gorî nirxandinên Amerîkayê, hevpeymaniyê heta 13ê adarê ji sedî 60 heta 80ê fuzeyên Îranê û heta ji sedî 80ê pergala parastina hewayî ya Îranê ji holê rakirine. Tesîseke çêkirin û depokirina mûşekên balîstîk ên bin erdê li Şîrazê, parêzgeha Farsê û her wiha cihekî mûşekan ku li Borazcan a li parêzgeha Buşehrê û herêma pîşesaziyê ya Hacîabadê li Arakê, parêzgeha Markazî, ku pargîdaniyên bi bernameya nukleerî ya Îranê ve girêdayî ne, hatine bombebarankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/13/trump-says-us-obliterated-military-targets-on-irans-kharg-island-but-didnt-wipe-out-oil-infrastructure.html |sernav=Iran threatens to retaliate against neighbors; Trump urges countries to assist in securing Strait of Hormuz |malper=CNBC |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Cullen |pêşnav=Sam Meredith,Darla Mercado, CFP®,Terri }}</ref> Donald Trump bi xwe radigihandiye ku wî fermana yek ji êrîşên esmanî yên herî bihêz ên dîroka Rojhilata Navîn li dijî girava Xarkê daye ku bi qasî ji %90 ê ji petrola hinardekirî ya Îranê ji wir derbas dibe. Careke din dîsa Trump zelal kiriye ku wî biryar daye ku binesaziya petrolê ya giravê biparêze, di heman demê de gef xwar ku ger Îran rê li ber veguhestina petrolê li Tengava Hurmuz bigire, ew ê giravê hilweşîne. Wî her wiha îdia kiriye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dê di hefteya bê de li Îranê pir bi tundî êrîş bike, ev yek nîşan dide ku dawiya pevçûnê nêzîk nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/amerique-nord/etats-unis/donald-trump-annonce-que-l-armee-americaine-a-mene-l-un-des-raids-aeriens-les-plus-puissants-de-l-histoire-du-moyen-orient-sur-l-ile-de-kharg-en-iran_AV-202603130962.html |sernav=Donald Trump annonce que l'armée américaine "a mené l'un des raids aériens les plus puissants de l'histoire du Moyen-Orient" sur l'île de Kharg en Iran |malper=BFM |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> Li navenda Tehranê, li nêzîkî şahiyeke ku ji bo roja cîhanê ya Qudsê teqîn çêbûne û herî kêm kesek jiyana xwe jidest daye. Artêşa Îsraîlê serê sibeha 13ê adarê ji welatiyên Îranê xwestibû ku ji du deverên li navenda paytextê ya nêzîkî cihê merasîma leşkerî ku gelek serokên payebilind ên Îranê ku di nav wan de serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan û rêveberê ewlehiyê Elî Larîcanî jî hebûn, vala bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/explosions-near-tehran-al-quds-day-march-in-solidarity-with-palestinians |sernav=Al-Quds Day rally in Tehran draws thousands despite US-Israeli attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Li Erebistana Siûdî wezareta parastinê têk birina deh dronan ku li ser herêma rojhilatê Erebistanê difiriyan ragihandiye û piştre 28 dronên din ên ku di pêla duyem a êrîşan de ketine qada hewayî ya Siûdî jî hatine têk birin. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî avahiyek li navenda darayî ya navneteweyî ya Dubayê bi ketina bermahiyên droneke li avahiyê dikeve ku zirar daye rûyê avahiyê lê ti birîndarî çênebû. Ev bûyer di demekê de qewimî ku pargîdaniyên navneteweyî yên mezin ên ku di nav de Citi, Deloitte û PwC jî hebûn, ji ber gefên Îranê ya li dijî navendên aborî û darayî yên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ve girêdayî, ofîsên xwe ji DIFC yê vala kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nypost.com/2026/03/13/world-news/international-financial-centre-in-dubai-hit-by-kamikaze-drone/ |sernav=International Financial Centre in Dubai hit by kamikaze drone {{!}} New York Post |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}</ref> Li Omanê du karkerên biyanî dema ku dronek li herêma pîşesaziyê ya El-Awahi li parêzgeha Sohar a bakurê Omanê ketiye xwarê, hatine kuştin û çend kesên din jî birîndar dibin. Droneke din li deverek vekirî bêyî ku ti qurbanî çêbibin ketiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/iran-war-what-is-happening-on-day-14-of-us-israel-attacks |sernav=Iran war: What is happening on day 14 of US-Israel attacks? |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Melimopoulos |pêşnav=Elizabeth }}</ref> Li Tengava Hurmizê Îran trafîka deryayî bi tevayî asteng kiriye. Serokê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine qebûl kiriye ku tengav ji aliyê taktîkî ve hawîrdorek tevlihev pêşkêş dike û bi awayekî neyekser qebûl dike ku di demek kurt de pêşîgirtina li êrîşên Îranê li wir ne mimkûn e. Wezîrê enerjiyê ya Amerîkayê wisa difikire ku heta dawiya mehê eskortên tankeran werin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-hegseth-caine-update-pentagon/ |sernav=Hegseth says there's "no clear evidence" Iran is placing new mines in Strait of Hormuz - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav=Watson |pêşnav=Eleanor }}</ref> Li Îsraîlê, Îran di nav rojê de pênc mûşekên din ên balîstîk avêtiye. Mûşekek li Zerzîrê, rojhilatê Heyfayê, ketiye ku di encamê de bi dehan kes birîndar bûne û zirarên mezin daye malên derdorê. Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya êrîşan girtiye ser xwe ku diyar kiriye ku wan avêtina mûşekên Xeybar Şekan bi Hizbullahê re koordîne kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taber |pêşnav=D |tarîx=1994-10-10 |sernav=Diastereoselectivity in uncatalyzed intramolecular C_H insertion by an alkylidene carbene |url=https://doi.org/10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |kovar=Tetrahedron Letters |cild=35 |hejmar=41 |rr=7909–7910 |doi=10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |issn=0040-4039 }}</ref> Li eniya leşkerî ya amerîkî dema ku balafir li rojavayê Iraqê ketiye xwarê, tevahiya tîma balafireke tanker a KC-135 ku ji şeş leşkeran pêk hatiye, jiyana xwe jidest dane. Di derbarê bûyerê de CENTCOMê diyar kiriye ku bûyer ne ji ber agirê dijmin an dostane çêbûye û balafireke duyem a têkildar bi ewlehî daketiye. Ev çarem balafireke leşkerî ya amerîkî ye ku ji destpêka şer ve dikeve xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-kc-135-us-plane-crash-iraq-crew-deaths-confirmed/ |sernav=All 6 crew members killed in crash of American KC-135 refueling aircraft in Iraq, U.S. military confirms - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}</ref> === 14ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li ser axa Îranê beberdewam kirine ku artêşa Îsraêlê ragihadiye ku wan navenda lêkolînê ya sereke ya Ajansa Fezayê ya Îranê armanc girtine ku ew wekê laboratuarên stratejîk ên ku ji bo pêşxistina peykên leşkerî, berhevkirina îstîxbaratê û rêberiya êrîşên li ser xalên li seranserê Rojhilata Navîn têne bikar anîn û her wiha kargehekê ji bo hilberîna pergalên parastina hewayî jî di nav de bû.<ref>{{Jêder |sernav=Guerre au Moyen-Orient: l’armée israélienne frappe le principal centre de recherche de l’Agence spatiale iranienne |tarîx=2026-03-14 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-guerre-au-moyen-orient-l-armee-israelienne-frappe-le-principal-centre-de-recherche-de-l-agence-spatiale-iranienne_VN-202603140281.html |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}</ref> Li gorî ajansa nûçeyan a farsê di êrîşa mûşekî ya Îsraîl û Amerîkayê ya li ser herêmeke pîşesaziyê ya li Îsfehanê de 15 kes mirine. Di warê mîrasê de, Wezareta Mîrasa Çandî ya Îranê radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve di bombebaranan de herî kêm 56 muzexane û cihên dîrokî li seranserê welst zirar dîtine. Di nav cihên ku ji ber êrîşan bi bandor bûye de Qesra Golestan a li Tehranê ku Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û yek ji kevintirîn abîdeyên paytexta Îranê ye.û Meydana Neqşî-Cehan li Îsfehanê ku gewhereke mîmarî ya sedsala 17an e di nav de hebûn. Parêzgeha Tehranê herî zêde ji ber êrîşan bi bandor bûye ku 19 abîdeyên dîrokê zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/culture/patrimoine/en-iran-au-moins-56-musees-et-sites-historiques-ont-ete-endommages-selon-le-ministere-du-patrimoine-culturel_7868015.html |sernav=En Iran, au moins 56 musées et sites historiques ont été endommagés selon le ministère du Patrimoine culturel |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Hêzên îranî pêlên nû yên êrîşan li dijî Erebistana Siûdî dane destpêkirin. Wezareta berevaniya Siudî ragihandiye ku şeş mûşekên balîstîk ên ku ber bi parêzgeha Xercê ve hatine avêtin hatine têkbirin û her wiha deh dronên ku li ser herêma rojhilatê welêt difiriyan hatine rûxandin û piştre 28 dronên din ên ku derbasî qada hewayî bûne hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/14/iran-continues-intensified-attacks-across-gulf-in-us-israel-war-fallout |sernav=Iran continues intensified attacks across Gulf in US-Israeli war fallout |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> Her çiqas Donald Trump zirarê kêm dîtiye û diyar kiriye ku çar ji pênc balafirên ku lê ketine, jixwe vegeriyane xizmetê, li gorî Wall Street Journal, balafirên tanker ên amerîkî KC-135 ku li baregeheke Siûdî bi cih bibûn, di êrîşa Îranê de zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/five-air-force-refueling-planes-hit-in-iranian-strike-on-saudi-arabia-wHYFMW2YG3p0rwH3HaGU |sernav=Five Air Force Refueling Planes Hit in Iranian Strike on Saudi Arabia |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî piştî ku bermahiyên droneke Îranê ya têkbirî li tesîsan ketiye, li navenda petrolê ya Fuceyrayê ku bendergeheke stratejîk û termînala hinardekirina petrola xam e û rojane bi qasî milyonek bermîl petrola îmaratê derbas dibe, agireke mezin derketiye. Di êrîşên berdewam de welatiyekî urdunî bi sivikî birîndar bûye û hinek xebatên barkirina petrolê hatine sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/u-a-e-says-one-injured-at-fujairah-oil-industry-zone-epFN2fUiQ73DfB8YN47F |sernav=U.A.E. Says One Injured at Fujairah Oil Industry Zone |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Kuweytê du dron li baregeha hewayî ya Ehmed El-Cabirê ku li nêzîkî kampa Arifjanê ye ku navenda fermandariya pêşverû ya CENTCOMê lê ye, xistine, sê leşkerên kuweytî bi sivikî birîndar bûne û ziyana milkî çêbûne. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye armanc girtin ku zirar daye pergala radarê lê ti qurbanî çênebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/VnOHZwluS01ImfjD06Ay |sernav=Kuwait Says Drones Struck Airport’s Radar System |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Iraqê balyozxaneya amerîkî li Bexdayê ku li herêma kesk a pir ewle ye, di dana sibê de bi êrîşeke dronî hatiye hedefgirtin û dûyê reş ji ser kompleksa dîplomatîk bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/us-embassy-baghdad-hit-missile-drone-iran-war-defense/ |sernav=US embassy in Baghdad hit by missile |malper=POLITICO |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-GB }}</ref> Ji destpêka pevçûnan ve ev êrîşa duyem ê li dîjî balyozxaneyê ye. Çend demjimêran berê, êrîşên hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li navçeya Arasat a Bexdayê êrîşî Keta'ib Hizbullah kirine û du endamên komê hatiye kuştin ku di nav wan de kesayetiyek ku ji hêla çavkaniyên ewlehiyê ve wekê kesek girîng dihat wesifandin. Derengiya êvarê baregeheke leşkerî li Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê ji aliyê komên alîgirê Îranê ve hatiye hedefgirtin ku bû sedema agirê li embar û avahiyên demkî yên li derveyî deverê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/fr/info-en-continu/20260314-irak-attaque-contre-l-ambassade-am%C3%A9ricaine-trois-morts-dans-des-frappes-sur-un-groupe-pro-iran |sernav=Irak: attaque contre l'ambassade américaine, Washington appelle ses citoyens à quitter le pays |malper=France 24 |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}</ref> Donald Trump ji bo Tengava Hurmizê ji Çîn, Fransa, Japon, Koreya Başûr û Keyaniya Yekbûyî xwestiye ku bi koordîne kirina bi Dewletên Yekbûyî re keştiyên şer bişînin ku rê li ber derbasbûna keştiyên neftê vekin û diyar kir ku gelek welat amadekariyê dikin ku vê yekê bikin. Wî ragihand ku hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di demek nêzîk de dest bi hevalrêtiya keştiyên neftê bikin ku bi ewlehî di tengavê re derbas bibin, di heman demê de diyar kir ku bombebarana peravên Îranê û hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di vê navberê de berdewam bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/replay-jt/france-2/20-heures/donald-trump-lance-un-appel-a-d-autres-pays-dont-la-france-a-pour-venir-l-aider-dans-le-detroit-d-ormuz_7868198.html |sernav=Donald Trump lance un appel à d'autres pays, dont la France, pour venir l'aider dans le détroit d’Ormuz |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}</ref> === 15ê adarê === Hatiye ragihandin ku di saetên serê sibê ya 15ê adarê de li derdora Îsfehanê êrîşên esmanî yên dijwar pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159508 |sernav=Heavy pre-dawn airstrikes reported across Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158996 |sernav=Explosions reported in several Iranian cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Di heman rojê de li nêzîkî Şîrazê 20 teqîn hatin bihîstin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152097 |sernav=Message to Iran International reports about 20 explosions near Shiraz |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> û li başûrê Tehranê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158403 |sernav=Video shows heavy explosions across southern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> li baregeha hewayî ya Dezfulê,<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603150042 |sernav=Heavy smoke rises over Dezful air base after explosions |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> li Xumeyn û li Hemedan a Rojhilata Kurdistanê teqînên tund çêbûne.<ref name=":13"/><ref name=":13"/> Di dîmenek ku hate weşandin de hatiye dîtin ku zirara berfireh a êrîşa hewayî ya li ser Bendera Jaskê li parêzgeha Hormozgan nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159291 |sernav=Video shows heavy damage at Jask port in southeastern Iran after US strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Şêniyên li Îranê diyar kirine ku li seranserê welat zêdebûna belavkirina hêzên ewlehiyê zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152170 |sernav=Checkpoints expand as citizens report drones and strikes in several cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Di daxuyaniyekê de ku li ser hesabê X ê ya wezareta berevaniya Îtalyayê hatiye parvekirin, serfermandarê giştî Luciano Portolano gotiye, "vê sibehê, baregeha Elî El Salem a li Kuweytê rastî êrîşeke dronê hatiye. Penageheke ku tê de balafireke ji dûr ve tê kontrolkirin a hêza peywirê ya hewayî ya Îtalyayê hebûn, bûye armanca êrîşan û hatiye hilweşandin." Portolano diyar kiriye ku di bûyerê de ti karmend birîndar nebûne û ti kes rasterast rastî êrîşê nehatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/live/c7vj03n2ym4t |sernav=Rûpela zindî: Di roja 18an a şerê li Rojhilata Navîn de çi diqewime? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=tr }}</ref> === 16ê adarê === Du qatên pêşîn ên Otêla Royal Tulip Al Rasheed li Herêma Kesk a Bexdayê dema ku şandeyeke Yekîtiya Ewropî û Erebistana Siûdî li wir bûn, ji aliyê dronekê ve hatiye armanc girtin. Kesî berpirsiyariya êrîşê negirt ser xwe; lêbelê ji ber ku ew nêzîkî êrîşeke bi heman rengî ya 48 demjimêr berê li dijî balyozxaneya amerîkî ya li Bexdayê bû, guman çêbûye ku ew êrîşeke Îranê be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/16/iran-war-live-tehran-rejects-trump-claim-on-talks-gulf-attacks-continue |sernav=Iran war updates: Trump chastises nations for lack of Hormuz ‘enthusiasm’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Uras |pêşnav=Ted Regencia,Zaid Sabah,Caolán Magee,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Nils Adler,Sarah Haider,Mariamne Everett,Elis Gjevori,Umut }}</ref> === 17ê adarê === Wezîrê berevaniya Îsraêlê, Yisrael Katz ragihandiye ku serokê konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê Elî Larîcanî di êrîşeke artêşa Îsraêlê de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Fabian2026"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/s1t9tkiqwx |sernav=Israel confirms Larijani killed in Tehran safe house, Basij chief also eliminated |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet }}</ref> Rayedarên îranî bêyî ku li ser van îdiayan şîrove bikin, peyameke bi destnivîs belav kirine ku hatiye îdiakirin peyam ji aliyê Larîcanî be hatiye nivîsandin. Hatiye diyarkirin ku ev peyama ku dîroka peyamê rojek berê bû, ji bo bîranîna deryavanên Îranî yên ku di êrîşên Dewletên Yekbûyî de mirine û tê payîn ku merasîmên cenazeyên wan werin lidarxistin, hatiye nivîsandin.<ref name="Fabian2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-17 |sernav=IDF confirms Iran’s ‘de facto leader’ Ali Larijani killed in airstrike overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-irans-de-facto-leader-ali-larijani-killed-in-airstrike-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-18 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşa Îsraîlê di daxuyaniyek fermî de diyar kiriye ku fermandarê Besîcê ya îranî Xulam Riza Silêmanî jî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye û fermandarekî cîhada îslamî ya filistînî jî hatiye armancgirtin.<ref name="Fabian2026" /> === 18ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di roja 18ê adarê de wezîrê îstîxbarata Îranê Îsmaîl Xetîb di êrîşeke esmanî ya Îsraêlê de li Tehranê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tondo |pêşnav=Lorenzo |paşnav2=Christou |pêşnav2=William |tarîx=2026-03-18 |sernav=Israel strikes Iran’s South Pars gasfield hours after forces kill intelligence minister |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/18/iran-intelligence-minister-esmail-khatib-killed-israel-claims |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman rojê de di saetên serê sibê de li Îranê gelek teqîn çêbûne. Cihên ku hatine armanc girtin deverên deryayî û tesîsên sereke yên benderan bûn ku di nav de deverên li dora benderên şehîd Bahonar û şehîd Rajaee, û her wiha cihên li nêzîkî termînalek petrola li Bandar Abbasê hebûn. Li herêma Zeytûn Karmendiyê ya Ehwazê teqînek bihêz çêbûye. Li gorî agahiyan, teqînek serê sibê li Songhor ku bajarekî Rojhilata Kurdistanê nêzîkî sinorê Başûrê Kurdistanê ye çêbûye û teqînek din jî li nêzîkî Kazerunê li başûrê Îranê hatiye bihîstin. Li rojavayê Tehranê, di demek kurt de li Malardê gelek teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603182963 |sernav=Wave of explosions reported across Iran in early morning hours |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Li Fardisê, êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê li ser tesîseke çêkirina helîkopteran li navçeya pîşesazî ya Nazê pêk hatine. Baregeha Artêşa Fath li Kerajê, ofîsên xizmetguzariya civakî yên bajêr, navenda rehabîlîtasyonê ya ji bo kesên astengdar û deverên niştecihbûnê jî rastê êrîşan hatine. Qereqolên polîsan ên li Qom û Bandar Lengehê jî rastî êrîşan hatine. Vîdyoyek nîşan daye ku êrîşa giran di sibeha roja çarşemê de li bakurê Tehranê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603184619 |sernav=Video shows a massive strike on Northern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê gotiye ku wan navendên fermandariya Îranê li Tehranê armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603183242 |sernav=Israel strikes Iranian command centers in Tehran, IDF says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Herwiha navendeke bijîşkî li Tehranê jî hatiye bombebarankirin. Beşek ji qada gazê ya Parsa Başûr a Îranê ji aliyê êrîşên esmanî yên Îsraîlê ve hatine armanc girtin û rafineriyên qada gazê ya li Asaluyeyê jî hatine armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603181952 |sernav=Iran shuts several South Pars gas phases after strike |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/18/israel-strikes-iran-natural-gas-infrastructure |sernav=Israel strikes Iran natural gas facility in coordination with U.S. |malper=Axios |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Êrîşên Îsraîlê herî kêm pênc keştîyên deryayî yên Îranê li Deryaya Xezerê armanc girtine û teqîn li Bendera Anzaliyê hatine bihîstin, trafîka çekan a du alî di navbera Rûsya û Îranê de, bi taybetî alavên dronên Şahedê asteng kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/hkvkxtu9wl |sernav=Israeli Air Force strikes Iranian naval vessels in Caspian Sea for first time |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://maritime-executive.com/article/israel-strikes-iranian-naval-vessels-on-the-caspian-sea |sernav=Israel Strikes Iranian Naval Vessels on the Caspian Sea |malper=The Maritime Executive |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke esmanî li dadgeha li Laristanê pêk hatiye.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603187786 |sernav=Video: Airstrikes hit courthouse in Larestan, southern Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Di 18ê adarê de HRANAyê 79 êrîş û herî kêm 125 qurbanî tomar kiriye.<ref name=":14"/> Li gorî HARNAyê herî kêm 15 sivîl jiyana xwe jidest dane û 105 kes jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Îranê ==== Mûşekên Îranê li bajarê pîşesazî yê Ras Laffan a Qeterê armanc girtine ku di encamê de şewat çêbûne û zirareke mezin gihîşt tesîsa gazê. Qeterê bi qedexekirina ketina wan kesên leşkerî yên balyozxaneya Îranê ji bo axa xwe, bersiv daye Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/18/qatar-says-iran-missile-attack-sparks-fire-causes-damage-at-gas-facility |sernav=Qatar says Iran attack caused significant damage at Ras Laffan gas facility |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Parçeyên mûşekeke Îranê li Balafirgeha Ben Gurion zirar daye sê balafirên taybetên kesane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Wrobel |pêşnav2=Sharon |tarîx=2026-03-18 |sernav=3 private planes at Ben Gurion Airport damaged by debris from Iranian missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/3-private-planes-at-ben-gurion-airport-damaged-by-debris-from-iranian-missile-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Beyt Awwa, Şerîaya Rojava, di êrîşeke mûşekî de sê filistînî jiyana xwe jidest dane û 13 kes birîndar bûne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890479 |sernav=Three Palestinian women killed in West Bank from Iran missile {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> û li Adenimê jî karkerekî biyanî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-02-09 |sernav=New long-range Iranian missile sends signal to Israel |url=https://doi.org/10.1108/oxan-es267236 |kovar=Emerald Expert Briefings |doi=10.1108/oxan-es267236 |issn=2633-304X }}</ref> === 19ê adarê === [[Wêne:Missile interception fragments of an Iranian missile hit Haifa oil refineries in Haifa Bay, March, 19 2026.jpg|thumb|Dîmenek ji roja 19ê adarê ku mûşekeke Îranê li rafineriyên petrolê yên Hayfa li Kendava Hayfayê xistiye]] Di 19ê adarê de balafireke F-35 Lightning II a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber gumanên ku ji aliyê hêzên Îranê ve hatiye xistin, bi awayekî awarte hatiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war |sernav=US F-35 damaged by suspected Iranian fire makes emergency landing, sources say {{!}} CNN Politics |malper=CNN |tarîx=2026-03-19 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en |paşnav=Liebermann |pêşnav=Haley Britzky, Oren }}</ref> Di êrîşa mûşekî ya berfirehtir a Îranê ya li ser herêmê de, wekê tolhildana êrîşên Îsraîlê ya li ser tesîsên gazê yên Parsa Başûr, rafineriyeke petrolê ya li Heyfayê ya girêdayî BAZAN Holdingê hatiye hedefgirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-19 |sernav=Damage at Haifa oil refineries after Iranian missile attack |url=https://www.ynetnews.com/article/h1rmbctqbl |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu di daxuyaniya di derbarê guhertina rejîma li Îranê de gotiye, "Hûn nekarin şoreşekê ji hewayê bikin; divê hêmanek bejayî hebe ku wê bike. Ez ê hemî vebijarkan bi we re parve nekim," bi vî awayî destnîşankiriye ku îhtimala operasyonên sinorkirî yên bejahî hebe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynetnews |tarîx=2026-03-19 |sernav=Netanyahu: 'You can't make a revolution from the air, there are ground options' |url=https://www.ynetnews.com/article/8148y4dvk |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Di 19ê adarê de wekê beşek ji hewildanên xwe yên ji bo vekirina Tengava Hurmizê ji bo veguhestina deryayî ya navneteweyî, Amerîkayê dest bi operasyoneke esmanî yên li dijî keştî û dronanên deryayî yên Îranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-war-planes-and-helicopters-kick-off-battle-to-reopen-hormuz-530cdb78 |sernav=U.S. War Planes and Helicopters Kick Off Battle to Reopen Hormuz |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en-US |paşnav=Gordon |pêşnav=David S. Cloud, Lara Seligman and Michael R. }}</ref> === 20ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Artêşa Îsraêlê li Beyrût,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it is striking Hezbollah targets in Beirut |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-is-striking-hezbollah-targets-in-beirut/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Tehran, Nur û li xalên din ên li navenda Îranê êrîşên hewayî pêk aniye ku artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku di encama êrîşên wan berdevkê pasdarên şoreşê, Elî Mihemed Naînî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says it struck weapon factories in Tehran, ballistic missiles storage sites in central Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-weapon-factories-in-tehran-ballistic-missiles-storage-sites-in-central-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says its striking regime targets in northern Iranian city of Nur |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-striking-regime-targets-in-northern-iranian-city-of-nur/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşê diyar kiriye ku Naînî di nav salan de di warê propagandayê û têkiliyên giştî de di rolên cûrbecûr de xebitiye ku di nav de di du salên dawî de wekê "propagandîstê sereke" yê muhafizên şoreşê xebitiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF confirms killing Iranian Guards spokesman |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-iranian-guards-spokesman/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuştina Naînî berê ji aliyê medyaya dewleta Îranê ve hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-20 |sernav=IRGC spokesman killed in strike, Iran says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-spokesman-killed-in-strike-iran-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî raporên medyaya Îranê, êrîşên hewayî yên hevbeş ên Amerîka û Îsraîlê 16 keştîyên barhilgir ên Îranê li bajarên benderî yên li Kendava Farsê jî hatine rûxandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=US, Israel strike 16 Iranian cargo vessels in port towns: Iran media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-israel-strike-16-iranian-cargo-vessels-in-port-towns-iran-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Derbarê şerê li Libnanê de artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ji destpêka şer û pevçûnan ve wan êrîşî zêdetirî 2.000 hedefên li welat kirine û zêdetirî 570 çekdarên Hizbullah kuştine ku 220 ji wan endamên yekîneya elît a Rizwanê bûn. Wezareta tenduristiyê ya Libnanê diyar kiriye ku ji destpêka şerê navxweyî ve zêdetirî 1000 kes di êrîşên Îsraêlê de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says more that 570 Hezbollah operatives killed since start of fighting |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-more-that-570-hezbollah-operatives-killed-since-start-of-fighting/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Li Îsraêlê dîsa êrîşên ji Îranê û Hizbullahê ji Libnanê hatiye tomar kirin<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Sirens triggered in Western Galilee amid Hezbollah attack from Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sirens-triggered-in-western-galilee-amid-hezbollah-attack-from-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û êrîşên mûşekan li Kiryat Ono,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Authorities dispatch forces to sites of reported impacts from cluster bomb carrying Iran missile in central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/authorities-dispatch-forces-to-sites-of-reported-impacts-from-cluster-bomb-carrying-iran-missile-in-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Rehovot û Orşelîmê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Two lightly wounded in Rehovot cluster bomb strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-lightly-wounded-in-rehovot-cluster-bomb-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û deverên din hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Rescue forces rushing to Iran missile impact in Jerusalem’s Old City; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rescue-forces-rushing-to-iran-missile-impact-in-jerusalems-old-city-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê ragihandiye ku ji ber êrîşên bi roketan, heta niha 4099 îsraîlî rakirine nexweşxaneyan ku ji wan 80 kes hê jî li nexweşxaneyê têne dermankirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-20 |sernav=Number of injured in war tops 4,000 |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/number-of-injured-in-war-tops-4000/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Hatiye ragihandin ku ji destpêka şer ve li Îsraêlê 15 kesên sivîl di êrîşên mûşekî yên Îranê de jiyana xwe jidest dane ku yek ji wan welatiyekî fîlîpînî û yek jî wan jî welatiyê taylendî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eurasiantimes.com/us-israel-war-on-iran-here-are-the-latest-casualty-figures-from-across-the-middle-east/ |sernav=U.S.-Israel War on Iran: Here Are the Latest Casualty Figures From Across The Middle-East Region |malper=EURASIAN TIMES |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US |paşnav=NEWS |pêşnav=AFP }}</ref> Di heman rojê de êrîşên din ên Îranê li dijî Iraqê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=At least three drone attacks target US military site in Baghdad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/at-least-three-drone-attacks-target-us-military-site-in-baghdad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Îmaratên Yekbûyî yên Erebî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Dubai says it fought off Iranian attack as Eid holiday begins |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/dubai-says-it-fought-off-iranian-attack-as-eid-holiday-begins/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-20 |sernav=Kuwait’s Mina Al-Ahmadi refinery hit by drone attack, sparking fire |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwaits-mina-al-ahmadi-refinery-hit-by-drone-attack-sparking-fire/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Erebistana Siûdî û Behrêynê hatine hatine tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Gulf states say responding to missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/gulf-states-say-responding-to-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî çavkaniyên amerîkî, êrîşa mûşekî ya Îranê bi du mûşekên balîstîk li ser baregeha leşkerî ya brîtanî-amerîkî ya Diego Garcia ku li Okyanûsa Hindî û nêzîkî 4000 kîlometre dûr e, bi taybetî bala xelkê kişandiye. Her du mûşek jî li baregeha leşkerî neketine. Li gorî agahiyan, mûşekek ketiye deryayê û her çend nehatiye eşkerekirin ka mûşek bi serkeftî hatiye xistin an na, mûşeka duyem jî ji aliyê keştiyeke şer a amerîkî ve bi mûşeka SM-3 hatiye têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424514/ |sernav=Iran feuerte offenbar Raketen auf Stützpunkt Diego Garcia |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-war-updates-2026/card/iran-targeted-diego-garcia-base-with-ballistic-missiles-rb7MdZW1CfwRTauDYHOt |sernav=Iran Targeted Diego Garcia Base With Ballistic Missiles |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî çavkaniyên Brîtanî, Îranê dibe ku ji bo zêdekirina menzîla mûşeka balîstîk a ku hatiye bikar anîn, amûrên roketên fezayê bikar aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran ‘unsuccessfully’ targeted Diego Garcia base, UK official source confirms |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-unsuccessfully-targeted-diego-garcia-base-uk-official-source-confirms/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran may have used space launch vehicle to extend range of missiles fired at Diego Garcia |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-may-have-used-space-launch-vehicle-to-extend-range-of-missiles-fired-at-diego-garcia/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî daxûyaniya serfermandarê giştî yê artêşa Îsraêlê Zamîr, ew mûşekeke balîstîk a du-qonaxî ya navbera parzemînan bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF chief: Campaign at ‘halfway’ stage; Iran’s missile fire at Diego Garcia shows ‘Berlin, Paris, Rome all within range’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-chief-campaign-at-halfway-stage-irans-missile-fire-at-diego-garcia-shows-berlin-paris-rome-all-within-range/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Piştî êrîşê, Brîtanyayê destûr daye Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku bingehên wan ji bo operasyonên li dijî hedefên Îranê yên ku êrîşî keştiyên li Tengava Hurmizê dikin bikar bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c36rny6xgppo |sernav=UK allows US to use bases to strike Iranian sites targeting Strait of Hormuz |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/uk-allows-us-use-bases-iran-war-after-missiles-fired-diego-garcia |sernav=UK allows US to use bases for Iran war after missiles fired at Diego Garcia |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en }}</ref> Wezareta derve ya Îranê her cure berpirsiyariyên xwe ji bo êrîşê red kiriye û êrîşê wekê operasyoneke "lêp" a Îsraêlê bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/22/did-iran-launch-missiles-at-us-uk-base-on-diego-garcia-heres-what-to-know |sernav=Did Iran launch missiles at US-UK base on Diego Garcia? Here’s what to know |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en |paşnav=Sharma |pêşnav=Yashraj }}</ref> === 21ê adarê === Li gorî daxuyaniyên artêşa Îsraêlê, hêza hewayî ya Îsraêlê di roja 21ê adarê de êrîşên xwe yên li ser Îranê berdewam kirine ku di nav de li ser çend pergalên parastina hewayî, komplekseke wezareta parastinê, tesîsên ji bo hilberandin û depokirina pêkhateyên mûşekan û cihekî lêkolîn û pêşvebirina nukleerî ya Zanîngeha Malek Aştarê hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF strikes ballistic missiles sites in Tehran overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-strikes-ballistic-missiles-sites-in-tehran-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it struck ‘strategic’ nuclear weapons development site at university in Tehran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-strategic-nuclear-weapons-development-site-at-university-in-tehran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî ajansa nûçeyan a Tasnîm a Îranê, êrîşeke hevbeş a Amerîka û Îsraêlê li ser tesîsa dewlemendkirina uranyûmê ya Natanzê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-21 |sernav=Natanz enrichment facility targeted in US-Israeli attack — Iranian media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/natanz-enrichment-facility-targeted-in-us-israeli-attack-iranian-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Lê belê artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ev êrîş bi tevahî ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF denies role in Natanz strike, won’t comment on US activity |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-denies-role-in-natanz-strike-wont-comment-on-us-activity/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên bi mûşek û teqemeniyên komî yên li ser Îsraêlê bûne sedema bandorên neyînî yên li deverên qerebalix ên wekê Rîşon LeZîyon,<ref name=":15">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Empty daycare among sites hit in Rishon Lezion cluster missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/three-impact-sites-in-rishon-lezion-after-cluster-missile-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Metullayê,<ref name=":15"/> Safedê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Rocket strike in northern city causes slight damage as more sirens sound in Galilee, Golan Heights |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rocket-strike-in-northern-city-causes-slight-damage-as-more-sirens-sound-in-galilee-golan-heights/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Maʿalot-Tarşîhayê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics say 5 lightly hurt by Hezbollah rocket that hit Ma’alot-Tarshiha home |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-5-lightly-hurt-by-hezbollah-rocket-that-hit-maalot-tarshiha-home/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Dîmonayê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Video shows Iranian missile striking southern city of Dimona |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/video-shows-iranian-missile-striking-southern-city-of-dimona/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Aradê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics treating 30 people with varying degrees of injuries from Iran missile attack on Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-treating-30-people-with-varying-degrees-of-injuries-from-iran-missile-attack-on-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> kirine ku tenê li Dîmonayê û Aradê 175 kes ji ber derbên mûşekên balîstîk birîndar bûne ku 11 kes ji wan bi giranî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=38 people remain hospitalized after last night’s missile attack on Dimona and Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/36-people-remain-hospitalized-after-last-nights-missile-attack-on-dimona-and-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Herwiha êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Saudi Arabia says it intercepted at least 20 Iranian drones in east of country |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-says-it-intercepted-at-least-20-iranian-drones-in-east-of-country/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Kuwait says air defense responding to Iranian missile and drone attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwait-says-air-defense-responding-to-iranian-missile-and-drone-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Behrêynê beberdewam kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Explosions heard in Bahrain’s capital |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-bahrains-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 22ê adarê === Li gorî artêşa Îsraîlê, pêlek êrîşên esmanî yên Îsraêlê li Tehranê çend tesîsên hilberîna çekan ên Îranê û çend baregehên rejîmê xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF says it hit arms production sites, intel and military HQs in overnight Tehran strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-hit-arms-production-sites-intel-and-military-hqs-in-overnight-tehran-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezîrê enerjiyê ya Îranê Elîabadî ragihandiye ku binesaziya av û elektrîkê ya girîng a welat ji ber êrîşên sîber ên DYA û Îsraêlê bi giranî zirar dîtiye. Êrîşan, di nav cihên din de, bi dehan tesîsên veguhestin û paqijkirina avê hedef girtine ku bi vî awayî bandor li ser beşên torên dabînkirina avê yên girîng kiriye. Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li gorî texmînên herî dawî, hejmara giştî ya tesîsên sivîl ên zirar dîtî gihîştiye 81.365 cihan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian minister says ‘heavy damage’ to water, energy infrastructure from US-Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-says-heavy-damage-to-water-energy-infrastructure-from-us-israeli-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî amarên fermî yên Îranê, ji destpêka êrîşên Îsraêl û Amerîkayê ve li Îranê zêdetirî 1.500 kes hatine kuştin û zêdetirî 21.000 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187827/ |sernav=Iran meldet mehr als 1.500 Tote seit Kriegsbeginn |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Li gorî rêxistina Brîtanî NetBlocks, ji 28ê sibatê vir ve li Îranê birîna înternetê ya ji aliyê dewletê ve hatiye ferzkirin berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116271646464231849 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=ku }}</ref> Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Îsraêlê pêlek din a berfireh ji êrîşên asmanî li dijî binesaziya Hizbullah li başûrê Libnanê ku di nav de pira Qasmiyeyê ya li ser çemê Lîtanî yê daye destpêkirin, ku hatiye gotin ev êrîş ji bo pêşîgirtina li Hizbullah ku şervan û çekan bigihîne herêmê hatiye pêkanîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF launches wide airstrikes in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-launches-wide-airstrikes-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Israel blows up coastal highway bridge in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-blows-up-coastal-highway-bridge-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di heman demê de ev êrîş ji aliyê serokwezîrê Libnanê Selam û serok Ewn ve wekê zêdebûna xeternakê hatine şermezarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yohanan |pêşnav=Nurit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Lebanon’s PM slams Hezbollah rocket attacks, says country won’t give up on disarmament |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/lebanons-pm-slams-hezbollah-rocket-attacks-says-country-wont-give-up-on-disarmament/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Îsraêlê ziyanên ji ber topbarana Îran û Hizbullahê li Tel Avîv,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Bletter |pêşnav2=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=15 injured in Tel Aviv missile cluster bomb attack, most lightly hurt |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/15-injured-in-tel-aviv-missile-cluster-bomb-attack-most-lightly-hurt/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Bat Yam û Holonê hatine ragihandin û sivîlek li bakurê Misgav' Amê di encama êrîşan de jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian missile attack causes damage in Bat Yam, Holon; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-missile-attack-causes-damage-in-bat-yam-holon-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Man killed in apparent Hezbollah anti-tank missile attack near northern border |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-killed-in-apparent-hezbollah-anti-tank-missile-attack-on-northern-border/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di 23ê adarê de artêşa Îsraêlê ragihandiye ku sivîlê li Misgav' Amê bi xeletî ji aliyê topxaneya Îsraêlê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF probe finds farmer killed in north yesterday was hit by Israeli shelling, not a Hezbollah attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-probe-finds-man-killed-in-north-yesterday-was-hit-by-israeli-shelling-not-a-hezbollah-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên din ên Îranê li ser xalên li Iraq,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian media says drone attack targeted base used by US near Baghdad Airport |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-says-drone-attack-targeted-base-used-by-us-near-baghdad-airport/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî Erebî<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=UAE says it is responding to Iranian missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uae-says-it-is-responding-to-iranian-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Erebistana Siûdî hatin ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Saudi Arabia reports three ballistic missiles targeted Riyadh area |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-reports-three-ballistic-missiles-targeted-riyadh-area/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî operasyonên bazirganiya deryayî ya Keyaniya Yekbûyî (UKMTO), keştîyek 15 mîlên deryayî dûrî peravên Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, bi guleyek nenas hatiye lêdan lê ti kes birîndar nebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187831/ |sernav=Unbekanntes Geschoss trifft Schiff vor den Emiraten |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Serokê Amerîkayê Trump ultîmatomek daye û gef li Îranê xwariye ku eger Îran di nav 48 demjimêran de Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê ji holê rake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/ausland/asien/iran-usa-israel-krieg-102.html |sernav=48-Stunden-Ultimatum: Welche Folgen könnte Trumps Drohung haben? |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Di bersivê de, berdevkê pasdarên şoreşê gef li Tengava Hurmizê xwariye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=IRGC threatens to completely close the Strait of Hormuz if US strikes power plants |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-threatens-to-completely-close-the-strait-of-hormuz-if-us-strikes-power-plants/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ku bi tevahî dorpêç bike û êrîşî hemî tesîsên enerjî, teknolojiya agahdariyê û palandina avên li dewletên Kendavê yên hevalbendên Amerîkayê bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian army says it will target energy, desalination infrastructure after US threats |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-army-says-will-target-energy-desalination-infrastructure-after-us-threats/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iran threatens to ‘irreversibly destroy’ energy infrastructure across region if power plants attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-destroy-energy-infrastructure-across-region-if-power-plants-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di ketina helîkopterekê de ku li ser avên herêmî yên Qatarê ji ber xeletiyeke teknîkî qewimî, çar leşkerên qeterî û sê welatiyên tirk, leşkerek û du teknîsyenên ji pargîdaniya Aselsanê jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dohanews.co/world-leaders-offer-condolences-to-qatar-turkiye-after-helicopter-crash/ |sernav=World leaders offer condolences to Qatar, Türkiye after helicopter crash |malper=Doha News {{!}} Qatar |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en-US |paşnav=Ziga |pêşnav=Adijata }}</ref> === 23ê adarê === Trump ultîmatoma xwe rawestin demkî ya şer ji 2 rojan derxistiye 5 rojan. Wî gef xwaribû ku eger Îran Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê wêran bike. Trump ragihandiye ku di du rojên berê de bi Îranê re hevdîtinên baş û çêker pêk anîne. Di heman demê de danûstandinên di navbera Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de ji aliyê rayedarên Îranê ve hatiye înkar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.n-tv.de/politik/06-51-Fed-Gouverneurin-Cook-Iran-Krieg-erhoeht-Inflationsrisiken-id30415311.html |sernav=+++ 06:51 Fed-Gouverneurin Cook: Iran-Krieg erhöht Inflationsrisiken +++ |malper=ntv.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=NACHRICHTEN |pêşnav=n-tv }}</ref> Serokê parlamentoya Îranê Xalîbaf diyar kiriye ku ti danûstandin bi Amerîkayê re nehatine kirin. Di axaftinên diyar kiriye ku "raporên derewîn ên Trump armanc dikirin ku bazarên darayî û petrolê manîpule bikin."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran parliament speaker: Trump’s ‘fake news’ about talks designed to manipulate markets |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-parliament-trumps-fake-news-about-talks-designed-to-manipulate-markets/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Encumena parastinê ya Îranê gef xwariye ku ger perava başûr an giravên wekê Çarg ên Îranê werin dagirkirin an jî werin dorpêçkirin, dê ew teqemenî li ser rêyên keştîvaniyê yên li Kendava Farsê bicih bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran threatens to mine Gulf marine routes if southern coast, islands attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-mine-gulf-marine-routes-if-southern-coast-islands-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di nav roja 23ê adarê de êrîşên Îranê li ser Îsraêl,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF detects day’s fifth Iran missile attack heading toward Eilat |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-detects-days-fifth-iran-missile-attack-heading-toward-eilat/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-23 |sernav=One person hurt after missile interception in UAE |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-person-hurt-after-missile-interception-in-uae/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt, Erebistana Siûdî, û Behreynê hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-23 |sernav=Explosions, sirens ring out in Bahrain |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-sirens-ring-out-in-bahrain/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ==== Êrîşa li dijî baregeha pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ==== Di 23 û 24ê adarê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di 23ê adarê de, di nav 24 saetan de li dijî Herêma Kurdistanê 25 êrîşên dronî û mûşekan pêk hatiye.<ref name=":16" /> Di 23ê adarê de Fermandariya Herêma 1ê ya Hêzên Pêşmergeyan hatiye armanc girtin. Di êrîşa li dijî fermandariya pêşmerge de 6 pêşmerge jiyana xwe jidest dane û 20 pêşmerge jî birîndar bûne.<ref name=":16" /> === 24ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Li gorî HRANAyê li seranserê Îranê 108 êrîş li 10 parêzgehan pêk hatine û herî kêm 61 qurbanî ku di nav de 12 kes sivîl bûn jiyana xwe jidest dane û 38 kes jî birîndar bûne. Êrîşên herî dijwar li Xuzestan û Îsfehanê pêk hatine. Êrîş li ser cihên mûşekan li Tebrîz û Borazcanê, pîşesaziyên leşkerî, tesîseke şîrketa gazê û karsaziyên sivîl li Îsfehanê, boriyeke gazê ya li Xuremşehrê, komplekseke werzîşê li Andîmeşkê û baregeheke Besîcê û avahiyên niştecîbûnên li Tehranê pêk hatine. Herwiha li Şahîn Şehr, Necefabad, herêma pîşesazî ya Cewzdan û Bender Kenganê jî êrîşên esmanî hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603245682 |sernav=New wave of strikes hits cities across Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke amerîkî ya şevê li ser baregeheke li El Enbarê bi kêmî ve 15 endamên Hêzên seferberiya gel a Iraqê hatine kuştin û 30 ji wan jî birîndar bûne. Komê mirina Saad Dawai, fermandarê operasyonên xwe li Enbarê, ragihandiye. Êrîşek li mala serokê PMFê Falih el-Feyyad li Mûsilê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891019 |sernav=US strikes reportedly kill, wound 30 PMF fighters in Iraq {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Hatiye ragihandin ku ev kom êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê û li êrîşên li dijî baregehên li Herêma Kurdistanê birêve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603246138 |sernav=Airstrike hit PMF commander’s residence in Mosul, sources say |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Îranê bi mûşekan êrîşên li dijî Tel Avîv, Eylat, Dîmona û Heyfayê berdewam kiriye ku di encama êrîşan de gelek kes birîndar bûne. Kuweytê ragihandiye ku ji ber êrîşên Îranê zirar gihîştiye xetên elektrîkê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Summers |pêşnav2=Charlie |paşnav3=Agencies |tarîx=2026-03-24 |sernav=4 people lightly hurt, buildings mangled as Iranian missile attack hits Tel Aviv |url=https://www.timesofisrael.com/idf-says-it-struck-islamic-guards-hq-in-tehran-man-lightly-wounded-as-iran-keeps-up-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mûşekên Îranê li ser Beyrûtê hatine têkbirin ku di encamê de birîndariyên bi sivikî çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/03/iranian-ballistic-missile-intercepted-over-lebanon-us-embassy-feared-target |sernav=Iranian ballistic missile intercepted over Lebanon, US Embassy feared as target - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di êrîşa dronên Îranê ya li ser Behreynê de karkerek ji Morokoyê jiyana xwe jidest daye û çend leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424849/ |sernav=Toter und Verletzte bei iranischen Angriffen auf Bahrain |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}</ref> === 25ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di encama êrişên hewayî yên li ser Îranê de li bakurê rojavayê Îranê 11 kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603258688 |sernav=Eleven killed in strikes in northwest Iran, official says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Du tesîsên ku li Tehranê mûşekên krûzê çêdikirin bi êrîşên esmanî hatine hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603253966 |sernav=Cruise missile production sites in Tehran were hit, Israel says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Îsraêlê diyar kiriye ku wan navendeke lêkolînên deryayî li Îsfehanê wêran kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603252252 |sernav=Israel says it struck Iranian naval research center in Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di bersivdayîna hewayî ya Amerîkayê ya li dijî baregeheke heşda şabî ya li rojavayê Enbarê 7 endamên rêxistina heşda şabî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891115 |sernav=Deadly airstrike hits PMF site near army center in Iraq’s Anbar {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê depoyeke sotemeniyê armanc girtiye ku di encamê de şewateke derketiye, di heman demê de hêzên ewlehiyê ragihandin ku şeş balafirên din jî hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/iranian-drone-strikes-hit-fuel-depot-at-kuwait-airport-1.500485349 |sernav=Iranian drone strikes hit fuel depot at Kuwait airport |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}</ref> Mûşekek Îranê li ser Urdunê hatiye têk birin ku perçeyên mûşekê li nêzîkî bajarê paytext a Emmanê ketine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turkiyetoday.com/region/iran-fires-missiles-at-israel-us-bases-in-kuwait-jordan-bahrain-3216847 |sernav=Iran fires missiles at Israel, US bases in Kuwait, Jordan and Bahrain |malper=Türkiye Today |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku herî kêm mûşekeke Îranê hatiye têkbirin. Îranê îdia kiriye ku wan mûşekên krûz ên Qader avêtine ser keştiya USS Abraham Lincoln.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Walia |pêşnav=Gandharv |tarîx=2026-03-25 |sernav=Did Iranian Navy cruise missiles hit USS Abraham Lincoln or is it just a wild claim? Iran strike claim, US response, West Asia war update |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/did-iranian-navy-cruise-missiles-hit-uss-abraham-lincoln-or-is-it-just-a-wild-claim-iran-strike-claim-us-response-west-asia-war-update/articleshow/129802009.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweek.in/news/middle-east/2026/03/25/watch-iran-claims-second-missile-strike-on-uss-abraham-lincoln-amid-us-push-for-peace-talks.amp.html |sernav=WATCH: Iran claims second missile strike on 'USS Abraham Lincoln' amid US push for peace talks- The Week |malper=www.theweek.in |roja-gihiştinê=2026-03-27 }}</ref> Zirar negihîştiye keştiyê. Mûşekek Îranê li nêzîkî mezintirîn santrala elektrîkê ya Îsraîlê ya nêzîkî Haderayê ketiye xwarê. Hatiye ragihandin ku ti birîndar an jî zirar çênebûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-25 |sernav=Iran appears to target Israeli power plant in missile attack, but misses |url=https://www.timesofisrael.com/iran-appears-to-target-israeli-power-plant-in-missile-attack-but-misses/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 26ê adarê === Malpera nûçeyan a amerîkî [[Axios]]ê bi agahiyên bidest xistina çar çavkaniyan, ragihandiye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser vebijarkên ji bo êrîşa dawî ya li dijî Îranê dixebite, dibe ku di nav de bicihkirina leşkerên bejahiyên li ser axa Îranê û her wiha operasyoneke bombebaranê ya berfireh jî di nav xwe de bigire. Ev yek ji bo baştirkirina pozîsyona DYAyê di danûstandinên pêşerojê yên bi Îranê re an jî ji bo ku serok Trump bikaribe bi awayekî yekalî şer bi çalakiyek serketî bi dawî bike, hatiye armanckirin. Li gorî daxuyaniyê girtina an dorpêçkirina girava Çargê, xala sereke ya veguhestina petrola Îranê; girtina girava Larakê li tengava Hurmizê ku baregeh û sazîyên radarê yên Îranê lê ne; an jî destwerdana girava Ebû Mûsa, ku Îran beşa rojavayê Hurmizê ji vê giravê ve kontrol dike, di nav vebijarkan de ye. Bi awayekî din, DYA dikare tesîsan ji hewayê ve bombebaran bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Berman |pêşnav=Lazar |tarîx=2026-03-26 |sernav=US preparing ‘final blow’ options that could see use of ground troops if Iran talks fail — report |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-preparing-final-blow-options-that-could-see-use-of-ground-troops-if-iran-talks-fail-report/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Karbidestekî [[Pakistan]]ê ji ajansa nûçeyan a navneteweyî Reuters re gotiye ku Pakistan di danûstandinên bi DYAYê re gihîştiye wê encamê ku wezîrê derve yê Îranê Eraqçî û serokê parlamentoyê Xalîbaf ji lîsteya kuştinên armanckirî ya Îsraîlê hatine derxistin û her du kes wekê muxatabên sereke yên li Îranê hatine binav kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel backed off killing Iran’s Araghchi, Qalibaf at Pakistani-US request, Pakistani official says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-backed-off-killing-irans-araghchi-qalibaf-at-pakistani-us-request-pakistani-official-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezîrê derve yê Pakistanê Îshaq Dar piştrast kiriye ku di navbera DYA û Îranê de danûstandinên nerasterast ji bo bidawîkirina şerê wan têne kirin û peyam bi rêya Îslamabadê têne şandin. Çavkaniyek leşkerî ya Îranê ragihandiye ku ji ber îhtimala êrîşeke bejayî yê li ser eniya başûr a Îranê zêdetirî milyonek leşker hatine seferberkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549808/over-a-million-iranian-combatants-organized-for-ground-battle-with-us |sernav=Over A Million Iranian Combatants Organized for Ground Battle with US - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku hêzên wan ên hewayî di êrîşekê li bajarê bendera Bender Ebasê fermandarê payebilind ê hêzên deryayî yên artêşa pasdarên şoreşê Elî Reza Tengsîrî û serokê îstîxbarata deryayî Behnam Rezayî kuştine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Katz confirms Israel has killed Iran official responsible for closing Hormuz, vows to hunt down IRGC ‘one by one’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/katz-confirms-israel-has-killed-iran-official-responsible-for-closing-hormuz-vows-to-hunt-down-irgc-one-by-one/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF confirms killing IRGC Navy commander, says strike also killed Navy’s intel chief and rest of the Navy leadership |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-irgc-navy-commander-says-strike-also-killed-navys-intel-chief/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Hêzên çekdar ên Îsraêlê piştre ragihandiye ku hemî fermandarên payebilind ên hêza deryayî ya pasdaran di êrîşê de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel says IRGC Navy’s commander, other chiefs killed; Qalibaf said removed from hit list |url=https://www.timesofisrael.com/israel-says-irgc-navy-commander-killed-iranian-top-envoy-said-removed-from-hit-list/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Îranê girtina 14 kesan li çar parêzgehên welat ragihandiye ku wekê sixûrên "dijminê amerîkî-siyonîst" û endamên komên terorîst hatine binavkirin. Ew bi plankirina êrîşên çekdarî li ser navendên hikûmet û medyayê û radestkirina agahî û cihên hêzên leşkerî û ewlehiyê yên Îranê an jî binesaziya krîtîk ji dijmin re, hatine tawanbarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549648/people-arrested-in-iran-for-working-for-enemies |sernav=People Arrested in Iran for Working for Enemies - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Hizbullahê li nêzîkî Qantara, Taybeh û Debel a li başûrê Libnanê pevçûnên çekdarî bi leşkerên bejayî yên Îsraêlê re piştrast kiriye ku di wan pevçûnan de çend tankên Îsraêlê hatine armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549546/hezbollah-inflicts-heavy-losses-on-israeli-forces-in-southern-lebanon |sernav=Hezbollah Inflicts Heavy Losses on Israeli Forces in Southern Lebanon - World news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê şerê bi Hizbullahê re piştrast kiriye ku tê de du leşkerên Îsraêlê jiyana xwe jidest dane û çend ji wan jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF soldier killed during gunfight with Hezbollah members in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-soldier-killed-during-gunfight-with-hezbollah-members-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Nahariyeyê, di encama êrîşa mûşekî ya Hizbullahê de sivîlekî Îsraêlê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news-israel/hezbollah-rocket-strike-nahariya |sernav=BREAKING: Hezbollah Rocket Strike: 30-Year-Old Killed, Another Seriously |malper=JFeed |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Isaacson |pêşnav=Gila }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Sgt. Aviaad Volansky killed in south Lebanon, 4 other soldiers wounded, says IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sgt-aviaad-volansky-killed-in-south-lebanon-4-other-soldiers-wounded-says-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, Kuweyt û Erebistana Siûdî dîsa êrîşên bi mûşek û dronan ên Îranê hatine armanc girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/26/saudi-arabia-intercepts-destroys-over-30-drones-in-eastern-province- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys over 30 drones in Eastern Province |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ku du kes li Ebû Dabiyê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Two people killed in Abu Dhabi after missile interception, media office says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-people-killed-in-abu-dhabi-after-missile-interception-media-office-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên Îran û Hizbullahê carek dîsa li dijî Îsraêlê hatine destpêkirin ku tenê di navbera nîvê şevê û nîvro de heft mûşekên Îranê ber bi Îsraêlê ve hatine avêtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=No injuries reported in Iran’s 7th missile salvo of the day; forces heading to impact site |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-7th-missile-salvo-of-the-day-forces-heading-to-impact-site/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 27ê adarê === ==== Êrîşên Îranê ==== Hêzên Îsraêlî ragihandine ku ji serê sibê ve Îranê 4 mûşek avêtine Îsraêlê, ku piraniya wan hatine têkbirin û di êrîşên mûşekên din de jî ti ziyan çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Iran launches small number of missiles, with at least one cluster bomb, in 4th salvo today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-launches-small-number-of-missiles-with-at-least-one-cluster-bomb-in-4th-salvo-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweytê ragihandiye ku bi dronan û mûşekan êrîşî Bendera Mubarek El Kebîr hatiye kirin ku di encamê de ziyanên milkî çêbûne lê ti qurbaniyên mirovî çênebûne. Di heman rojê de rayedarên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî ragihandine ku şeş mûşekên balîstîk û neh dronên ji Îranê hatine, bi tevahî hatine têkbirin. Êrîşeke mûşekî û bê firokevan a Îranê li ser baregeha hewayî ya prens Sultan zirar da çend balafirên dagirtina sotemeniyê yên amerîkî û deh leşkerên amerîkî bi giranî birîndar bûne ku didu ji wan jî "pir bi giranî" birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-27 |sernav=US troops wounded, several refueling planes damaged in Iranian attack on Saudi air base |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-troops-wounded-several-planes-damaged-in-iranian-attack-on-saudi-air-base-official/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/10-americans-injured-in-iranian-attack-on-saudi-airbase/ |sernav=10 Americans injured in Iranian attack on Saudi air base - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en-US }}</ref> ==== Êrîşên Îsraêlê ==== Êrîşên Îsraêlê li kargehên pargîdaniya Pola Mobarakeh û pargîdaniya Pola Khouzestanê ku bi rêzê ve li Îsfehan û Ahwazê ne, xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Air Force bombs two large steel factories in Iran partially owned by IRGC |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/air-force-bombs-two-large-steel-factories-in-iran-partially-owned-by-irgc/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Paşê êrîş li er kargeheke keka zer a nêzîkî Yezdê û reaktora ava giran a IR-40 li Arakê pêk hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-27 |sernav=Israel bombs 2 IRGC-linked steel plants, 2 nuclear facilities as Iran vows revenge |url=https://www.timesofisrael.com/israel-bombs-2-irgc-linked-steel-plants-2-nuclear-facilities-as-iran-vows-revenge/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Yezdê li cihekî sereke yê hilberîna mûşek û mayînên deryayî xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-891408 |sernav=IDF strikes Iran’s missile, sea mine production site in Yazd {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke bi bombeyên komî ya Îranê li ser şeş deverên Îsraêlê li Ramat Gan çêbûne ku di encamê de kesek jiyana xwe jidest daye û sê kes jî birîndar bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet |paşnav2=correspondents |pêşnav2=ynet |tarîx=2026-03-27 |sernav=One killed in central Israel after Iranian cluster missile; multiple impact sites reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hyy11e00vowx |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> === 28ê adarê === Piştî ku peyvdarê leşkerî yê hûsiyan gotareke pêşkêş kiriye, mûşekek balîstîk ji Yemenê ber bi bajarê Beer Şeba li başûrê Îsraêlê ve hatiye avêtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Goodman |pêşnav=Rick |paşnav2=Vernon |pêşnav2=Hayden |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Lucy |paşnav4=Olivares |pêşnav4=José |paşnav5=Ali |pêşnav5=Taz |paşnav6=Mackay |pêşnav6=Hamish |paşnav7=Frew |pêşnav7=Wendy |paşnav8=Goodman (now) |pêşnav8=Rick |paşnav9=Frew (earlier) |pêşnav9=Wendy |tarîx=2026-03-29 |sernav=Houthis join the fray – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/28/middle-east-crisis-live-iran-war-updates-trump-us-negotiations-israel-strikes-lebanon-tehran-syria-explosions |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Piştê çend saetan mûşekeke hûsiyan ku Îsraêlê hedef digirtin hatiye têkbirin û droneke ji Yemenê li nêzîkî Eîlatê hatiye têkbirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it intercepted Houthi cruise missile earlier today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-intercepted-houthi-cruise-missile-earlier-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Crissy |pêşnav=Ron |paşnav2=Crissy |pêşnav2=Ron |tarîx=2026-03-28 |sernav=Suspected Houthi drone intercepted over southern Israel, no injuries reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hkk4gkboze |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Du dronan li tesîsên bendergehên li Salalahê li başûrê Omanê xistine. Di vê êrişê de hatiye ragihandin ku karkerek birîndar bûye. Di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku wan li nêzîkî bendergehê keştîyeke lojîstîkî ya artêşa Amerîkayê hedef girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofoman.com/article/169963-drone-attack-targets-port-of-salalah-expat-worker-injured |sernav=Drone attack targets Port of Salalah, expat worker injured |malper=Times of Oman |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lbcgroup.tv/news/middleeastnews/919186/lbci-lebanon-articles/en |sernav=Iran military says targeted US vessel near Oman port |malper=LBCIV7 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}</ref> Di 28ê adarê de Îranê diyar kiriye ku wan depoyeke sîstema dijî-dronan a Ûkraynayê li Dubayê hedef girtiye ku wan ragihandye ku ev depo ji bo alîkariya hêzên amerîkî dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.bd-pratidin.com/international/2026/03/28/59713 |sernav=Iran claims strike on Ukrainian defence site in UAE’s Dubai {{!}} {{!}} Bangladesh Pratidin |malper=en.bd-pratidin.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=bn |paşnav=Pratidin |pêşnav=Bangladesh }}</ref> Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê xistine û di encamê de sîstema radarê xera bûye. Agirê ku 3 roj di depoya sotemeniyê ya balafirgehê de berdewam dikir, di dawiyê de hatiye vemirandin. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregehên rêxistina Ppîşesaziyên deryayî ya li Tehranê û kargehên din ên çêkirina çekan û parastina hewayî ya Îranê bombebaran kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it bombed Tehran HQ of Iranian naval weapons and ship producer |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-bombed-tehran-hq-of-iranian-naval-weapons-and-ship-producer/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di heman demê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye. Di 28ê adarê de êrîşeke dronî li dijî avahiya serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî li Dihokê pêk hatiye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku dron li ber derê avahiya dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30406 |sernav=KCK'YÊ ÊRIŞA LI SER MALA NÊÇÎRVAN BARZANÎ ŞERMEZAR KIR |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2903202614 |sernav=Brîtanya: Em êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî bi tundî şermezar dikin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2803202624 |sernav=Mezlûm Ebdî li ser êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî hatiye kirin daxuyanî da |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}</ref> Di şeva 28ê adarê de êrîşeke li Tehranê ziraran daye avahiyên Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Îranê. Artêşa Îranê gef xwariye ku dê êrîşî zanîngehên amerîkî yên li herêmê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603281733 |sernav=Blast damage hits Iran University of Science and Technology |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-28 |sernav=Iran threatens to hit US universities in the Middle East in retaliation for alleged strike on two universities |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-hit-us-universities-in-the-middle-east-in-retaliation-for-alleged-strike-on-two-universities/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Paşê, li gorî agahiyan, êrîşên Îsraêlê li ser depoyeke avê li Heftkelê ketin û Elî Fûladwend ku serokê beşa lêkolînê ya rêxistina nûbûn û lêkolînên parastinê, li Borujerdê bû ligel endamên malbata xwe jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF strikes infrastructure in Iran; reports: senior nuclear program official killed |url=https://www.ynetnews.com/article/syc7d3ssbg |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Mirina Fûladwend paşê ji aliyê medyaya Îranê ve hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603288568 |sernav=Research chief of Iran suspected nuclear weapons program killed in airstrikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en }}</ref> Di heman rojê de li Eştaolê di êrîşeke mûşekî ya balîstîk de 19 kes birîndar bûne û di encamê de gelek xaniyan jî zirarê dîtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2=ToI |tarîx=2026-03-28 |sernav=Several hurt as Iranian missile hits Jerusalem-area town; Hezbollah continues to strike north |url=https://www.timesofisrael.com/several-hurt-as-iranian-missile-hits-jerusalem-area-town-hezbollah-continues-to-strike-north/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Hêzên deryayî yên brîtanî biryarê daye ku keştiyeke amfîbî ya RFA Lyme Bay ku bi dronên nêçîrvaniya mînan ve hatiye sazkirin, bişîne Tengava Hurmizê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/rfa-lyme-bay-mine-hunting-iran-strait-hormuz-khft3jm3k |sernav=Navy fits RFA Lyme Bay with mine-hunting drones to end Iran blockade |malper=www.thetimes.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> ==== Erîşên li dijî Herêma Kurdistanê ==== Di roja 28 adarê de bi dronan li Dihokê li dijî avahiyê serokê Herema Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/903911/slug |sernav=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/904224/slug |sernav=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di heman demê de ji aliyê rayedarên Herêma Kurdistanê ve hatiye ragihandin ku heta 28 adarê bi 5 car ofîsên fermî yên rêveberiya Herêma Kurdistanê ji aliyê dronan ve bûye armaca êrîşan. Hatiye texmîn kirin ku ev êrîş ji aliyê komên heşda şabî yên ku nav sinorê Iraqê de ne pêk hatiye. Di derbarê êrîşan de [[Mesûd Barzanî]] banga li hikûmeta Iraqê kiriye ku di derbarê van komên êrîşkar de helwesta xwe diyar bikin. === 29ê adarê === Di 29ê adarê de, di encama êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ya li ser bajarê Bender Hamîr a li başûrê Îranê herî kêm 5 kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sanger |pêşnav=David E. |paşnav2=Boxerman |pêşnav2=Aaron |paşnav3=Mahoozi |pêşnav3=Sanam |tarîx=2026-03-29 |sernav=Trump Says Iran Agreed to Allow 20 More Ships of Oil Through Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/30/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Mûşekek Îranê li kargeheke kîmyewî ya li herêma pîşesaziyê ya Neot Hovav a li herêma Negev a Îsraêlê armanc digire. Di vê êrîşa Îranê de kesek birîndar bûye û ev yek fikarên li ser rijandina gazê ya xeternak zêde kiriye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku karwaneke heşda şabî derbasê bajarê Xoremşehrê dibe ku li ser sinorê Iraqê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603282000 |sernav=Video: Tehran-backed militia convoy seen moving from Iraq toward Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}</ref> DYA û Îsraêlê bi tevahî êrîşî çar tesîsên sereke yên hilberîna mûşekên balîstîk û 29 cihên avêtina mûşekan kirine. Kompleksên leşkerî yên li Xocir, Şahrûd, Parçîn û Hekîmiyeyê zirareke mezin dîtine û pisporan texmîn kirine ku zirara li van tesîsan dibe ku kapasîteya Îranê ya hilberîna mûşekên balîstîk ên xwedî menzîla kurt û navîn heta ku tesîs ji nû ve werin avakirin, rawestandiye. Li Xocîr û Şahrûdê, avahiyên tevlihevkirin û rijandinê, xetên hilberîna serên şer û tesîsên ku pêkhateyên sotemeniyên girîng hildiberînin bûne hedef; li Parçînê, motorên sotemeniya mûşekan a hişk û tesîsa Taleghan 2 zirar dîtine. Kompleksa Hekimiyeyê tesîsên hilberîna sotemeniya şil û cihê avêtina mûşekan dihewîne ku hatiye diyarkirin 19 avahî li wir hatine hedef girtin. Her wiha, gelek avahî û deriyên tunelan ên li baregehên mûşekî yên Xorgu û Îmam Elî hatine armanc girtin.<ref name="Bern2026">{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-special-report-march-29-2026/ |sernav=Iran Update Special Report, March 29, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Bern |pêşnav=Stefaniia }}</ref> Bandorên şer ên li ser siyaset û aboriya navxweyî ya Îranê jî eşkere bûne. Karbidestên sipaha pasdarên şoreşa îslamî hişyariyên serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan a li ser bandora aborî ya şer paşguh kirine. Pezeshkian diyar kiriye ku şer bi giranî zirarê daye aboriya welat û heke di navbera DYA û Îsraêlê de agirbest neyê bidestxistin, di nav sê çar hefteyan de dikare hilweşîneke aborî li Îranê çêbike. Rejîm hewl dide ku bi bikaranîna hestên neteweperest raya giştî bikişîne ser piştgiriya ewlehiya navxweyî û şer û bi vî awayî kampanyayeke leşkerî ya dilxwazî bi navê "canfêda" dest pê dike.<ref name="Bern2026"/> === 30ê adarê === ==== Erîşên DYA û Îsraêlê ==== Li gelek deverên Îranê ku di nav de Abad, Endîşe, Navçeya 15, Evîn, Mesûdiye, Nobonyad, Qeleh Hesen Xan û Seadatê, teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603299006 |sernav=Explosions, fighter jet activity reported across multiple provinces in Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}</ref> Îsraêlê ragihandiye ku wan li Tehranê navendên fermandariya mobîl û cihên ku ji bo çêkirina çekan hatine bikar anîn hedef girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603293568 |sernav=Israel says it struck mobile command centers in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}</ref> Di êrîşa DYA û Îsraêlî ya li ser gundekî Îranê de şeş kes jiyana xwe jidest dane û di encama êrîşan de pênc xanî hilweşiyane û 22 kes jî birîndar bûne. Piştî ku binesaziya elektrîkê ji ber parçeyên şarapnelê zirar dîtine, li hinek deverên Tehran û parêzgeha Alborzê, tevî Kerecê, elektrîka bajaran hatiye qutkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iranian minister confirms blackouts in parts of Tehran and in Karaj after strikes hit power grid |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-confirms-blackouts-in-parts-of-tehran-and-in-karaj-after-strikes-hit-power-grid/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ragihand ku reaktora ava giran a IR-40 piştî ku di êrîşa Îsraîlê ya 27ê Adarê de zirareke giran dîtiye û êdî nexebitiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/30/iran-s-heavy-water-production-plant-no-longer-operational-iaea-says |sernav=Iran’s heavy water production plant no longer operational, IAEA says |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}</ref> Li gelek deverên Îranê ku di nav wan de Girava Kiş, Girava Qeşm û Bandar Ebas ên li parêzgeha Hormozgan, li Babol a li parêzgeha Mazenderan, li Dêhgolan a li parêzgeha Kurdistanê û li Tebrîz a li parêzgeha Azerbaycana Rojhilat, teqîn û êrîş çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603302665 |sernav=New wave of strikes reported across several Iran provinces |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Mûşekek Îranê li tesîseke kîmyayî ya ADAMA li Ne'ot Hovav ketiye û di encamê de kesek birîndar bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Curiel |pêşnav=Ilana |paşnav2=Curiel |pêşnav2=Ilana |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iran targets southern Israel: impacts in Be'er Sheva, industrial plant hit in Neot Hovav |url=https://www.ynetnews.com/article/bjhifiijwl |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Surkes |pêşnav=Sue |tarîx=2026-03-29 |sernav=Ministry says hazardous materials leak has been ruled out after missile fragment hit factory in south |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ministry-says-hazardous-materials-leak-has-been-ruled-out-after-missile-fragment-hit-factory-in-south/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di derengiya 29ê adarê, balafirên bêpîlot ên Îranê li Kuweytê li baregeheke leşkerî dana û di encamê de 10 leşker birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/30/iranian-attack-damages-kuwait-power-and-desalination-plant-kills-worker |sernav=Iranian attack damages Kuwait power and desalination plant, kills worker |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en }}</ref> === 31ê adarê === ==== Êrîşên DYA û Îsraêlê ==== Li gorî artêşê di 31ê adarê de êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê li dijî depoyên cebilxaneyê yên li Îsfehanê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=US hits Iranian ammunition bunkers, causing major explosions |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-hits-iranian-ammunition-bunkers-causing-major-explosions/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û her wiha li dijî tesîsên hilberîna çekan û pargîdaniyeke dermanan li Tehranê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=IDF says it struck Iranian sites for missile components, anti-aircraft weapons |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-iranian-sites-for-missile-components-anti-aircraft-weapons/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-31 |sernav=Iran claims US-Israel strikes targeted major pharmaceutical company |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-claims-us-israel-strikes-targeted-major-pharmaceutical-company/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-04-01 |sernav=Acknowledging strike, Iran FM claims fentanyl factory only supplying ‘hospital drugs’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/acknowledging-strike-iran-fm-claims-fentanyl-factory-only-supplying-hospital-drugs/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Mehdî Wefaî ku endezyarê sereke yê hêza Qudsê ya Muhafizên Şoreşê li Libnanê ye, li Mahallatê di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Wezareta Tenduristiyê ya Libnanê ragihandiye ku di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya di tevahiya rojê de li herêmên Tyr, Saydon û Bint Cubeyl herî kêm heşt kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes in south Lebanon kill 8, including paramedic — Lebanon Health Ministry |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-in-south-lebanon-kill-8-including-paramedic-lebanon-health-ministry/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di heman rojê de artêşa Îsraêlê kuştina Hec Haşem di êrîşeke esmanî de li Beyrûtê ragihandiye ku di îlona sala 2024an de eniya başûr a Hizbullahê ji Elî Karakî wergirtibû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-04-01 |sernav=Top Hezbollah commander killed by Israeli Navy in Beirut — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-hezbollah-commander-killed-by-israeli-navy-in-beirut-idf/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî çavkaniyên filistînî, di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya li ser Cebeliye û Xan Yûnisê ya li Şerîda Xezzeyê de pênc kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes kill five in Gaza Strip, medics say |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-kill-five-in-gaza-strip-medics-say/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Artêşa Îranê êrîşên xwe yên li ser yekîneyên amerîkî yên li baregeha hewayî ya prens Siltan a li Erebistana Siûdî,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/04/01/3554165/irgc-destroys-us-aircrew-accommodation-in-al-kharj-air-base-targets-200-personnel |sernav=IRGC Destroys US Aircrew Accommodation in Al Kharj Air Base, Targets 200 Personnel - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> keştiyeke konteyner a Îsraêlê li avên navendî yên Kendava Farisî, xaleke kombûnê ya hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li peravên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, pergala parastina dronan a flota pêncemîn a amerîkî ya li derveyî baregeha xwe ya nêzîkî balafirgeha Behrêynê û du pergalên radarê amerîkî li baregeha Ehmed el-Cabirê, li Kuweytê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553369/irgc-launches-blitz-on-us-israeli-targets |sernav=IRGC Launches Blitz on US, Israeli Targets - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Her wiha, droneke MQ-9 li ser Îsfehanê û droneke LUCAS li ser Qeşmê hatin têk birin ku bi vî awayî hejmara dronên amerîkî-îsraêlî yên ku ji destpêka şer ve hatine xistin gihîştiye 147 dronan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553408/iranian-army-shoots-down-intruding-mq-9-lucas-drones |sernav=Iranian Army Shoots Down Intruding MQ-9, LUCAS Drones - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Erebistana Siûdî<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/31/saudi-arabia-intercepts-destroys-two-drone-attacks- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys two drone attacks |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> û Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî operasyonên parastina hewayî ragihandine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/31/euronews-journalists-report-multiple-blasts-in-dubai-in-iranian-missile-and-drone-attack |sernav=Iran launches missile and drone barrage on Dubai, Kuwaiti tanker hit. |malper=www.euronews.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> û di heman rojê de Îsraêl dîsa ji aliyê Îran û Hizbullahê ve bi roketan hate hedefgirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=No injuries reported in Iran’s latest volley of missiles at central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-latest-volley-of-missiles-at-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-891733 |sernav=Northern Israel faces over 50 Hezbollah rocket launches, drone infiltrations {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> ==== Revandina rojnemavana amerîkî ==== Wezareta karên hundir a Iraqê û wezareta karên derve ya DYAyê ragihandine ku rojnamevana serbixwe ya amerîkî Shelly Kittelson li Bexdayê ji aliyê rêxistina terorîst a lîwayên Hizbullahê ya ku Îran piştgiriyê dide wan ve hatiye revandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yled478zwo |sernav=US journalist Shelly Kittleson kidnapped in Baghdad |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-GB }}</ref> === 1ê nîsanê === Di 1ê nîsana 2026an de, Ajansa Nûçeyan a Mehr ku ajanseke nîvfermî ya nûçeyan a dewleta Îranê ye, ragihandiye ku analîstê siyasî û wezîrê derve yê berê Kemal Xerazî di êrîşeke asmanî ya li ser mala wan de bi giranî birîndar bûye û hevjîna wî jî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/01/former-iran-fm-seriously-injured-wife-killed-in-tehran-strike |sernav=Former Iran FM ‘seriously injured,’ wife killed in Tehran strike |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-04-01 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}</ref> Karbidestên îranî êrîş wekê hewldanek ji bo têkbirina pêvajoya dîplomatîk bi nav kirine û diyar kirine ku Xerazî civînek plankirî di navbera karbidestên Îranî û cîgirê serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê JD Vance de koordîne dikir.<ref name="KannoYoungs2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Kanno-Youngs |pêşnav=Zolan |tarîx=2026-04-01 |sernav=Trump Claims Military Success but Offers No Clear Timeline to End Fighting |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/01/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li gorî agahiyan, di êrîşên esmanî yên li ser Girava Hengamê ku xakeke Îranê ya li Tengava Hurmizê ye, heft kes birîndar bûne.<ref name="KannoYoungs2026"/> Di heman demê de, Donald Trump diyar kiriye ku ew êdî ji ber uranyuma dewlemendkirî ya bin erdê ya Îranê ne xemgîn e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=negotiate |pêşnav=the United States to |paşnav2=sabotage |paşnav3=years |pêşnav3=attack the Iranian nuclear program for the past 25 |tarîx=2026-04-01 |sernav=‘I Don’t Care About That’: Trump Says Iran’s Enriched Uranium Is Not a Concern |url=https://www.nytimes.com/2026/04/01/us/politics/trump-iran-war-nuclear-uranium.html |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Ji aliyê din ve, Benjamin Netanyahu îdia kiriye ku êrîşên ji aliyê Amerîka û Îsraêlê ve hatine kirin, şiyana Îranê ya hilberîna çekên navokî û mûşekên balîstîk ji holê rakirine û ev yek "du gefên hebûnî" yên li ser Îsraêlê ji holê rakiriye.<ref name="KannoYoungs2026"/> Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan nameyeke vekirî ji bo welatiyên amerîkî belav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lee |pêşnav=Chantelle |tarîx=2026-04-02 |sernav=Iranian President Pens Open Letter to American People |url=https://time.com/article/2026/04/01/iran-war-president-open-letter-american-people/ |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === 2ê nîsanê === Di 2ê nîsanê de Donald Trump gotarek li seranserê welêt pêşkêş kiriye û diyar kiriye ku êrîşan sîstemên mûşek û dronan ên Îranê "bi awayekî dramatîk kêm kirine". Wî her wiha diyar kiriye ku êrîşên li ser Îranê dê di du-sê hefteyên bê de zêdetir bibin bi armanca "vegerandina wan ji bo serdema kevirî, cihê ku ew lê ne".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Broadwater |pêşnav=Luke |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |tarîx=2026-04-02 |sernav=5 Takeaways From Trump’s Address on Iran |url=https://www.nytimes.com/2026/04/01/us/politics/trump-iran-war-address-takeaways.html |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li gorî agahiyan du êrîşên ji aliyê DYAyê ve li ser Pira B1 a ku di navbera Tehran û Kerecê de ye û wekê pira herî bilind a Rojhilata Navîn hatiye binavkirin pêk hatiye ku di encamê de heşt kes hatine kuştin, 95 kes birîndar bûne û pir jî hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/trump-announces-destruction-irans-tallest-bridge |sernav=Trump announces destruction of Iran's tallest bridge - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}</ref> Di dema êrîşê de, gelek malbatên îranî li parkên di bin pirê de ku ji bo pîrozbahiyên Sizdeh Be-Dar kom bibûn, hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgk03vyre3ko |sernav=واکنش‌ها یه حمله هوایی به «بلندترین پل خاورمیانه» در کرج؛ از نگرانی از بازگشت به «عصر حجر» تا «بهترش را می‌سازیم» |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=fa }}</ref> Îranê ragihandye ku Enstîtuya Pasteur a sedsalî û navendeke bijîşkî, di encama êrîşan de zirareke cidî dîtiye. Wezîrê berevaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Hegseth pesnê xwe daye ku "tevahiya rojê mirin û wêranî ji esîman ve çêbûye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260402-trump-gloats-on-possible-war-crimes-in-iran-but-punishment-distant |sernav=Trump gloats on possible war crimes in Iran, but punishment distant |malper=France 24 |tarîx=2026-04-02 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}</ref> Hêzên oarastina Îsraêlê ragihandiye ku wan di êrîşekê de li herêma Kirmaşanê ya Îranê, fermandarê mûşekên balîstîk ên Îranê Mekrem Atimî û çend fermandarên tabûrê ji yekîneya mûşekên balîstîk ên navendî ya Îranê ya Atimî kuştine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891953 |sernav=IDF kills Iranian ballistic missile chief, strike targets key supply bridge {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-04-02 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelnationalnews.com/flashes/682113 |sernav=IDF eliminates Iranian ballistic missile commander in Kermanshah region |malper=Israel National News |tarîx=2026-04-16 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke mûşekî ya balîstîk a Îranê li Petah Tikva zirar daye kargeheke dronên Îsraêlê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kogan |pêşnav=V.S. |paşnav2=Berkovich |pêşnav2=I.V. |tarîx=2019-12-15 |sernav=Silver, gold and palladium leaching from electronic scrap using bromine- bromide solution |url=https://doi.org/10.31643/2019/6445.36 |kovar=Kompleksnoe Ispolʹzovanie Mineralʹnogo syrʹâ/Complex Use of Mineral Resources/Mineraldik Shikisattardy Keshendi Paidalanu |cild=311 |hejmar=4 |rr=35–47 |doi=10.31643/2019/6445.36 |issn=2224-5243 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/b1bptztoze |sernav=Israeli drone factory hit by Iranian missile |malper=ctech |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/defense-and-tech/article-892002 |sernav=AeroSentinel production facility damaged by Iranian missile attack {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en }}</ref> === 5ê nîsanê === == Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 2026}} Ji destpêka şer ve Herêma Kurdistanê bûye armanca êrîşan. Êrîşên li ser [[Herêma Kurdistanê]] di 28ê sibata 2026an despêkiriye ku gelek deverên li parêzgeha Hewlêrê û parêzgeha Silêmanî rasterast bûne armanca êrîşên dronên Îranê û heşda şabî ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |sernav=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Di êrîşan de deverên derdor ên [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] hatiye armanc girtin ku hêzên amerîkî yên [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|hevpeymaniya navneteweyî ya li dijî DAIŞê]] li deverên bûn û yek ji van xalan balyozxaneya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya Hewlêrê bû ku bibû armanca êrîşan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |sernav=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Sleiman |pêşnav=Nadia }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di 12ê adarê de baregeheke leşkerî ya [[Îtalya]]yê ya li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] rasterast bûye armanceke êrîşa mûşekan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |sernav=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}</ref> Piştê re ji aliyê rayedaran ve hatiye ragihandin ku di vê êrişê de ti birîndar çênebûne. Di roja 12ê adarê de kampeke perwerdeyê ya ku ji aliyê leşkerên [[Fransa]]yê li Hewlêrê ve dihatin bikaranîn rasterast bûye armanca êrîşan ku fermandarê [[Fransayî|fransî]] ya bi navê Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê [[Varces-Allières-et-Risset|Varces]], Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye û şeş leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |sernav=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |malper=France 24 |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}</ref> Heta 17ê adarê nêzîkî 300 êrîş li hemberî Herêma Kurdistanê pêk hatine. Di êrîşên de gelek deverên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] rasterast bûne armanca êrîşan. Herêma Kurdistanê ji destpêka şer ve ku di 28ê adarê de hatibû destpêkirin bûye armaca êrîşên Îranê û bi taybetî êrîşên heşda şabiyên ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine. Di van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30290 |sernav=WEZARETA PÊŞMERGEYAN: 6 PÊŞMERGEYÊN LEHENG ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=kr }}</ref> 6 pêşmergeyên [[Rojhilata Kurdistanê]] û fermanderekî fransî jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |sernav=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |malper=FDD |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J. }}</ref> Ji ber van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 20 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=en }}</ref> == Bandora şer == Îsraîlê rewşa awarte li seranserê welêt ragihandiye ku diyar kiriye ku ev mezintirîn êrîş ew ku wan li hemberî Îranê pêk anîye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=McCluskey |pêşnav=Christian Edwards, Karina Tsui, Mitchell }}</ref> Îsrael Katz daxuyaniyek daye û gotiye "Li gorî benda 9C(b)(1) a qanûna parastina sivîl, 5711-1951, di bin desthilata min de û piştî ku ez piştrast bûm ku ihtîmaleke mezin a êrîşekê li ser nifûsa sivîl heye ku ez bi vê yekê li seranserê axa welat eniya navxweyî radigihînim."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896765/slug |sernav=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |malper=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Rojnameya New York Times diyar kiriye ku dibistan û cihên kar ên Îsraîlê jî dê werin girtin û kombûnên giştî werin betalkirin. Li Îranê qutbûna înternetê "nêzîkî tevahiya welat" ji nû ve hatiye pêkanîn ku NetBlocksê ragihandiye ku girêdana înternetê li Îranê daketiye ji %4 ê ji astên asayî.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170 |sernav=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=fa }}</ref> === Girtina qada hewayî === Piştî êrîşan ji ber ku dewletên herêmî qada hewayî girtin, qada hewayî ya Îranê bi piranî ji bo balafirên sivîl vala bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284853 |sernav=Iran’s skies empty after strikes as regional states close airspace |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Bi dest pêka êrîşan re Behreyn, Iraq, Îsraêl, Kuweyt, Qeter, Sûriye û Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî qadên xwe yên hewayî girtine û gelek balafir ber bi cihên din ve hatin veguhastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Israel closes airspace after strikes on Iran |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iraq shuttering airspace after US, Israel strike Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iraq-shuttering-airspace-after-us-israel-strike-iran/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-02-28 |sernav=Syria shutters airspace |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/syria-shutters-airspace/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Pargîdaniyên hewayî yên navneteweyî yên wekê Air India, Biman Bangladesh Airlines, British Airways, Cathay Pacific Airways, IndiGo, Lufthansa, Virgin Atlantic û Wizz Air ji ber şer û pevçûnan seferên xwe yên bo Rojhilata Navîn ji bo demên cuda cuda rawestandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran-Israel war: Air India, IndiGo and multiple other airlines suspend flights. Check full list |url=https://economictimes.indiatimes.com/nri/latest-updates/iran-israel-war-multiple-airlines-suspend-flights-check-full-list/articleshow/128879934.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/46mwakjn9t |sernav=Biman suspends Middle East flights amid conflict |malper=Prothomalo |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=BSS }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> === Girtina Tengava Hurmizê === Raporeke Reutersê ji berpirsekî operasyona aspidesê veguhestiye ku gotiye li gorî guhdarîkirinên radyoya pir bilind (VHF), pasdarên şoreşa îslamî ya Îranê [[Tengava Hurmiz]]ê ji bo çûnûhatina keştiyan girtiye. Rayedareke [[Yekîtiya Ewropayê]] ragihandiye ku peyamên ku keştî dibêjin "destûr nayê dayîn ku tu keştî ji Tengava Hormuzê derbas bibe" werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/irgc-says-no-ship-allowed-pass-strait-hormuz-according-eu-official |sernav=IRGC says 'no ship allowed to pass Strait of Hormuz', according to EU official |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288034 |sernav=‘No ship allowed to pass Strait of Hormuz,’ Iran warns vessels - Reuters |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> == Qurbaniyên şer == == Bertek == === Îran === Wezareta derve ya Îranê gefa bersivdanê li hember êrîşa hêzên amerîkî li ser bingehên amerîkî yên li Kendava Farsê xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284010 |sernav=Iran decries attacks, vows response as it appeals to Security Council |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> Konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê ragihandiye ku welatê wan rastî "operasyoneke hewayî ya hovane" ji aliyê Amerîka û Îsraîlê ve hatiye û gotiye: "Ev yek careke din di dema danûstandinan de qewimiye û dijmin xeyal dike ku miletê berxwedêr ê Îranê dê bi van kiryarên tirsonek daxwazên wan ên biçûk radest bibe." Wezîrê derve yê Îranê Ebas Eraqçî êrîşê wekê "bi tevahî bêsedem, neqanûnî û bêexlaq" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> === Dewletên Yekbûyî === Serokê Dewletên Yekbûyî [[Donald Trump]] piştrast kiriye ku artêşa amerîkî li Îranê dest bi "operasyonên şer ên mezin" kiriye û şer wekê "operasyoneke mezin û berdewam a ji bo pêşîgirtina li vê dîktatoriya pir xerab û radîkal ku gefê li Amerîkayê dixwe" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Tyler Pager |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump says military campaign is "massive and ongoing" |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Di vîdyoyekê de ku li ser Truth Social hatiye weşandin, Trump ji nû ve destnîşan kiriye ku "Armanca wan ew e ku ew bi rakirina gefên nêzîk ên ji rejîma Îranê ku komeke hovane ya mirovên pir dijwar û tirsnak, gelê amerîkî biparêzin" û di axavtina xwe de gotiye: "47 sal in, rejîma Îranê Mirin ji bo Amerîkayê diqîre û kampanyayeke bêdawî ya xwînrijandin û kuştinên girseyî dimeşîne ku Dewletên Yekbûyî, leşkerên me û mirovên bêguneh, li gelek welatan armanc digire."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump confirms in video message that military campaign in Iran has begun |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Trump ragihandiye ku piştî kuştina Elî Xamineyî, danûstandinên bi Îranê re hêsantir dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |sernav=Live - Trump says talks easier after Khamenei, Iran vows ‘devastating’ response |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> === Îsraêl === Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu diyar kiriye ku armanca êrîşan "jiholêrakirina gefa hebûnî ya ku ji aliyê rejîma li Îranê ve tê çêkirin" e û diyar kiriye ku "çalakiya me ya hevbeş dê şert û mercan ji bo gelê wêrek ê Îranê biafirîne da ku çarenûsa xwe bigire destên xwe."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Estrin |pêşnav=Daniel |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran's supreme leader, Ayatollah Ali Khamenei, has been killed |url=https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Wezîrê derve Gideon Sa'ar gotiye ku kiryara leşkerî li dijî Îranê bi awayekî lezgîn pêwîst e "tevî xetereyên girîng ên têkildar", û gotiye ku "derengketin dê rê bidaya rejîma Îranê ku bigihîje astek parastinê ji bo bernameya xwe ya kîmyayî û her wiha dest bi hilberîna girseyî ya mûşekên balîstîk ên dûravêj bike".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Johnatan Reiss |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> === Bertekên navneteweyî === * {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Herêma Kurdistanê]] piştî hedefgirtina [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] û balyozxaneya giştî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] ji aliyê mûşekên Îranê ve, fermandarekî payebilind ê pêşmergeyan diyar kir ku hêzên wan di rewşa amadebaşiyê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/peshmarga-iraqi-kurdistan/8118549.html |sernav=Fermandarekî Pêşmergeyan Dibêje Ew di Amadebaşîyê de ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Nûnerên [[Hevpeymaniya Hêzên Siyasî yên Rojhilata Kurdistanê]] diyar kirine ku ew bi hev re biryarên siyasî û leşkerî koordîne dikin û ji bo qonaxek nû amadekariyê dikin ku hêzên wan di hundurê Îranê de ye û li rojhilata Kurdistanê amade ne ku li hemberî êrîşan xwe biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/iran-kurds-position/8118628.html |sernav=Partîyên Kurdên Îranê di Biryarên Xwe yên Siyasî û Leşkerî de Yekgirtî ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}</ref> * {{Sembola alayê|Fransa}} [[Fransa]]: Serokkomarê Fransayê [[Emmanuel Macron]] ji bo kêm kirina tundiya şer daxwaza şer bangawaziya civîneke awarte ya [[Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî]] kiriye. * {{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]]: Serokwezîr Mark Carney Îran bi "çavkaniya sereke ya bêîstîqrarî û terorê li seranserê Rojhilata Navîn" tawanbar kiriye û piştgiriya xwe ji bo operasyonan anî ziman û tekez kiriye ku Îran nikare çekên nukleerî bi dest bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pm.gc.ca/en/news/statements/2026/02/28/statement-prime-minister-carney-and-minister-anand-situation-middle-east |sernav=Statement by Prime Minister Carney and Minister Anand on the situation in the Middle East |malper=Prime Minister of Canada |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> * {{Sembola alayê|Keyaniya Yekbûyî}} [[Keyaniya Yekbûyî]]: Hikûmeta brîtanî daxuyaniyek weşandiye û diyar kiriye ku Brîtanya "naxwaze pevçûnên herêmî yên berfirehtir kûrtir bibin". Di heman demê de hikûmetê diyar kiriye ku wan ji bo ewlekariya balyozxaneyên xwe yên li herêmê "kapasîteyên parastinê" bi hêz kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Israel and Iran exchange fresh attacks after Iran's Supreme Leader Khamenei killed - live updates |malper=BBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> Serokwezîr Keir Starmer piştrast kiriye ku balafirên brîtanî ji bo armancên parastinê "li ezmanan" in lê di êrîşên Îsraîl û Amerîkayê de "tu rol nelîstine" û bang li Îranê kiriye ku xwe ji êrîşên din li seranserê Rojhilata Navîn dûr bigire û "tundûtûjî û tepeserkirina tirsnak a li dijî gelê Îranê" rawestîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=British planes "in the sky" in Middle East, says Starmer |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Piştre wî serokatiya civînek awarte ya COBRA lidarxistiye ku ku bersiva Keyaniya Yekbûyî nîqaş bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sabbagh |pêşnav=Dan |paşnav2=Defence |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-28 |sernav=RAF jets flying defensive missions after US-Israeli attack on Iran, Starmer says |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/feb/28/starmer-chairs-cobra-meeting-after-us-israel-strikes-on-iran |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> * {{Sembola alayê|Almanya}} [[Almanya]]: Şansolyer Friedrich Merz di daxuyaniyek hevbeş ê bi Fransa û Keyaniya Yekbûyî re gotiye ku ew ji berê ve hatiye agahdarkirin û nîqaş di rê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |sernav=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> * {{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]]: Wezareta karên derve yê Hindistanê nîgeraniyên xwe aniye ziman û ji her sê welatan xwest ku agirbestê ragihanin. Balyozxaneya Hindistanê welatiyên Hindistanê ji sefera ji bo Îran û piraniya welatên Rojhilata Navîn hişyar kiriye û ji kesên di nav welat de xwestiye ku tavilê li stargehê bigerin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/india/israel-iran-conflict-indian-embassy-advisory-10556818/ |sernav=‘Remain near shelters, avoid non-essential travel’: India warns citizens in Israel after Tehran attack |malper=The Indian Express |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> NORKA her wiha ji bo welatiyên asê mane li hemî welatên bandordar xetên alîkariyê daniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/norka-sets-up-helpdesk-for-kerala-people-in-iran-israel/ |sernav=NORKA sets up helpdesk for Kerala people in Iran, Israel |malper=The Tribune |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> * {{Sembola alayê|Çîn}} [[Çîn]]: Wezareta karên derve fikarên xwe yên li ser êrîşên Amerîka û Îsraîlê aniye ziman û daxwaza rawestandina tavilê ya dijminatiyê li dijî Îranê û ji nû ve destpêkirina diyalogê kiriye. Her wiha tekez kiriye ku divê rêz li serweriya Îranê were girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/fyrbt/202602/t20260228_11866531.html |sernav=Foreign Ministry Spokesperson’s Remarks on the Military Strikes Against Iran by the U.S. and Israel_Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China |malper=www.fmprc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-03-01 }}</ref> * {{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]]: Wezîrê karên derve [[Sergey Lavrov]] êrîşên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraîlê wekê "gaveke bêwijdan" û "kiryareke êrîşkariya çekdarî ya bi zanebûn, pêşwext û bêsedem" şermezar kiriye û wan bi wê yekê tawanbar kir ku herêmê ber bi "karesateke mirovî, aborî û dibe ku radyolojîkî jî" ve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Russia condemns "reckless" airstrikes on Iran, as Finland and Ireland express concern |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:Şer]] [[Kategorî:Şerên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Şerên Behreynê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Şerên Fransayê]] [[Kategorî:Şerên Iraqê]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Şerên Kuweytê]] [[Kategorî:Şerên Libnanê]] [[Kategorî:Şerên li Îranê]] [[Kategorî:Şerên li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Şerên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Şerên Omanê]] [[Kategorî:Şerên Qeterê]] [[Kategorî:Şerên Qibrisê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerên Yemenê]] [[Kategorî:Şerên Yewnanistanê]] [[Kategorî:2026 li Azerbaycanê]] [[Kategorî:2026 li Behreynê]] [[Kategorî:2026 li DYAyê]] [[Kategorî:2026 li Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:2026 li Fransayê]] [[Kategorî:2026 li Iraqê]] [[Kategorî:2026 li Îranê]] [[Kategorî:2026 li Îsraêlê]] [[Kategorî:2026 li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:2026 li Kurdistanê]] [[Kategorî:2026 li Kuweytê]] [[Kategorî:2026 li Libnanê]] [[Kategorî:2026 li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:2026 li Omanê]] [[Kategorî:2026 li Pakistanê]] [[Kategorî:2026 li Qeterê]] [[Kategorî:2026 li Qibrisê]] [[Kategorî:2026 li Sûriyê]] [[Kategorî:2026 li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:2026 li Urdunê]] [[Kategorî:2026 li Yemenê]] [[Kategorî:2026 li Yewnanistanê]] dw946ryozhwklux9ugdxl5gjkzip5tv 0 324072 2070619 2026-07-09T12:49:49Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2070619 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2070620 2070619 2026-07-09T12:50:38Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070620 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alga 1kyfe0opkziju1kxpo8wa4361hllp24 2070621 2070620 2026-07-09T12:52:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070621 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alga (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) m0kcq8kuyb0thl6i6qcs6didcxm6vop 2070622 2070621 2026-07-09T12:56:19Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070622 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alga (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, macroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin. Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin macroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. j0gihudq33ehrq3n6ttq83plf0g14r6 2070623 2070622 2026-07-09T12:56:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070623 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Alga (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, macroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin. Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin macroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. mj9g131aarzct7dik41jrlt5zymv5tn 2070624 2070623 2026-07-09T12:57:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070624 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Водоросли пресноводного водоема 2.jpg|thumb]] Alga (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, macroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin. Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin macroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. 92yy45sc6z6k3mb39d3047jp8egg7i1 2070625 2070624 2026-07-09T12:57:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070625 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Водоросли пресноводного водоема 2.jpg|thumb|Algayên mikroskopîk ên yekhûlî û kolonî yên ava şirîn]] Alga (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, macroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin. Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin macroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. mxooqz7y9saxznqatcby5rheqst2ygx 2070626 2070625 2026-07-09T12:57:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070626 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Водоросли пресноводного водоема 2.jpg|thumb|Algayên mikroskopîk ên yekhûlî û kolonî yên ava şirîn]] Alga (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, macroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin. Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin macroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. == Çavkanî == dxezujn71yxkp18p61uynn3tc9lkhif 2070627 2070626 2026-07-09T12:58:04Z Kurê Acemî 105128 2070627 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Водоросли пресноводного водоема 2.jpg|thumb|Algayên mikroskopîk ên yekhûlî û kolonî yên ava şirîn]] Alga (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, macroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin. Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin macroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} h7x1vq1urek2my4o1dtpf3w3jywyxxp 2070628 2070627 2026-07-09T12:58:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070628 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Водоросли пресноводного водоема 2.jpg|thumb|Algayên mikroskopîk ên yekhûlî û kolonî yên ava şirîn]] '''Alga''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, macroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin. Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin macroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 63h50mrninaachjp6rdg9mgvapspvc7 2070629 2070628 2026-07-09T12:58:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070629 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Водоросли пресноводного водоема 2.jpg|thumb|rast|Algayên mikroskopîk ên yekhûlî û kolonî yên ava şirîn]] '''Alga''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, macroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin. Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin macroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 2p20c1tc3skwntyh05bc2g7rulpuiwf 2070630 2070629 2026-07-09T12:59:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070630 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Водоросли пресноводного водоема 2.jpg|thumb|rast|Algayên mikroskopîk ên yekhûlî û kolonî yên ava şirîn]] '''Alga''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, macroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin.<ref name="Nabors-2004">{{cite book |title=Introduction to Botany |last=Nabors |first=Murray W. |publisher=Pearson Education, Inc |date=2004 |isbn=978-0-8053-4416-5 |location=San Francisco |url=https://archive.org/details/introductiontobo0000nabo/page/386/mode/2up |url-access=registration}}</ref> Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin macroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 09ncv9hfm36y22awqinsutmgq6x5a9x 2070631 2070630 2026-07-09T13:00:12Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Biyolojî]] 2070631 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Водоросли пресноводного водоема 2.jpg|thumb|rast|Algayên mikroskopîk ên yekhûlî û kolonî yên ava şirîn]] '''Alga''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, macroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin.<ref name="Nabors-2004">{{cite book |title=Introduction to Botany |last=Nabors |first=Murray W. |publisher=Pearson Education, Inc |date=2004 |isbn=978-0-8053-4416-5 |location=San Francisco |url=https://archive.org/details/introductiontobo0000nabo/page/386/mode/2up |url-access=registration}}</ref> Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin macroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] evbrdoesws8oyj1alkvxjyibfb0lql5 2070632 2070631 2026-07-09T13:00:21Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070632 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Водоросли пресноводного водоема 2.jpg|thumb|rast|Algayên mikroskopîk ên yekhûlî û kolonî yên ava şirîn]] '''Alga''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, macroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin.<ref name="Nabors-2004">{{cite book |title=Introduction to Botany |last=Nabors |first=Murray W. |publisher=Pearson Education, Inc |date=2004 |isbn=978-0-8053-4416-5 |location=San Francisco |url=https://archive.org/details/introductiontobo0000nabo/page/386/mode/2up |url-access=registration}}</ref> Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin macroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] o7bxvqv2wjh3awtsuprr9yph8mtpdvu 2070633 2070632 2026-07-09T13:00:39Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070633 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Водоросли пресноводного водоема 2.jpg|thumb|rast|Algayên mikroskopîk ên yekhûlî û kolonî yên ava şirîn]] '''Alga''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, macroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin.<ref name="Nabors-2004">{{cite book |title=Introduction to Botany |last=Nabors |first=Murray W. |publisher=Pearson Education, Inc |date=2004 |isbn=978-0-8053-4416-5 |location=San Francisco |url=https://archive.org/details/introductiontobo0000nabo/page/386/mode/2up |url-access=registration}}</ref> Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin makroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] lewlp0vpk1uciq0jf8xn8tj8l2dfiea 2070634 2070633 2026-07-09T13:00:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070634 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Водоросли пресноводного водоема 2.jpg|thumb|rast|Algayên mikroskopîk ên yekhûlî û kolonî yên ava şirîn]] '''Alga''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, makroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin.<ref name="Nabors-2004">{{cite book |title=Introduction to Botany |last=Nabors |first=Murray W. |publisher=Pearson Education, Inc |date=2004 |isbn=978-0-8053-4416-5 |location=San Francisco |url=https://archive.org/details/introductiontobo0000nabo/page/386/mode/2up |url-access=registration}}</ref> Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin makroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] 5x5e3580lvcq393974ldt3uthb5y0kt 2070652 2070634 2026-07-09T13:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2070652 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Водоросли пресноводного водоема 2.jpg|thumb|rast|Algayên mikroskopîk ên yekhûlî û kolonî yên ava şirîn]] '''Alga''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, makroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin.<ref name="Nabors-2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Botany |paşnav=Nabors |pêşnav=Murray W. |weşanger=Pearson Education, Inc |tarîx=2004 |isbn=978-0-8053-4416-5 |cih=San Francisco |url=https://archive.org/details/introductiontobo0000nabo/page/386/mode/2up |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin makroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] ggb0rs7u50lc2x5bbm33daavs9gfgpj 2070786 2070652 2026-07-10T11:12:20Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2070786 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Водоросли пресноводного водоема 2.jpg|thumb|rast|Algayên mikroskopîk ên yekhûlî û kolonî yên ava şirîn]] '''Alga''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''Alga'' “giya deryayê”) her yek ji komek mezin û cihêreng a organîzmayên [[fotosentez]] in. Ew nebatên bejayî (embryophyte) derdixe. Organîzmayên wisa ji mikroalgayên yekhicreyî yên mîkroskopîk (di nav de cyanobacteria û phytoplankton) heta rimên deryayê, makroalgayên pirhicreyî ku dibe ku bi dirêjahiya xwe bigihîjin 50 metre wedigirin. Piraniya algayan avî ne (bi taybetî deryayî ne), û hin ji wan [[Dagirkerî|koloniyên]] hevgirtî pêk tînin.<ref name="Nabors-2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Botany |paşnav=Nabors |pêşnav=Murray W. |weşanger=Pearson Education, Inc |tarîx=2004 |isbn=978-0-8053-4416-5 |cih=San Francisco |url=https://archive.org/details/introductiontobo0000nabo/page/386/mode/2up |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Algayên ava şirîn charophyta di nav xwe de hene, wek ''Spirogîra'' ya têlî û ''charales'' mîna giya. Piraniya algayan plankton in ku bi awayekî pasîf ji aliyê avê ve têne hilgirtin, her çend hin makroalga ji bo girêdana xwe holdfast hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] p43iic9ihiugx0tey7nk74cwfx8gml1 0 324073 2070635 2026-07-09T13:02:55Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2070635 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2070636 2070635 2026-07-09T13:03:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070636 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arkeya qe70fsb987w8cnrnzfobx1h2nywx6gg 2070637 2070636 2026-07-09T13:03:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070637 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arkeya ([[yewnaniya kevn]]: pvkqhjt9bkxzals00g6iz8w4733b47g 2070638 2070637 2026-07-09T13:04:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070638 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arkeya ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;kevnar&#x2018;, ‚bi kokî‘) cyneagfx9kbwza91njcacjn1c70mo64 2070639 2070638 2026-07-09T13:04:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070639 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arkeya ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘) 1xwg7a01rijhmjnr5azja7g2w2ac0gh 2070640 2070639 2026-07-09T13:06:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070640 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arkeya ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘) yek ji sê domanan pêk tînin ku gî [[Organîzm|organîzmên]] [[Xane|xaneyî]] tê de tên dabeşkirin. pwfoxoqt2yvtolhtmaav1uqme355h07 2070641 2070640 2026-07-09T13:06:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070641 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arkeya ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘) yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[Organîzm|organîzmên]] [[Xane|xaneyî]] tê de tên dabeşkirin. g0937iqjzj6u5c9cejr0lpoi35gxlut 2070642 2070641 2026-07-09T13:06:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070642 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arkeya ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘) yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[Organîzm|organîzmên]] [[Xane|xaneyî]] de tên dabeşkirin. 7x4fx00s2gve708p64p8ianbq2bhavw 2070643 2070642 2026-07-09T13:07:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070643 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arkeya ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘) yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[Organîzm|organîzmên]] [[Xane|xaneyî]] de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin, û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. 3k2ylwj6r2g1fvsd3l7lqck1mhh91vb 2070644 2070643 2026-07-09T13:09:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070644 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arkeya ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘) yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[Organîzm|organîzmên]] [[Xane|xaneyî]] de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin, û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. Arkeya, li dijî vê yekê, (wekî bakterî jî) molekulên [[asîda deoksîrîbonukleyî]] yên girtî di xwe de hene (kromozomên zîrkulêr) ku di plazmaya xaneyê de wekî hevgirêka navokê bêyî pêvekê hene. Arkeya organîzmayên yekxaneyî ne. 5b8xt91pz475wm5yi0fs5va57p0r5n0 2070645 2070644 2026-07-09T13:09:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070645 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arkeya ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘) yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[Organîzm|organîzmên]] [[Xane|xaneyî]] de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin, û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. Arkeya, li dijî vê yekê, (wekî bakterî jî) molekulên [[asîda deoksîrîbonukleyî]] yên girtî di xwe de hene (kromozomên zîrkulêr) ku di plazmaya xaneyê de wekî hevgirêka navokê bêyî pêvekê hene. Arkeya organîzmayên yekxaneyî ne. Heta niha ti sedemkarên nexweşiyan ji koma arkeyan nehatine nasîn. j5fgrescq0j3p5yey063mv39jm4stz9 2070646 2070645 2026-07-09T13:09:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070646 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arkeya ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘) yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[Organîzm|organîzmên]] [[Xane|xaneyî]] de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin, û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. Arkeya, li dijî vê yekê, (wekî bakterî jî) molekulên [[asîda deoksîrîbonukleyî]] yên girtî di xwe de hene (kromozomên zîrkulêr) ku di plazmaya xaneyê de wekî hevgirêka navokê bêyî pêvekê hene. Arkeya organîzmayên yekxaneyî ne. Heta niha ti sedemkarên nexweşiyan ji koma arkeyan nehatine nasîn. == Çavkanî == 6ihb2sbaou4a3j7ytkkzsevjz4sftlc 2070647 2070646 2026-07-09T13:10:05Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2070647 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arkeya ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘) yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[Organîzm|organîzmên]] [[Xane|xaneyî]] de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin, û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. Arkeya, li dijî vê yekê, (wekî bakterî jî) molekulên [[asîda deoksîrîbonukleyî]] yên girtî di xwe de hene (kromozomên zîrkulêr) ku di plazmaya xaneyê de wekî hevgirêka navokê bêyî pêvekê hene. Arkeya organîzmayên yekxaneyî ne. Heta niha ti sedemkarên nexweşiyan ji koma arkeyan nehatine nasîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 5ly7rnqxcorjs1qy2ajr3a59jbkbl95 2070648 2070647 2026-07-09T13:10:18Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Organîzm]] 2070648 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Arkeya ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘) yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[Organîzm|organîzmên]] [[Xane|xaneyî]] de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin, û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. Arkeya, li dijî vê yekê, (wekî bakterî jî) molekulên [[asîda deoksîrîbonukleyî]] yên girtî di xwe de hene (kromozomên zîrkulêr) ku di plazmaya xaneyê de wekî hevgirêka navokê bêyî pêvekê hene. Arkeya organîzmayên yekxaneyî ne. Heta niha ti sedemkarên nexweşiyan ji koma arkeyan nehatine nasîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] 4sujrptu4iag60b5tjpaen55dwmwbo5 2070649 2070648 2026-07-09T13:10:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070649 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Arkeya ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘) yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[Organîzm|organîzmên]] [[Xane|xaneyî]] de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin, û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. Arkeya, li dijî vê yekê, (wekî bakterî jî) molekulên [[asîda deoksîrîbonukleyî]] yên girtî di xwe de hene (kromozomên zîrkulêr) ku di plazmaya xaneyê de wekî hevgirêka navokê bêyî pêvekê hene. Arkeya organîzmayên yekxaneyî ne. Heta niha ti sedemkarên nexweşiyan ji koma arkeyan nehatine nasîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] la9lc3ncgqd7q7fo4axonkilnwitizt 2070650 2070649 2026-07-09T13:10:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070650 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Arkeya''' ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘) yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[Organîzm|organîzmên]] [[Xane|xaneyî]] de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin, û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. Arkeya, li dijî vê yekê, (wekî bakterî jî) molekulên [[asîda deoksîrîbonukleyî]] yên girtî di xwe de hene (kromozomên zîrkulêr) ku di plazmaya xaneyê de wekî hevgirêka navokê bêyî pêvekê hene. Arkeya organîzmayên yekxaneyî ne. Heta niha ti sedemkarên nexweşiyan ji koma arkeyan nehatine nasîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] e16jpx9pws5q6ur5tdmnr88ocu1lpyp 2070651 2070650 2026-07-09T13:11:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070651 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Arkeya''' ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/archaea |sernav=Definition of ARCHAEA |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2026-07-02 |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en}}</ref> yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[Organîzm|organîzmên]] [[Xane|xaneyî]] de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin, û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. Arkeya, li dijî vê yekê, (wekî bakterî jî) molekulên [[asîda deoksîrîbonukleyî]] yên girtî di xwe de hene (kromozomên zîrkulêr) ku di plazmaya xaneyê de wekî hevgirêka navokê bêyî pêvekê hene. Arkeya organîzmayên yekxaneyî ne. Heta niha ti sedemkarên nexweşiyan ji koma arkeyan nehatine nasîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] lnmz711s7rpws5scta0ypp6fgkkbq6b 2070653 2070651 2026-07-09T13:12:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070653 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Arkeya''' ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/archaea |sernav=Definition of ARCHAEA |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2026-07-02 |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en}}</ref> yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[Organîzm|organîzmên]] [[Xane|xaneyî]] de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin, û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. Arkeya, li dijî vê yekê, (wekî bakterî jî) molekulên [[asîda deoksîrîbonukleyî]] yên girtî di xwe de hene (kromozomên zîrkulêr) ku di plazmaya xaneyê de wekî hevgirêka navokê bêyî pêvekê hene.<ref>{{Cite journal |last1=van Wolferen |first1=Marleen |last2=Pulschen |first2=Andre Arashiro |last3=Baum |first3=Buzz |last4=Gribaldo |first4=Simonetta |last5=Albers |first5=Sonja-Verena |date=November 2022 |title=The cell biology of archaea |journal=Nature Microbiology |language=en |volume=7 |issue=11 |pages=1744–1755 |doi=10.1038/s41564-022-01215-8 |issn=2058-5276 |pmc=7613921 |pmid=36253512}}</ref> Arkeya organîzmayên yekxaneyî ne. Heta niha ti sedemkarên nexweşiyan ji koma arkeyan nehatine nasîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] nie7me4skshcgqif9o1dh1tu53hy7ov 2070654 2070653 2026-07-09T13:13:24Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070654 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Arkeya''' ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî &#x201A;pir kevn&#x2018;, ‚bi kokî‘)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/archaea |sernav=Definition of ARCHAEA |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2026-07-02 |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en}}</ref> yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[Organîzm|organîzmên]] [[Xane|xaneyî]] de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin, û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. Arkeya, li dijî vê yekê, (wekî bakterî jî) molekulên [[asîda deoksîrîbonukleyî]] yên girtî di xwe de hene (kromozomên zîrkulêr) ku di plazmaya xaneyê de wekî hevgirêka navokê bêyî pêvekê hene.<ref>{{Cite journal |last1=van Wolferen |first1=Marleen |last2=Pulschen |first2=Andre Arashiro |last3=Baum |first3=Buzz |last4=Gribaldo |first4=Simonetta |last5=Albers |first5=Sonja-Verena |date=November 2022 |title=The cell biology of archaea |journal=Nature Microbiology |language=en |volume=7 |issue=11 |pages=1744–1755 |doi=10.1038/s41564-022-01215-8 |issn=2058-5276 |pmc=7613921 |pmid=36253512}}</ref> Arkeya organîzmayên yekxaneyî ne. Heta niha ti sedemkarên nexweşiyan ji koma arkeyan nehatine nasîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] ga55a61d2rfecl0u2iah5569oe4aqcl 2070656 2070654 2026-07-09T13:52:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Lînk paqij kir, HTML rast kir.) 2070656 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Arkeya''' ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî ‚pir kevn‘, ‚bi kokî‘)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/archaea |sernav=Definition of ARCHAEA |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2026-07-02 |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en}}</ref> yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[organîzm]]ên [[xane]]yî de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin, û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. Arkeya, li dijî vê yekê, (wekî bakterî jî) molekulên [[asîda deoksîrîbonukleyî]] yên girtî di xwe de hene (kromozomên zîrkulêr) ku di plazmaya xaneyê de wekî hevgirêka navokê bêyî pêvekê hene.<ref>{{Jêder-kovar |last1=van Wolferen |first1=Marleen |last2=Pulschen |first2=Andre Arashiro |last3=Baum |first3=Buzz |last4=Gribaldo |first4=Simonetta |last5=Albers |first5=Sonja-Verena |date=November 2022 |title=The cell biology of archaea |journal=Nature Microbiology |language=en |volume=7 |issue=11 |pages=1744–1755 |doi=10.1038/s41564-022-01215-8 |issn=2058-5276 |pmc=7613921 |pmid=36253512}}</ref> Arkeya organîzmayên yekxaneyî ne. Heta niha ti sedemkarên nexweşiyan ji koma arkeyan nehatine nasîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] ab5xcy50y72xmv1mwo4qtna4w4flaz6 2070657 2070656 2026-07-09T14:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2070657 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Arkeya''' ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî ‚pir kevn‘, ‚bi kokî‘)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/archaea |sernav=Definition of ARCHAEA |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2026-07-02 |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en }}</ref> yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[organîzm]]ên [[xane]]yî de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin, û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. Arkeya, li dijî vê yekê, (wekî bakterî jî) molekulên [[asîda deoksîrîbonukleyî]] yên girtî di xwe de hene (kromozomên zîrkulêr) ku di plazmaya xaneyê de wekî hevgirêka navokê bêyî pêvekê hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=van Wolferen |pêşnav1=Marleen |paşnav2=Pulschen |pêşnav2=Andre Arashiro |paşnav3=Baum |pêşnav3=Buzz |paşnav4=Gribaldo |pêşnav4=Simonetta |paşnav5=Albers |pêşnav5=Sonja-Verena |tarîx=November 2022 |sernav=The cell biology of archaea |kovar=Nature Microbiology |ziman=en |cild=7 |hejmar=11 |rr=1744–1755 |doi=10.1038/s41564-022-01215-8 |issn=2058-5276 |pmc=7613921 |pmid=36253512 }}</ref> Arkeya organîzmayên yekxaneyî ne. Heta niha ti sedemkarên nexweşiyan ji koma arkeyan nehatine nasîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] 19evnvqsrc10iy74wx6p7w2xms8wrh3 2070691 2070657 2026-07-09T17:00:55Z Penaber49 39672 /* */ 2070691 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Arkeya''' ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî ‚pir kevn‘, ‚bi kokî‘)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/archaea |sernav=Definition of ARCHAEA |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2026-07-02 |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en }}</ref> yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[organîzm]]ên [[xane]]yî de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. Arkeya, li dijî vê yekê, (wekî bakterî jî) molekulên [[asîda deoksîrîbonukleyî]] yên girtî di xwe de hene (kromozomên zîrkulêr) ku di plazmaya xaneyê de wekî hevgirêka navokê bêyî pêvekê hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=van Wolferen |pêşnav1=Marleen |paşnav2=Pulschen |pêşnav2=Andre Arashiro |paşnav3=Baum |pêşnav3=Buzz |paşnav4=Gribaldo |pêşnav4=Simonetta |paşnav5=Albers |pêşnav5=Sonja-Verena |tarîx=November 2022 |sernav=The cell biology of archaea |kovar=Nature Microbiology |ziman=en |cild=7 |hejmar=11 |rr=1744–1755 |doi=10.1038/s41564-022-01215-8 |issn=2058-5276 |pmc=7613921 |pmid=36253512 }}</ref> Arkeya organîzmayên yekxaneyî ne. Heta niha ti sedemkarên nexweşiyan ji koma arkeyan nehatine nas kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] 0cqee543biravij7zlwlhohrad5q482 2070785 2070691 2026-07-10T11:12:17Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2070785 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Arkeya''' ([[yewnaniya kevn]]: ἀρχαῖος ''archaĩos'', kurdî ‚pir kevn‘, ‚bi kokî‘)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/archaea |sernav=Definition of ARCHAEA |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2026-07-02 |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en }}</ref> yek ji sê domanan pêk tînin ku giyo di [[organîzm]]ên [[xane]]yî de tên dabeşkirin. Du domanên din [[bakterî]] (''Bacteria'') ne ku bi arkeyan re di nav prokaryotan de tên komkirin û [[eukaryot]] (''Eukaryota'') ne ku berevajî prokaryotan xwedî navokek xaneyî bi perdeya navokê ne. Arkeya, li dijî vê yekê, (wekî bakterî jî) molekulên [[asîda deoksîrîbonukleyî]] yên girtî di xwe de hene (kromozomên zîrkulêr) ku di plazmaya xaneyê de wekî hevgirêka navokê bêyî pêvekê hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=van Wolferen |pêşnav1=Marleen |paşnav2=Pulschen |pêşnav2=Andre Arashiro |paşnav3=Baum |pêşnav3=Buzz |paşnav4=Gribaldo |pêşnav4=Simonetta |paşnav5=Albers |pêşnav5=Sonja-Verena |tarîx=November 2022 |sernav=The cell biology of archaea |kovar=Nature Microbiology |ziman=en |cild=7 |hejmar=11 |rr=1744–1755 |doi=10.1038/s41564-022-01215-8 |issn=2058-5276 |pmc=7613921 |pmid=36253512 }}</ref> Arkeya organîzmayên yekxaneyî ne. Heta niha ti sedemkarên nexweşiyan ji koma arkeyan nehatine nas kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Organîzm]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] 55v2uio5lh8poif4tzsxh3bz3pzlq0o 0 324074 2070658 2026-07-09T16:29:47Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2070658 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2070659 2070658 2026-07-09T16:30:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070659 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst 4nzccjpny5g5cb832rzeizaiqtrji6z 2070660 2070659 2026-07-09T16:31:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070660 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista kjlyqkqw8ajw2ceahfnt3eg6lepz649 2070661 2070660 2026-07-09T16:31:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070661 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: bsz05dzol4sb6wkio6q1evwnaf6qvgb 2070662 2070661 2026-07-09T16:32:00Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070662 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'' 3fns64v7mg8ac08mem7drytoonh6lf8 2070663 2070662 2026-07-09T16:33:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070663 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) m0t07aay9mnatpp87i4pcbcifaji90o 2070664 2070663 2026-07-09T16:34:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070664 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. e2lzdzvt7boi4y5up1p8werawimbanc 2070665 2070664 2026-07-09T16:35:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070665 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. k0tvsrxhk8pytlqkvcy3u3snquyy0np 2070666 2070665 2026-07-09T16:36:39Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070666 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). 6bsstr220vvenzm0acixu40rwn5sbur 2070667 2070666 2026-07-09T16:38:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070667 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. ay639m8fn4uy74vvo02srb124o8cwc3 2070668 2070667 2026-07-09T16:38:22Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070668 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == 2f27ut77vbqk7w8edirp75smu4tmegl 2070669 2070668 2026-07-09T16:39:36Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2070669 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. q80f8pgmtn6w7t9600v7vamikh9qtvk 2070670 2070669 2026-07-09T16:41:49Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2070670 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. o407fu3szdb1q55t3ux982vge17w22t 2070671 2070670 2026-07-09T16:42:47Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2070671 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. tv76q26fbqeq8cuektm03zoxx95g4pt 2070672 2070671 2026-07-09T16:44:32Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2070672 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. 6b3zju3zn3bbh4yhyrd3awfv9dka0q9 2070674 2070672 2026-07-09T16:45:49Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2070674 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. c5od1ehkgfj8kmwt1q5emf5ppc04tys 2070675 2070674 2026-07-09T16:46:19Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2070675 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. ==== . ==== Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. kec2i2y55wt0hsn8lliw77klig7v04w 2070676 2070675 2026-07-09T16:48:26Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2070676 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. ==== . ==== Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. 56zldocxx0h21ao9ahmr2y1dryl6i2f 2070677 2070676 2026-07-09T16:48:32Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2070677 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. gn67ypfv93czxxsshmet1ye3xlr7va6 2070678 2070677 2026-07-09T16:49:00Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2070678 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. === . === kmikxjtut9gt2mdefn8dor73siw3di8 2070679 2070678 2026-07-09T16:50:09Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2070679 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. === . === Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. 461nbh0lnex4lyryi2w66tpubir56kb 2070680 2070679 2026-07-09T16:51:41Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2070680 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. === . === Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. h1kctozhgkzcioeb1elwb6yk5swiffu 2070681 2070680 2026-07-09T16:51:55Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2070681 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. 9xk382eziwx7u2h57zfltwrqf737ays 2070682 2070681 2026-07-09T16:52:04Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2070682 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. === . === tqk4mqrb35423lej4m98300blc7rgo4 2070683 2070682 2026-07-09T16:53:07Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2070683 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. === . === Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. d3bt5eucsvp89cdsl96xh1jbuq6vab7 2070684 2070683 2026-07-09T16:53:17Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2070684 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. aza624h1ciel8e7yvxgr87fgkalhqqm 2070685 2070684 2026-07-09T16:55:01Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2070685 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == 0t7cz0hgyzlst4033srt2lzihde2hd2 2070686 2070685 2026-07-09T16:56:43Z Kurê Acemî 105128 /* Şêwaza heyatê */ 2070686 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên dirêj ên şaneyê tê piştgirîkirin. i6for7o68jqjak6hm97pw1ny8465gh3 2070687 2070686 2026-07-09T16:57:03Z Kurê Acemî 105128 /* Şêwaza heyatê */ 2070687 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. lnnobs036hem6f65juht1hg5fi9c6z5 2070688 2070687 2026-07-09T16:58:25Z Kurê Acemî 105128 /* Şêwaza heyatê */ 2070688 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. rsltvwjb7g3yoi0v1u03c0lfcqk50l0 2070689 2070688 2026-07-09T16:59:02Z Kurê Acemî 105128 /* Şêwaza heyatê */ 2070689 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. s19sotywq0dqtqontsqcnpfz9bhcvy8 2070690 2070689 2026-07-09T16:59:46Z Kurê Acemî 105128 /* Şêwaza heyatê */ 2070690 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mîkroeukaryot == 5wedo2n7wl56h7jp2t37r1gynvxvif1 2070692 2070690 2026-07-09T17:02:38Z Kurê Acemî 105128 /* Mîkroeukaryot */ 2070692 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin. bwn7l91atl97scgyz09tlt7fot0cn45 2070693 2070692 2026-07-09T17:02:50Z Kurê Acemî 105128 /* Mîkroeukaryot */ 2070693 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin. == Binêre == fghcwx38ca5cn6htthe392fgipuilka 2070694 2070693 2026-07-09T17:03:05Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2070694 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin. == Binêre == == Çavkanî == bekle9i758f3y58i1kdbeg4adc6c4hu 2070695 2070694 2026-07-09T17:03:18Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2070695 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} 37ommkfd41hxlw7uaj9vgahwi0kms6t 2070696 2070695 2026-07-09T17:03:27Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Organîzm]] 2070696 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Protîst, bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] Protista (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] koqxl2drictgfb147gpnusqpmgu6s8w 2070697 2070696 2026-07-09T17:04:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070697 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protista''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] fz5teqc59d3an3mz386o6rs6rit992o 2070698 2070697 2026-07-09T17:04:19Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070698 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes''). Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] 6622gyfmhj4s6ti6mo8abuuu74c3ltu 2070699 2070698 2026-07-09T17:05:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070699 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin. Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] m8i566lg0kxppmc0p0e6r7ta4tilzua 2070700 2070699 2026-07-09T17:06:33Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2070700 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin. Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] n1i7ppewh3b7cfr3v2qee73dwsru34m 2070701 2070700 2026-07-09T17:07:26Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2070701 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin. == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] olsw6r7a0i97cltt0d0tnmv7v5bknyt 2070702 2070701 2026-07-09T17:07:49Z Kurê Acemî 105128 2070702 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name=":0" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] 3qrvicp8c21y5gfycoo61cpjgwvge9m 2070703 2070702 2026-07-09T17:09:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070703 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name=":0" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] jfcb13hjydk825aphken55k5me5samv 2070704 2070703 2026-07-09T17:09:50Z Kurê Acemî 105128 2070704 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name=":0" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] e7izq7w7n65aoqjeg080a621cuqvq9d 2070705 2070704 2026-07-09T17:10:48Z Kurê Acemî 105128 /* Şêwaza heyatê */ 2070705 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’) navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name=":0" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mane == == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] ojy1l3q4yvm5x730s5dznl9tta3y0dg 2070707 2070705 2026-07-09T17:12:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070707 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’), navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[Eukaryot|eukaryotên]] yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[Heywan|heywanan]] (padîşahiya animalia) û [[Kuv|kuvan]] (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name=":0" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[Derya|deryayê]] de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[Heywan|heywanan]] de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mane == == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] kw63h6thpt17w79n3fgsrqkljdnikcf 2070709 2070707 2026-07-09T17:32:28Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir, Navên ref-an rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2070709 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’), navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[eukaryot]]ên yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name="Campo2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name="Bonacolta2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[heywan]]an (padîşahiya animalia) û [[kuv]]an (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name="Bonacolta2023" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[derya]]yê de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[heywan]]an de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mane == == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.<ref name="Campo2020" /><ref name="Bonacolta2023" /> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] 09z8wfirnlfmdnx1higl9kg3t2w4pdk 2070711 2070709 2026-07-09T18:47:30Z Kurê Acemî 105128 /* Mane */ 2070711 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’), navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[eukaryot]]ên yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name="Campo2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name="Bonacolta2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[heywan]]an (padîşahiya animalia) û [[kuv]]an (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name="Bonacolta2023" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[derya]]yê de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[heywan]]an de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mane == Gelek protîst bi hejmareke kesane ya ecêb têne dîtin. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.<ref name="Campo2020" /><ref name="Bonacolta2023" /> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] ehqd8mqcb4devsf1qkgubfbnpzr36q4 2070712 2070711 2026-07-09T18:48:30Z Kurê Acemî 105128 /* Mane */ 2070712 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’), navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[eukaryot]]ên yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name="Campo2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name="Bonacolta2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[heywan]]an (padîşahiya animalia) û [[kuv]]an (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name="Bonacolta2023" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[derya]]yê de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[heywan]]an de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mane == Gelek protîst bi hejmareke kesane ya ecêb têne dîtin. Bermahiyên nepûsî yên nûnerên mirî – wekî îskeletên silîsî yên radyolaran û algayên diyatom (Bacillariophyta) an jî qalikên kalsî yên foraminiferan – çêkerê keviran in: == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.<ref name="Campo2020" /><ref name="Bonacolta2023" /> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] 8kx2ilb5qfwxv6ik10z2gfzpug44w7n 2070713 2070712 2026-07-09T18:49:15Z Kurê Acemî 105128 /* Mane */ 2070713 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’), navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[eukaryot]]ên yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name="Campo2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name="Bonacolta2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[heywan]]an (padîşahiya animalia) û [[kuv]]an (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name="Bonacolta2023" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[derya]]yê de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[heywan]]an de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mane == Gelek protîst bi hejmareke kesane ya ecêb têne dîtin. Bermahiyên nepûsî yên nûnerên mirî – wekî îskeletên silîsî yên radyolaran û algayên diyatom (Bacillariophyta) an jî qalikên kalsî yên foraminiferan – çêkerê keviran in: Ew li binê ava ku tê de dijîn têne çêkirin û bi diagenesê dibin kevir, mesele şîstê silîsî û tebeşîr ku gelek caran tevahiya qatên çiyan jê pêk tên. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.<ref name="Campo2020" /><ref name="Bonacolta2023" /> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] qyxt0o1rynnt18429au1mf6yra1d2dv 2070714 2070713 2026-07-09T18:49:27Z Kurê Acemî 105128 /* Mane */ 2070714 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’), navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[eukaryot]]ên yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name="Campo2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name="Bonacolta2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[heywan]]an (padîşahiya animalia) û [[kuv]]an (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name="Bonacolta2023" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[derya]]yê de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[heywan]]an de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mane == Gelek protîst bi hejmareke kesane ya ecêb têne dîtin. Bermahiyên nepûsî yên nûnerên mirî – wekî îskeletên silîsî yên radyolaran û algayên diyatom (Bacillariophyta) an jî qalikên kalsî yên foraminiferan – çêkerê keviran in: Ew li binê ava ku tê de dijîn têne çêkirin û bi diagenesê dibin kevir, mesele şîstê silîsî û tebeşîr ku gelek caran tevahiya qatên çiyayan jê pêk tên. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.<ref name="Campo2020" /><ref name="Bonacolta2023" /> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] 7iohhaj39s82uirswjajgp8ciyr6fbh 2070715 2070714 2026-07-09T18:50:59Z Kurê Acemî 105128 /* Mane */ 2070715 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’), navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[eukaryot]]ên yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name="Campo2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name="Bonacolta2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[heywan]]an (padîşahiya animalia) û [[kuv]]an (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name="Bonacolta2023" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[derya]]yê de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[heywan]]an de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mane == Gelek protîst bi hejmareke kesane ya ecêb têne dîtin. Bermahiyên nepûsî yên nûnerên mirî – wekî îskeletên silîsî yên radyolaran û algayên diyatom (Bacillariophyta) an jî qalikên kalsî yên foraminiferan – çêkerê keviran in: Ew li binê ava ku tê de dijîn têne çêkirin û bi diagenesê dibin kevir, mesele şîstê silîsî û tebeşîr ku gelek caran tevahiya qatên çiyayan jê pêk tên. Ji protîstên adet, di pêvajoya [[Peresan|evolusyonê]] de tevahiya organîzmayên pirxaneyî yên bilind derketine holê, bi îhtîmalê bi piranî bi rêya avakirina koloniyên şaneyan, wekî ku îro jî di gelek algan de tê dîtin. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.<ref name="Campo2020" /><ref name="Bonacolta2023" /> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] flfeccbr9olefrng5tjhbq4cb7yirqo 2070716 2070715 2026-07-09T18:52:38Z Kurê Acemî 105128 /* Mane */ 2070716 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’), navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[eukaryot]]ên yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name="Campo2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name="Bonacolta2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[heywan]]an (padîşahiya animalia) û [[kuv]]an (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name="Bonacolta2023" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[derya]]yê de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[heywan]]an de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mane == Gelek protîst bi hejmareke kesane ya ecêb têne dîtin. Bermahiyên nepûsî yên nûnerên mirî – wekî îskeletên silîsî yên radyolaran û algayên diyatom (Bacillariophyta) an jî qalikên kalsî yên foraminiferan – çêkerê keviran in: Ew li binê ava ku tê de dijîn têne çêkirin û bi diagenesê dibin kevir, mesele şîstê silîsî û tebeşîr ku gelek caran tevahiya qatên çiyayan jê pêk tên. Ji protîstên adet, di pêvajoya [[Peresan|evolusyonê]] de tevahiya organîzmayên pirxaneyî yên bilind derketine holê, bi îhtîmalê bi piranî bi rêya avakirina koloniyên şaneyan, wekî ku îro jî di gelek algan de tê dîtin. Ji ber ku pêkhateyên şaneyê û herwiha nîşaneyên herî giring ên heyatê, wek tevger, hestiyarî, zayîn, li ser wan baş têne lêkolîn kirin, protîstan bûne objeyek hezkirî ya [[Biyolojî|lêkolîna biyolojîk]]. Lê tenê nêzîkî 40 cureyên wan li însanan infeksiyonên protozoayî çêdikin û ji aliyê bijîşkiyê ve giring in. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.<ref name="Campo2020" /><ref name="Bonacolta2023" /> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] t8bndmfvlqkfutuj7hssg9l9k4z3rjh 2070717 2070716 2026-07-09T18:54:03Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070717 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’), navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[eukaryot]]ên yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name="Campo2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name="Bonacolta2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[heywan]]an (padîşahiya animalia) û [[kuv]]an (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name="Bonacolta2023" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[derya]]yê de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[heywan]]an de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mane == Gelek protîst bi hejmareke kesane ya ecêb têne dîtin. Bermahiyên nepûsî yên nûnerên mirî – wekî îskeletên silîsî yên radyolaran û algayên diyatom (Bacillariophyta) an jî qalikên kalsî yên foraminiferan – çêkerê keviran in: Ew li binê ava ku tê de dijîn têne çêkirin û bi diagenesê dibin kevir, mesele şîstê silîsî û tebeşîr ku gelek caran tevahiya qatên çiyayan jê pêk tên. Ji protîstên adet, di pêvajoya [[Peresan|evolusyonê]] de tevahiya organîzmayên pirxaneyî yên bilind derketine holê, bi îhtîmalê bi piranî bi rêya avakirina koloniyên şaneyan, wekî ku îro jî di gelek algan de tê dîtin. Ji ber ku pêkhateyên şaneyê û herwiha nîşaneyên herî giring ên heyatê, wek tevger, hestiyarî, zayîn, li ser wan baş têne lêkolîn kirin, protîstan bûne objeyek hezkirî ya [[Biyolojî|lêkolîna biyolojîk]]. Lê tenê nêzîkî 40 cureyên wan li însanan infeksiyonên protozoayî çêdikin û ji aliyê bijîşkiyê ve giring in. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.<ref name="Campo2020" /><ref name="Bonacolta2023" /> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] c6dn9qg1cpslmxc309agt4jghtem9m7 2070718 2070717 2026-07-09T18:54:44Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2070718 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’), navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[eukaryot]]ên yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name="Campo2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name="Bonacolta2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[heywan]]an (padîşahiya animalia) û [[kuv]]an (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name="Bonacolta2023" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[derya]]yê de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[heywan]]an de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mane == Gelek protîst bi hejmareke kesane ya ecêb têne dîtin. Bermahiyên nepûsî yên nûnerên mirî – wekî îskeletên silîsî yên radyolaran û algayên diyatom (Bacillariophyta) an jî qalikên kalsî yên foraminiferan – çêkerê keviran in: Ew li binê ava ku tê de dijîn têne çêkirin û bi diagenesê dibin kevir, mesele şîstê silîsî û tebeşîr ku gelek caran tevahiya qatên çiyayan jê pêk tên. Ji protîstên adet, di pêvajoya [[Peresan|evolusyonê]] de tevahiya organîzmayên pirxaneyî yên bilind derketine holê, bi îhtîmalê bi piranî bi rêya avakirina koloniyên şaneyan, wekî ku îro jî di gelek algan de tê dîtin. Ji ber ku pêkhateyên şaneyê û herwiha nîşaneyên herî giring ên heyatê, wek tevger, hestiyarî, zayîn, li ser wan baş têne lêkolîn kirin, protîstan bûne objeyek hezkirî ya [[Biyolojî|lêkolîna biyolojîk]]. Lê tenê nêzîkî 40 cureyên wan li însanan infeksiyonên protozoayî çêdikin û ji aliyê bijîşkiyê ve giring in. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.<ref name="Campo2020" /><ref name="Bonacolta2023" /> == Binêre == * [[Bakterî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] 8nno2xgiwo9ifgre9dm3kyp7076idpn 2070719 2070718 2026-07-09T18:54:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070719 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’), navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[eukaryot]]ên yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name="Campo2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name="Bonacolta2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[heywan]]an (padîşahiya animalia) û [[kuv]]an (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name="Bonacolta2023" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[derya]]yê de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[heywan]]an de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mane == Gelek protîst bi hejmareke kesane ya ecêb têne dîtin. Bermahiyên nepûsî yên nûnerên mirî – wekî îskeletên silîsî yên radyolaran û algayên diyatom (Bacillariophyta) an jî qalikên kalsî yên foraminiferan – çêkerê keviran in: Ew li binê ava ku tê de dijîn têne çêkirin û bi diagenesê dibin kevir, mesele şîstê silîsî û tebeşîr ku gelek caran tevahiya qatên çiyayan jê pêk tên. Ji protîstên adet, di pêvajoya [[Peresan|evolusyonê]] de tevahiya organîzmayên pirxaneyî yên bilind derketine holê, bi îhtîmalê bi piranî bi rêya avakirina koloniyên şaneyan, wekî ku îro jî di gelek algan de tê dîtin. Ji ber ku pêkhateyên şaneyê û herwiha nîşaneyên herî giring ên heyatê, wek tevger, hestiyarî, zayîn, li ser wan baş têne lêkolîn kirin, protîstan bûne objeyek hezkirî ya [[Biyolojî|lêkolîna biyolojîk]]. Lê tenê nêzîkî 40 cureyên wan li însanan infeksiyonên protozoayî çêdikin û ji aliyê bijîşkiyê ve giring in. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.<ref name="Campo2020" /><ref name="Bonacolta2023" /> == Binêre == * [[Bakterî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Organîzm]] j1zd6zfgrfve4ltkvy9jndx56synwpi 2070784 2070719 2026-07-10T11:12:12Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2070784 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Protîst''', bi [[Zimanê latînî|latîniya nû]] '''Protîsta''' (ji [[yewnaniya kevn]]: πρώτιστος ''prōtistos'', bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’), navê komekê ji [[hûrjînewer]] ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû [[eukaryot]]ên yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û [[Alga|mîkroalg]]. Navekî wekhev ''Mîkroeukaryot'' e (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] ''microeukaryotes'').<ref name="Campo2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Campo |pêşnav=Javier del |paşnav2=Bass |pêşnav2=David |paşnav3=Keeling |pêşnav3=Patrick J. |tarîx=2020-10-01 |sernav=The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1365-2435.13490 |kovar=Functional Ecology |ziman=en |cild=34 |hejmar=10 |rr=2045–2054 |doi=10.1111/1365-2435.13490 |issn=1365-2435}}</ref><ref name="Bonacolta2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Bonacolta |pêşnav=Anthony |paşnav2=Miravall |pêşnav2=Jordi |paşnav3=Gómez-Gras |pêşnav3=Daniel |paşnav4=Ledoux |pêşnav4=Jean-Baptiste |paşnav5=López-Sendino |pêşnav5=Paula |paşnav6=Garrabou |pêşnav6=Joaquim |paşnav7=Massana |pêşnav7=Ramon |paşnav8=del Campo |pêşnav8=Javier |tarîx=2023-12-10 |sernav=Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata |url=https://www.researchgate.net/publication/376399835_Differential_apicomplexan_presence_predicts_thermal_stress_mortality_in_the_Mediterranean_coral_Paramuricea_clavata |kovar=Environmental Microbiology |cild=26 |doi=10.1111/1462-2920.16548}}</ref> Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e. == Tarîx == Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê [[Antoni van Leeuwenhoek]] ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leeuwenhoek |pêşnav=Antoni Van |tarîx=1677-03-25 |sernav=Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1677.0003 |kovar=Philosophical Transactions |cild=12 |hejmar=133 |rr=821–831 |doi=10.1098/rstl.1677.0003 |issn=0370-2316}}</ref> Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê [[Ernst Haeckel]] ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî [[riwek]] (padîşahiya plantae), [[heywan]]an (padîşahiya animalia) û [[kuv]]an (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin. Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saunders |pêşnav=Gary W. |paşnav2=Hommersand |pêşnav2=Max H. |tarîx=2004-10-01 |sernav=Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652305 |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |hejmar=10 |rr=1494–1507 |doi=10.3732/ajb.91.10.1494 |issn=0002-9122 |pmid=21652305}}</ref> Lêbelê, kelîmeya ''protîst'' heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî [[myxozoa]] de, herwiha di derbarê [[myxogastria]] de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê ''protîst'' bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin. Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.<ref name="Bonacolta2023" /> == Şêwaza heyatê == Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin. Piraniya protîstan di [[derya]]yê de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di [[heywan]]an de jî bi awayê parazîtîk dijîn. Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene. == Mane == Gelek protîst bi hejmareke kesane ya ecêb têne dîtin. Bermahiyên nepûsî yên nûnerên mirî – wekî îskeletên silîsî yên radyolaran û algayên diyatom (Bacillariophyta) an jî qalikên kalsî yên foraminiferan – çêkerê keviran in: Ew li binê ava ku tê de dijîn têne çêkirin û bi diagenesê dibin kevir, mesele şîstê silîsî û tebeşîr ku gelek caran tevahiya qatên çiyayan jê pêk tên. Ji protîstên adet, di pêvajoya [[Peresan|evolusyonê]] de tevahiya organîzmayên pirxaneyî yên bilind derketine holê, bi îhtîmalê bi piranî bi rêya avakirina koloniyên şaneyan, wekî ku îro jî di gelek algan de tê dîtin. Ji ber ku pêkhateyên şaneyê û herwiha nîşaneyên herî giring ên heyatê, wek tevger, hestiyarî, zayîn, li ser wan baş têne lêkolîn kirin, protîstan bûne objeyek hezkirî ya [[Biyolojî|lêkolîna biyolojîk]]. Lê tenê nêzîkî 40 cureyên wan li însanan infeksiyonên protozoayî çêdikin û ji aliyê bijîşkiyê ve giring in. == Mîkroeukaryot == Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî ''microeukaryotes'') li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.<ref name="Campo2020" /><ref name="Bonacolta2023" /> == Binêre == * [[Bakterî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Organîzm]] rpudbzvk9cxje40l1x5oyw8yo6squdo 0 324075 2070743 2026-07-10T06:12:26Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2070743 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2070745 2070743 2026-07-10T06:13:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070745 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Balîna nanriot8ia5kaq5dnc72xcz7wm5otx5 2070746 2070745 2026-07-10T06:16:51Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070746 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Balîna rêzek ji [[Guhandar|guhandaran]] pêk tîne ku bi qasî 90 [[Cure|cureyan]] hene û tenê di avê de dijîn. kpaably6ziiuqatuyba6hjj7iuvv6we 2070747 2070746 2026-07-10T06:19:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070747 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Balîna rêzek ji [[Guhandar|guhandaran]] pêk tîne ku bi qasî 90 [[Cure|cureyan]] hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[Famîle|famîleya]] delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. hqcmeajt80vjq0fm0vegxhvred48jmp 2070748 2070747 2026-07-10T06:23:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070748 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Balîna rêzek ji [[Guhandar|guhandaran]] pêk tîne ku bi qasî 90 [[Cure|cureyan]] hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[Famîle|famîleya]] delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[Fizyolojî|fizyolojîk]] bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. cvn267dwo85ngpopaolsrb9v4rmyh5y 2070749 2070748 2026-07-10T06:23:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070749 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Balîna rêzek ji [[Guhandar|guhandaran]] pêk tîne ku bi qasî 90 [[Cure|cureyan]] hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[Famîle|famîleya]] delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[Fizyolojî|fizyolojîk]] bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. m4c4fbcddoqlw9ahaddlvx32crfbv4j 2070751 2070749 2026-07-10T06:52:22Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2070751 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Balîna rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] j3t3i89e1ywljzo41d1on2qoc7keoi1 2070758 2070751 2026-07-10T09:06:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070758 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Balîna rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] o98l77hkj0w9x8dpm761iqij78x2bdk 2070759 2070758 2026-07-10T09:06:51Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070759 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Balîna rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] 8au36x366qyw3r3r9k1a2jx56hxy1kx 2070760 2070759 2026-07-10T09:08:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070760 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Balîna rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] q6bishkdi19tug92q0haat8vvvtf4ce 2070761 2070760 2026-07-10T09:09:57Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070761 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Balîna rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] do661fa2cbhgpvd8m5r6ibeaa3w8mv1 2070762 2070761 2026-07-10T09:10:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070762 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Balîna rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin. [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] 43hsz8emqa0bdr99kh7ip64ceg1anny 2070763 2070762 2026-07-10T09:10:51Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070763 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Balîna rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] 6c5jrq78dxs1m9ofka5clzsfi08zmua 2070764 2070763 2026-07-10T09:11:06Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2070764 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Balîna rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] iw1bo0kn11w48fjpi8547yr60qp3b1o 2070765 2070764 2026-07-10T09:11:57Z Kurê Acemî 105128 2070765 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Balîna rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] olowtccg4uilka28roij1rs0x0hbmn5 2070766 2070765 2026-07-10T09:13:54Z Kurê Acemî 105128 2070766 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Balîna rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] 5yerfi7t7clu3mo7v6ldu60ib7bg5tw 2070767 2070766 2026-07-10T09:15:49Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070767 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Balîna rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Balînayan jî mêjiyên mezin hene û xwedî zîrekî bilind, reftara civakî ya aloz, û danûstandina mîna stranê ne. Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] 7hv5wke9p5n7h414cqvvxh5mefr558b 2070768 2070767 2026-07-10T09:17:19Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070768 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Balîna rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Balînayan jî mêjiyên mezin hene û xwedî zîrekî bilind, reftara civakî ya aloz, û danûstandina mîna stranê ne. Hin balînayan bedenên mezin hene, wekî balînayê şîn ku digihîje dirêjahiya herî zêde ya piştrastkirî bi 29.9 metreyan û giraniyek 173 tonan, û ev dike ku ew heywana herî meuin ku tê zanin ku hebûye be. Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] ch950nbiyrwm80kyv2iv2nw9762w43b 2070769 2070768 2026-07-10T09:17:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070769 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Balîna rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Balînayan jî mêjiyên mezin hene û xwedî zîrekî bilind, reftara civakî ya aloz, û danûstandina mîna stranê ne. Hin balînayan bedenên mezin hene, wekî balînayê şîn ku digihîje dirêjahiya herî zêde ya piştrastkirî bi 29.9 metreyan û giraniyek 173 tonan, û ev dike ku ew heywana herî meuin ku tê zanin ku hebûye be.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160420-the-longest-animal-alive-may-not-be-the-blue-whale |title=The longest animal alive may be one you never thought of |website=BBC Earth |date=2016-04-20 |access-date=2018-02-14 |language=en |last1=Davies |first1=Ella}}</ref> Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] 01bwji0z1ee381f351nurnwp6envdcl 2070770 2070769 2026-07-10T09:19:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070770 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Balîna rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Balînayan jî mêjiyên mezin hene û xwedî zîrekî bilind, reftara civakî ya aloz, û danûstandina mîna stranê ne. Hin balînayan bedenên mezin hene, wekî balînayê şîn ku digihîje dirêjahiya herî zêde ya piştrastkirî bi 29.9 metreyan û giraniyek 173 tonan, û ev dike ku ew heywana herî meuin ku tê zanin ku hebûye be.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160420-the-longest-animal-alive-may-not-be-the-blue-whale |title=The longest animal alive may be one you never thought of |website=BBC Earth |date=2016-04-20 |access-date=2018-02-14 |language=en |last1=Davies |first1=Ella}}</ref> Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] 9pbmrlcnv0a7lq5gs74v6qwvfc5e3a4 2070771 2070770 2026-07-10T09:19:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070771 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Balîna''' rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Balînayan jî mêjiyên mezin hene û xwedî zîrekî bilind, reftara civakî ya aloz, û danûstandina mîna stranê ne. Hin balînayan bedenên mezin hene, wekî balînayê şîn ku digihîje dirêjahiya herî zêde ya piştrastkirî bi 29.9 metreyan û giraniyek 173 tonan, û ev dike ku ew heywana herî meuin ku tê zanin ku hebûye be.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160420-the-longest-animal-alive-may-not-be-the-blue-whale |title=The longest animal alive may be one you never thought of |website=BBC Earth |date=2016-04-20 |access-date=2018-02-14 |language=en |last1=Davies |first1=Ella}}</ref> Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] c4cs7fs2q6hc3p4ntucjfuc273g8196 2070772 2070771 2026-07-10T09:20:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070772 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Taxobox}} '''Balîna''' rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Balînayan jî mêjiyên mezin hene û xwedî zîrekî bilind, reftara civakî ya aloz, û danûstandina mîna stranê ne. Hin balînayan bedenên mezin hene, wekî balînayê şîn ku digihîje dirêjahiya herî zêde ya piştrastkirî bi 29.9 metreyan û giraniyek 173 tonan, û ev dike ku ew heywana herî meuin ku tê zanin ku hebûye be.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160420-the-longest-animal-alive-may-not-be-the-blue-whale |title=The longest animal alive may be one you never thought of |website=BBC Earth |date=2016-04-20 |access-date=2018-02-14 |language=en |last1=Davies |first1=Ella}}</ref> Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] a3ownwf7z862hvpclrikopgsb9tzt47 2070773 2070772 2026-07-10T09:21:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070773 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Balîna''' rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Balînayan jî mêjiyên mezin hene û xwedî zîrekî bilind, reftara civakî ya aloz, û danûstandina mîna stranê ne. Hin balînayan bedenên mezin hene, wekî balînayê şîn ku digihîje dirêjahiya herî zêde ya piştrastkirî bi 29.9 metreyan û giraniyek 173 tonan, û ev dike ku ew heywana herî meuin ku tê zanin ku hebûye be.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160420-the-longest-animal-alive-may-not-be-the-blue-whale |title=The longest animal alive may be one you never thought of |website=BBC Earth |date=2016-04-20 |access-date=2018-02-14 |language=en |last1=Davies |first1=Ella}}</ref> Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] c4cs7fs2q6hc3p4ntucjfuc273g8196 2070774 2070773 2026-07-10T09:21:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2070774 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Balîna''' rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Balînayan jî mêjiyên mezin hene û xwedî zîrekî bilind, reftara civakî ya aloz, û danûstandina mîna stranê ne. Hin balînayan bedenên mezin hene, wekî balînayê şîn ku digihîje dirêjahiya herî zêde ya piştrastkirî bi 29.9 metreyan û giraniyek 173 tonan, û ev dike ku ew heywana herî meuin ku tê zanin ku hebûye be.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160420-the-longest-animal-alive-may-not-be-the-blue-whale |title=The longest animal alive may be one you never thought of |website=BBC Earth |date=2016-04-20 |access-date=2018-02-14 |language=en |last1=Davies |first1=Ella}}</ref> Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] j46r3omo3xvds5kpejtc26rbwz5co9b 2070775 2070774 2026-07-10T09:22:09Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2070775 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Balîna''' rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Balînayan jî mêjiyên mezin hene û xwedî zîrekî bilind, reftara civakî ya aloz, û danûstandina mîna stranê ne. Hin balînayan bedenên mezin hene, wekî balînayê şîn ku digihîje dirêjahiya herî zêde ya piştrastkirî bi 29.9 metreyan û giraniyek 173 tonan, û ev dike ku ew heywana herî meuin ku tê zanin ku hebûye be.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160420-the-longest-animal-alive-may-not-be-the-blue-whale |title=The longest animal alive may be one you never thought of |website=BBC Earth |date=2016-04-20 |access-date=2018-02-14 |language=en |last1=Davies |first1=Ella}}</ref> Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] 4u9vanjnjyezm5o24bgv1b82o0z5jf9 2070776 2070775 2026-07-10T09:22:23Z Kurê Acemî 105128 2070776 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Balîna''' rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[Derya|deryayê]] de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Balînayan jî mêjiyên mezin hene û xwedî zîrekî bilind, reftara civakî ya aloz, û danûstandina mîna stranê ne. Hin balînayan bedenên mezin hene, wekî balînayê şîn ku digihîje dirêjahiya herî zêde ya piştrastkirî bi 29.9 metreyan û giraniyek 173 tonan, û ev dike ku ew heywana herî meuin ku tê zanin ku hebûye be.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160420-the-longest-animal-alive-may-not-be-the-blue-whale |title=The longest animal alive may be one you never thought of |website=BBC Earth |date=2016-04-20 |access-date=2018-02-14 |language=en |last1=Davies |first1=Ella}}</ref> Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] g85tkjco1537q20oq717xadeuculqex 2070778 2070776 2026-07-10T09:32:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Lînk paqij kir, Sernavên beşan rast kir.) 2070778 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Balîna''' rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[derya]]yê de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Balînayan jî mêjiyên mezin hene û xwedî zîrekî bilind, reftara civakî ya aloz, û danûstandina mîna stranê ne. Hin balînayan bedenên mezin hene, wekî balînayê şîn ku digihîje dirêjahiya herî zêde ya piştrastkirî bi 29.9 metreyan û giraniyek 173 tonan, û ev dike ku ew heywana herî meuin ku tê zanin ku hebûye be.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160420-the-longest-animal-alive-may-not-be-the-blue-whale |title=The longest animal alive may be one you never thought of |website=BBC Earth |date=2016-04-20 |access-date=2018-02-14 |language=en |last1=Davies |first1=Ella}}</ref> Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] 7hbrpmvmohl7ge7gie5xhrcoxf91yac 2070780 2070778 2026-07-10T10:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2070780 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Balîna''' rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[derya]]yê de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Balînayan jî mêjiyên mezin hene û xwedî zîrekî bilind, reftara civakî ya aloz, û danûstandina mîna stranê ne. Hin balînayan bedenên mezin hene, wekî balînayê şîn ku digihîje dirêjahiya herî zêde ya piştrastkirî bi 29.9 metreyan û giraniyek 173 tonan, û ev dike ku ew heywana herî meuin ku tê zanin ku hebûye be.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160420-the-longest-animal-alive-may-not-be-the-blue-whale |sernav=The longest animal alive may be one you never thought of |malper=BBC Earth |tarîx=2016-04-20 |roja-gihiştinê=2018-02-14 |ziman=en |paşnav1=Davies |pêşnav1=Ella }}</ref> Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] 4wbd3nzvco2hhsnm9u06o51e6t47cqx 2070783 2070780 2026-07-10T11:12:08Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2070783 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Balîna''' rêzek ji [[guhandar]]an pêk tîne ku bi qasî 90 [[cure]]yan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa [[Peresan|evolusyonê]] hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku [[famîle]]ya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di [[Serdema kevnare|serdema kevnar]] û heta nîvê [[serdema nû]] de, balînan bi vegerandina [[Arîstotelês]] wekî [[masî]] dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em {{Bz}} jixwe gelek wekheviyên [[fizyolojî]]k bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi [[Carl von Linné]] re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de. Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di [[derya]]yê de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona [[Cetartiodactîla]] pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Balînayan jî mêjiyên mezin hene û xwedî zîrekî bilind, reftara civakî ya aloz, û danûstandina mîna stranê ne. Hin balînayan bedenên mezin hene, wekî balînayê şîn ku digihîje dirêjahiya herî zêde ya piştrastkirî bi 29.9 metreyan û giraniyek 173 tonan, û ev dike ku ew heywana herî meuin ku tê zanin ku hebûye be.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.com/earth/story/20160420-the-longest-animal-alive-may-not-be-the-blue-whale |sernav=The longest animal alive may be one you never thought of |malper=BBC Earth |tarîx=2016-04-20 |roja-gihiştinê=2018-02-14 |ziman=en |paşnav1=Davies |pêşnav1=Ella }}</ref> Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3286185/ |sernav=Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich |malper=news.ORF.at |tarîx=2022-09-21 |roja-gihiştinê=2026-07-10 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Taksonên ku di 1762an de hatine tarîfkirin]] pdo6mm0hgiy00bou6wzlt4jwff2ffq8 14 324076 2070750 2026-07-10T06:52:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Taxa described in 1762]] hat çêkirin 2070750 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Taksonên ku di sedsala 18an de hatine tarîfkirin]] 6hnabo4ugxi1494i48kqcm14qvjp7ca 2070754 2070750 2026-07-10T07:52:53Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2070754 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Taksonên ku di sedsala 18an de hatine tarîfkirin]] [[Kategorî:1762 di zanistê de]] caxo6rgc6vihji89djubv1i08yf92cs 14 324077 2070753 2026-07-10T07:52:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1762 in science]] hat çêkirin 2070753 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:1760î di zanistê de]] [[Kategorî:1762]] [[Kategorî:Zanist li gorî salan]] 6l6ttbuzi749lsr12bni5wr8f21zk94 2070777 2070753 2026-07-10T09:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2070777 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Zanist li gorî salan]] [[Kategorî:1762]] [[Kategorî:1760î di zanistê de]] hnzng0vb7udrl56r606rdacygruuca6