Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 1 652 2080432 2073399 2026-07-13T21:05:30Z Wikihez 39702 /* Problem */ beşeke nû 2080432 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=zêde}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Navîn}} }} Heval, tu dikarî bi Soranî binîvîsî, lê bele înglîzi hacet nake. == Problem == @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bira [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Soran%C3%AE&diff=cur&oldid=1954417 vana] edîtên problematîk in, wextê "dewlet" bêje, divê em Îran, Îraq binivîsin lê ji bo welat em dikarin Kurdistan bi kar bînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:05, 13 tîrmeh 2026 (UTC) tvi634ixu32qpdrbfli7cidpcxhuymv 2080501 2080432 2026-07-14T10:10:51Z Penaber49 39672 /* Problem */ Bersiv 2080501 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=zêde}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Navîn}} }} Heval, tu dikarî bi Soranî binîvîsî, lê bele înglîzi hacet nake. == Problem == @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bira [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Soran%C3%AE&diff=cur&oldid=1954417 vana] edîtên problematîk in, wextê "dewlet" bêje, divê em Îran, Îraq binivîsin lê ji bo welat em dikarin Kurdistan bi kar bînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:05, 13 tîrmeh 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] bira ez hay jê heme. Pêwiste ji bo gelek agahîdank ên me bi taybeta parametreya welat werin çêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:10, 14 tîrmeh 2026 (UTC) i3cf3yanti20bcywiggrp29hzyffbn5 0 3676 2080388 2065374 2026-07-13T15:19:14Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2080388 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Şêrko Bêkes | wêne = Sherko Bekas.jpg | mezinahiya_wêne = 220px | sernavê_wêne = | pîşe = [[Nivîskar]] , [[Helbestvan]], [[Fîlozof]] | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|2|05|1940}} | cihê_jidayikbûnê = [[Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|4|08|2013|2|05|1940|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Stockholm]], [[Swêd]] | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]] | dê = [[Şefîqe Seîd]] | bav = [[Fayeq Bêkes]] | xelat = {{Lîsteya sade| * [[Xelata Toxolîskî]], PEN Klûba Swêdî, 1987<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/serko-bekes |sernav=Şêrko Bêkes - Kitêbên din ên nivîskar / Diğer Kitapları |malper=www.avestakitap.com |ziman=ku-Latn |tarîxa-gihiştinê=2020-12-06 }}</ref> * Xelata Pîrêmerd, Navenda Kulturî Xak, 2001}} }} '''Şêrko Bêkes''' (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: ''Sherko Bekas''; z. [[2ê gulanê|2 gulan]] 1940 – m. [[4ê tebaxê|4 tebax]] 2013) [[helbestvan]]ekî [[kurd]] bû û yek ji mirovên herî dahêner û bilîmet ên [[wêje]] û helbestvaniya kurdî yên hevdem bû. == Jiyana wî == Di 2ê gulana 1940î de li taxa [[Goyje]]ya [[Silêmanî|Silêmaniyê]] hatiye dinê. Lawê helbestvanê navdar [[Fayeq Bêkes]] û [[Şefîqe Seîd]] bûye. Wî xwendina xwe ya bingehîn û navîn li Silêmanî û Bexdayê temam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jinnews.net/TUM-HABERLER/content/view/https%3A%2F%2Fjinnews.net%2FTUM-HABERLER%2Fcontent%2Fview%2F69683 |sernav=Ünlü Kürt şairin Annesi Şefîka Bêkes yaşamını yitirdi |malper=jinnews.net |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=tr }}{{Mirin girêdan|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://haber.sol.org.tr/blog/kurdewari/munir-gok/kurt-aydinlanma-tarihinden-portreler-serko-bekes-101497 |sernav=Kürt Aydınlanma tarihinden portreler: Şêrko Bêkes {{!}} soL haber |malper=haber.sol.org.tr |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=tr}}</ref> Bêkes ji 17 saliya xwe ve dest bi nivîsandina helbestan kiriye û cara pêşîn helbestên xwe di kovara [[Jîn]] li Silêmaniyê belav kirine. Li Bexdayê zanîngeh jî qedandiye û kitêba xwe ya yekem a bi navê ''Tirîfey hellbest'' jî dîsa li vî bajarî di sala [[1968]]an de çap kiriye. Di sala 1969an de kitêba wî ya duyem jî derxistiye. Bêkes, di hevpeyvîneke ligel nivîskar [[Mehmed Uzun]] de got ku, ji helbesta kurdî ya nûjen bala wî dikişand, bi taybetî helbestên [[Goran]] û [[Herdî]] dixwendin. Di navbera salên [[1965]]-[[1987]]an de pêşmerge bû û di heman demê de jî li radyoya bi navê ''[[Dengê Şoreşê]]'' xebitî. Di serê sala [[1970]]î de di nava tevgera "[[Ruwange (tevger)|Ruwange]]" de cîh digire. Ev tevger ji bo helbesta kurdî rêyeke nû vedike û helbesta nûjen derdikeve holê. Bi vê [[beyanname]]yê di her hêlê de bêhna jiyana kurdî ket helbesta kurdî. Bi tevî nivîskar û helbestvanên kurd [[Husên Arif]], [[Celal Mîrza Kerîm]] û [[Kakemem Botanî]] kovareke bi navê ''[[Rwanya]]'' derxistin. Piştî têkçûna [[şoreşa Îlona 1974an]], hikûmeta Îraqê Bêkes şand sirgunê, bo başûrê Îraqê, bajarê [[Rumadî]], hat dûrxistin. Di 1979an de Bêkes vedigere Silêmaniyê. Şêrko Bêkes di sala 1984an de beşdarî serhildana li başûrê Kurdistanê bû, careke din li çiyayên Kurdistanê dikeve û dibe pêşmerge. Di 1986an de ber bi derveyî welêt wek penaber çû [[Îtalya]] û [[Swêd]]ê. Li Swêdê bû endamê Komeleya Nivîskarên Swêdê û [[PENa Swêdî]]. Di 1991/1992an de li yekem kabîneya [[hikûmeta Herêma Kurdistanê]] dibe wekîlê rewşenbîriyê, lê piştî wezîriya du salan, ji ber nedemokratîkbûna parlamenê wî îstifa kir û vegeriya Swêdê. Di sala 1998an de li Silêmaniyê ligel komeke nivîskar û rewşenbîran [[Dezgeh]]ê çap û pexşê [[Serdem]] saz dike û Bêkes dibe serokê dezgeh. Şêrko Bêkes piştî ku nêzîkî sê mehan û nîv hatibû dermankirin, di 4ê tebaxa 2013an de li nexweşxaneya [[Karolinska]] ya [[Stockholm]]a paytexta [[Swêd]]ê ji ber nexweşiya penceşêra pişikan çûye ber dilovaniya Xwedê. Şaîrê gewre yê kurd ku di 73 saliya temenê xwe de bû, li [[Parka Azadî ya Silêmaniyê]] veşartî ye. == Berhemên wî == Şêrko Bêkes helbestên xwe bi zaravayê [[soranî]] dinivîsandin. Ji ber vê yekê her çiqas ew bi kesaniyeta xwe were naskirin jî helbestên wî li bakur zêde nayê naskirin. Pir hindik helbestên vî helbestvanê navdar li hatine wergerandin bo [[kurmancî]]. Heya niha 20 kitêbên wî yên helbestan hatine çapkirin. Kitêbên wî bi gellek zimanan wek yewnanî, tirkî, erebî, [[îngîlîz]]î, [[fransî]], [[alman]]î û swêdî hatine wergerandin. === Bi soranî === *Tirîfey hellbest (1968), dîwana helbestan, Îraq. *Kawey Asinger (1971), dastaneke helbestî ya ser şanoyê, Îran. *Min tînuyetîm be gir eşkêt (1973), dîwan. *Askîm (1976). *Kazîwe (1978), dîwana kurteşiîran. *Rûbar (1986), dîwana çîrokşiîran. *Kursî (?). *Êsta kiçêkî nîştimanime (?). *Keşkollî pêşmerge (?). *Dall (1989), çîrokeşiîr, Swêd. *Derbendî pepûle (1991), Swêd. *Dîwana Şêrko Bêkes, I (Sara, 1990), Swêd. *Dîwana Şêrko Bêkes, II (1992), Swêd. *Dîwana Şêrko Bêkes, III (1995), Swêd. *Mêrgî zam, mêgî hetaw (1996), Swêd. *Xaç u mar u rojjimêrî şaîrê (1997), romaneşiîr, Swêd. *Bonname (1998), helbest, Kurdistan. *Çirakanî ser Helemût (1999), helbest, Kurdistan. *Piyawî la darsew (2001), helbest, Kurdistan. *Qesîdey rengdan (2001), helbest, Kurdistan. *Ezmûn 1985-2000 (2001), Kurdistan. *Jîn u baran (2001), helbest, Kurdistan. *Xom ew wextey balindem! (2002), helbest, Kurdistan. *Kukuxîtiya bizêweke (2003), helbest, Kurdistan. *Espêk le perrey gullalle<ref>http://www.serdem.net/book-details.aspx?jimare=49{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Helbestên bijartî yên Şêrko Bêkes (Mil, Pilûrey x Zayelle : "Çwar biray qurbanî leyek mallî Kerkûkda!", Adan û hwd) di salên 2010-2011an de li kovara [[Rexney Çawdêr]] jî derketin. === Wergerên bo kurmancî === *Gulbijêrek ji helbestên Şêrko Bêkes (1991). * Ji nav şiîrên min (1995/2001). Wergêr: Rûken Bagdu Keskin û Bedran Hebîb. [[Avesta]]. Helbestên bijartî ji dîwana Şêrko Bêkes in. *Dev ji min berde ez dixwazim biçim (2007). [[Belki]]. *Hemû helbest (2012). Wergêr: Sîrwan Rehîm û Muhsî Ozdemîr. [[Ronahî]], Amed. === Bi zimanên din === {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Xelat == Şêrko Bêkes du xelat wergirtine. * 1987: Li Swêdê ji aliyê [[PENa Swêdî]] ve bi [[xelata Tucholsky]] hat xelatkirin. Serekwezîrê Swêdê [[Ingvar Karlsson]] ev xelat dayê. * 2001: Li Silêmaniyê ji Navenda Kulturî Xak, [[xelata Pîrêmerd]] girt. == Çavkanî == {{Çavkanî}} *[[Ibrahîm Yûsif]] û [[Ebdulbaqî Husênî]] (1993). Hevpeyvîn bi Şêrgo Bêkes re. Di kovara [[Zanîn (kovar)|Zanîn]], 7, 1993 de, [[Qamişlo]]. *Kitêb 1976-1993 be zimanî kurdî / Böcker på kurdiska 1976-1993. Stockholms stadsbibliotek, Swêd. *[[Mehmed Uzun]] (1995). Antolojiya Edebiyata Kurdî, II. Tüm zamanlar yayincilik, Stembol. *[[Xelîl Duhokî]] (2006). Şêrko Bêkes. Di kovara [[Nûbûn]], 82, 2006 de, Dihok. == Girêdanên derve == *[http://eduhok.net/nubun/82/23.pdf Hevpeyveke [[Xelîl Duhokî]] ligel Şêrko Bêkes, Nûbûn 82, 2006.]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1940]] [[Kategorî:Mirin 2013]] h9pjh6qp0x3av2p02h1thf6i6i4ouk9 2080394 2080388 2026-07-13T16:22:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2080394 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Şêrko Bêkes | wêne = Sherko Bekas.jpg | mezinahiya_wêne = 220px | sernavê_wêne = | pîşe = [[Nivîskar]] , [[Helbestvan]], [[Fîlozof]] | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|2|05|1940}} | cihê_jidayikbûnê = [[Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|4|08|2013|2|05|1940|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Stockholm]], [[Swêd]] | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]] | dê = [[Şefîqe Seîd]] | bav = [[Fayeq Bêkes]] | xelat = {{Lîsteya sade| * [[Xelata Toxolîskî]], PEN Klûba Swêdî, 1987<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/serko-bekes |sernav=Şêrko Bêkes - Kitêbên din ên nivîskar / Diğer Kitapları |malper=www.avestakitap.com |ziman=ku-Latn |tarîxa-gihiştinê=2020-12-06 }}</ref> * Xelata Pîrêmerd, Navenda Kulturî Xak, 2001}} }} '''Şêrko Bêkes''' (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: ''Sherko Bekas''; z. [[2ê gulanê|2 gulan]] 1940 – m. [[4ê tebaxê|4 tebax]] 2013) [[helbestvan]]ekî [[kurd]] bû û yek ji mirovên herî dahêner û bilîmet ên [[wêje]] û helbestvaniya kurdî yên hevdem bû. == Jiyana wî == Di 2ê gulana 1940î de li taxa [[Goyje]]ya [[Silêmanî|Silêmaniyê]] hatiye dinê. Lawê helbestvanê navdar [[Fayeq Bêkes]] û [[Şefîqe Seîd]] bûye. Wî xwendina xwe ya bingehîn û navîn li Silêmanî û Bexdayê temam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jinnews.net/TUM-HABERLER/content/view/https%3A%2F%2Fjinnews.net%2FTUM-HABERLER%2Fcontent%2Fview%2F69683 |sernav=Ünlü Kürt şairin Annesi Şefîka Bêkes yaşamını yitirdi |malper=jinnews.net |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=tr }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://haber.sol.org.tr/blog/kurdewari/munir-gok/kurt-aydinlanma-tarihinden-portreler-serko-bekes-101497 |sernav=Kürt Aydınlanma tarihinden portreler: Şêrko Bêkes {{!}} soL haber |malper=haber.sol.org.tr |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=tr}}</ref> Bêkes ji 17 saliya xwe ve dest bi nivîsandina helbestan kiriye û cara pêşîn helbestên xwe di kovara [[Jîn]] li Silêmaniyê belav kirine. Li Bexdayê zanîngeh jî qedandiye û kitêba xwe ya yekem a bi navê ''Tirîfey hellbest'' jî dîsa li vî bajarî di sala [[1968]]an de çap kiriye. Di sala 1969an de kitêba wî ya duyem jî derxistiye. Bêkes, di hevpeyvîneke ligel nivîskar [[Mehmed Uzun]] de got ku, ji helbesta kurdî ya nûjen bala wî dikişand, bi taybetî helbestên [[Goran]] û [[Herdî]] dixwendin. Di navbera salên [[1965]]-[[1987]]an de pêşmerge bû û di heman demê de jî li radyoya bi navê ''[[Dengê Şoreşê]]'' xebitî. Di serê sala [[1970]]î de di nava tevgera "[[Ruwange (tevger)|Ruwange]]" de cîh digire. Ev tevger ji bo helbesta kurdî rêyeke nû vedike û helbesta nûjen derdikeve holê. Bi vê [[beyanname]]yê di her hêlê de bêhna jiyana kurdî ket helbesta kurdî. Bi tevî nivîskar û helbestvanên kurd [[Husên Arif]], [[Celal Mîrza Kerîm]] û [[Kakemem Botanî]] kovareke bi navê ''[[Rwanya]]'' derxistin. Piştî têkçûna [[şoreşa Îlona 1974an]], hikûmeta Îraqê Bêkes şand sirgunê, bo başûrê Îraqê, bajarê [[Rumadî]], hat dûrxistin. Di 1979an de Bêkes vedigere Silêmaniyê. Şêrko Bêkes di sala 1984an de beşdarî serhildana li başûrê Kurdistanê bû, careke din li çiyayên Kurdistanê dikeve û dibe pêşmerge. Di 1986an de ber bi derveyî welêt wek penaber çû [[Îtalya]] û [[Swêd]]ê. Li Swêdê bû endamê Komeleya Nivîskarên Swêdê û [[PENa Swêdî]]. Di 1991/1992an de li yekem kabîneya [[hikûmeta Herêma Kurdistanê]] dibe wekîlê rewşenbîriyê, lê piştî wezîriya du salan, ji ber nedemokratîkbûna parlamenê wî îstifa kir û vegeriya Swêdê. Di sala 1998an de li Silêmaniyê ligel komeke nivîskar û rewşenbîran [[Dezgeh]]ê çap û pexşê [[Serdem]] saz dike û Bêkes dibe serokê dezgeh. Şêrko Bêkes piştî ku nêzîkî sê mehan û nîv hatibû dermankirin, di 4ê tebaxa 2013an de li nexweşxaneya [[Karolinska]] ya [[Stockholm]]a paytexta [[Swêd]]ê ji ber nexweşiya penceşêra pişikan çûye ber dilovaniya Xwedê. Şaîrê gewre yê kurd ku di 73 saliya temenê xwe de bû, li [[Parka Azadî ya Silêmaniyê]] veşartî ye. == Berhemên wî == Şêrko Bêkes helbestên xwe bi zaravayê [[soranî]] dinivîsandin. Ji ber vê yekê her çiqas ew bi kesaniyeta xwe were naskirin jî helbestên wî li bakur zêde nayê naskirin. Pir hindik helbestên vî helbestvanê navdar li hatine wergerandin bo [[kurmancî]]. Heya niha 20 kitêbên wî yên helbestan hatine çapkirin. Kitêbên wî bi gellek zimanan wek yewnanî, tirkî, erebî, [[îngîlîz]]î, [[fransî]], [[alman]]î û swêdî hatine wergerandin. === Bi soranî === *Tirîfey hellbest (1968), dîwana helbestan, Îraq. *Kawey Asinger (1971), dastaneke helbestî ya ser şanoyê, Îran. *Min tînuyetîm be gir eşkêt (1973), dîwan. *Askîm (1976). *Kazîwe (1978), dîwana kurteşiîran. *Rûbar (1986), dîwana çîrokşiîran. *Kursî (?). *Êsta kiçêkî nîştimanime (?). *Keşkollî pêşmerge (?). *Dall (1989), çîrokeşiîr, Swêd. *Derbendî pepûle (1991), Swêd. *Dîwana Şêrko Bêkes, I (Sara, 1990), Swêd. *Dîwana Şêrko Bêkes, II (1992), Swêd. *Dîwana Şêrko Bêkes, III (1995), Swêd. *Mêrgî zam, mêgî hetaw (1996), Swêd. *Xaç u mar u rojjimêrî şaîrê (1997), romaneşiîr, Swêd. *Bonname (1998), helbest, Kurdistan. *Çirakanî ser Helemût (1999), helbest, Kurdistan. *Piyawî la darsew (2001), helbest, Kurdistan. *Qesîdey rengdan (2001), helbest, Kurdistan. *Ezmûn 1985-2000 (2001), Kurdistan. *Jîn u baran (2001), helbest, Kurdistan. *Xom ew wextey balindem! (2002), helbest, Kurdistan. *Kukuxîtiya bizêweke (2003), helbest, Kurdistan. *Espêk le perrey gullalle<ref>http://www.serdem.net/book-details.aspx?jimare=49{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Helbestên bijartî yên Şêrko Bêkes (Mil, Pilûrey x Zayelle : "Çwar biray qurbanî leyek mallî Kerkûkda!", Adan û hwd) di salên 2010-2011an de li kovara [[Rexney Çawdêr]] jî derketin. === Wergerên bo kurmancî === *Gulbijêrek ji helbestên Şêrko Bêkes (1991). * Ji nav şiîrên min (1995/2001). Wergêr: Rûken Bagdu Keskin û Bedran Hebîb. [[Avesta]]. Helbestên bijartî ji dîwana Şêrko Bêkes in. *Dev ji min berde ez dixwazim biçim (2007). [[Belki]]. *Hemû helbest (2012). Wergêr: Sîrwan Rehîm û Muhsî Ozdemîr. [[Ronahî]], Amed. === Bi zimanên din === {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Xelat == Şêrko Bêkes du xelat wergirtine. * 1987: Li Swêdê ji aliyê [[PENa Swêdî]] ve bi [[xelata Tucholsky]] hat xelatkirin. Serekwezîrê Swêdê [[Ingvar Karlsson]] ev xelat dayê. * 2001: Li Silêmaniyê ji Navenda Kulturî Xak, [[xelata Pîrêmerd]] girt. == Çavkanî == {{Çavkanî}} *[[Ibrahîm Yûsif]] û [[Ebdulbaqî Husênî]] (1993). Hevpeyvîn bi Şêrgo Bêkes re. Di kovara [[Zanîn (kovar)|Zanîn]], 7, 1993 de, [[Qamişlo]]. *Kitêb 1976-1993 be zimanî kurdî / Böcker på kurdiska 1976-1993. Stockholms stadsbibliotek, Swêd. *[[Mehmed Uzun]] (1995). Antolojiya Edebiyata Kurdî, II. Tüm zamanlar yayincilik, Stembol. *[[Xelîl Duhokî]] (2006). Şêrko Bêkes. Di kovara [[Nûbûn]], 82, 2006 de, Dihok. == Girêdanên derve == *[http://eduhok.net/nubun/82/23.pdf Hevpeyveke [[Xelîl Duhokî]] ligel Şêrko Bêkes, Nûbûn 82, 2006.]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1940]] [[Kategorî:Mirin 2013]] cabvnkdhqygz2dr7zwkeupw3gnskqth 0 6431 2080382 1995080 2026-07-13T13:47:59Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2080382 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Ûkrayna''',{{Efn|Bi navê '''Ûkranya'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Stokholm: Nûdem |sal=1998 |rûpel=799 }}</ref> jî tê nasîn}} ({{langx|uk|Україна|Ukraina}} {{IPA-uk|ʊkrɐˈjinɐ}}), [[welat]]ekî li [[Ewropaya Rojhilat]] e ku piştê [[Rûsya]]yê duyem welatê herî mezin ê [[Ewropa]]yê ye. Ûkrayna li bakur bi [[Belarûs]]ê re, li rojava bi [[Polonya]], [[Slovakya]], [[Mecaristan]], [[Romanya]] û [[Moldova]]yê re sinorên bejayî parve dike. Li aliyê başûrê rojava bi [[Deryaya Reş]] re û li aliyê başûr û başûrê rojhilat jî sinorên peravî bi [[Deryaya Azovê]] parve dike. Li gel bajarên mezin ên wekê [[Kharkiv]], [[Dnîpro]] û [[Odesa]]yê, [[Kyîv|Kîev]] paytexta neteweyî û bajarê herî mezin ê welat e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18018002 |sernav=Ukraine country profile |tarîx=1 adar 2022 |xebat=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2022 }}</ref> [[Erdzemîn]]a welêt bi qasî 600.000 kîlometre çargoşe rûerd vedigire. Beriya [[Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] ya domdar, welat bi nifûsa xwe yê li dora 41 milyon kesan ve heştem welatê herî qerebalixê Ewropayê bû. Di Serdema Navîn de Ûkrayna cihê berfirehbûna zû yê slavî bû û dever piştre bûye navendeke girîng a çanda slavî ya rojhilata di bin serweriya [[Kîeavana Rûsyayê]] de ku di sedsala 9an de derketibû holê. Serweriya Kievana Rûsyayê di dawiyê de di nav hêzên herêmî yên dijber de belav bû û bi êrîşên mongolan ên ku sedsala 13an de qewimiye hatiye hilweşandin û hatiye talan kirin. Dewlet di dawiyê de di nav hêzên herêmî yên dijber de belav dibe û bi êrîşên [[mongol]]an ên di sedsala 13an de hatiye hilweşandin. Piştre dever ji bo 600 salên pêş de ji aliyê cûrbecûr hêzên derve ve hatiye nîqaşkirin, dabeş kirin û hatiye rêvebirin ku di nav de Hevbeşdariya Polonî-Lîtvanya, Împeratoriya Awistiryayê, Xanedaniya Osmanî û Tsardomiya Rûsyayê hebûn. Hetmanatiya Qezaxan di sedsala 17an de li Ûkraynayaya navendî derketiye holê lê di navbera [[Rûsya]] û [[Polonya]]yê de hatiye dabeş kirin û rêveberiya hetmanetiyê ji aliyê Împeratoriya Rûsyayê ve hatiye bidawîkirin. Di vê heyamê de Neteweperestiya Ûkraynayê pêş dikeve û piştî [[Şoreşa Rûsyayê]] di sala 1917an de [[Komara Gel a Ûkraynayê]] ya demkurt hatiye avakirin. Bolşevîkan li ser piraniya împeratoriya berê kontrola xwe bihêz dikin û Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Ûkraynayê ava dikin ku dema di sala 1922an de hate damezrandin, dibe komara damezrîner a [[Yekîtiya Sovyetê]]. Di destpêka salên 1930an de bi milyonan ûkraynî di [[Holodomor]]ê de jiyana ji dest didin ku tunebûneke bû ku ji aliyê mirovan ve hatiye çêkirin. Dagirkeriya [[Almanya]]yê di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] de li Ûkraynayê dibe sedema wêrankariyê ku 7 milyon sivîlên ûkraynayî ku piraniya wan ji Cihûyên Ûkraynayê pêk dihatin hatine kuştin. Ûkrayna di sala 1991an de dema ku [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hilweşiya û xwe bêalî îlan kir serxwebûna xwe bi dest dixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |sernav=Declaration of State Sovereignty of Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2007-09-27 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927224650/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1996an de li Ûkraynayê qanûneke nû hatiye qebûlkirin. Rêzek xwepêşandanên girseyî ku bi navê Euromaidan dihatin zanîn, piştê şoreşeke di sala 2014an de bûye sedema damezrandina hikûmetek nû. Piştre Rûsyayê bi awayekî yekalî nîvgirava Kirimê ya Ûkraynayê tevlê axa xwe dike û aloziyên alîgirên Rûsyayê bi şerekî li Donbasê di navbera cudaxwazên bi piştevaniya Rûsyayê û hêzên hikûmetê li rojhilatê Ûkraynayê de bi dawî dibe. Di sala 2022an de Rûsya dest bi dagirkirina Ûkraynayê kiriye. Bi destpêka şerê bi Rûsyayê re, Ûkrayna ji bo parastina axa xwe hewl daye ku têkiliyên dîplomatîk û alikariya li dijî dagirkirina Rûsyayê ji [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Ewropayê]] werbigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foreignaffairs.com/ukraine/war-security-assistance-lessons |sernav=The Surprising Success of U.S. Military Aid to Ukraine: Kyiv’s Determination Has Improved Washington’s Spotty Track Record |malper=www.foreignaffairs.com |tarîx=2023-03-17 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en |paşnav=Beliakova |pêşnav=Polina |paşnav2=Tecott |pêşnav2=Rachel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/in-closer-ties-to-ukraine-us-officials-long-saw-promise-and-peril-090006105.html |sernav=In closer ties to Ukraine, U.S. officials long saw promise and peril |malper=Yahoo News |tarîx=2022-04-28 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en-US }}</ref> Ûkrayna dewleteke unîter e û sîstema hikûmraniya dewletê komareke nîv-serokatî ye. Ûkrayna di welatên pêşkevtî de welatê herî feqîr ê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-07-01 |sernav=Corruption in Ukraine (Published 2022) |url=https://www.nytimes.com/2022/07/01/briefing/russia-ukraine-war-corruption-yovanovitch-odessa.html |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/what-is-wrong-with-the-ukrainian-economy/ |sernav=What is wrong with the Ukrainian economy? |malper=Atlantic Council |tarîx=2019-04-26 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en-US |paşnav=Haring |pêşnav=Melinda }}</ref> Heya roja îro gendelî wekê pirsgirêkeke girîng ê welat maye. Lêbelê ji ber axa welat ya berfereh Ûkraynaya beriya şer yek ji mezintirîn hinardekarên genimê li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.blackseagrain.net/data/news/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister |sernav=Ukraine becomes world's third biggest grain exporter in 2011 - minister — BlackSeaGrain |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-31 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |roja-arşîvê=2013-12-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131231235707/http://www.blackseagrain.net/data/news/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/res_e/publications_e/wtr13_e.htm |sernav=WTO {{!}} Publications |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}</ref> Ûkrayna di karûbarên gerdûnî de hêzek navîn hatiye hesabkirin û [[Hêzên Çekdarî yên Ûkraynayê]] hem ji aliyê personelên çalak ve hem jî ji aliyê hejmara giştî ya personelan ve pêncemîn hêza çekdar a herî mezin e cîhanê ye. Artêşa Ûkraynayê xwedî heştem sermiyana berevaniyê ya herî mezinê cîhanê ye. == Nav == Navê Ûkraynayê bi gelemperî wekê peyva ''krajina'' ku peyveke ji slavî ya kevn e ku wateya "welatê sînor". Wateyeke din jî ev e ku navê Ûkrayna tê wateya "herêm" an jî "welat"ê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Johnson: Is there a single Ukraine? |url=https://www.economist.com/prospero/2014/02/05/johnson-is-there-a-single-ukraine |roja-gihiştinê=2025-01-14 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> == Dîrok == === Dîroka pêşîn === [[Wêne:Indo-European migrations.jpg|thumb|çep|Koçberiyên Hind û Ewropî yên destpêkê ji pêngavên Pontî yên Ûkrayna û Rûsyaya îro.]] Amûrên kevirî yên ku dîroka wan ji 1,4 milyon sal berê vedigere ku li Korolevo ya rojavayê Ûkraynayê hatine dîtin, hebûna herî zû ya homînîn a li Ewropayê destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garba |pêşnav=R. |paşnav2=Usyk |pêşnav2=V. |paşnav3=Ylä-Mella |pêşnav3=L. |paşnav4=Kameník |pêşnav4=J. |paşnav5=Stübner |pêşnav5=K. |paşnav6=Lachner |pêşnav6=J. |paşnav7=Rugel |pêşnav7=G. |paşnav8=Veselovský |pêşnav8=F. |paşnav9=Gerasimenko |pêşnav9=N. |paşnav10=Herries |pêşnav10=A. I. R. |paşnav11=Kučera |pêşnav11=J. |paşnav12=Knudsen |pêşnav12=M. F. |paşnav13=Jansen |pêşnav13=J. D. |tarîx=2024 |sernav=East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago |url=https://www.nature.com/articles/s41586-024-07151-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=627 |hejmar=8005 |rr=805–810 |doi=10.1038/s41586-024-07151-3 |issn=1476-4687 }}</ref> Niştecîbûna ji aliyê mirovên nûjen ve ku li Ûkraynayê û derdora Ûkraynayê dîroka wan ji 32.000 {{bz}}} vedigere ku bi delîlên Çanda Gravetiyan li çiyayên Krîmê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Prat |pêşnav=Sandrine |paşnav2=Péan |pêşnav2=Stéphane C. |paşnav3=Crépin |pêşnav3=Laurent |paşnav4=Drucker |pêşnav4=Dorothée G. |paşnav5=Puaud |pêşnav5=Simon J. |paşnav6=Valladas |pêşnav6=Hélène |paşnav7=Lázničková-Galetová |pêşnav7=Martina |paşnav8=Plicht |pêşnav8=Johannes van der |paşnav9=Yanevich |pêşnav9=Alexander |tarîx=2011 |sernav=The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0020834 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=6 |hejmar=6 |rr=e20834 |doi=10.1371/journal.pone.0020834 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3117838 |pmid=21698105 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2011-06-20 |sernav=Early human fossils unearthed in Ukraine |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262 |roja-gihiştinê=2025-01-15 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 4.500 {{bz}} de çanda Cucuteni-Trypillia ya neolîtîk li deverên berfireh ên Ûkraynaya nûjen hatine dîtin ku di nav de Trypillia û tevahiya herêma Dnieper-Dniesterê heye çand lê pêşketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/when-did-humans-domesticate-horses-scientists-find-modern-lineage-has-origins-4200-years-ago-180984483/ |sernav=When Did Humans Domesticate Horses? Scientists Find Modern Lineage Has Origins 4,200 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2025-01-15 |ziman=en |paşnav=Magazine |pêşnav=Smithsonian |paşnav2=Thorsberg |pêşnav2=Christian }}</ref> Dibe ku Ûkrayna cihê yekem be ku hesp lê hatiye kedîkirin. Hîpoteza Kurgan herêma Volga-Dnieper ya Ûkraynayê û başûrê Rûsyayê wekê welatê zimanê Proto-Hind û Ewropiyan destnîşan dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia |sernav=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2025-01-15 |ziman=en }}</ref> Koçberiyên Hind û Ewropî yên destpêkê yên ji pêngavên Pontîk di hezarsala 3em a {{bz}} de bav û kalên zozanên Çola Yamnaya û zimanên hind û ewropî li beşên mezin ên Ewropayê belav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=PMC5048219 |pmid=25731166 }}</ref> Di [[Serdema hesinî]] de kîmmerî, skîtî û sarmatiyên îranîaxiv li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Scythian |sernav=Scythian {{!}} People, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-27 |roja-gihiştinê=2025-01-15 |ziman=en }}</ref> Di navbera 700 û 200 salên {{bz}} de herêm beşek ji padîşahiya skîtan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://global.britannica.com/topic/Scythian |sernav=Scythian {{!}} ancient people {{!}} Britannica.com |malper=web.archive.org |tarîx=2017-03-27 |roja-gihiştinê=2025-01-15 |roja-arşîvê=2017-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsala 6ê berî zayînê de koloniyên yewnanî, romayî û bîzansî li peravê bakurê rojhilatê [[Deryaya Reş]], li Tîras, Olbiya û Khersonesusê bicih bûne ku heya sedsala 6ê {{pz}} li herêmê hebûna xwe berdewam kirine. Gotî li herêmê mane lê ji salên 370an vir ve ketin bin destê hunan. Di sedsala 7an de axa ku niha rojhilatê Ûkraynayê ye navenda Bulgarîstana Mezin a Kevin bû. Di dawiya sedsalê de pirraniya eşîrên bulgar ber bi aliyên cihê ve koç dibin û erdên herêmê ji aliyê xezeran ve tê dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Khazar |sernav=Khazar {{!}} Origin, History, Religion, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-21 |roja-gihiştinê=2025-01-16 |ziman=en }}</ref> Di sedsalên 5 û 6an de gelên antanî ku hinek caran wekê gelên pêşîn ên slavî hatine diyar kirin li Ûkraynayê jiyan kirine. Koçberiyên ji herêmên Ûkraynaya îro li seranserê Balkanan gelek neteweyên Slavên Başûr ava kirine. Koçberiyên bakur ku hema hema gihîştine Gola Îlmenê, bûne sedema çêbûna slavên îlmen û kriviçên îlmen. Piştî êrîşa avaran a di sala 602an de û hilweşîna Yekîtiya Antayan, piraniya van gelan wekî eşîrên cuda heta destpêka hezarsala duyem berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Ukraine |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul R. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1996-01-01 |isbn=978-0-8020-7820-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t124cP06gg0C&q=antes+avar&pg=PA42 }}</ref> === Serdema zêrîn a Kîevê === [[Wêne:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|thumb|Sinorê herî berfireh ê Kîevana Rûsî 1054–1132.]] Damezrandina dewleta Kîevana Rusyayê heya roja îro ne diyar û nezelal maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/ |sernav=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд |malper=Центр Льва Гумилёва |tarîx=2012-09-13 |roja-gihiştinê=2025-01-16 |ziman=ru-RU }}</ref> Kîevan Rûsyayê piraniya Ûkraynaya ya îro Belarûs û beşê rojavayê Rûsyaya Ewropî vegirtiye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html |sernav=KIEVAN RUS. The Columbia Encyclopedia: Sixth Edition. 2000 |malper=web.archive.org |tarîx=2000-08-19 |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2000-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî [[Kronîka Yekem]] (Kronîka Nestorê) gelê Rûsyayê di destpêkê de ji varangiyên ku ji Skandînavyayê hatine pêk dihat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A geography of Russia and its neighbors |paşnav=Blinnikov |pêşnav=Mikhail S. |weşanger=Guilford Press |tarîx=2011 |isbn=978-1-60623-933-9 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/609541411 |series=Texts in regional geography : a Guilford series |oclc=609541411 }}</ref> Di sala 882an de, mîrê pûtperest Oleg (Oleh) Kîevê ji [[Askold û Dirê]] ve bidest xist û bajêr wekê paytexta nû yê Rûsyayê radigihîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Ukraine |paşnav=Kubicek |pêşnav=Paul |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-09-30 |isbn=978-0-313-34921-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&dq=kievan+rus+dir+882&pg=PA21 }}</ref> Lêbelê dîroknasên antî-normanîst îdia dikin ku eşîrên Slaviyên Rojhilat ên li ser beşên başûrê [[Çemê Dnîperê]] di wî demê de jixwe di pêvajoya avakirina dewleteke serbixwe de bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A companion to Russian history |weşanger=Wiley-Blackwell |tarîx=2009 |isbn=978-1-4443-0842-6 |cih=Chichester |paşnavê-edîtor=Gleason |pêşnavê-edîtor=Abbott |series=Blackwell companions to world history }}</ref> Elîta varangiyan û tevî xanedana desthilatdar a Rurik ve, piştre di nav nifûsa slavî de asîmîle bûne.<ref name=":0"/> Kîevana Rusyayê ji çend mîrekiyên ku ji aliyê Rurikid kniazes ("mîran") ve dihatin birêvebirin pêk dihat ku pir caran ji bo parastina [[Kîev]]ê bi hev re şer dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dynasty of Chernigov. 1146-1246 |paşnav=Dimnik |pêşnav=Martin |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-521-82442-2 |cih=Cambridge ; New York }}</ref> Di sedsalên 10an û 11an de Kîevana Rûsyayê bûye dewleta herî mezin û dewleta herî bi hêz ê li Ewropayê ku ev sedsal wekê serdema zêrîn a Kîevana Rûsyayê tê zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-01-15 |sernav=Ukraine |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2021-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serdema zêrîn di dema rêveberiya Vladîmîrê Mezin (980-1015) ku xirîstiyaniyê daye naskirin dest pê kiriye. Ji ber ku girîngiya nisbî ya hêzên herêmî dîsa zêde dibe Kîeavana Rûsyayê bi awayeke bilez dest bi perçe bûnê dike.<ref name=":0"/> Piştî vejîna dawî ya di bin desthilatdariya Vladîmîr II Monomakh (1113-1125) û kurê wî Mstislav (1125-1132) de, piştî mirina Mstislav, her çiqas xwedaniya Kyîvê bi heyamên dehsalan prestîjeke mezin werbigire jî Kîevana Rûsyayê di dawiyê de di nav mîrekiyên cihê de belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Power politics in Kievan Rusʹ̂: Vladimir Monomakh and his dynasty, 1054 1246 |paşnav=Dimnik |pêşnav=Martin |weşanger=Pontifical Institute of Mediaeval Studies |tarîx=2016 |isbn=978-0-88844-202-4 |cih=Toronto, Ont |series=Pontifical institute of mediaeval studies. Studies and texts }}</ref> Di nîveka sedsala 13an de êrîşên mongolan Kîevana Rûsyayê wêran dike ku di sala 1240an de piştî dorpêçkirina Kîevê, bajar ji hêla mongolan ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |sernav="The Destruction of Kiev" |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2016-08-19 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li herêmên rojava mîrekiyên Halîc û Volhîniya berê derketine holê û ji bo avakirina [[Mîrektiya Galîçya-Volhînya]] hatine yek kirin. Daniel Galîçya, kurê Romanê Mezin, piraniya başûrê rojavayê Rûsyayê, Volhînya, Galîçya û her weha Kîev ji nû ve dike yek perçeyek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |sernav=""Roman Mstyslavych"" |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2016-08-19 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 1253an de ew ji aliyê şanderê papa ve wekê yekem padîşahê Galicia-Volhynia (ku wekî Padîşahiya Rûtenyayê jî tê zanîn) hatiye tackirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One Hundred Years in Galicia: Events That Shaped Ukraine and Eastern Europe |paşnav=Ougrin |pêşnav=Dennis |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2020-10-12 |isbn=978-1-5275-6057-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sGgDEAAAQBAJ&dq=1253+daniel+ruthenia&pg=PR11 |paşnav2=Ougrin |pêşnav2=Anastasia }}</ref> === Serdestiya ji aliyê welatên derve === Di sala 1349an de di encama Şerên Galîçya-Volînya de herêm di navbera Padîşahiya Polonya û Dûkîtiya Mezin a Lîtvanyayê de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lithuania ascending: a pagan empire within east-central Europe, 1295 - 1345 |paşnav=Rowell |pêşnav=Stephen C. |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-521-45011-9 |çap=Transferred to digital print., [Nachdr.] |cih=Cambridge |series=Cambridge studies in medieval life and thought }}</ref> Ji nîvê sedsala 13an heya dawiya salên 1400an, Komara Genova gelek kolonî li peravên bakurê Deryaya Reş damezrandiye û koloniyan vediguherîne navendên mezin ên bazirganî yên din bin serokatiya konsulê ku nûnerê komarê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/ |sernav=Генуэзские колонии в Одесской области - Бизнес-портал Измаила |malper=web.archive.org |tarîx=2018-02-05 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2018-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1430an de herêma Podolya di nav Polonya de hatiye girêdan û erdên Ûkraynaya îro her ku çûye polonî lê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gates of Europe: A History of Ukraine |paşnav=Plokhy |pêşnav=Serhii |weşanger=Basic Books |tarîx=2017-05-30 |isbn=978-0-465-09346-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&dq=podolia+1430&pg=PT87 }}</ref> Di sala 1441ê de mîrê cengîziyan Hecî I Giray Xanedana Kirimê li Nîvgirava Kirimê û deştên derdorê damezrandiye ku xanedaniyê komên koleyên tatar organîze kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine |sernav=A HISTORY OF UKRAINE. EPISODE 33. THE CRIMEAN KHANATE AND ITS PERMANENT INVASIONS OF UKRAINE |malper=web.archive.org |tarîx=2020-05-12 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2020-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre di sê sedsalên paş de bazirganiya koleytiya li Kirimê nêzîkî 2 milyon mirovan dike kole.<ref>{{Jêder-malper |url=http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html |sernav=Inalcik. Servile Labor |malper=web.archive.org |tarîx=2017-05-04 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2017-05-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170504102244/http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1569an de Yekîtiya Lûblînê ku Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî bû ava kiriye û piraniya axa Ûkraynayê ji Lîtvanyayê beşdarê axa Taca Keyaniya Polonyayê hatiye kirin û bi awayekê dibe beşekê ji axa polonî. Di bin zextên polonîzasyonê de, gelek eşîrên Rûthenyayê dibin katolîk û tevlî derdorên esilzadeyên polonî dibin û rûtenyayî yên din jî tevlî Yekitîya Dêra Rûtenî ya ku nû hatiye afirandin, dibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cracraft |pêşnav=James |paşnav2=Subtelny |pêşnav2=Orest |tarîx=1987 |sernav=Domination of Eastern Europe: Native Nobilities and Foreign Absolution, 1500-1715 |url=https://doi.org/10.2307/1862878 |kovar=The American Historical Review |cild=92 |hejmar=1 |rr=167 |doi=10.2307/1862878 |issn=0002-8762 }}</ref> === Sedsala 19an û destpêka sedsala 20an === [[Wêne:Polish troops in Kiev.jpg|thumb|çep|Dîmenek jî leşkerên polonî ku di gulana sala 1920an de di dema Şerê Polonî-Sovyetê de dikevin Kîevê.]] [[Wêne:Petlura Bezruczko 1920.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Petliura û efserên din ên Artêşa Gel a Ûkraynayê dema ku li Kîevê ne.]] Di sedsala 19an de neteweperestiya ûkraynî dest bi geş kirinê dike. Bi mezinbûna bajarîbûn û nûjenbûnê re û meylek çandî ber bi neteweperestiya romantîk ve diçe ku civateke rewşenbîrî ya ûkraynî bi nûvebûna neteweyî û dadmendiya civakî ve girêdayî ye derketiye holê. Helbestvan Taras Shevchenko (1814-1861) û teorîsyenê siyasî [[Mîkailo Drahomanov]] (1841-1895) pêşengiya tevgera neteweperwerî ya mezinê Ûkraynayê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html |sernav="The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's Introduction to Hromadaurl" |malper=www.ditext.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm |sernav=Shevchenko, Taras |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref> Digel ku şert û mercên pêşkevtina wê li [[Galîçyaya Awistriyayê]] di bin desthilatdariya Habsburgan de bi nisbî sivik dibe,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Ukrainian Nationalism: Galicia as Ukraine's Piedmont |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2002-09-24 |isbn=978-1-4426-8225-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.3138/9781442682252/html |doi=10.3138/9781442682252/html }}</ref> beşa rûsî (ji aliyê dîrokî ve wekê "Rûsyaya Piçûk" an "Rûsyaya Başûr" tê zanîn) bi qedexeyên giran re rû bi rû dimîne, heta ku hema hema hemî pirtûkan qedexe dike ku di sala 1876an de bi zimanê ûkraynayî hatiye weşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ukrainian-Russian borderland: history versus geography |paşnav=Kravčenko |pêşnav=Volodymyr Vasylʹovyč |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2022 |isbn=978-0-2280-1199-6 |cih=Montreal Kingston London Chicago }}</ref> Ûkrayna mîna deverên din ên Împaratoriya Rûsyayê, ji ber parastina serfetî ji piraniya Ewropaya Rojava derengtir beşdarî Şoreşa Pîşesaziyê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/summary/Industrial-Revolution-Key-Facts |sernav=Industrial Revolution {{!}} Key Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî li nêzîkî kanên komirê li Donbasê ku nû hatibûn vedîtin û li hinek bajarên mezin ên wekê [[Odesa]] û [[Kîev]]ê, aboriya Ûkraynayê bi piranî li ser çandiniyê û derxistina çavkaniyan dimîne. Beşa Awistriyayê ya Ûkrayna bi taybetî xizan dimînin ku bi sed hezaran gundî neçar dimînin koçber bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine |sernav=Ukraine – ERIH |malper=www.erih.net |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref> Ji ber vê koçberiyê diyasporayeke berfireh a Ûkraynayê li welatên wekê [[Kanada]], [[Dewletên Yekbûyî]] û [[Brezîl]]ê çêbûye. Hinek ji ûkrayniyan jî li Rojhilata Dûr bi cih bûne. Li gorî serjimêriya sala 1897an li [[Sîbîrya]]yê 223.000 û li [[Asyaya Navendî]] 102.000 ûkrayniyên etnîkî hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ukrainian diaspora |paşnav=Satzewich |pêşnav=Vic |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-0-415-29658-8 |çap=First issued in paperback |cih=London New York |series=Global diasporas }}</ref> Di deh salên piştî vekirina rêya rêhesinê ya Trans-Sîbîryayê ku di sala 1904an de vebûye 1.6 milyon mirov koçberê rojhilat bûne. Herêmên Rojhilata Dûr ên ku nifûsa etnîkî ûkraynî lê bicih bûne wekê Ûkraynaya Kesk hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian civil wars, 1916-1926 |paşnav=Smele |pêşnav=Jon |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-5280-6 |cih=Lanham, Maryland |series=Historical dictionaries of war, revolution, and civil unrest }}</ref> Ûkrayna bi destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem ve dikeve nav tevliheviyê û şerê li ser axa Ûkraynayê heya dawiya sala 1921ê berdewam dike. Her çiqas pirraniya mezin di nav Artêşa Rûsî ya Emperyal de bûn ku beşek ji [[Lihevkirina Sêmend]] (Triple Entente) bû ku di bin desthilatdariya Rûsyayê de xizmet dikir, di destpêkê de gelê ûkraynî di navbera [[Awistirya]] û [[Mecaristan]]ê de perçe bûne ku ji bo [[Hêzên Navendî]] şer dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ukraine : a history |paşnav=Subtelny |pêşnav=Orest |weşanger=Toronto ; Buffalo : University of Toronto Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8020-8390-6 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0 }}</ref> Dema ku Împeratoriya Rûsyayê hilweşiya û bi hilweşandina re [[Şerê Serxwebûna Ûkraynayê]] hatiye destpêkirin ku ûkraynî li dijî artêşên wekê [[Artêşa Sor|Artêşa Sor,]] [[Artêşa Spî]], [[Artêşa Reş]] û [[Artêşa Kesk]] şer kirine ku ev artêş ji çend welat û neteweyên cihêreng pêk dihatin. Hewldaneke ji bo avakirina dewleteke serbixwe, [[Komara Gel a Ûkraynayê]] ya çepgir (UNR), yekem car ji aliyê Mîhalyo Hruşevskî ve hatiye ragihandin lê ev heyam ji aliyê siyasî û leşkerî ve gelek tevlihev derbas dibe. Ev yekem car bi derbeyekê bi pêşengiya [[Pavlo Skoropadskî]] de tê hilweşandin ku Dewleta Ûkraynayê di bin parastvaniya almanan de maye û hewildana vegerandina UNRê ya di bin rêvebiriyê de di dawiyê de têk diçe ji ber ku artêşa Ûkraynayê bi awayeke birêkûpêk ji aliyê hêzên din ve hatibû dorpêç kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ukrainian Resurgence |paşnav=Nahaylo |pêşnav=Bohdan |weşanger=Hurst |tarîx=1999 |isbn=978-1-85065-168-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iPCPxwubpYUC&dq=West+Ukrainian+People's+Republic++austria+hungary+territories&pg=PA8 }}</ref> Encama vê pevçûnê dibe sedema serkevtineke qismî ya [[Komara Polonyaya Duyem]] ku parêzgehên Rojavayê Ûkraynayê beşdarê axa komarê dibe û her weha dibe sedema serkevtineke mezinê ji bo hêzên pro-sovyetê ku komên mayî têne derxistin û di dawiyê de Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Ûkraynayê (Ûkraynaya Sovyetê) hatiye avakirin. Di vê navberê de [[Bukowîna]]ya îro ji aliyê Romanyayê ve hatiye dagir kirin û [[Rûtenyaya Karpatî]] wekê herêmek otonom li [[Çekoslovakya]]yê hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ukraine |sernav=Ukraine {{!}} History, Flag, Population, President, Map, Language, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-18 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |ziman=en }}</ref> Pevçûna li ser Ûkraynayê ku beşek ji Şerê Navxweyî yê Rûsyayê ya berfireh e, tevahiya Împeratoriya Rûsyayê ya berê, tevî rojhilat û Ûkraynaya navîn wêran dike. Di şer û pevçûnan de zêdetirî 1.5 milyon mirov têne kuştin û bi sed hezaran kes li axa [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ya berê bê cih û war dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.volgagermans.net/norka/famine_1920s.html |sernav=Norka, Russia |malper=web.archive.org |tarîx=2015-01-13 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2015-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150113021645/http://www.volgagermans.net/norka/famine_1920s.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CF%5CA%5CFamineof1921hD73.htm |sernav=Famine of 1921–3 |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref> === Serdemên di navbera şeran de === [[Wêne:HolodomorKharkiv 1933 Wienerberger.jpg|thumb|Dîmenek ji sala 1993an ku gundî ji ber birçîbûnê li kolanên Kharkivê jiyana xwe jidest didin. Kolektîfîzekirina zeviyan û desteserkirina zeviyan ku ji aliyê rayedarên Sovyetê ve pêk hatiye bûye sedema birçîbûnek mezinê li Ûkraynaya Sovyetê ku wekî Holodomor tê zanîn.]] Di serdema navbera şer de, li [[Polonya]]yê, mareşal [[Józef Piłsudski]] pêşkêşkirina otonomiyeke herêmî ku wekê rêyekê ji bo kêmkirina bandora Sovyetê li herêma Kresy ya rojhilatê Polonyayê dîtiye, li daxwaza piştgiriya Ûkraynayê geriyaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Snyder |pêşnav=T. |tarîx=2003-05-01 |sernav=The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943 |url=https://doi.org/10.1093/past/179.1.197 |kovar=Past &amp; Present |cild=179 |hejmar=1 |rr=197–234 |doi=10.1093/past/179.1.197 |issn=0031-2746 }}</ref> Lêbelê ev nêzîkatî piştî mirina Piłsudski di sala 1935an de ji ber nerazîbûnên berdewam ên di nav nifûsa Ûkraynayê de ku di nav de kuştinên rayedarên hikûmeta polonî ji aliyê Rêxistina Neteweperestên Ûkraynî (RNÛ) pêk hatiye tê bidawîkirin. Hikûmeta Polonya bersiv dide van bûyeran ku mafên kesên ku xwe wekê hevwelatiyê Ûkraynayê ragihandine sinordar dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Polish Atrocities in Ukraine |paşnav=Revyuk |pêşnav=Emil |weşanger=Svoboda Press |tarîx=1931 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&q=ukrainophobia+poland }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski |paşnav=Skalmowski |pêşnav=Wojciech |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2003 |isbn=978-90-429-1298-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&q=ukrainophobia+poland&pg=PA54 }}</ref> Di encama vê sinor kirine de tevgera neteweperest û mîlîtan a Ûkraynayê ya veşartî ku di salên 1920an de derdikeve holê piştgiriyeke berfireh werdigire. Di vê navberê de [[Ûkraynaya Sovyetê]] ya nû hatiye damezrandin ku bibû yek ji komarên damezrîner ên [[Yekîtiya Sovyetê]]. Di salên 1920an de di bin polîtîkaya ûkraynabûnê de ku ji aliyê serokatiya komunîst a neteweyî ya Mîkola Skrîpnîk ve hatiye meşandin, serokatiya Sovyetê di destpêkê de bi çand û zimanê Ûkraynayê vejîneke neteweyî dide destpêkirin.<ref name="Subtelny1972">{{Jêder-kovar |paşnav=Subtelny |pêşnav=Joanne D. |paşnav2=Oya |pêşnav2=N. |paşnav3=Subtelny |pêşnav3=J.D. |tarîx=1972 |sernav=Cineradiographic Study of Sibilants |url=https://doi.org/10.1159/000263541 |kovar=Folia Phoniatrica et Logopaedica |cild=24 |hejmar=1 |rr=30–50 |doi=10.1159/000263541 |issn=1421-9972 }}</ref> Ûkraynabûn beşek ji polîtîkaya korebûnê ya li seranserî Sovyetê bû (ku dihat wateya xwemalîbûnê) ku mebesta wê ew bû ku pêşkevtina gelên xwemalî, ziman û çanda wan di nav rêvebirina komarên wan de pêş bixe. Di heman demê de rêberê Sovyetê [[Vladîmîr Lenîn]] Siyaseta Aborî ya Nû (SAN) dide destpêkirin ku şêwazeke sosyalîzma bazarê destnîşan dikir ku destûr daye ku hinek xwedîtiya taybet a pargîdaniyên hilberîner ên piçûk û navîn ku Yekîtiya Sovyetê ya piştî şer ku hem wêranbûniyên ji ber [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] û hem jî wêranbûniyên ji ber şerê navxweyî pêk hatine ji nûve ava bikin. Siyaseta Aborî ya Nû (SAN) di nîvê sala 1920an de ji bo vegerandina aboriya berê şer serketî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of twentieth-century Russia |paşnav=Service |pêşnav=Robert |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-674-40348-2 |çap=3. print |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Van polîtîkayan gelek kesayetên navdar ên berê yên [[Vejîna Neteweyî ya Ûkraynayê]] ku di nav de serokê berê yê Vejîna Neteweyî ya Ûkraynayê Hruşevskî jî hebû kişandiye ku vegerin Ûkraynaya Sovyetê û li Ûkraynaya Sovyetê beşdarî pêşketina zanist û çanda Ûkraynayê bûne. [[Komara Gel a Rojavayê Ûkraynayê]] û Komara Hutsulê di vê heyamê de nekarîn tevlê tevahiya Ûkraynayê bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yekelchyk |pêşnav=Serhy |tarîx=2013 |sernav=The Change of Signposts in the Ukrainian Emigration: A Contribution to the History of Sovietophilism in the 1920s by Christopher Gilley (review) |url=https://doi.org/10.1353/see.2013.0012 |kovar=Slavonic and East European Review |cild=91 |hejmar=4 |rr=913–914 |doi=10.1353/see.2013.0012 |issn=2222-4327 }}</ref> Piştî mirina Lenîn ji ber ku Ûsiv Stalîn dibe serokê Yekîtiya Sovyetê, heyama Ûkraynaya Sovyetê kurt dibe. Stalîn piştê bûyera Veqetîna Mezin Siyaseta Aborî ya Nû betal dike. Ji dawiya salên 1920an ve dest pê dike û bi aboriyeke plansazkirî ya navendî, Ûkraynaya Sovyetê beşdarî plansaziyeke pîşesazîbûnê dibe ku di sala 1930an de hilberîna pîşesaziya xwe çar caran zêde dike. Lêbelê di encama siyaseta nû ya Stalîn de gundiyên Ûkraynayê ji bernameya kolektîvkirina zeviyên çandiniyê zirar dîtine. Kolektîvasyon beşek ji plansaziya yekem a pênc-salî bû ku ji aliyê leşkerên birêkûpêk û polîsê veşartî yên ku bi navê Çeka tê zanîn dihate bikar anîn. Kesên ku li hemberê kolektîvkirina zeviyên çandiniyê derdikevin hatine girtin û sirgûnî gulagan û kampên xebatê hatibûn kirin. Ji ber ku endamên cotkarên kolektîv carînan destûr nedidan ku ti dexl wergirin heya ku kotayên nerasteqîn pêk nehatin, bi milyonan kes di xelayiya ku bi navê Holodomor an jî "Xelayiya Mezin" tê zanîn, ji biriyan dimirin ku ev bûyer ji aliyê hinek welatan ve wekê kiryareke jenosîdê ku ji hêla Stalin û navdarên din ên Sovyetê ve hatiye kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-11-24 |sernav=Ukraine remembers famine horror |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7111296.stm |roja-gihiştinê=2025-01-19 |ziman=en-GB }}</ref> Piştî şerê navxweyî û kolektîvkirina Rûsyayê, Paqijiya Mezin, dema ku dijminên siyasî yên Stalîn hatine tunekirin, di encamê de windahiyek kûr a nifşek nû ya rewşenbîrên ûkraynî pêk hatiye ku îro wekê [[Ronesansa Bidarvekirî]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wheatcroft |pêşnav=Stephen G. |tarîx=2007 |sernav=Agency and Terror: Evdokimov and Mass Killing in Stalin's Great Terror |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-8497.2007.00440.x |kovar=Australian Journal of Politics & History |ziman=en |cild=53 |hejmar=1 |rr=20–43 |doi=10.1111/j.1467-8497.2007.00440.x |issn=1467-8497 }}</ref> === Şerê Cîhanê ya Duyem === Piştî dagirkirina [[Polonya]]yê di îlona sala 1939an de leşkerên alman û leşkerên Sovyetê axa Polonyayê di navbera xwe de dabeş dikin. Bi vî awayî Galîçyaya Rojhilat û Volînya bi nifûsa xwe ya ûkraynayî ve bûne beşek ji Ûkraynayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1926 |sernav=WILSON v. WILSON |url=https://doi.org/10.25291/vr/1926-vlr-17 |kovar=Victorian Reports |cild=[1926] VLR |rr=17–20 |doi=10.25291/vr/1926-vlr-17 |issn=2208-4886 }}</ref><ref name="Subtelny1972"/> Bi vê yekbûnê re di dîrokê de cara yekem e ku neteweya ûkraynî dibin yek. Di sala 1940an de, dema ku Ûkraynaya Sovyetê deverên bakur û başûr ên Besarabiya, Bukovînaya Bakur tevlîhev dike bidestketiyên din ên axê hatine bidestxistin û herêma Hertsa ji herêmên ku Yekîtiya Sovyetê neçar kiriye ku [[Romanya]] bide ku tevî wê beşa rojavayî ya [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Xweser a Moldavyayê]] radestî Komara Sovyeta Sosyalîst a Moldaviyayê ya ku nû hatiye avakirin bike. Ev bidestketiyên axa Yekîtiya Sovyetê bi peymanên aştiyê yên Parîsê ya sala 1947an de di qada navneteweyî de hatine pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp |sernav=Treaties and Other International Agreements of the United States of America 1776-1949 Compiled under the direction of Charles I. Bevans LL.B. |malper=avalon.law.yale.edu |roja-gihiştinê=2025-01-20 }}</ref> Artêşên Almanan di 22ê hezîrana sala 1941ê de Yekîtiya Sovyetê dagir dikin û şerê ku nêzîkê çar salan berxwe dide dest pê dike. Şer di destpêkê de li hember hewldanên bêhêvî lê neserketî yên [[Artêşa Sor]] pêş ket. Di şerê Kîevê de ji ber berxwedana xwe ya dijwar, bajar wekê "Bajarê Hero" hatiye binavkirin. Zêdetirî 600.000 leşkerên Sovyetê (an çaryeka Eniya Rojavayî ya Sovyetê) li wir hatine kuştin an dîl hatin girtin û gelek ji wan jî rastî muameleya xirab hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Buckwheat |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1974-12-31 |rr=102–102 |url=https://doi.org/10.3138/9781487580285-039 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |paşnavê-edîtor=Boshyk |pêşnavê-edîtor=Yury |sernav=Action Learning Worldwide |url=https://doi.org/10.1057/9781403920249 |kovar=Action Learning Worldwide |doi=10.1057/9781403920249 }}</ref> Piştî dagirkirina [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ûkraynayê]] piraniya welat di nav ''Reichskommissariat Ûkrayna'' de hatiye organîze kirin ku çavkaniyên welat desteser bike û di dawiyê de bicih bûna almanan pêk bîne. Hinek ûkrayniyên rojavayî ku tenê di sala 1939an de tevlê Yekîtiya Sovyetê bibûn, almanan wekê kesên xîlaskar dîtine lê ji ber ku naziyan zêde hewl nedane ku nerazîbûna li hemberê polîtîkayên stalînîst bikar bînin ev demek dirêj berdewam nekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule |sernav=Ukraine :: Bukovina under Romanian rule -- Britannica Online Encyclopedia |malper=web.archive.org |tarîx=2010-02-27 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2010-02-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di cihê wê de, naziyan pergala kolektîvkirina cotkariyê parastine, polîtîkayên qirkirinê li dijî cihûyan meşandine, bi milyonan mirov ku ji bo li [[Almanya]]yê bixebitin birine û ji bo ku kolonîzasyona almanan amade bikin dest bi bernameyeke kêmkirina nifûsê kirine.<ref name=":1" /> Di heman demê de naziyan veguhestina xwarinê ku bi rêya [[Çemê Dnîperê]] pêk hatiye dorpêçkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Harvest of Despair |paşnav=BERKHOFF |pêşnav=KAREL C. |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2008-03-15 |isbn=978-0-674-02078-8 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1p6hnvg }}</ref> [[Wêne:Ruined Kiev in WWII.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Kîevê ku di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de wêrankirineke mezin dibîne û ji 19ê îlona sala 1941ê heta 6ê mijdara sala 1943an ji aliyê almanan ve hatiye dagirkirin.]] Tevî ku piraniya ûkrayniyan di nav an li kêleka Artêşa Sor û berxwedana Sovyetê de şer dikirin li Rojavayê Ûkraynayê tevgereke serbixwe ya Artêşa Serhildêr a Ûkraynayê hebû.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CW%5CO%5CWorldwars.htm |sernav=World wars |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-20 }}</ref> Ev hêz wekê hêzên çekdar ên Rêxistina Veşartî ya Neteweperestên Ûkraynayê hatiye damezrandin. Herdu rêxistin, OUN û UPA, piştgirî dane armanca dewleteke Ûkraynaya serbixwe yê li ser axa ku piranî ji ûkrayniyên etnîkî pêk dihatin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ukraine: A History, Fourth Edition |paşnav=Subtelny |pêşnav=Orest |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-11-10 |isbn=978-1-4426-0991-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&pg=PA106 }}</ref> Her çend vê yekê bi [[Almanyaya Nazî]] re nakokî çêbike jî carinan baskê Melnîk ya OUNê bi hêzên naziyan re hevpeymaniyan çêkiriye. Ji nîvê sala 1943an heta dawiya şer, UPAyê li herêmên Volînya û Rojhilatê Galîçyayê komkujiyan li hemberê polonên etnîkî pêk anîbû ku li dora 100.000 sivîlên polonî tenê kuştin ku ev yek jî bûye sedema tolhilanîna poloniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/ |sernav=A Fascist Hero in Democratic Kiev |malper=The New York Review of Books |tarîx=2010-02-24 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |ziman=en |paşnav=Snyder |pêşnav=Timothy }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zbrodniawolynska.pl/__data/assets/pdf_file/0010/5221/Antypolska_Akcja_OUN_UPA.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2014-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140819090728/http://www.zbrodniawolynska.pl/__data/assets/pdf_file/0010/5221/Antypolska_Akcja_OUN_UPA.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ev komkujiyên organîze hewildaneke ji aliyê OUNê ve bû ku dewletek ûkraynî ya homojen bêyî ku hindikahiyeke polonî di nav sînorên wê de bijî, ava bike û nehêle ku dewleta Polonya ya piştî şer serweriya xwe li ser deverên ku beşek ji Polonyaya berî şer bû ava bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Snyder |pêşnav=Timothy |tarîx=2003 |sernav=The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943 |url=https://www.jstor.org/stable/3600827 |kovar=Past & Present |hejmar=179 |rr=197–234 |issn=0031-2746 }}</ref> Piştî şer, UPAyê heta sala 1950an şerê Yekîtiya Sovyetê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Amelung |pêşnav=Mario |paşnav2=Piotrowski |pêşnav2=Michael |paşnav3=Rösner |pêşnav3=Dietmar |tarîx=2007-06-25 |sernav=eduComponents |url=https://doi.org/10.1145/1269900.1268923 |kovar=ACM SIGCSE Bulletin |cild=39 |hejmar=3 |rr=352–352 |doi=10.1145/1269900.1268923 |issn=0097-8418 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Water Pollution Law |paşnav=Vesilind |pêşnav=P. Aarne |weşanger=Elsevier |tarîx=1988 |rr=237–247 |isbn=978-0-409-90050-7 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-409-90050-7.50014-7 |paşnav2=Peirce |pêşnav2=J. Jeffrey |paşnav3=Weiner |pêşnav3=Ruth F. }}</ref> Di heman demê de, Artêşa Rizgariya Ûkraynayê ku tevgerek din a neteweperestê ûkraynî bû li kêleka naziyan şer kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imperial Gamble: Putin, Ukraine, and the New Cold War |paşnav=Kalb |pêşnav=Marvin |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2015-09-21 |isbn=978-0-8157-2665-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wLe6CQAAQBAJ&pg=PT105 }}</ref> Bi tevahî, hejmara ûkrayniyên etnîkî yên ku di nav refên Artêşa Sovyetê de şer kirine ji 4.5 milyon heta 7 milyon şervan hatiye texmînkirin.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020 |sernav=Велика Вітчизняна Війна |malper=web.archive.org |tarîx=2005-05-15 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2005-05-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Yekîneyên berxwedanê yên gerîlayên partîzan ên Pro-Sovyetê ku heya sala 1944an de ji 500.000 şervanan pêk dihatin, nîvê ji şervanan ji ûkrayniyan pêk hatiye.<ref name="Subtelny1972"/> Bi gelemperî, hejmarên Artêşa Serhildêrên Ûkraynayê ne pêbawer in ku hejmar ji 15.000 heta 100.000 şervan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Ukrainy: Ziemia i ludzie |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul Robert |weşanger=Ksiegarnia Akademicka Publishing |tarîx=2017 |isbn=978-83-7638-455-9 |url=https://doi.org/10.12797/9788376384559 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages%5CU%5CK%5CUkrainianInsurgentArmy.htm |sernav=Ukrainian Insurgent Army |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-20 }}</ref> Piraniya şerên di Şerê Cîhanê yê Duyemîn de li Eniya Rojhilat qewimiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On a Plant with Water Cooling |paşnav=Weinberg |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=1992 |rr=264–296 |isbn=978-3-642-77427-0 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-77425-6_17 |paşnav2=Young |paşnav3=Christy |paşnav4=Plass |paşnav5=Wigner |paşnav6=Williamson }}</ref> Tevahiya windahiyên ûkraynî yên di dema şer de gihiştiye 6 milyonan<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?3450000000000000010 |sernav=Велика Вітчизняна Війна |malper=web.archive.org |tarîx=2007-10-25 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2007-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071025001902/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?3450000000000000010 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://zn.ua/ukr/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html |sernav=Демографічні втрати України в хх столітті |malper=Зеркало недели {{!}} Дзеркало тижня {{!}} Mirror Weekly |roja-gihiştinê=2025-01-20 |ziman=uk }}</ref> ku di nav de bi texmînî 1.5 milyon cihû ji aliyê Einsatzgruppen ve hatine kuştin<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smale |pêşnav=Alison |tarîx=2014-01-27 |sernav=Shedding Light on a Vast Toll of Jews Killed Away From the Death Camps |url=https://www.nytimes.com/2014/01/28/world/europe/a-light-on-a-vast-toll-of-jews-killed-away-from-the-death-camps.html |roja-gihiştinê=2025-01-20 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> ku carinan ev komkujiya cihûyan bi alîkariya hinek hevkarên xwemalî jî pêk hatine. Ji 8.6 milyon windahiyên leşkerên Sovyetê,<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000070 |sernav=Велика Вітчизняна Війна |malper=web.archive.org |tarîx=2005-05-15 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2005-05-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050515100506/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000070 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 1.4 milyon leşker ûkrayniyên etnîkî bûn.<ref name=":2" /> Roja Serketinê wekê yek ji yanzdeh cejnên neteweyî yên Ûkraynayê tê pîroz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny.mfa.gov.ua/posolstvo/5259-vihidni-ta-svyatkovi-dni |sernav=Вихідні та святкові дні 2022 року в Україні/Holidays 2022 in Ukraine {{!}} Генеральне консульство України в Нью-Йорку |malper=web.archive.org |tarîx=2022-08-04 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2022-08-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220804060355/https://ny.mfa.gov.ua/posolstvo/5259-vihidni-ta-svyatkovi-dni |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Piştê şer Ûkraynaya Sovyetê === [[Wêne:Хрущёв и Брежнев.jpg|thumb|Du serokên paşeroja Yekîtiya Sovyetê, Nikita Khrushchev (li aliyê çepê, serokê CPSU yê beriya şer li Ûkraynayê) û Leonid Brezhnev (endazyarek ji Kamianske, Ûkrayna).]] [[Wêne:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|Di navbera salên 1954 û 1991ê de di nav Yekîtiya Sovyetê de cihê Ûkraynaya Sovyetê (bi rengê zer).]] Komarê ji ber şer ên giran gelek zirar dibîne û ji bo avakirina bajaran pêwîstiyên hewildanên girîng hebûn. Li seranserê welêt zêdetirê 700 bajar û bajarok û 28 hezar gund wêran dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ukraine |sernav=Ukraine {{!}} History, Flag, Population, President, Map, Language, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-21 |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=en }}</ref> Di salên 1946 û 1947an de ji rewşa mirovan ji ber xelayê xerabtir dibe ku ji ber ziwabûn û hilweşîna binesaziyê ya di dema şer de bi kêmî ve bi deh hezaran kes dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zn.ua/ukr/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html |sernav=Демографічні втрати України в хх столітті |malper=Зеркало недели {{!}} Дзеркало тижня {{!}} Mirror Weekly |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=uk }}</ref> Her çiqas welateke serbixwe nebe jî di sala 1945an de Ûkraynaya Sovyetê dibe yek ji endamên damezrîner ên Neteweyên Yekbûyî (NY) ku beşek ji peymanek taybetî ya di Konferansa Yalta de û ligel Belarûsê, li Neteweyên Yekbûyî xwediyê mafê dengdanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml |sernav=UN{{!}}DPI — OD{{!}}Dag Hammarskjöld Library: Member States{{!}}On the Record |malper=www.un.org |tarîx=2009-09-28 |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=EN |paşnav=United Nations, Department of Public Information, Outreach Division }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm |sernav=The Formation of the United Nations, 1945 |malper=2001-2009.state.gov |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=en |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs }}</ref><ref name=":3"/> Wekî din, Ukrayna dema ku Zakarpatyayê îlheq dike, careke din dîsa sinorên xwe berfireh kiriye û nifûs welêt ji ber veguheztina nifûsa piştî şer pir homojen dibe ku piraniya wan wekê almanan û tatarên Kirimê ku bi zorê hatibûn koçber kirin. Piştî mirina Stalîn di sala 1953an de [[Nikita Khrushchev]] dibe serokê nû yê [[Yekîtiya Sovyetê]] ku dest bi polîtîkayên hilweşandina stalînîzmê û polîtîkayên nerm ên Khrushchevê kiriye. Di dema rêveberiya serokatiya Yekîtiya Sovyetê de, Kirim wekê diyariyeke hevkariyê ji Rûsyaya Sovyetê derbasî Ûkraynaya Sovyetê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html |sernav=Transfer of the Crimea to the Ukraine |malper=www.iccrimea.org |roja-gihiştinê=2025-01-22 }}</ref> Ev yek berfireh kirina dawîn a axa Ûkraynayê temsîl dike û bingehek ji bo sinorên Ûkraynaya naskirî yê navneteweyî ye ku heya roja îro hatiye. Ûkrayna yek ji komarên herî girîng ên Yekîtiya Sovyetê bû ku di encamê de gelek postên bilind ên Yekîtiya Sovyetê ji aliyê ûkrayniyan ve hatine dagir kirin ku di nav de Leonid Brezhnev ku ji 1964an heta 1982an Sekreterê Giştî yê Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê bû heye.[[Volodîmîr Şhobertskî]] ku serokatîya rûsîkirina berfireh a Ûkraynayê kiriye û di tepisandina nifşê nû ya rewşenbîrên Ûkraynayê de ku bi navê Şêşteman dihate naskirin roleke çalak lîstiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe since 1945. 2: K - Z |weşanger=Garland |tarîx=2001 |isbn=978-0-8153-4058-4 |cih=New York }}</ref> Di sala 1950an de komarê bi tevahî pîşesazî û hilberînê ya ji asta beriya şer derbastir kiriye. Her çiqas ew dem hêj pîşesaziya giran di bin bandora derve de be jî [[Ûkraynaya Sovyetê]] bi awayeke bilez di hilberîna pîşesaziyê de dibe yek ji pêşengê ewropî û navendek girîng a pîşesaziya çekan û lêkolîna teknolojiya bilind a Sovyetê bû. Hikûmeta Sovyetê di projeyên hîdroelektrîk û enerjiya nukleerî de veberhênanan dike ku hewcedariya enerjiyê ya ku pêşketinê pêk tîne peyda bike. Lêbelê di 26ê avrêla sala 1986an de reaktorek di Santrala Nukleerî ya Çernobîlê de teqiya ku di encamê de [[Karesata Çernobîlê]] çêdibe ku qezaya herî xirab a reaktora navokî ya di dîrokê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/ |sernav='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history {{!}} UN Chroni… |malper=archive.ph |tarîx=2012-06-28 |roja-gihiştinê=2025-01-22 |roja-arşîvê=2012-06-28 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Serxwebûna Ûkraynayê === [[Wêne:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|çep|Serokê Ûkraynayê Leonid Kravchuk û Serokê Rûsyayê Boris Yeltsin di 8ê kanûna pêşîn sala 1991ê de Peymana Belavezha ya ku Yekîtiya Sovyetê hilweşandiye îmze dikin.]] Mikhail Gorbaçov polîtîkaya lîberalîzasyona bisînor a jiyana giştî ku bi navê perestroika tê zanîn, meşand û hewl daye ku aboriya rawestayî ya welêt carekê din ji nû ve bi rê bike. [[Mîxaîl Gorbaçov|Mîkaîl Gorbaçov]] di warê aboriyê bi ser nekeve lê di warê demokratîzekirina Yekîtiya Sovyetê de meylên neteweperest û cudaxwaz di nav hindikahiyên etnîkî yên Yekîtiya Sovyetê ku di nav wan de ûkraynayî jî hebûn gurr kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/24243579 |sernav=Седьмой Секретарь : блеск и нищета Михаила Горбачева {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> Di 16ê tîrmeha sala 1990an de, di çarçoveya pêşandana bi navê serweriyan de, Sovyeta Bilind a nû-hilbijartî ya [[Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Ûkraynayê]] Danezana Serweriya Dewletê ya Ûkraynayê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |sernav=Declaration of State Sovereignty of Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2007-09-27 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927224650/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî derbeya têkçûyî ya hinek serokên komunîst ên ku ji bo Gorbaçov li [[Mosko]]wê pêk hatibû, di 24ê tebaxa sala 1991ê de serxwebûna temamî ya Ûkraynayê hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Rres_Declaration_Independence_rev12.htm |sernav=VERKHOVNA RADA OF UKRAINE RESOLUTION On Declaration of Independence of Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2007-09-30 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930203430/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Rres_Declaration_Independence_rev12.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serxwebûna temamî di Giştpirsiya 1ê Kanûnê de ji aliyê %92ê hilbijêrên ûkraynayê ve hatiye qebûlkirin. Her çiqas Ûkrayna tu carî nabe endamek tam a paşîn ji ber ku peymana damezrandina Yekîtiya Dewletên Serbixwe pesend nekiriye, serokê nû yê Ûkraynayê, [[Leonid Kravchuk]], [[Peymana Belavezhayê]] îmze dike û Ûkrayna dibe endamê damezrîner a Yekîtiya Dewletên Serbixwe.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-04-08 |sernav=Soviet Leaders Recall 'Inevitable' Breakup Of Soviet Union |url=https://www.rferl.org/a/1073305.html |roja-gihiştinê=2025-01-25 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Лащенко |pêşnav=Олександр |tarîx=2020-11-26 |sernav=Україна досі в СНД чи ні? |url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html |roja-gihiştinê=2025-01-25 |xebat=Радіо Свобода |ziman=uk }}</ref> Van belgeyan çarenûsa [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] diyar kiriye ku di 26ê kanûna sala 1991ê de bi awayekî fermî belavbûna xwe ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55 |sernav=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года |malper=РБК |tarîx=2021-12-27 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=ru }}</ref> Tevî ku di dema hilweşandinê de ew yek ji komarên Sovyetê ya herî xizan bû, Ûkrayna di destpêkê de li gorî herêmên din ên Yekîtiya Sovyetê wekê xwediyê şert û mercên aborî yên guncav dihate dîtin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/research/2012/03/the-underachiever-ukraines-economy-since-1991?lang=en |sernav=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991 |malper=Carnegie Endowment for International Peace |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di dema ku welat derbasê aboriya bazarê dibe hema hema ji hemî Komarên Sovyeta berê hêdîbûneke aborî ya kurt werdigire. Di dema paşketinê de, di navbera salên 1991 û 1999an de, Ûkrayna ji %60 ji GDP-ya xwe winda dike<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/SPROLLS/world-economic-outlook-databases |sernav=World Economic Outlook Databases |malper=IMF |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> û ji hîperînflasyona ku di sala 1993an de ji %10.000 bilind dibe gelek diweste.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm |sernav=The IMF and Ukraine: What Really Happened, A Commentary by Lorenzo Figliuoli and Bogdan Lissovolik, IMF Resident Representatives in Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2002-10-17 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2002-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Rewş tenê piştî ku pereyê nû [[Grîvna]] ku di dawiya sala 1998an de bi tundî nirxê pereyê dikeve xwarê û piştre jî di dawiya sala 1998an de bi qismî bi kêmbûna deynê Rûsyayê ya destpêka wê salê re rewşa aboriyê hinek baştir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html |sernav="Дефолт 1998 года: 10 лет спустя" |malper=ukraine.segodnya.ua |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2022-08-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220804062644/https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrateya polîtîkayên aborî yên salên 90î arizîkirina girseyî ya milkên dewletê bû ku çînek ji kesên pir bi hêz û dewlemend afirandiye ku bi navê olîgarşên Ûkraynayê têne zanîn.<ref name=":5" /> Piştre welat bi destpêkirina [[Şerê Rûs-Ukraynayê|Şerê Rûs û Ûkraynayê]] di sala 2014an de û di dawiyê de jî dagirkirina axa Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di ku di 24ê sibata sala 2022an de dest pê dike bandorên mezin ên neyînî li aboriya welêt kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/ukraine/war-cause-ukraine-economy-shrink-nearly-third-year-ebrd-report |sernav=Regional Economic Prospects Report (May 2022): The Return of Runaway Prices - Dealing with expensive food and energy - Ukraine {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |tarîx=2022-05-10 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> Aboriya Ûkraynayê bi giştî ji dema ku serxwebûnê ve ji ber gendelî û birêvebirina xerab berbi xerabiyê ve diçe ku bi taybetî di salên 1990î de bûye sedema xwepêşandan û destjikarberdanên organîzekirî. Şerê bi Rûsyayê re di salên 2010an de vegerandina aboriyê asteng dike ku hewildanên ji bo têkoşîna bi pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] ku di sala 2020an li seranserê cihanê belav dibe asteng dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Åslund |pêşnav=Anders |tarîx=1995 |sernav=Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround |url=https://www.jstor.org/stable/1149308?origin=crossref |kovar=Foreign Policy |hejmar=100 |rr=125–143 |doi=10.2307/1149308 |issn=0015-7228 }}</ref> Şer û aboriya xirab dibe sedema rêjeyên vakslêdanên kêm ên ji bo pandemiyê û piştre jî ji ber dagirkeriyên berdewamên ku ji aliyê Rûsyayê ve pêk hatiye rewşa aboriya welat her ku çûye berbi xerabûne ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine |sernav=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |tarîx=2022-04-17 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 009.jpg|thumb|Di meha kanûna sala 2013an de dîtinek ji xwepêşandana Yevromaydan a li Kîevê.]] Ji aliyê perspektîfa siyasî ve yek ji taybetmendiyên diyarkar ên siyaseta Ûkraynayê ev e ku pir caran siyaseta welêt li ser du mijarên sereke hatiye dabeş kirin ku mijarên serekeyên siyaseta welêt wekê têkiliya di navbera Ûkrayna û Rojava û têkiliya di navbera Ûkrayna û [[Rûsya]]yê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shevel |pêşnav=Oxana |tarîx=2015-09-01 |sernav=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0261379415000608 |kovar=Electoral Studies |cild=39 |rr=159–163 |doi=10.1016/j.electstud.2015.03.015 |issn=0261-3794 }}</ref> An jî bi awayeke din bi dabeş bûna çep û rast a klasîk ku aliyek xwedî meyla rojava ye û aliyê din jî xwedî meyla Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kuzio |pêşnav=Taras |tarîx=2005-10-01 |sernav=Neither East Nor West: Ukraine's Security Policy Under Kuchma |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10758216.2005.11052215 |kovar=Problems of Post-Communism |cild=52 |hejmar=5 |rr=59–68 |doi=10.1080/10758216.2005.11052215 |issn=1075-8216 }}</ref> Her çiqas Yuşçenko û Yanukovîç bi giştî alîgirê rojava û alîgirê Rûsyayê bûn jî lê her du serokên yekem ên Ûkraynayê Kravchuk û Leonid Kuchma, rasterast hemberhev ên siyaseta di nav Ûkraynayê de bûn ku hevsengiya siyaseta navxweyî ya welat pêk anîne. Li welat li dijî Yanukovych du xwepêşandanên mezin çêbûne: Xwepêşandana yekem [[Şoreşa Porteqalî]] ya sala 2004an ku bi deh hezaran kes li dijî sextekarîya wî yê hilbijartinan protesto kiriye (Yushçenko di dawîyê de wekê serok hatiye hilbijartin) û xwepêşandana duyem jî di zivistana salên 2013-2014 de pêk hatiye ku xwepêşandandar bi gelemperî di xwepêşandanên [[Yevromaydan]]ê kom bûne û li dijî redkirina îmzekirin a Yanukovych ya [[Peymana Yekîtîya Ewropayê û Ûkraynayê]] xwepêşandanan lidarxistine. Di dawiya xwenîşandanên 21ê sibata sala 2014an de, ew ji Ûkraynayê reviyaye û ji aliyê parlementoyê ve bi navê [[Şoreşa Rûmetê]] ji kar hate dûrxistin. Piştê vê bûyerê Rûsyayê qebûl nekir ku hikûmeta demkî ya alîgirê rojava nas bike û hikumeta demkî wekê cûnta bi nav dike û bûyeran wekê derbeyeke ku ji aliyê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve tê piştgirîkirin şermezar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/russian/blogs/2014/04/140425_blog_krechetnikov_harsh_speech |sernav="Хунта" и "террористы": война слов Москвы и Киева |malper=BBC News Русская служба |tarîx=2014-04-25 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=ru }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/22/russias-putin-accuses-us-of-orchestrating-2014-coup-in-ukraine |sernav=Putin accuses US of orchestrating 2014 ‘coup’ in Ukraine |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://voxukraine.org/en/the-maidan-in-2014-is-a-coup-d-etat-a-review-of-italian-and-german-pro-russian-media |sernav=The Maidan in 2014 is a coup d'etat: a review of Italian and German pro-Russian media |malper=voxukraine.org |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|thumb|çep|Li gorî daneyên çileya sala 2025an herêmên Ûkraynayê yên ji aliyê Rûsyayê ve hatine dagirkirin.]] Tevî ku di sala 1994an de Peymana Budapeştê hatiye îmzekirin di peymanê de Ûkrayna razî dibe ku çekên navokî di berdêla garantîkirina ewlehî û yekperçeyiya axa Ûkraynayê de radest bike ku Rûsyayê li hemberî van geşedanan bertekeke tund nîşan dide û li dijî cîranê xwe yê rojava şer daye destpêkirin. Di dawiya sibatê û destpêka adara sala 2014an de Rûsya Kirimê bi hêza xwe ya deryayî ya li Sevastopolê îlheq dike. Piştê ku di warê îlheq kirina Kirimê de Rûsya biser dikeve bi destê [[Komara Gel a Donetskê]] û [[Komara Gel a Luhanskê]] ve li [[Donbas]]ê dest bi şerekî wekaletiyê dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kuzio |pêşnav=Taras |tarîx=2018-05-04 |sernav=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15387216.2019.1571428 |kovar=Eurasian Geography and Economics |cild=59 |hejmar=3-4 |rr=529–553 |doi=10.1080/15387216.2019.1571428 |issn=1538-7216 }}</ref> Mehên destpêkên şer û pevçûnên bi cudaxwazên ku Rûsya piştgirîya wan dike herikbar bû lê hêzên rûsî piştre di 24ê tebaxa sala 2014an de dest bi êrîşeke eşkere yê li Donbasê dike. Wan bi hev re leşkerên Ûkraynayê paşve xistin û eniya ku di sibata sala 2015an de piştî ku leşkerên Ûkraynayê ji Debaltseveyê vekişiyan ji aliyê leşkerên Ûkraynayê ve hatiye damezrandin û ev eniya şer ji aliyê artêşa Rûsyayê û alîgirên Rûsyayê ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hosaka |pêşnav=Sanshiro |tarîx=2019-07-03 |sernav=Putin the ‘Peacemaker’?—Russian Reflexive Control During the 2014 August Invasion of Ukraine |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13518046.2019.1646950 |kovar=The Journal of Slavic Military Studies |cild=32 |hejmar=3 |rr=324–346 |doi=10.1080/13518046.2019.1646950 |issn=1351-8046 }}</ref> Şer û pevçûn heya serê sibeha 24ê sibata sala 2022an de ku Rûsya dest bi dagirkirinê dike di rewşeke sekan de dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potočňák |pêşnav=Adam |paşnav2=Mares |pêşnav2=Miroslav |tarîx=2023-07-04 |sernav=Donbas Conflict: How Russia’s Trojan Horse Failed and Forced Moscow to Alter Its Strategy |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10758216.2022.2066005 |kovar=Problems of Post-Communism |cild=70 |hejmar=4 |rr=341–351 |doi=10.1080/10758216.2022.2066005 |issn=1075-8216 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lock |pêşnav=Samantha |paşnav2=Singh |pêşnav2=Maanvi |paşnav3=Oladipo |pêşnav3=Gloria |paşnav4=Michael |pêşnav4=Chris |paşnav5=Jones |pêşnav5=Sam |paşnav6=Singh |pêşnav6=Samantha Lock (now); Maanvi |paşnav7=Jones (earlier) |pêşnav7=Sam |tarîx=2022-02-24 |sernav=Markets shaken after Putin announces special military operation – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |roja-gihiştinê=2025-01-26 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Piştê salekê leşkerên rûsî nêzîkî ji %17 ji axa Ûkraynayê ku ji hêla navneteweyî ve hatiye nas kirin kontirol dike ku ji %94 ê ji herêma Luhansk, ji %73 yê ji herêma Kherson, ji %72 ji herêma Zaporizhzhia ji %54 ji herêma Donetskê û tevahiya Kirimê dagir dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gutiérrez |pêşnav=Pablo |paşnav2=Kirk |pêşnav2=Ashley |tarîx=2023-02-21 |sernav=A year of war: how Russian forces have been pushed back in Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2023/feb/21/a-year-of-war-how-russian-forces-have-been-pushed-back-in-ukraine |roja-gihiştinê=2025-01-26 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di dagirkirina Ûkraynayê de Rûsya bi plana xwe ya destpêkê têk çûye ku leşkerên Ûkraynayê di êrîşên dijber de hinek herêmên dagirkirî careke din dîsa vegerandine axa Ûkraynayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cochran |pêşnav=Lexi Lonas |tarîx=2022-05-12 |sernav=5 ways Russia has failed in its invasion |url=https://thehill.com/policy/international/3486213-5-ways-russia-has-failed-in-its-invasion/ |roja-gihiştinê=2025-01-26 |xebat=The Hill |ziman=en-US }}</ref> Şerê leşkerî yê bi Rûsyayê re dibe sedema guhertina polîtîkayên hikûmeta Ûkraynayê ku li hemberî Rojava biguherîne. Demeke kurtê piştî ku Yanukovych ji Ûkraynayê direve di hezîrana sala 2014an de Ûkrayna peymana hevkariyê bi [[Yekîtiya Ewropayê]] îmze dike ku piştê sê salan hevwelatiyên Ûkraynayê bê vîze dikarin li welatên Yekîtiya Ewropayê bigerin. Di çileya sala 2019an de Dêra Ortodoks a Ûkraynayê ji dêra Moskowê wekê serbixwe hatiye nas kirin ku biryara sala 1686an a Patrîka Konstantînopolê betal dike ku biryar derbeke din li bandora Moskowê ya li ser Ûkraynayê xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eu-listco.net/ukraine-country-report/ |sernav=Ukraine Country Report |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-US |paşnav=Boroda |pêşnav=Maxim |paşnav2=Bugriy |pêşnav2=Maksym |paşnav3=Legucka |pêşnav3=Agnieszka |paşnav4=Szeligowski |pêşnav4=Daniel }}{{Mirin girêdan|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Di dawiyê de di dema şerek berfireh a bi Rûsyayê re, Ûkrayna di 23ê hezîrana sala 2022an de ji bo Yekîtiya Ewropayê statûya berendamiyê wergirdigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-06-22 |sernav=EU awards Ukraine and Moldova candidate status |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61891467 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-GB }}</ref> Tevgereke berfireh a dijî gendeliyê di destpêka sala 2023an de bi îstifakirina çend cîgirên wezîr û serokên herêmê di dema nûavakirina hikûmetê de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-01-24 |sernav=Top Ukrainian officials quit in anti-corruption drive |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-64383388 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Topographic map of Ukraine (with borders and towns).svg|thumb|Nexşeya topografî ya Ûkraynayê ya bi sinorên welat û sinorên bajaran.]] Ji aliyê erdnîgarî ve piştê Rûsyayê Ûkrayna duyem welatê herî mezin ê [[Ewropa]]yê ye û welatê herî mezin e ku di nav sinorê Ewropayê de cih digire. Welat di navbera [[hêlîpan]] a 44° û 53° bakur û [[hêlîlar]]a 22° û 41° rojhilatî de ye ku bi piranî li [[Deşta Ewropaya Rojhilat]] cih digire. Ûkrayna xwedî rûberek bi berfirehî ya 603.550 kîlometre çargoşe ye û bi qasî dirêjahiya 2.782 kîlomêtre sinorê peravî bi deryayê re heye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-01-18 |sernav=Ukraine |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2021-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Erdnîgariya Ûkraynayê bi piranî ji deştên bi bereket (deştên bi kêm bidar) û ji deştan pêk tê. Çemên wek Dnîper, Severskî Donets, Dnîster û çemê Bug Başûrê berê ku birijin Deryaya Reş û Deryaya Azovê di nav deştên Ûkraynayê de ber başûr ve diherikin û digihîjin deryayê. Li başûrê rojavayê welêt [[Deltaya Dunayê]] heye ku sinorê [[Romanya]]yê pêk tîne. Herêmên Ûkraynayê xwedan taybetmendiyên erdnigariyên cihêreng in ku ji bilindahiyên bilind bigirin heya deştên nizm di nav de heye. Çiyayên welêt tenê [[Çiyayên Karpatanê]] li rojava ye ku çiyayê herî bilind Çiyayê Hoverla ye ku bi qasî 2.061 mêtre bilind e û Çiyayên Kirimê ye ku li başûrê peravê li ser peravê deryayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-30093/Ukraine |sernav="Ukraine – Relief" |malper=web.archive.org |tarîx=2008-01-15 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |roja-arşîvê=2008-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080115052701/https://www.britannica.com/eb/article-30093/Ukraine |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ûkrayna di heman demê de xwediyê zozanên bilind ên wekê Volyn-Podillia (li rojava) û Near-Dnipro (li rexê rastê yê Dnieper) e. Li rojhilat zozanên başûrê rojavayê Serbilindiya Navendî ya Rûsyayê hene ku di ser sinorê Rûsyayê re derbas dibe. Nêzîkî Deryaya Azovê zozanên wekê Donets Ridge û Near Azov hene. Çavkaniyên xwezayî yên girîng ên li Ukraynayê lîtium, gaza xwezayî, kaolîn, dar û gelek zeviyên çandiniyê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceobs.org/ukraine-invasion-rapid-overview-of-environmental-issues/ |sernav=Ukraine invasion: rapid overview of environmental issues |malper=CEOBS |tarîx=2022-02-25 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016 |sernav=Ukraine Country Environmental Analysis |url=https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/821cdaed-dc31-5e6a-abde-c3cc1afd615a |kovar=openknowledge |ziman=en-US |doi=10.1596/24971 }}</ref> Li Ûkrayna gelek pirsgirêkên jîngehê derketine holê ku li hinek herêman pirsgirêka peydakirina ava vexwarinê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/ukraine/en/water-sanitation-and-hygiene-wash |sernav=Water, sanitation and hygiene (WASH) {{!}} UNICEF |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |roja-arşîvê=2022-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220303120132/https://www.unicef.org/ukraine/en/water-sanitation-and-hygiene-wash |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qirêjiya hewa û avê û bê daristanî bandorê li welat dike û her wiha li bakurê rojhilat qirêjahiya radyasyona ji ber qezaya sala 1986an a Santrala Nukleerî ya Çernobîlê bandor li herêmên nêzîkî cihê qezayê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturvernforbundet.no/international/environmental-issues-in-ukraine/category948.html |sernav=Environmental issues in Ukraine - naturvernforbundet.no |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-06 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |roja-arşîvê=2022-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220306201646/https://naturvernforbundet.no/international/environmental-issues-in-ukraine/category948.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zirara jîngehê ya ku ji ber êrişa Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê wekê ekolojîk tê binav kirin ku hilweşandina Bendava Kakhovkayê bûye sedema qirêjiya giran û bi milyonan ton bermahiyên qirêj ku tê texmîn kirin ku ji bo rakirina bermahiyan zêdeyî 50 milyar dolar lêçûn heyceye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://paxforpeace.nl/publications/ten-step-plan-to-address-environmental-impact-of-war-in-ukraine/ |sernav=Ten-Step plan to address environmental impact of war in Ukraine |malper=PAX |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://e360.yale.edu/digest/russia-ukraine-war-environmental-cost-one-year |sernav=One Year In, Russia's War on Ukraine Has Inflicted $51 Billion in Environmental Damage |malper=Yale E360 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en-US }}</ref> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|thumb|Nexşeya dabeşkirina avhewaya Köppen ya Ûkraynayê.]] Ûkrayna di [[hêlîpan]] a navendî de ye ku ji xeynî peravên başûr ku xwedan avhewayên [[subtropîkal]] ên nîv zuwa û şil e welat bi gelemperî xwedî avhewayeke parzemînî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fao.org/ag/agp/AGPC/doc/Counprof/Ukraine/ukraine.htm |sernav=Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2016-10-06 |roja-gihiştinê=2025-01-30 |roja-arşîvê=2016-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161006014817/http://www.fao.org/ag/agp/AGPC/doc/Counprof/Ukraine/ukraine.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Germahiya navînî ya salane ji 5,5–7&nbsp;°C li bakur, heya 11–13&nbsp;°C li başûr diguhere. Barîna [[baran]]ê herî zêde li rojava û li bakur, herî kêm jî li rojhilat û li başûrê rojhilatê dibare.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ukraine |sernav=Ukraine {{!}} History, Flag, Population, President, Map, Language, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2025-01-30 |ziman=en }}</ref> Li rojavayê Ûkraynayê, bi taybetî li [[Çiyayên Karpatanê]] salane dora 120 santîmetre (47,2 înç) baran dibare lê li Kirimê û deverên peravê yên Deryaya Reş li derdora 40 santîmetre (15,7 înç) baran dibare.<ref name=":6" /> Ji ber [[guherîna avhewayê]] nemaze di mehên havînê de tê pêşbînîkirin ku asta avê ji hewzên mezin ên çeman kêm dibe ku ev yek ji bo sektora çandiniyê xetereyan çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Didovets |pêşnav=Iulii |paşnav2=Krysanova |pêşnav2=Valentina |paşnav3=Hattermann |pêşnav3=Fred Fokko |paşnav4=del Rocío Rivas López |pêşnav4=María |paşnav5=Snizhko |pêşnav5=Sergiy |paşnav6=Müller Schmied |pêşnav6=Hannes |tarîx=2020-12-01 |sernav=Climate change impact on water availability of main river basins in Ukraine |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2214581820302354 |kovar=Journal of Hydrology: Regional Studies |cild=32 |rr=100761 |doi=10.1016/j.ejrh.2020.100761 |issn=2214-5818 }}</ref> Bandorên neyînî yên guherîna avhewayê li ser çandiniyê bi piranî li başûrê welêt tê hîskirin. Banka Cîhanî diyar kiriye ku Ûkrayna li hemberê guherîna avhewayê bê parastin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/ukraine |sernav=World Bank Climate Change Knowledge Portal |malper=climateknowledgeportal.worldbank.org |roja-gihiştinê=2025-01-30 |ziman=en }}</ref> === Biyopirrengî === Ûkrayna ji şeş ekoherêmên bejayî pêk hatiye. Ev ekoherêm ji Daristanên tevlihev ên [[Ewropaya Navendî]], Kompleksa daristanên binserî yên Kirimê, çolên daristanên [[Ewropaya Rojhilat]], daristanên tevlihev ên Panoniyayê, daristanên konîferên çiyayî yên Karpatê û ji çolên bê darên Pontîkê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |paşnav10=Noss |pêşnav10=Reed |paşnav11=Hansen |pêşnav11=Matt |paşnav12=Locke |pêşnav12=Harvey |paşnav13=Ellis |pêşnav13=Erle C |paşnav14=Jones |pêşnav14=Benjamin |paşnav15=Barber |pêşnav15=Charles Victor |tarîx=2017-06-01 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://academic.oup.com/bioscience/article/67/6/534/3102935 |kovar=BioScience |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=PMC5451287 |pmid=28608869 }}</ref> Rêjeya daristanên konîfer ji daristanên pelweşîn zêdetir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shvidenko |pêşnav=Anatoly |paşnav2=Buksha |pêşnav2=Igor |paşnav3=Krakovska |pêşnav3=Svitlana |paşnav4=Lakyda |pêşnav4=Petro |tarîx=2017 |sernav=Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/9/7/1152 |kovar=Sustainability |ziman=en |cild=9 |hejmar=7 |rr=1152 |doi=10.3390/su9071152 |issn=2071-1050 }}</ref> Li Ûkraynayê 45.000 cureyên ajalan hene (bi piranî bêmazmazk in) ku niha hebûna 385 cureyên ajalan di bin xetereyê de ye ku di Pirtûka Daneyên Sor a Ûkraynayê de hatine tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm |sernav=WILDLIFE |malper=web.archive.org |tarîx=2009-07-07 |roja-gihiştinê=2025-01-30 |roja-arşîvê=2009-07-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gel ku Deltaya Dunayê ku hatiye parastin, qadên avî yên navneteweyî zêdetirî 7.000 kîlometre çargoşe rûber vedigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ramsar.org/pdf/sitelist.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ramsar.org |roja-gihiştinê=2025-01-30 }}</ref> == Polîtîka == Ûkrayna komarek e ku di bin pergaleke nîv-serokatî yê xwedî şaxên qanûnî, kanûndanîn û dadwerî ya veqetandî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/semi-presidentialism-and-inclusive-governance-in-ukraine.pdf |sernav=Semi-presidentialism and Inclusive Governance in Ukraine }}</ref> === Destûra bingehîn === [[Wêne:Chart Constitution of Ukraine EN.svg|thumb|çep|Nexşeya pergala siyasî ya Ûkraynayê.]] Destûra Bingehîn a Ûkraynayê di 28ê hezîrana 1996an de di rûniştina 5em a Verkhovna Rada ya parlamentoya Ûkraynayê de hatiye qebûlkirin û hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unian.info/society/1389415-ukraine-celebrating-20th-anniversary-of-constitution.html |sernav=Ukraine celebrating 20th anniversary of Constitution |malper=www.unian.info |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Destûra bingehîn bi 315 dengên erê yên ji 450 dengên temamî (herî kêm 300 bi deng erê) hatiye pejirandin. Pêdivî ye ku hemî qanûnên din û sererastkirina qanûnên din ên hiqûqê yên normatîf ên Ûkraynayê li gorî destûra bingehîn tevbigerin. Mafê sererastkirina destûra bingehîn bi prosedureke taybet ya qanûnî bi tenê di destê parlamentoyê de ye. Yekane saziya ku dikare destûra bingehîn gotûbêj bike û diyar bike ka qanûn li gorî wê ye an na, Dadgeha Destûra Bingehîn a Ûkraynayê ye. Ji sala 1996an vir ve bi betlaneyeke giştî Roja Destûra Bingehîn di 28ê hezîranê de tê pîroz kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Yulia Tymoshenko Goes On Trial A Day Before Constitution Day |url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=38117 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |xebat=The Jamestown Foundation |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1996/529606.shtml |sernav=1996: THE YEAR IN REVIEW: Ukraine: at last, a new Constitution (12/29/96) |malper=www.ukrweekly.com |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303190426/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1996/529606.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê sibata sala 2019an de Verkhovna Rada deng daye ku guhertinên qanûnî yên ku armancên stratejîk ên Ûkraynayê wekê tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê û NATOyê pêk tîne diyar bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unian.info/politics/10437570-ukraine-s-parliament-backs-changes-to-constitution-confirming-ukraine-s-path-toward-eu-nato.html |sernav=Ukraine's parliament backs changes to Constitution confirming Ukraine's path toward EU, NATO |malper=www.unian.info |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> === Rêveberî === {| class="wikitable floatright" style="text-align:center;" |- | [[Wêne:Volodymyr Zelensky Official portrait.jpg|141px]] | [[Wêne:Денис Шмигаль 2020 3 (cropped).jpg|143px]] |- class="nowrap" | [[Volodîmîr Zelenskî]]<br/><small>Serokê dewleta Ûkraynayê </small> | [[Denîs Şmîhal]]<br/><small>Serokwezîrê Ûkraynayê </small> |} Serokê rêveberiya Ûkraynayê bi dengdana gel ji bo heyamek pênc salan tê hilbijartin û serokê fermî yê dewletê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article?art_id=235995&cat_id=32672 |sernav=Government portal :: General Articles about Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2008-01-20 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2008-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080120232454/http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article?art_id=235995&cat_id=32672 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Şaxa qanûndanînê ya Ukraynayê ji 450 kursiyan parlamentoya yek-meclîsî ya Verkhovna Rada pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://portal.rada.gov.ua/ |sernav="Verkhovna Rada of Ukraine" |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2007-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071223190549/http://portal.rada.gov.ua/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Parlamento berpirsiyarê bingehîn ê avakirina desteya qanûndanînê û kabîneya wezîran e ku bi serokatiya serokwezîrê Ûkraynayê tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_Ukraine,_2004 |sernav=Constitution of Ukraine, 2004 - Wikisource, the free online library |malper=en.wikisource.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Serokkomariya Ûkraynayê kar û xebatên wezîrên karên derve û berevaniyê ji bo ku pesendkirina parlemanê destnîşan bike û her weha erka destnîşankirina dozgera giştî û serokê dezgeha ewlehiyê di destê xwe de digire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Практичний курс англійської мови. 4-й курс.: Підручник для ВНЗ |paşnav=М |pêşnav=Черноватий Л. |weşanger=Нова Книга |isbn=978-966-382-175-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8wbcCQAAQBAJ&pg=PA24 }}</ref> Ger were dîtin ku qanûn têne binpê kirin dibe ku qanûnên parlamento û kabîneyê, biryarnameyên serokatiyê û qanûnên parlementoya Kirimê ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn ve werin betal kirin. Kiryarên normatîf ên din di bin hûrgilî yên dadweriyê de ne. Dadgeha Bilind di pergala dadgehên dadrêsiya giştî de saziya sereke ye. Rêveberiya xweseriya herêmî bi awayekî fermî tê garantîkirin. Meclîsên xwemalî û şaredarên bajaran ji aliyê gel ve têne hilbijartin û kontrola lêçûnên herêmî di destê van saziyan de ye. Serokên rêveberiyên herêm û navçeyan li ser pêşniyarên serokwezîr ji aliyê serokkomar ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nations in Transit 2004: Democratization in East Central Europe and Eurasia |paşnav=House |pêşnav=Freedom |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2004-09-13 |isbn=978-1-4617-3141-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AsJlnVU4ipoC&pg=PA639 }}</ref> == Demografî == Berî dagirkirina Rûsyayê ya sala 2022an a Ûkraynayê, welat xwediyê nifûsa 41 milyonan bû û heştem welatê herî qelebalix ê Ewropayê bû. Ûkrayna welateke pirr bajarvanî ye û deverên pîşesaziyên welat li rojhilat û başûrê rojhilatê herî qerebalix in ku nêzîkê ji %67 ji tevahiya nifûsa Ûkraynayê li van deverên bajarî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/infobycountry/ukraine_statistics.html |sernav=Statistics {{!}} Ukraine {{!}} UNICEF |malper=web.archive.org |tarîx=2019-04-03 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2019-04-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190403051640/https://www.unicef.org/infobycountry/ukraine_statistics.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di wê demê de li Ûkraynayê serê kîlomêtre çargoşeyê 69,5 kes diketin û bendewariya temena jiyanê ya giştî li welat 73 sal (68 sal ji bo mêran û 77,8 sal ji bo jinan) bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.688 |sernav=GHO {{!}} By category {{!}} Life expectancy and Healthy life expectancy - Data by country |malper=WHO |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, nifûsa Ukraynayê di sala 1993 de gihîştiye asta herî bilind ku nifûsa Ûkraynayê di demê de gihîştiye 52 milyonan. Lêbelê ji ber ku rêjeya mirina mirovan ji rêjeya jidayikbûnê zêdetir dibe, koçberiya girseyî, şert û mercên jiyanê yên xirab û ji ber lênihêrîna tenduristî ya kêmkalîte nifûsa giştî ji heman salê heya sala 2014an 6,6 milyon kes (ji %12,8) kêm dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/nolan-peterson-why-ukraine-population-shrinking-559697 |sernav=Nolan Peterson: Why Is Ukraine's Population Shrinking? |malper=Newsweek |tarîx=2017-02-26 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en |paşnav=Peterson |pêşnav=Nolan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2007/ds/nas_rik/nas_e/nas_rik_e.html |sernav=Population |malper=www.ukrstat.gov.ua |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Li gorî hêjmara sala 2001ê ûkraynayiyên etnîkî bi rêjeya ji %78 koma nifûsê ya herê zêdeyê welat e. Piştê ûkraniyên etnîkî duyem civaka herî qerebalixê Ûkraynayê ku rûsên etnîkî ne ku bi qasî ji %17,3 ji nifûsa Ûkraynayê pêk aniye. Nifûsa hindikahiyên piçûk ên welêt ev in: belarûsî (%0,6), moldovî (%0,5), tatarên Kirimê (%0,5), bulgarî (%0,4), mecarî (%0,3), romanî (%0,3), polonî (%0,3), cihû (%0,3) ermenî (%0,2), yewnanî (%0,2) û tatar (%0,2).<ref>{{Jêder-malper |url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/ |sernav=National composition of population |malper=web.archive.org |tarîx=2011-12-17 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2011-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111217151026/http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Her weha hatiye texmîn kirin ku li Ûkraynayê nêzîkî 10 û 40 hezar koreyî hene û bi piranî li başûrê welêt jiyan kirine ku ji koma dîrokî ya koryo-saram in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ukrainer.net/en/koreans-of-ukraine-who-are-they/ |sernav=Koreans of Ukraine. Who are they? • Ukraїner |malper=Ukraїner |tarîx=2019-10-30 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |paşnav=ukrainer.net }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://birdinflight.com/en/inspiration/experience/20170718-ethnic-koreans-jung-sung-tae.html |sernav=Phantom Syndrome: Ethnic Koreans in Ukraine |malper=Bird In Flight |tarîx=2017-07-18 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê nêzîkî 47.600 roman (her çiqas Konseya Ewropayê hejmareke zêde ya nêzîkî 260.000 kes texmîn dike) li Ûkraynayê dijîn.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-11-02 |sernav=Ukraine |url=https://minorityrights.org/country/ukraine/ |kovar=Ukraine |ziman=en }}</ref> Ji derveyê Yekîtiya Sovyeta berê, çavkaniya herî mezin a koçberên ku koçê Ûkraynayê bûne di heyama piştî serxwebûna Ûkraynayê de ji çar welatên Asyayê welatên wekê Çîn, Hindistan, Pakistan û Efxanistanê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/caught-between-east-and-west-ukraine-struggles-its-migration-policy |sernav=Caught Between East and West, Ukraine Struggles with Its Migration Policy |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2006-01-01 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en |paşnav=Malynovska |pêşnav=Olena }}</ref> Di dawiya salên 2010an de piştî dagirkirina Rûsyayê ya 2022an a Ûkraynayê ku bûye sedema krîza penaberên ûkraynayî 1.4 milyon ûkraynî ji ber şerê li Donbasê di hindurê welat de koçber bûne û di destpêka sala 2022an de zêdetirî 4,1 milyon kes jî ji Ûkraynayê koçber bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-europe-migration-united-nations-5c10d8fed0cbcc003f64b478fd217620 |sernav=Number of Ukraine refugees passes worst-case U.N. estimate |malper=AP News |tarîx=2022-03-30 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/ukraine/national-monitoring-system-report-situation-internally-displaced-persons-march-2020 |sernav=National Monitoring System Report on the Situation of Internally Displaced Persons - March 2020 - Ukraine {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |tarîx=2021-01-21 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Hikûmeta Ûkraynayê texmîn kiriye ku di sala 2024an de nifûsa herêmên di bin kontrola Ûkraynayê de di navbera 25 û 27 milyonan de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/one-million-are-now-dead-or-injured-in-the-russia-ukraine-war-b09d04e5 |sernav=Exclusive {{!}} One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War |malper=WSJ |tarîx=2024-09-17 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en-US |paşnav=Pancevski |pêşnav=Bojan }}</ref> == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Ukraine}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ûkraynayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Ûkrayna| ]] 02gvqbrhn01k4zgpe3qq9l20eebb2fj 2080384 2080382 2026-07-13T14:22:56Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2080384 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Ûkrayna''',{{Efn|Bi navê '''Ûkranya'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Stokholm: Nûdem |sal=1998 |rûpel=799 }}</ref> jî tê nasîn}} ({{langx|uk|Україна|Ukraina}} {{IPA-uk|ʊkrɐˈjinɐ}}), [[welat]]ekî li [[Ewropaya Rojhilat]] e ku piştê [[Rûsya]]yê duyem welatê herî mezin ê [[Ewropa]]yê ye. Ûkrayna li bakur bi [[Belarûs]]ê re, li rojava bi [[Polonya]], [[Slovakya]], [[Mecaristan]], [[Romanya]] û [[Moldova]]yê re sinorên bejayî parve dike. Li aliyê başûrê rojava bi [[Deryaya Reş]] re û li aliyê başûr û başûrê rojhilat jî sinorên peravî bi [[Deryaya Azovê]] parve dike. Li gel bajarên mezin ên wekê [[Kharkiv]], [[Dnîpro]] û [[Odesa]]yê, [[Kyîv|Kîev]] paytexta neteweyî û bajarê herî mezin ê welat e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18018002 |sernav=Ukraine country profile |tarîx=1 adar 2022 |xebat=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2022 }}</ref> [[Erdzemîn]]a welêt bi qasî 600.000 kîlometre çargoşe rûerd vedigire. Beriya [[Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] ya domdar, welat bi nifûsa xwe yê li dora 41 milyon kesan ve heştem welatê herî qerebalixê Ewropayê bû. Di Serdema Navîn de Ûkrayna cihê berfirehbûna zû yê slavî bû û dever piştre bûye navendeke girîng a çanda slavî ya rojhilata di bin serweriya [[Kîeavana Rûsyayê]] de ku di sedsala 9an de derketibû holê. Serweriya Kievana Rûsyayê di dawiyê de di nav hêzên herêmî yên dijber de belav bû û bi êrîşên mongolan ên ku sedsala 13an de qewimiye hatiye hilweşandin û hatiye talan kirin. Dewlet di dawiyê de di nav hêzên herêmî yên dijber de belav dibe û bi êrîşên [[mongol]]an ên di sedsala 13an de hatiye hilweşandin. Piştre dever ji bo 600 salên pêş de ji aliyê cûrbecûr hêzên derve ve hatiye nîqaşkirin, dabeş kirin û hatiye rêvebirin ku di nav de Hevbeşdariya Polonî-Lîtvanya, Împeratoriya Awistiryayê, Xanedaniya Osmanî û Tsardomiya Rûsyayê hebûn. Hetmanatiya Qezaxan di sedsala 17an de li Ûkraynayaya navendî derketiye holê lê di navbera [[Rûsya]] û [[Polonya]]yê de hatiye dabeş kirin û rêveberiya hetmanetiyê ji aliyê Împeratoriya Rûsyayê ve hatiye bidawîkirin. Di vê heyamê de Neteweperestiya Ûkraynayê pêş dikeve û piştî [[Şoreşa Rûsyayê]] di sala 1917an de [[Komara Gel a Ûkraynayê]] ya demkurt hatiye avakirin. Bolşevîkan li ser piraniya împeratoriya berê kontrola xwe bihêz dikin û Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Ûkraynayê ava dikin ku dema di sala 1922an de hate damezrandin, dibe komara damezrîner a [[Yekîtiya Sovyetê]]. Di destpêka salên 1930an de bi milyonan ûkraynî di [[Holodomor]]ê de jiyana ji dest didin ku tunebûneke bû ku ji aliyê mirovan ve hatiye çêkirin. Dagirkeriya [[Almanya]]yê di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] de li Ûkraynayê dibe sedema wêrankariyê ku 7 milyon sivîlên ûkraynayî ku piraniya wan ji Cihûyên Ûkraynayê pêk dihatin hatine kuştin. Ûkrayna di sala 1991an de dema ku [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hilweşiya û xwe bêalî îlan kir serxwebûna xwe bi dest dixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |sernav=Declaration of State Sovereignty of Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2007-09-27 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927224650/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1996an de li Ûkraynayê qanûneke nû hatiye qebûlkirin. Rêzek xwepêşandanên girseyî ku bi navê Euromaidan dihatin zanîn, piştê şoreşeke di sala 2014an de bûye sedema damezrandina hikûmetek nû. Piştre Rûsyayê bi awayekî yekalî nîvgirava Kirimê ya Ûkraynayê tevlê axa xwe dike û aloziyên alîgirên Rûsyayê bi şerekî li Donbasê di navbera cudaxwazên bi piştevaniya Rûsyayê û hêzên hikûmetê li rojhilatê Ûkraynayê de bi dawî dibe. Di sala 2022an de Rûsya dest bi dagirkirina Ûkraynayê kiriye. Bi destpêka şerê bi Rûsyayê re, Ûkrayna ji bo parastina axa xwe hewl daye ku têkiliyên dîplomatîk û alikariya li dijî dagirkirina Rûsyayê ji [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Ewropayê]] werbigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foreignaffairs.com/ukraine/war-security-assistance-lessons |sernav=The Surprising Success of U.S. Military Aid to Ukraine: Kyiv’s Determination Has Improved Washington’s Spotty Track Record |malper=www.foreignaffairs.com |tarîx=2023-03-17 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en |paşnav=Beliakova |pêşnav=Polina |paşnav2=Tecott |pêşnav2=Rachel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/in-closer-ties-to-ukraine-us-officials-long-saw-promise-and-peril-090006105.html |sernav=In closer ties to Ukraine, U.S. officials long saw promise and peril |malper=Yahoo News |tarîx=2022-04-28 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en-US }}</ref> Ûkrayna dewleteke unîter e û sîstema hikûmraniya dewletê komareke nîv-serokatî ye. Ûkrayna di welatên pêşkevtî de welatê herî feqîr ê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-07-01 |sernav=Corruption in Ukraine (Published 2022) |url=https://www.nytimes.com/2022/07/01/briefing/russia-ukraine-war-corruption-yovanovitch-odessa.html |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/what-is-wrong-with-the-ukrainian-economy/ |sernav=What is wrong with the Ukrainian economy? |malper=Atlantic Council |tarîx=2019-04-26 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en-US |paşnav=Haring |pêşnav=Melinda }}</ref> Heya roja îro gendelî wekê pirsgirêkeke girîng ê welat maye. Lêbelê ji ber axa welat ya berfereh Ûkraynaya beriya şer yek ji mezintirîn hinardekarên genimê li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.blackseagrain.net/data/news/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister |sernav=Ukraine becomes world's third biggest grain exporter in 2011 - minister — BlackSeaGrain |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-31 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |roja-arşîvê=2013-12-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131231235707/http://www.blackseagrain.net/data/news/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/res_e/publications_e/wtr13_e.htm |sernav=WTO {{!}} Publications |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}</ref> Ûkrayna di karûbarên gerdûnî de hêzek navîn hatiye hesabkirin û [[Hêzên Çekdarî yên Ûkraynayê]] hem ji aliyê personelên çalak ve hem jî ji aliyê hejmara giştî ya personelan ve pêncemîn hêza çekdar a herî mezin e cîhanê ye. Artêşa Ûkraynayê xwedî heştem sermiyana berevaniyê ya herî mezinê cîhanê ye. == Nav == Navê Ûkraynayê bi gelemperî wekê peyva ''krajina'' ku peyveke ji slavî ya kevn e ku wateya "welatê sînor". Wateyeke din jî ev e ku navê Ûkrayna tê wateya "herêm" an jî "welat"ê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Johnson: Is there a single Ukraine? |url=https://www.economist.com/prospero/2014/02/05/johnson-is-there-a-single-ukraine |roja-gihiştinê=2025-01-14 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> == Dîrok == === Dîroka pêşîn === [[Wêne:Indo-European migrations.jpg|thumb|çep|Koçberiyên Hind û Ewropî yên destpêkê ji pêngavên Pontî yên Ûkrayna û Rûsyaya îro.]] Amûrên kevirî yên ku dîroka wan ji 1,4 milyon sal berê vedigere ku li Korolevo ya rojavayê Ûkraynayê hatine dîtin, hebûna herî zû ya homînîn a li Ewropayê destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garba |pêşnav=R. |paşnav2=Usyk |pêşnav2=V. |paşnav3=Ylä-Mella |pêşnav3=L. |paşnav4=Kameník |pêşnav4=J. |paşnav5=Stübner |pêşnav5=K. |paşnav6=Lachner |pêşnav6=J. |paşnav7=Rugel |pêşnav7=G. |paşnav8=Veselovský |pêşnav8=F. |paşnav9=Gerasimenko |pêşnav9=N. |paşnav10=Herries |pêşnav10=A. I. R. |paşnav11=Kučera |pêşnav11=J. |paşnav12=Knudsen |pêşnav12=M. F. |paşnav13=Jansen |pêşnav13=J. D. |tarîx=2024 |sernav=East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago |url=https://www.nature.com/articles/s41586-024-07151-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=627 |hejmar=8005 |rr=805–810 |doi=10.1038/s41586-024-07151-3 |issn=1476-4687 }}</ref> Niştecîbûna ji aliyê mirovên nûjen ve ku li Ûkraynayê û derdora Ûkraynayê dîroka wan ji 32.000 {{bz}}} vedigere ku bi delîlên Çanda Gravetiyan li çiyayên Krîmê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Prat |pêşnav=Sandrine |paşnav2=Péan |pêşnav2=Stéphane C. |paşnav3=Crépin |pêşnav3=Laurent |paşnav4=Drucker |pêşnav4=Dorothée G. |paşnav5=Puaud |pêşnav5=Simon J. |paşnav6=Valladas |pêşnav6=Hélène |paşnav7=Lázničková-Galetová |pêşnav7=Martina |paşnav8=Plicht |pêşnav8=Johannes van der |paşnav9=Yanevich |pêşnav9=Alexander |tarîx=2011 |sernav=The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0020834 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=6 |hejmar=6 |rr=e20834 |doi=10.1371/journal.pone.0020834 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3117838 |pmid=21698105 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2011-06-20 |sernav=Early human fossils unearthed in Ukraine |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262 |roja-gihiştinê=2025-01-15 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 4.500 {{bz}} de çanda Cucuteni-Trypillia ya neolîtîk li deverên berfireh ên Ûkraynaya nûjen hatine dîtin ku di nav de Trypillia û tevahiya herêma Dnieper-Dniesterê heye çand lê pêşketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/when-did-humans-domesticate-horses-scientists-find-modern-lineage-has-origins-4200-years-ago-180984483/ |sernav=When Did Humans Domesticate Horses? Scientists Find Modern Lineage Has Origins 4,200 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2025-01-15 |ziman=en |paşnav=Magazine |pêşnav=Smithsonian |paşnav2=Thorsberg |pêşnav2=Christian }}</ref> Dibe ku Ûkrayna cihê yekem be ku hesp lê hatiye kedîkirin. Hîpoteza Kurgan herêma Volga-Dnieper ya Ûkraynayê û başûrê Rûsyayê wekê welatê zimanê Proto-Hind û Ewropiyan destnîşan dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia |sernav=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2025-01-15 |ziman=en }}</ref> Koçberiyên Hind û Ewropî yên destpêkê yên ji pêngavên Pontîk di hezarsala 3em a {{bz}} de bav û kalên zozanên Çola Yamnaya û zimanên hind û ewropî li beşên mezin ên Ewropayê belav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=PMC5048219 |pmid=25731166 }}</ref> Di [[Serdema hesinî]] de kîmmerî, skîtî û sarmatiyên îranîaxiv li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Scythian |sernav=Scythian {{!}} People, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-27 |roja-gihiştinê=2025-01-15 |ziman=en }}</ref> Di navbera 700 û 200 salên {{bz}} de herêm beşek ji padîşahiya skîtan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://global.britannica.com/topic/Scythian |sernav=Scythian {{!}} ancient people {{!}} Britannica.com |malper=web.archive.org |tarîx=2017-03-27 |roja-gihiştinê=2025-01-15 |roja-arşîvê=2017-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsala 6ê berî zayînê de koloniyên yewnanî, romayî û bîzansî li peravê bakurê rojhilatê [[Deryaya Reş]], li Tîras, Olbiya û Khersonesusê bicih bûne ku heya sedsala 6ê {{pz}} li herêmê hebûna xwe berdewam kirine. Gotî li herêmê mane lê ji salên 370an vir ve ketin bin destê hunan. Di sedsala 7an de axa ku niha rojhilatê Ûkraynayê ye navenda Bulgarîstana Mezin a Kevin bû. Di dawiya sedsalê de pirraniya eşîrên bulgar ber bi aliyên cihê ve koç dibin û erdên herêmê ji aliyê xezeran ve tê dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Khazar |sernav=Khazar {{!}} Origin, History, Religion, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-21 |roja-gihiştinê=2025-01-16 |ziman=en }}</ref> Di sedsalên 5 û 6an de gelên antanî ku hinek caran wekê gelên pêşîn ên slavî hatine diyar kirin li Ûkraynayê jiyan kirine. Koçberiyên ji herêmên Ûkraynaya îro li seranserê Balkanan gelek neteweyên Slavên Başûr ava kirine. Koçberiyên bakur ku hema hema gihîştine Gola Îlmenê, bûne sedema çêbûna slavên îlmen û kriviçên îlmen. Piştî êrîşa avaran a di sala 602an de û hilweşîna Yekîtiya Antayan, piraniya van gelan wekî eşîrên cuda heta destpêka hezarsala duyem berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Ukraine |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul R. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1996-01-01 |isbn=978-0-8020-7820-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t124cP06gg0C&q=antes+avar&pg=PA42 }}</ref> === Serdema zêrîn a Kîevê === [[Wêne:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|thumb|Sinorê herî berfireh ê Kîevana Rûsî 1054–1132.]] Damezrandina dewleta Kîevana Rusyayê heya roja îro ne diyar û nezelal maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/ |sernav=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд |malper=Центр Льва Гумилёва |tarîx=2012-09-13 |roja-gihiştinê=2025-01-16 |ziman=ru-RU }}</ref> Kîevan Rûsyayê piraniya Ûkraynaya ya îro Belarûs û beşê rojavayê Rûsyaya Ewropî vegirtiye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html |sernav=KIEVAN RUS. The Columbia Encyclopedia: Sixth Edition. 2000 |malper=web.archive.org |tarîx=2000-08-19 |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2000-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî [[Kronîka Yekem]] (Kronîka Nestorê) gelê Rûsyayê di destpêkê de ji varangiyên ku ji Skandînavyayê hatine pêk dihat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A geography of Russia and its neighbors |paşnav=Blinnikov |pêşnav=Mikhail S. |weşanger=Guilford Press |tarîx=2011 |isbn=978-1-60623-933-9 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/609541411 |series=Texts in regional geography : a Guilford series |oclc=609541411 }}</ref> Di sala 882an de, mîrê pûtperest Oleg (Oleh) Kîevê ji [[Askold û Dirê]] ve bidest xist û bajêr wekê paytexta nû yê Rûsyayê radigihîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Ukraine |paşnav=Kubicek |pêşnav=Paul |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-09-30 |isbn=978-0-313-34921-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&dq=kievan+rus+dir+882&pg=PA21 }}</ref> Lêbelê dîroknasên antî-normanîst îdia dikin ku eşîrên Slaviyên Rojhilat ên li ser beşên başûrê [[Çemê Dnîperê]] di wî demê de jixwe di pêvajoya avakirina dewleteke serbixwe de bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A companion to Russian history |weşanger=Wiley-Blackwell |tarîx=2009 |isbn=978-1-4443-0842-6 |cih=Chichester |paşnavê-edîtor=Gleason |pêşnavê-edîtor=Abbott |series=Blackwell companions to world history }}</ref> Elîta varangiyan û tevî xanedana desthilatdar a Rurik ve, piştre di nav nifûsa slavî de asîmîle bûne.<ref name=":0"/> Kîevana Rusyayê ji çend mîrekiyên ku ji aliyê Rurikid kniazes ("mîran") ve dihatin birêvebirin pêk dihat ku pir caran ji bo parastina [[Kîev]]ê bi hev re şer dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dynasty of Chernigov. 1146-1246 |paşnav=Dimnik |pêşnav=Martin |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-521-82442-2 |cih=Cambridge ; New York }}</ref> Di sedsalên 10an û 11an de Kîevana Rûsyayê bûye dewleta herî mezin û dewleta herî bi hêz ê li Ewropayê ku ev sedsal wekê serdema zêrîn a Kîevana Rûsyayê tê zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-01-15 |sernav=Ukraine |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2021-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serdema zêrîn di dema rêveberiya Vladîmîrê Mezin (980-1015) ku xirîstiyaniyê daye naskirin dest pê kiriye. Ji ber ku girîngiya nisbî ya hêzên herêmî dîsa zêde dibe Kîeavana Rûsyayê bi awayeke bilez dest bi perçe bûnê dike.<ref name=":0"/> Piştî vejîna dawî ya di bin desthilatdariya Vladîmîr II Monomakh (1113-1125) û kurê wî Mstislav (1125-1132) de, piştî mirina Mstislav, her çiqas xwedaniya Kyîvê bi heyamên dehsalan prestîjeke mezin werbigire jî Kîevana Rûsyayê di dawiyê de di nav mîrekiyên cihê de belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Power politics in Kievan Rusʹ̂: Vladimir Monomakh and his dynasty, 1054 1246 |paşnav=Dimnik |pêşnav=Martin |weşanger=Pontifical Institute of Mediaeval Studies |tarîx=2016 |isbn=978-0-88844-202-4 |cih=Toronto, Ont |series=Pontifical institute of mediaeval studies. Studies and texts }}</ref> Di nîveka sedsala 13an de êrîşên mongolan Kîevana Rûsyayê wêran dike ku di sala 1240an de piştî dorpêçkirina Kîevê, bajar ji hêla mongolan ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |sernav="The Destruction of Kiev" |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2016-08-19 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li herêmên rojava mîrekiyên Halîc û Volhîniya berê derketine holê û ji bo avakirina [[Mîrektiya Galîçya-Volhînya]] hatine yek kirin. Daniel Galîçya, kurê Romanê Mezin, piraniya başûrê rojavayê Rûsyayê, Volhînya, Galîçya û her weha Kîev ji nû ve dike yek perçeyek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |sernav=""Roman Mstyslavych"" |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2016-08-19 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 1253an de ew ji aliyê şanderê papa ve wekê yekem padîşahê Galicia-Volhynia (ku wekî Padîşahiya Rûtenyayê jî tê zanîn) hatiye tackirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One Hundred Years in Galicia: Events That Shaped Ukraine and Eastern Europe |paşnav=Ougrin |pêşnav=Dennis |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2020-10-12 |isbn=978-1-5275-6057-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sGgDEAAAQBAJ&dq=1253+daniel+ruthenia&pg=PR11 |paşnav2=Ougrin |pêşnav2=Anastasia }}</ref> === Serdestiya ji aliyê welatên derve === Di sala 1349an de di encama Şerên Galîçya-Volînya de herêm di navbera Padîşahiya Polonya û Dûkîtiya Mezin a Lîtvanyayê de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lithuania ascending: a pagan empire within east-central Europe, 1295 - 1345 |paşnav=Rowell |pêşnav=Stephen C. |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-521-45011-9 |çap=Transferred to digital print., [Nachdr.] |cih=Cambridge |series=Cambridge studies in medieval life and thought }}</ref> Ji nîvê sedsala 13an heya dawiya salên 1400an, Komara Genova gelek kolonî li peravên bakurê Deryaya Reş damezrandiye û koloniyan vediguherîne navendên mezin ên bazirganî yên din bin serokatiya konsulê ku nûnerê komarê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/ |sernav=Генуэзские колонии в Одесской области - Бизнес-портал Измаила |malper=web.archive.org |tarîx=2018-02-05 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2018-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1430an de herêma Podolya di nav Polonya de hatiye girêdan û erdên Ûkraynaya îro her ku çûye polonî lê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gates of Europe: A History of Ukraine |paşnav=Plokhy |pêşnav=Serhii |weşanger=Basic Books |tarîx=2017-05-30 |isbn=978-0-465-09346-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&dq=podolia+1430&pg=PT87 }}</ref> Di sala 1441ê de mîrê cengîziyan Hecî I Giray Xanedana Kirimê li Nîvgirava Kirimê û deştên derdorê damezrandiye ku xanedaniyê komên koleyên tatar organîze kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine |sernav=A HISTORY OF UKRAINE. EPISODE 33. THE CRIMEAN KHANATE AND ITS PERMANENT INVASIONS OF UKRAINE |malper=web.archive.org |tarîx=2020-05-12 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2020-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre di sê sedsalên paş de bazirganiya koleytiya li Kirimê nêzîkî 2 milyon mirovan dike kole.<ref>{{Jêder-malper |url=http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html |sernav=Inalcik. Servile Labor |malper=web.archive.org |tarîx=2017-05-04 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2017-05-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170504102244/http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1569an de Yekîtiya Lûblînê ku Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî bû ava kiriye û piraniya axa Ûkraynayê ji Lîtvanyayê beşdarê axa Taca Keyaniya Polonyayê hatiye kirin û bi awayekê dibe beşekê ji axa polonî. Di bin zextên polonîzasyonê de, gelek eşîrên Rûthenyayê dibin katolîk û tevlî derdorên esilzadeyên polonî dibin û rûtenyayî yên din jî tevlî Yekitîya Dêra Rûtenî ya ku nû hatiye afirandin, dibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cracraft |pêşnav=James |paşnav2=Subtelny |pêşnav2=Orest |tarîx=1987 |sernav=Domination of Eastern Europe: Native Nobilities and Foreign Absolution, 1500-1715 |url=https://doi.org/10.2307/1862878 |kovar=The American Historical Review |cild=92 |hejmar=1 |rr=167 |doi=10.2307/1862878 |issn=0002-8762 }}</ref> === Sedsala 19an û destpêka sedsala 20an === [[Wêne:Polish troops in Kiev.jpg|thumb|çep|Dîmenek jî leşkerên polonî ku di gulana sala 1920an de di dema Şerê Polonî-Sovyetê de dikevin Kîevê.]] [[Wêne:Petlura Bezruczko 1920.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Petliura û efserên din ên Artêşa Gel a Ûkraynayê dema ku li Kîevê ne.]] Di sedsala 19an de neteweperestiya ûkraynî dest bi geş kirinê dike. Bi mezinbûna bajarîbûn û nûjenbûnê re û meylek çandî ber bi neteweperestiya romantîk ve diçe ku civateke rewşenbîrî ya ûkraynî bi nûvebûna neteweyî û dadmendiya civakî ve girêdayî ye derketiye holê. Helbestvan Taras Shevchenko (1814-1861) û teorîsyenê siyasî [[Mîkailo Drahomanov]] (1841-1895) pêşengiya tevgera neteweperwerî ya mezinê Ûkraynayê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html |sernav="The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's Introduction to Hromadaurl" |malper=www.ditext.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm |sernav=Shevchenko, Taras |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref> Digel ku şert û mercên pêşkevtina wê li [[Galîçyaya Awistriyayê]] di bin desthilatdariya Habsburgan de bi nisbî sivik dibe,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Ukrainian Nationalism: Galicia as Ukraine's Piedmont |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2002-09-24 |isbn=978-1-4426-8225-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.3138/9781442682252/html |doi=10.3138/9781442682252/html }}</ref> beşa rûsî (ji aliyê dîrokî ve wekê "Rûsyaya Piçûk" an "Rûsyaya Başûr" tê zanîn) bi qedexeyên giran re rû bi rû dimîne, heta ku hema hema hemî pirtûkan qedexe dike ku di sala 1876an de bi zimanê ûkraynayî hatiye weşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ukrainian-Russian borderland: history versus geography |paşnav=Kravčenko |pêşnav=Volodymyr Vasylʹovyč |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2022 |isbn=978-0-2280-1199-6 |cih=Montreal Kingston London Chicago }}</ref> Ûkrayna mîna deverên din ên Împaratoriya Rûsyayê, ji ber parastina serfetî ji piraniya Ewropaya Rojava derengtir beşdarî Şoreşa Pîşesaziyê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/summary/Industrial-Revolution-Key-Facts |sernav=Industrial Revolution {{!}} Key Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî li nêzîkî kanên komirê li Donbasê ku nû hatibûn vedîtin û li hinek bajarên mezin ên wekê [[Odesa]] û [[Kîev]]ê, aboriya Ûkraynayê bi piranî li ser çandiniyê û derxistina çavkaniyan dimîne. Beşa Awistriyayê ya Ûkrayna bi taybetî xizan dimînin ku bi sed hezaran gundî neçar dimînin koçber bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine |sernav=Ukraine – ERIH |malper=www.erih.net |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref> Ji ber vê koçberiyê diyasporayeke berfireh a Ûkraynayê li welatên wekê [[Kanada]], [[Dewletên Yekbûyî]] û [[Brezîl]]ê çêbûye. Hinek ji ûkrayniyan jî li Rojhilata Dûr bi cih bûne. Li gorî serjimêriya sala 1897an li [[Sîbîrya]]yê 223.000 û li [[Asyaya Navendî]] 102.000 ûkrayniyên etnîkî hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ukrainian diaspora |paşnav=Satzewich |pêşnav=Vic |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-0-415-29658-8 |çap=First issued in paperback |cih=London New York |series=Global diasporas }}</ref> Di deh salên piştî vekirina rêya rêhesinê ya Trans-Sîbîryayê ku di sala 1904an de vebûye 1.6 milyon mirov koçberê rojhilat bûne. Herêmên Rojhilata Dûr ên ku nifûsa etnîkî ûkraynî lê bicih bûne wekê Ûkraynaya Kesk hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian civil wars, 1916-1926 |paşnav=Smele |pêşnav=Jon |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-5280-6 |cih=Lanham, Maryland |series=Historical dictionaries of war, revolution, and civil unrest }}</ref> Ûkrayna bi destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem ve dikeve nav tevliheviyê û şerê li ser axa Ûkraynayê heya dawiya sala 1921ê berdewam dike. Her çiqas pirraniya mezin di nav Artêşa Rûsî ya Emperyal de bûn ku beşek ji [[Lihevkirina Sêmend]] (Triple Entente) bû ku di bin desthilatdariya Rûsyayê de xizmet dikir, di destpêkê de gelê ûkraynî di navbera [[Awistirya]] û [[Mecaristan]]ê de perçe bûne ku ji bo [[Hêzên Navendî]] şer dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ukraine : a history |paşnav=Subtelny |pêşnav=Orest |weşanger=Toronto ; Buffalo : University of Toronto Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8020-8390-6 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0 }}</ref> Dema ku Împeratoriya Rûsyayê hilweşiya û bi hilweşandina re [[Şerê Serxwebûna Ûkraynayê]] hatiye destpêkirin ku ûkraynî li dijî artêşên wekê [[Artêşa Sor|Artêşa Sor,]] [[Artêşa Spî]], [[Artêşa Reş]] û [[Artêşa Kesk]] şer kirine ku ev artêş ji çend welat û neteweyên cihêreng pêk dihatin. Hewldaneke ji bo avakirina dewleteke serbixwe, [[Komara Gel a Ûkraynayê]] ya çepgir (UNR), yekem car ji aliyê Mîhalyo Hruşevskî ve hatiye ragihandin lê ev heyam ji aliyê siyasî û leşkerî ve gelek tevlihev derbas dibe. Ev yekem car bi derbeyekê bi pêşengiya [[Pavlo Skoropadskî]] de tê hilweşandin ku Dewleta Ûkraynayê di bin parastvaniya almanan de maye û hewildana vegerandina UNRê ya di bin rêvebiriyê de di dawiyê de têk diçe ji ber ku artêşa Ûkraynayê bi awayeke birêkûpêk ji aliyê hêzên din ve hatibû dorpêç kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ukrainian Resurgence |paşnav=Nahaylo |pêşnav=Bohdan |weşanger=Hurst |tarîx=1999 |isbn=978-1-85065-168-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iPCPxwubpYUC&dq=West+Ukrainian+People's+Republic++austria+hungary+territories&pg=PA8 }}</ref> Encama vê pevçûnê dibe sedema serkevtineke qismî ya [[Komara Polonyaya Duyem]] ku parêzgehên Rojavayê Ûkraynayê beşdarê axa komarê dibe û her weha dibe sedema serkevtineke mezinê ji bo hêzên pro-sovyetê ku komên mayî têne derxistin û di dawiyê de Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Ûkraynayê (Ûkraynaya Sovyetê) hatiye avakirin. Di vê navberê de [[Bukowîna]]ya îro ji aliyê Romanyayê ve hatiye dagir kirin û [[Rûtenyaya Karpatî]] wekê herêmek otonom li [[Çekoslovakya]]yê hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ukraine |sernav=Ukraine {{!}} History, Flag, Population, President, Map, Language, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-18 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |ziman=en }}</ref> Pevçûna li ser Ûkraynayê ku beşek ji Şerê Navxweyî yê Rûsyayê ya berfireh e, tevahiya Împeratoriya Rûsyayê ya berê, tevî rojhilat û Ûkraynaya navîn wêran dike. Di şer û pevçûnan de zêdetirî 1.5 milyon mirov têne kuştin û bi sed hezaran kes li axa [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ya berê bê cih û war dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.volgagermans.net/norka/famine_1920s.html |sernav=Norka, Russia |malper=web.archive.org |tarîx=2015-01-13 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2015-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150113021645/http://www.volgagermans.net/norka/famine_1920s.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CF%5CA%5CFamineof1921hD73.htm |sernav=Famine of 1921–3 |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref> === Serdemên di navbera şeran de === [[Wêne:HolodomorKharkiv 1933 Wienerberger.jpg|thumb|Dîmenek ji sala 1993an ku gundî ji ber birçîbûnê li kolanên Kharkivê jiyana xwe jidest didin. Kolektîfîzekirina zeviyan û desteserkirina zeviyan ku ji aliyê rayedarên Sovyetê ve pêk hatiye bûye sedema birçîbûnek mezinê li Ûkraynaya Sovyetê ku wekî Holodomor tê zanîn.]] Di serdema navbera şer de, li [[Polonya]]yê, mareşal [[Józef Piłsudski]] pêşkêşkirina otonomiyeke herêmî ku wekê rêyekê ji bo kêmkirina bandora Sovyetê li herêma Kresy ya rojhilatê Polonyayê dîtiye, li daxwaza piştgiriya Ûkraynayê geriyaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Snyder |pêşnav=T. |tarîx=2003-05-01 |sernav=The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943 |url=https://doi.org/10.1093/past/179.1.197 |kovar=Past &amp; Present |cild=179 |hejmar=1 |rr=197–234 |doi=10.1093/past/179.1.197 |issn=0031-2746 }}</ref> Lêbelê ev nêzîkatî piştî mirina Piłsudski di sala 1935an de ji ber nerazîbûnên berdewam ên di nav nifûsa Ûkraynayê de ku di nav de kuştinên rayedarên hikûmeta polonî ji aliyê Rêxistina Neteweperestên Ûkraynî (RNÛ) pêk hatiye tê bidawîkirin. Hikûmeta Polonya bersiv dide van bûyeran ku mafên kesên ku xwe wekê hevwelatiyê Ûkraynayê ragihandine sinordar dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Polish Atrocities in Ukraine |paşnav=Revyuk |pêşnav=Emil |weşanger=Svoboda Press |tarîx=1931 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&q=ukrainophobia+poland }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski |paşnav=Skalmowski |pêşnav=Wojciech |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2003 |isbn=978-90-429-1298-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&q=ukrainophobia+poland&pg=PA54 }}</ref> Di encama vê sinor kirine de tevgera neteweperest û mîlîtan a Ûkraynayê ya veşartî ku di salên 1920an de derdikeve holê piştgiriyeke berfireh werdigire. Di vê navberê de [[Ûkraynaya Sovyetê]] ya nû hatiye damezrandin ku bibû yek ji komarên damezrîner ên [[Yekîtiya Sovyetê]]. Di salên 1920an de di bin polîtîkaya ûkraynabûnê de ku ji aliyê serokatiya komunîst a neteweyî ya Mîkola Skrîpnîk ve hatiye meşandin, serokatiya Sovyetê di destpêkê de bi çand û zimanê Ûkraynayê vejîneke neteweyî dide destpêkirin.<ref name="Subtelny1972">{{Jêder-kovar |paşnav=Subtelny |pêşnav=Joanne D. |paşnav2=Oya |pêşnav2=N. |paşnav3=Subtelny |pêşnav3=J.D. |tarîx=1972 |sernav=Cineradiographic Study of Sibilants |url=https://doi.org/10.1159/000263541 |kovar=Folia Phoniatrica et Logopaedica |cild=24 |hejmar=1 |rr=30–50 |doi=10.1159/000263541 |issn=1421-9972 }}</ref> Ûkraynabûn beşek ji polîtîkaya korebûnê ya li seranserî Sovyetê bû (ku dihat wateya xwemalîbûnê) ku mebesta wê ew bû ku pêşkevtina gelên xwemalî, ziman û çanda wan di nav rêvebirina komarên wan de pêş bixe. Di heman demê de rêberê Sovyetê [[Vladîmîr Lenîn]] Siyaseta Aborî ya Nû (SAN) dide destpêkirin ku şêwazeke sosyalîzma bazarê destnîşan dikir ku destûr daye ku hinek xwedîtiya taybet a pargîdaniyên hilberîner ên piçûk û navîn ku Yekîtiya Sovyetê ya piştî şer ku hem wêranbûniyên ji ber [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] û hem jî wêranbûniyên ji ber şerê navxweyî pêk hatine ji nûve ava bikin. Siyaseta Aborî ya Nû (SAN) di nîvê sala 1920an de ji bo vegerandina aboriya berê şer serketî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of twentieth-century Russia |paşnav=Service |pêşnav=Robert |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-674-40348-2 |çap=3. print |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Van polîtîkayan gelek kesayetên navdar ên berê yên [[Vejîna Neteweyî ya Ûkraynayê]] ku di nav de serokê berê yê Vejîna Neteweyî ya Ûkraynayê Hruşevskî jî hebû kişandiye ku vegerin Ûkraynaya Sovyetê û li Ûkraynaya Sovyetê beşdarî pêşketina zanist û çanda Ûkraynayê bûne. [[Komara Gel a Rojavayê Ûkraynayê]] û Komara Hutsulê di vê heyamê de nekarîn tevlê tevahiya Ûkraynayê bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yekelchyk |pêşnav=Serhy |tarîx=2013 |sernav=The Change of Signposts in the Ukrainian Emigration: A Contribution to the History of Sovietophilism in the 1920s by Christopher Gilley (review) |url=https://doi.org/10.1353/see.2013.0012 |kovar=Slavonic and East European Review |cild=91 |hejmar=4 |rr=913–914 |doi=10.1353/see.2013.0012 |issn=2222-4327 }}</ref> Piştî mirina Lenîn ji ber ku Ûsiv Stalîn dibe serokê Yekîtiya Sovyetê, heyama Ûkraynaya Sovyetê kurt dibe. Stalîn piştê bûyera Veqetîna Mezin Siyaseta Aborî ya Nû betal dike. Ji dawiya salên 1920an ve dest pê dike û bi aboriyeke plansazkirî ya navendî, Ûkraynaya Sovyetê beşdarî plansaziyeke pîşesazîbûnê dibe ku di sala 1930an de hilberîna pîşesaziya xwe çar caran zêde dike. Lêbelê di encama siyaseta nû ya Stalîn de gundiyên Ûkraynayê ji bernameya kolektîvkirina zeviyên çandiniyê zirar dîtine. Kolektîvasyon beşek ji plansaziya yekem a pênc-salî bû ku ji aliyê leşkerên birêkûpêk û polîsê veşartî yên ku bi navê Çeka tê zanîn dihate bikar anîn. Kesên ku li hemberê kolektîvkirina zeviyên çandiniyê derdikevin hatine girtin û sirgûnî gulagan û kampên xebatê hatibûn kirin. Ji ber ku endamên cotkarên kolektîv carînan destûr nedidan ku ti dexl wergirin heya ku kotayên nerasteqîn pêk nehatin, bi milyonan kes di xelayiya ku bi navê Holodomor an jî "Xelayiya Mezin" tê zanîn, ji biriyan dimirin ku ev bûyer ji aliyê hinek welatan ve wekê kiryareke jenosîdê ku ji hêla Stalin û navdarên din ên Sovyetê ve hatiye kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-11-24 |sernav=Ukraine remembers famine horror |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7111296.stm |roja-gihiştinê=2025-01-19 |ziman=en-GB }}</ref> Piştî şerê navxweyî û kolektîvkirina Rûsyayê, Paqijiya Mezin, dema ku dijminên siyasî yên Stalîn hatine tunekirin, di encamê de windahiyek kûr a nifşek nû ya rewşenbîrên ûkraynî pêk hatiye ku îro wekê [[Ronesansa Bidarvekirî]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wheatcroft |pêşnav=Stephen G. |tarîx=2007 |sernav=Agency and Terror: Evdokimov and Mass Killing in Stalin's Great Terror |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-8497.2007.00440.x |kovar=Australian Journal of Politics & History |ziman=en |cild=53 |hejmar=1 |rr=20–43 |doi=10.1111/j.1467-8497.2007.00440.x |issn=1467-8497 }}</ref> === Şerê Cîhanê ya Duyem === Piştî dagirkirina [[Polonya]]yê di îlona sala 1939an de leşkerên alman û leşkerên Sovyetê axa Polonyayê di navbera xwe de dabeş dikin. Bi vî awayî Galîçyaya Rojhilat û Volînya bi nifûsa xwe ya ûkraynayî ve bûne beşek ji Ûkraynayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1926 |sernav=WILSON v. WILSON |url=https://doi.org/10.25291/vr/1926-vlr-17 |kovar=Victorian Reports |cild=[1926] VLR |rr=17–20 |doi=10.25291/vr/1926-vlr-17 |issn=2208-4886 }}</ref><ref name="Subtelny1972"/> Bi vê yekbûnê re di dîrokê de cara yekem e ku neteweya ûkraynî dibin yek. Di sala 1940an de, dema ku Ûkraynaya Sovyetê deverên bakur û başûr ên Besarabiya, Bukovînaya Bakur tevlîhev dike bidestketiyên din ên axê hatine bidestxistin û herêma Hertsa ji herêmên ku Yekîtiya Sovyetê neçar kiriye ku [[Romanya]] bide ku tevî wê beşa rojavayî ya [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Xweser a Moldavyayê]] radestî Komara Sovyeta Sosyalîst a Moldaviyayê ya ku nû hatiye avakirin bike. Ev bidestketiyên axa Yekîtiya Sovyetê bi peymanên aştiyê yên Parîsê ya sala 1947an de di qada navneteweyî de hatine pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp |sernav=Treaties and Other International Agreements of the United States of America 1776-1949 Compiled under the direction of Charles I. Bevans LL.B. |malper=avalon.law.yale.edu |roja-gihiştinê=2025-01-20 }}</ref> Artêşên Almanan di 22ê hezîrana sala 1941ê de Yekîtiya Sovyetê dagir dikin û şerê ku nêzîkê çar salan berxwe dide dest pê dike. Şer di destpêkê de li hember hewldanên bêhêvî lê neserketî yên [[Artêşa Sor]] pêş ket. Di şerê Kîevê de ji ber berxwedana xwe ya dijwar, bajar wekê "Bajarê Hero" hatiye binavkirin. Zêdetirî 600.000 leşkerên Sovyetê (an çaryeka Eniya Rojavayî ya Sovyetê) li wir hatine kuştin an dîl hatin girtin û gelek ji wan jî rastî muameleya xirab hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Buckwheat |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1974-12-31 |rr=102–102 |url=https://doi.org/10.3138/9781487580285-039 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |paşnavê-edîtor=Boshyk |pêşnavê-edîtor=Yury |sernav=Action Learning Worldwide |url=https://doi.org/10.1057/9781403920249 |kovar=Action Learning Worldwide |doi=10.1057/9781403920249 }}</ref> Piştî dagirkirina [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ûkraynayê]] piraniya welat di nav ''Reichskommissariat Ûkrayna'' de hatiye organîze kirin ku çavkaniyên welat desteser bike û di dawiyê de bicih bûna almanan pêk bîne. Hinek ûkrayniyên rojavayî ku tenê di sala 1939an de tevlê Yekîtiya Sovyetê bibûn, almanan wekê kesên xîlaskar dîtine lê ji ber ku naziyan zêde hewl nedane ku nerazîbûna li hemberê polîtîkayên stalînîst bikar bînin ev demek dirêj berdewam nekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule |sernav=Ukraine :: Bukovina under Romanian rule -- Britannica Online Encyclopedia |malper=web.archive.org |tarîx=2010-02-27 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2010-02-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di cihê wê de, naziyan pergala kolektîvkirina cotkariyê parastine, polîtîkayên qirkirinê li dijî cihûyan meşandine, bi milyonan mirov ku ji bo li [[Almanya]]yê bixebitin birine û ji bo ku kolonîzasyona almanan amade bikin dest bi bernameyeke kêmkirina nifûsê kirine.<ref name=":1" /> Di heman demê de naziyan veguhestina xwarinê ku bi rêya [[Çemê Dnîperê]] pêk hatiye dorpêçkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Harvest of Despair |paşnav=BERKHOFF |pêşnav=KAREL C. |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2008-03-15 |isbn=978-0-674-02078-8 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1p6hnvg }}</ref> [[Wêne:Ruined Kiev in WWII.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Kîevê ku di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de wêrankirineke mezin dibîne û ji 19ê îlona sala 1941ê heta 6ê mijdara sala 1943an ji aliyê almanan ve hatiye dagirkirin.]] Tevî ku piraniya ûkrayniyan di nav an li kêleka Artêşa Sor û berxwedana Sovyetê de şer dikirin li Rojavayê Ûkraynayê tevgereke serbixwe ya Artêşa Serhildêr a Ûkraynayê hebû.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CW%5CO%5CWorldwars.htm |sernav=World wars |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-20 }}</ref> Ev hêz wekê hêzên çekdar ên Rêxistina Veşartî ya Neteweperestên Ûkraynayê hatiye damezrandin. Herdu rêxistin, OUN û UPA, piştgirî dane armanca dewleteke Ûkraynaya serbixwe yê li ser axa ku piranî ji ûkrayniyên etnîkî pêk dihatin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ukraine: A History, Fourth Edition |paşnav=Subtelny |pêşnav=Orest |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-11-10 |isbn=978-1-4426-0991-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&pg=PA106 }}</ref> Her çend vê yekê bi [[Almanyaya Nazî]] re nakokî çêbike jî carinan baskê Melnîk ya OUNê bi hêzên naziyan re hevpeymaniyan çêkiriye. Ji nîvê sala 1943an heta dawiya şer, UPAyê li herêmên Volînya û Rojhilatê Galîçyayê komkujiyan li hemberê polonên etnîkî pêk anîbû ku li dora 100.000 sivîlên polonî tenê kuştin ku ev yek jî bûye sedema tolhilanîna poloniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/ |sernav=A Fascist Hero in Democratic Kiev |malper=The New York Review of Books |tarîx=2010-02-24 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |ziman=en |paşnav=Snyder |pêşnav=Timothy }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zbrodniawolynska.pl/__data/assets/pdf_file/0010/5221/Antypolska_Akcja_OUN_UPA.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2014-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140819090728/http://www.zbrodniawolynska.pl/__data/assets/pdf_file/0010/5221/Antypolska_Akcja_OUN_UPA.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ev komkujiyên organîze hewildaneke ji aliyê OUNê ve bû ku dewletek ûkraynî ya homojen bêyî ku hindikahiyeke polonî di nav sînorên wê de bijî, ava bike û nehêle ku dewleta Polonya ya piştî şer serweriya xwe li ser deverên ku beşek ji Polonyaya berî şer bû ava bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Snyder |pêşnav=Timothy |tarîx=2003 |sernav=The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943 |url=https://www.jstor.org/stable/3600827 |kovar=Past & Present |hejmar=179 |rr=197–234 |issn=0031-2746 }}</ref> Piştî şer, UPAyê heta sala 1950an şerê Yekîtiya Sovyetê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Amelung |pêşnav=Mario |paşnav2=Piotrowski |pêşnav2=Michael |paşnav3=Rösner |pêşnav3=Dietmar |tarîx=2007-06-25 |sernav=eduComponents |url=https://doi.org/10.1145/1269900.1268923 |kovar=ACM SIGCSE Bulletin |cild=39 |hejmar=3 |rr=352–352 |doi=10.1145/1269900.1268923 |issn=0097-8418 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Water Pollution Law |paşnav=Vesilind |pêşnav=P. Aarne |weşanger=Elsevier |tarîx=1988 |rr=237–247 |isbn=978-0-409-90050-7 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-409-90050-7.50014-7 |paşnav2=Peirce |pêşnav2=J. Jeffrey |paşnav3=Weiner |pêşnav3=Ruth F. }}</ref> Di heman demê de, Artêşa Rizgariya Ûkraynayê ku tevgerek din a neteweperestê ûkraynî bû li kêleka naziyan şer kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imperial Gamble: Putin, Ukraine, and the New Cold War |paşnav=Kalb |pêşnav=Marvin |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2015-09-21 |isbn=978-0-8157-2665-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wLe6CQAAQBAJ&pg=PT105 }}</ref> Bi tevahî, hejmara ûkrayniyên etnîkî yên ku di nav refên Artêşa Sovyetê de şer kirine ji 4.5 milyon heta 7 milyon şervan hatiye texmînkirin.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020 |sernav=Велика Вітчизняна Війна |malper=web.archive.org |tarîx=2005-05-15 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2005-05-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Yekîneyên berxwedanê yên gerîlayên partîzan ên Pro-Sovyetê ku heya sala 1944an de ji 500.000 şervanan pêk dihatin, nîvê ji şervanan ji ûkrayniyan pêk hatiye.<ref name="Subtelny1972"/> Bi gelemperî, hejmarên Artêşa Serhildêrên Ûkraynayê ne pêbawer in ku hejmar ji 15.000 heta 100.000 şervan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Ukrainy: Ziemia i ludzie |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul Robert |weşanger=Ksiegarnia Akademicka Publishing |tarîx=2017 |isbn=978-83-7638-455-9 |url=https://doi.org/10.12797/9788376384559 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages%5CU%5CK%5CUkrainianInsurgentArmy.htm |sernav=Ukrainian Insurgent Army |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-20 }}</ref> Piraniya şerên di Şerê Cîhanê yê Duyemîn de li Eniya Rojhilat qewimiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On a Plant with Water Cooling |paşnav=Weinberg |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=1992 |rr=264–296 |isbn=978-3-642-77427-0 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-77425-6_17 |paşnav2=Young |paşnav3=Christy |paşnav4=Plass |paşnav5=Wigner |paşnav6=Williamson }}</ref> Tevahiya windahiyên ûkraynî yên di dema şer de gihiştiye 6 milyonan<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?3450000000000000010 |sernav=Велика Вітчизняна Війна |malper=web.archive.org |tarîx=2007-10-25 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2007-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071025001902/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?3450000000000000010 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://zn.ua/ukr/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html |sernav=Демографічні втрати України в хх столітті |malper=Зеркало недели {{!}} Дзеркало тижня {{!}} Mirror Weekly |roja-gihiştinê=2025-01-20 |ziman=uk }}</ref> ku di nav de bi texmînî 1.5 milyon cihû ji aliyê Einsatzgruppen ve hatine kuştin<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smale |pêşnav=Alison |tarîx=2014-01-27 |sernav=Shedding Light on a Vast Toll of Jews Killed Away From the Death Camps |url=https://www.nytimes.com/2014/01/28/world/europe/a-light-on-a-vast-toll-of-jews-killed-away-from-the-death-camps.html |roja-gihiştinê=2025-01-20 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> ku carinan ev komkujiya cihûyan bi alîkariya hinek hevkarên xwemalî jî pêk hatine. Ji 8.6 milyon windahiyên leşkerên Sovyetê,<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000070 |sernav=Велика Вітчизняна Війна |malper=web.archive.org |tarîx=2005-05-15 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2005-05-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050515100506/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000070 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 1.4 milyon leşker ûkrayniyên etnîkî bûn.<ref name=":2" /> Roja Serketinê wekê yek ji yanzdeh cejnên neteweyî yên Ûkraynayê tê pîroz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny.mfa.gov.ua/posolstvo/5259-vihidni-ta-svyatkovi-dni |sernav=Вихідні та святкові дні 2022 року в Україні/Holidays 2022 in Ukraine {{!}} Генеральне консульство України в Нью-Йорку |malper=web.archive.org |tarîx=2022-08-04 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2022-08-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220804060355/https://ny.mfa.gov.ua/posolstvo/5259-vihidni-ta-svyatkovi-dni |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Piştê şer Ûkraynaya Sovyetê === [[Wêne:Хрущёв и Брежнев.jpg|thumb|Du serokên paşeroja Yekîtiya Sovyetê, Nikita Khrushchev (li aliyê çepê, serokê CPSU yê beriya şer li Ûkraynayê) û Leonid Brezhnev (endazyarek ji Kamianske, Ûkrayna).]] [[Wêne:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|Di navbera salên 1954 û 1991ê de di nav Yekîtiya Sovyetê de cihê Ûkraynaya Sovyetê (bi rengê zer).]] Komarê ji ber şer ên giran gelek zirar dibîne û ji bo avakirina bajaran pêwîstiyên hewildanên girîng hebûn. Li seranserê welêt zêdetirê 700 bajar û bajarok û 28 hezar gund wêran dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ukraine |sernav=Ukraine {{!}} History, Flag, Population, President, Map, Language, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-21 |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=en }}</ref> Di salên 1946 û 1947an de ji rewşa mirovan ji ber xelayê xerabtir dibe ku ji ber ziwabûn û hilweşîna binesaziyê ya di dema şer de bi kêmî ve bi deh hezaran kes dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zn.ua/ukr/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html |sernav=Демографічні втрати України в хх столітті |malper=Зеркало недели {{!}} Дзеркало тижня {{!}} Mirror Weekly |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=uk }}</ref> Her çiqas welateke serbixwe nebe jî di sala 1945an de Ûkraynaya Sovyetê dibe yek ji endamên damezrîner ên Neteweyên Yekbûyî (NY) ku beşek ji peymanek taybetî ya di Konferansa Yalta de û ligel Belarûsê, li Neteweyên Yekbûyî xwediyê mafê dengdanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml |sernav=UN{{!}}DPI — OD{{!}}Dag Hammarskjöld Library: Member States{{!}}On the Record |malper=www.un.org |tarîx=2009-09-28 |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=EN |paşnav=United Nations, Department of Public Information, Outreach Division }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm |sernav=The Formation of the United Nations, 1945 |malper=2001-2009.state.gov |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=en |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs }}</ref><ref name=":3"/> Wekî din, Ukrayna dema ku Zakarpatyayê îlheq dike, careke din dîsa sinorên xwe berfireh kiriye û nifûs welêt ji ber veguheztina nifûsa piştî şer pir homojen dibe ku piraniya wan wekê almanan û tatarên Kirimê ku bi zorê hatibûn koçber kirin. Piştî mirina Stalîn di sala 1953an de [[Nikita Khrushchev]] dibe serokê nû yê [[Yekîtiya Sovyetê]] ku dest bi polîtîkayên hilweşandina stalînîzmê û polîtîkayên nerm ên Khrushchevê kiriye. Di dema rêveberiya serokatiya Yekîtiya Sovyetê de, Kirim wekê diyariyeke hevkariyê ji Rûsyaya Sovyetê derbasî Ûkraynaya Sovyetê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html |sernav=Transfer of the Crimea to the Ukraine |malper=www.iccrimea.org |roja-gihiştinê=2025-01-22 }}</ref> Ev yek berfireh kirina dawîn a axa Ûkraynayê temsîl dike û bingehek ji bo sinorên Ûkraynaya naskirî yê navneteweyî ye ku heya roja îro hatiye. Ûkrayna yek ji komarên herî girîng ên Yekîtiya Sovyetê bû ku di encamê de gelek postên bilind ên Yekîtiya Sovyetê ji aliyê ûkrayniyan ve hatine dagir kirin ku di nav de Leonid Brezhnev ku ji 1964an heta 1982an Sekreterê Giştî yê Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê bû heye.[[Volodîmîr Şhobertskî]] ku serokatîya rûsîkirina berfireh a Ûkraynayê kiriye û di tepisandina nifşê nû ya rewşenbîrên Ûkraynayê de ku bi navê Şêşteman dihate naskirin roleke çalak lîstiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe since 1945. 2: K - Z |weşanger=Garland |tarîx=2001 |isbn=978-0-8153-4058-4 |cih=New York }}</ref> Di sala 1950an de komarê bi tevahî pîşesazî û hilberînê ya ji asta beriya şer derbastir kiriye. Her çiqas ew dem hêj pîşesaziya giran di bin bandora derve de be jî [[Ûkraynaya Sovyetê]] bi awayeke bilez di hilberîna pîşesaziyê de dibe yek ji pêşengê ewropî û navendek girîng a pîşesaziya çekan û lêkolîna teknolojiya bilind a Sovyetê bû. Hikûmeta Sovyetê di projeyên hîdroelektrîk û enerjiya nukleerî de veberhênanan dike ku hewcedariya enerjiyê ya ku pêşketinê pêk tîne peyda bike. Lêbelê di 26ê avrêla sala 1986an de reaktorek di Santrala Nukleerî ya Çernobîlê de teqiya ku di encamê de [[Karesata Çernobîlê]] çêdibe ku qezaya herî xirab a reaktora navokî ya di dîrokê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/ |sernav='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history {{!}} UN Chroni… |malper=archive.ph |tarîx=2012-06-28 |roja-gihiştinê=2025-01-22 |roja-arşîvê=2012-06-28 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Serxwebûna Ûkraynayê === [[Wêne:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|çep|Serokê Ûkraynayê Leonid Kravchuk û Serokê Rûsyayê Boris Yeltsin di 8ê kanûna pêşîn sala 1991ê de Peymana Belavezha ya ku Yekîtiya Sovyetê hilweşandiye îmze dikin.]] Mikhail Gorbaçov polîtîkaya lîberalîzasyona bisînor a jiyana giştî ku bi navê perestroika tê zanîn, meşand û hewl daye ku aboriya rawestayî ya welêt carekê din ji nû ve bi rê bike. [[Mîxaîl Gorbaçov|Mîkaîl Gorbaçov]] di warê aboriyê bi ser nekeve lê di warê demokratîzekirina Yekîtiya Sovyetê de meylên neteweperest û cudaxwaz di nav hindikahiyên etnîkî yên Yekîtiya Sovyetê ku di nav wan de ûkraynayî jî hebûn gurr kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/24243579 |sernav=Седьмой Секретарь : блеск и нищета Михаила Горбачева {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> Di 16ê tîrmeha sala 1990an de, di çarçoveya pêşandana bi navê serweriyan de, Sovyeta Bilind a nû-hilbijartî ya [[Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Ûkraynayê]] Danezana Serweriya Dewletê ya Ûkraynayê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |sernav=Declaration of State Sovereignty of Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2007-09-27 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927224650/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî derbeya têkçûyî ya hinek serokên komunîst ên ku ji bo Gorbaçov li [[Mosko]]wê pêk hatibû, di 24ê tebaxa sala 1991ê de serxwebûna temamî ya Ûkraynayê hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Rres_Declaration_Independence_rev12.htm |sernav=VERKHOVNA RADA OF UKRAINE RESOLUTION On Declaration of Independence of Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2007-09-30 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930203430/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Rres_Declaration_Independence_rev12.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serxwebûna temamî di Giştpirsiya 1ê Kanûnê de ji aliyê %92ê hilbijêrên ûkraynayê ve hatiye qebûlkirin. Her çiqas Ûkrayna tu carî nabe endamek tam a paşîn ji ber ku peymana damezrandina Yekîtiya Dewletên Serbixwe pesend nekiriye, serokê nû yê Ûkraynayê, [[Leonid Kravchuk]], [[Peymana Belavezhayê]] îmze dike û Ûkrayna dibe endamê damezrîner a Yekîtiya Dewletên Serbixwe.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-04-08 |sernav=Soviet Leaders Recall 'Inevitable' Breakup Of Soviet Union |url=https://www.rferl.org/a/1073305.html |roja-gihiştinê=2025-01-25 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Лащенко |pêşnav=Олександр |tarîx=2020-11-26 |sernav=Україна досі в СНД чи ні? |url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html |roja-gihiştinê=2025-01-25 |xebat=Радіо Свобода |ziman=uk }}</ref> Van belgeyan çarenûsa [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] diyar kiriye ku di 26ê kanûna sala 1991ê de bi awayekî fermî belavbûna xwe ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55 |sernav=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года |malper=РБК |tarîx=2021-12-27 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=ru }}</ref> Tevî ku di dema hilweşandinê de ew yek ji komarên Sovyetê ya herî xizan bû, Ûkrayna di destpêkê de li gorî herêmên din ên Yekîtiya Sovyetê wekê xwediyê şert û mercên aborî yên guncav dihate dîtin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/research/2012/03/the-underachiever-ukraines-economy-since-1991?lang=en |sernav=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991 |malper=Carnegie Endowment for International Peace |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di dema ku welat derbasê aboriya bazarê dibe hema hema ji hemî Komarên Sovyeta berê hêdîbûneke aborî ya kurt werdigire. Di dema paşketinê de, di navbera salên 1991 û 1999an de, Ûkrayna ji %60 ji GDP-ya xwe winda dike<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/SPROLLS/world-economic-outlook-databases |sernav=World Economic Outlook Databases |malper=IMF |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> û ji hîperînflasyona ku di sala 1993an de ji %10.000 bilind dibe gelek diweste.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm |sernav=The IMF and Ukraine: What Really Happened, A Commentary by Lorenzo Figliuoli and Bogdan Lissovolik, IMF Resident Representatives in Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2002-10-17 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2002-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Rewş tenê piştî ku pereyê nû [[Grîvna]] ku di dawiya sala 1998an de bi tundî nirxê pereyê dikeve xwarê û piştre jî di dawiya sala 1998an de bi qismî bi kêmbûna deynê Rûsyayê ya destpêka wê salê re rewşa aboriyê hinek baştir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html |sernav="Дефолт 1998 года: 10 лет спустя" |malper=ukraine.segodnya.ua |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2022-08-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220804062644/https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrateya polîtîkayên aborî yên salên 90î arizîkirina girseyî ya milkên dewletê bû ku çînek ji kesên pir bi hêz û dewlemend afirandiye ku bi navê olîgarşên Ûkraynayê têne zanîn.<ref name=":5" /> Piştre welat bi destpêkirina [[Şerê Rûs-Ukraynayê|Şerê Rûs û Ûkraynayê]] di sala 2014an de û di dawiyê de jî dagirkirina axa Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di ku di 24ê sibata sala 2022an de dest pê dike bandorên mezin ên neyînî li aboriya welêt kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/ukraine/war-cause-ukraine-economy-shrink-nearly-third-year-ebrd-report |sernav=Regional Economic Prospects Report (May 2022): The Return of Runaway Prices - Dealing with expensive food and energy - Ukraine {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |tarîx=2022-05-10 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> Aboriya Ûkraynayê bi giştî ji dema ku serxwebûnê ve ji ber gendelî û birêvebirina xerab berbi xerabiyê ve diçe ku bi taybetî di salên 1990î de bûye sedema xwepêşandan û destjikarberdanên organîzekirî. Şerê bi Rûsyayê re di salên 2010an de vegerandina aboriyê asteng dike ku hewildanên ji bo têkoşîna bi pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] ku di sala 2020an li seranserê cihanê belav dibe asteng dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Åslund |pêşnav=Anders |tarîx=1995 |sernav=Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround |url=https://www.jstor.org/stable/1149308?origin=crossref |kovar=Foreign Policy |hejmar=100 |rr=125–143 |doi=10.2307/1149308 |issn=0015-7228 }}</ref> Şer û aboriya xirab dibe sedema rêjeyên vakslêdanên kêm ên ji bo pandemiyê û piştre jî ji ber dagirkeriyên berdewamên ku ji aliyê Rûsyayê ve pêk hatiye rewşa aboriya welat her ku çûye berbi xerabûne ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine |sernav=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |tarîx=2022-04-17 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 009.jpg|thumb|Di meha kanûna sala 2013an de dîtinek ji xwepêşandana Yevromaydan a li Kîevê.]] Ji aliyê perspektîfa siyasî ve yek ji taybetmendiyên diyarkar ên siyaseta Ûkraynayê ev e ku pir caran siyaseta welêt li ser du mijarên sereke hatiye dabeş kirin ku mijarên serekeyên siyaseta welêt wekê têkiliya di navbera Ûkrayna û Rojava û têkiliya di navbera Ûkrayna û [[Rûsya]]yê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shevel |pêşnav=Oxana |tarîx=2015-09-01 |sernav=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0261379415000608 |kovar=Electoral Studies |cild=39 |rr=159–163 |doi=10.1016/j.electstud.2015.03.015 |issn=0261-3794 }}</ref> An jî bi awayeke din bi dabeş bûna çep û rast a klasîk ku aliyek xwedî meyla rojava ye û aliyê din jî xwedî meyla Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kuzio |pêşnav=Taras |tarîx=2005-10-01 |sernav=Neither East Nor West: Ukraine's Security Policy Under Kuchma |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10758216.2005.11052215 |kovar=Problems of Post-Communism |cild=52 |hejmar=5 |rr=59–68 |doi=10.1080/10758216.2005.11052215 |issn=1075-8216 }}</ref> Her çiqas Yuşçenko û Yanukovîç bi giştî alîgirê rojava û alîgirê Rûsyayê bûn jî lê her du serokên yekem ên Ûkraynayê Kravchuk û Leonid Kuchma, rasterast hemberhev ên siyaseta di nav Ûkraynayê de bûn ku hevsengiya siyaseta navxweyî ya welat pêk anîne. Li welat li dijî Yanukovych du xwepêşandanên mezin çêbûne: Xwepêşandana yekem [[Şoreşa Porteqalî]] ya sala 2004an ku bi deh hezaran kes li dijî sextekarîya wî yê hilbijartinan protesto kiriye (Yushçenko di dawîyê de wekê serok hatiye hilbijartin) û xwepêşandana duyem jî di zivistana salên 2013-2014 de pêk hatiye ku xwepêşandandar bi gelemperî di xwepêşandanên [[Yevromaydan]]ê kom bûne û li dijî redkirina îmzekirin a Yanukovych ya [[Peymana Yekîtîya Ewropayê û Ûkraynayê]] xwepêşandanan lidarxistine. Di dawiya xwenîşandanên 21ê sibata sala 2014an de, ew ji Ûkraynayê reviyaye û ji aliyê parlementoyê ve bi navê [[Şoreşa Rûmetê]] ji kar hate dûrxistin. Piştê vê bûyerê Rûsyayê qebûl nekir ku hikûmeta demkî ya alîgirê rojava nas bike û hikumeta demkî wekê cûnta bi nav dike û bûyeran wekê derbeyeke ku ji aliyê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve tê piştgirîkirin şermezar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/russian/blogs/2014/04/140425_blog_krechetnikov_harsh_speech |sernav="Хунта" и "террористы": война слов Москвы и Киева |malper=BBC News Русская служба |tarîx=2014-04-25 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=ru }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/22/russias-putin-accuses-us-of-orchestrating-2014-coup-in-ukraine |sernav=Putin accuses US of orchestrating 2014 ‘coup’ in Ukraine |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://voxukraine.org/en/the-maidan-in-2014-is-a-coup-d-etat-a-review-of-italian-and-german-pro-russian-media |sernav=The Maidan in 2014 is a coup d'etat: a review of Italian and German pro-Russian media |malper=voxukraine.org |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|thumb|çep|Li gorî daneyên çileya sala 2025an herêmên Ûkraynayê yên ji aliyê Rûsyayê ve hatine dagirkirin.]] Tevî ku di sala 1994an de Peymana Budapeştê hatiye îmzekirin di peymanê de Ûkrayna razî dibe ku çekên navokî di berdêla garantîkirina ewlehî û yekperçeyiya axa Ûkraynayê de radest bike ku Rûsyayê li hemberî van geşedanan bertekeke tund nîşan dide û li dijî cîranê xwe yê rojava şer daye destpêkirin. Di dawiya sibatê û destpêka adara sala 2014an de Rûsya Kirimê bi hêza xwe ya deryayî ya li Sevastopolê îlheq dike. Piştê ku di warê îlheq kirina Kirimê de Rûsya biser dikeve bi destê [[Komara Gel a Donetskê]] û [[Komara Gel a Luhanskê]] ve li [[Donbas]]ê dest bi şerekî wekaletiyê dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kuzio |pêşnav=Taras |tarîx=2018-05-04 |sernav=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15387216.2019.1571428 |kovar=Eurasian Geography and Economics |cild=59 |hejmar=3-4 |rr=529–553 |doi=10.1080/15387216.2019.1571428 |issn=1538-7216 }}</ref> Mehên destpêkên şer û pevçûnên bi cudaxwazên ku Rûsya piştgirîya wan dike herikbar bû lê hêzên rûsî piştre di 24ê tebaxa sala 2014an de dest bi êrîşeke eşkere yê li Donbasê dike. Wan bi hev re leşkerên Ûkraynayê paşve xistin û eniya ku di sibata sala 2015an de piştî ku leşkerên Ûkraynayê ji Debaltseveyê vekişiyan ji aliyê leşkerên Ûkraynayê ve hatiye damezrandin û ev eniya şer ji aliyê artêşa Rûsyayê û alîgirên Rûsyayê ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hosaka |pêşnav=Sanshiro |tarîx=2019-07-03 |sernav=Putin the ‘Peacemaker’?—Russian Reflexive Control During the 2014 August Invasion of Ukraine |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13518046.2019.1646950 |kovar=The Journal of Slavic Military Studies |cild=32 |hejmar=3 |rr=324–346 |doi=10.1080/13518046.2019.1646950 |issn=1351-8046 }}</ref> Şer û pevçûn heya serê sibeha 24ê sibata sala 2022an de ku Rûsya dest bi dagirkirinê dike di rewşeke sekan de dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potočňák |pêşnav=Adam |paşnav2=Mares |pêşnav2=Miroslav |tarîx=2023-07-04 |sernav=Donbas Conflict: How Russia’s Trojan Horse Failed and Forced Moscow to Alter Its Strategy |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10758216.2022.2066005 |kovar=Problems of Post-Communism |cild=70 |hejmar=4 |rr=341–351 |doi=10.1080/10758216.2022.2066005 |issn=1075-8216 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lock |pêşnav=Samantha |paşnav2=Singh |pêşnav2=Maanvi |paşnav3=Oladipo |pêşnav3=Gloria |paşnav4=Michael |pêşnav4=Chris |paşnav5=Jones |pêşnav5=Sam |paşnav6=Singh |pêşnav6=Samantha Lock (now); Maanvi |paşnav7=Jones (earlier) |pêşnav7=Sam |tarîx=2022-02-24 |sernav=Markets shaken after Putin announces special military operation – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |roja-gihiştinê=2025-01-26 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Piştê salekê leşkerên rûsî nêzîkî ji %17 ji axa Ûkraynayê ku ji hêla navneteweyî ve hatiye nas kirin kontirol dike ku ji %94 ê ji herêma Luhansk, ji %73 yê ji herêma Kherson, ji %72 ji herêma Zaporizhzhia ji %54 ji herêma Donetskê û tevahiya Kirimê dagir dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gutiérrez |pêşnav=Pablo |paşnav2=Kirk |pêşnav2=Ashley |tarîx=2023-02-21 |sernav=A year of war: how Russian forces have been pushed back in Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2023/feb/21/a-year-of-war-how-russian-forces-have-been-pushed-back-in-ukraine |roja-gihiştinê=2025-01-26 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di dagirkirina Ûkraynayê de Rûsya bi plana xwe ya destpêkê têk çûye ku leşkerên Ûkraynayê di êrîşên dijber de hinek herêmên dagirkirî careke din dîsa vegerandine axa Ûkraynayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cochran |pêşnav=Lexi Lonas |tarîx=2022-05-12 |sernav=5 ways Russia has failed in its invasion |url=https://thehill.com/policy/international/3486213-5-ways-russia-has-failed-in-its-invasion/ |roja-gihiştinê=2025-01-26 |xebat=The Hill |ziman=en-US }}</ref> Şerê leşkerî yê bi Rûsyayê re dibe sedema guhertina polîtîkayên hikûmeta Ûkraynayê ku li hemberî Rojava biguherîne. Demeke kurtê piştî ku Yanukovych ji Ûkraynayê direve di hezîrana sala 2014an de Ûkrayna peymana hevkariyê bi [[Yekîtiya Ewropayê]] îmze dike ku piştê sê salan hevwelatiyên Ûkraynayê bê vîze dikarin li welatên Yekîtiya Ewropayê bigerin. Di çileya sala 2019an de Dêra Ortodoks a Ûkraynayê ji dêra Moskowê wekê serbixwe hatiye nas kirin ku biryara sala 1686an a Patrîka Konstantînopolê betal dike ku biryar derbeke din li bandora Moskowê ya li ser Ûkraynayê xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eu-listco.net/ukraine-country-report/ |sernav=Ukraine Country Report |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-US |paşnav=Boroda |pêşnav=Maxim |paşnav2=Bugriy |pêşnav2=Maksym |paşnav3=Legucka |pêşnav3=Agnieszka |paşnav4=Szeligowski |pêşnav4=Daniel }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> Di dawiyê de di dema şerek berfireh a bi Rûsyayê re, Ûkrayna di 23ê hezîrana sala 2022an de ji bo Yekîtiya Ewropayê statûya berendamiyê wergirdigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-06-22 |sernav=EU awards Ukraine and Moldova candidate status |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61891467 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-GB }}</ref> Tevgereke berfireh a dijî gendeliyê di destpêka sala 2023an de bi îstifakirina çend cîgirên wezîr û serokên herêmê di dema nûavakirina hikûmetê de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-01-24 |sernav=Top Ukrainian officials quit in anti-corruption drive |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-64383388 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Topographic map of Ukraine (with borders and towns).svg|thumb|Nexşeya topografî ya Ûkraynayê ya bi sinorên welat û sinorên bajaran.]] Ji aliyê erdnîgarî ve piştê Rûsyayê Ûkrayna duyem welatê herî mezin ê [[Ewropa]]yê ye û welatê herî mezin e ku di nav sinorê Ewropayê de cih digire. Welat di navbera [[hêlîpan]] a 44° û 53° bakur û [[hêlîlar]]a 22° û 41° rojhilatî de ye ku bi piranî li [[Deşta Ewropaya Rojhilat]] cih digire. Ûkrayna xwedî rûberek bi berfirehî ya 603.550 kîlometre çargoşe ye û bi qasî dirêjahiya 2.782 kîlomêtre sinorê peravî bi deryayê re heye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-01-18 |sernav=Ukraine |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2021-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Erdnîgariya Ûkraynayê bi piranî ji deştên bi bereket (deştên bi kêm bidar) û ji deştan pêk tê. Çemên wek Dnîper, Severskî Donets, Dnîster û çemê Bug Başûrê berê ku birijin Deryaya Reş û Deryaya Azovê di nav deştên Ûkraynayê de ber başûr ve diherikin û digihîjin deryayê. Li başûrê rojavayê welêt [[Deltaya Dunayê]] heye ku sinorê [[Romanya]]yê pêk tîne. Herêmên Ûkraynayê xwedan taybetmendiyên erdnigariyên cihêreng in ku ji bilindahiyên bilind bigirin heya deştên nizm di nav de heye. Çiyayên welêt tenê [[Çiyayên Karpatanê]] li rojava ye ku çiyayê herî bilind Çiyayê Hoverla ye ku bi qasî 2.061 mêtre bilind e û Çiyayên Kirimê ye ku li başûrê peravê li ser peravê deryayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-30093/Ukraine |sernav="Ukraine – Relief" |malper=web.archive.org |tarîx=2008-01-15 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |roja-arşîvê=2008-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080115052701/https://www.britannica.com/eb/article-30093/Ukraine |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ûkrayna di heman demê de xwediyê zozanên bilind ên wekê Volyn-Podillia (li rojava) û Near-Dnipro (li rexê rastê yê Dnieper) e. Li rojhilat zozanên başûrê rojavayê Serbilindiya Navendî ya Rûsyayê hene ku di ser sinorê Rûsyayê re derbas dibe. Nêzîkî Deryaya Azovê zozanên wekê Donets Ridge û Near Azov hene. Çavkaniyên xwezayî yên girîng ên li Ukraynayê lîtium, gaza xwezayî, kaolîn, dar û gelek zeviyên çandiniyê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceobs.org/ukraine-invasion-rapid-overview-of-environmental-issues/ |sernav=Ukraine invasion: rapid overview of environmental issues |malper=CEOBS |tarîx=2022-02-25 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016 |sernav=Ukraine Country Environmental Analysis |url=https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/821cdaed-dc31-5e6a-abde-c3cc1afd615a |kovar=openknowledge |ziman=en-US |doi=10.1596/24971 }}</ref> Li Ûkrayna gelek pirsgirêkên jîngehê derketine holê ku li hinek herêman pirsgirêka peydakirina ava vexwarinê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/ukraine/en/water-sanitation-and-hygiene-wash |sernav=Water, sanitation and hygiene (WASH) {{!}} UNICEF |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |roja-arşîvê=2022-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220303120132/https://www.unicef.org/ukraine/en/water-sanitation-and-hygiene-wash |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qirêjiya hewa û avê û bê daristanî bandorê li welat dike û her wiha li bakurê rojhilat qirêjahiya radyasyona ji ber qezaya sala 1986an a Santrala Nukleerî ya Çernobîlê bandor li herêmên nêzîkî cihê qezayê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturvernforbundet.no/international/environmental-issues-in-ukraine/category948.html |sernav=Environmental issues in Ukraine - naturvernforbundet.no |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-06 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |roja-arşîvê=2022-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220306201646/https://naturvernforbundet.no/international/environmental-issues-in-ukraine/category948.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zirara jîngehê ya ku ji ber êrişa Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê wekê ekolojîk tê binav kirin ku hilweşandina Bendava Kakhovkayê bûye sedema qirêjiya giran û bi milyonan ton bermahiyên qirêj ku tê texmîn kirin ku ji bo rakirina bermahiyan zêdeyî 50 milyar dolar lêçûn heyceye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://paxforpeace.nl/publications/ten-step-plan-to-address-environmental-impact-of-war-in-ukraine/ |sernav=Ten-Step plan to address environmental impact of war in Ukraine |malper=PAX |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://e360.yale.edu/digest/russia-ukraine-war-environmental-cost-one-year |sernav=One Year In, Russia's War on Ukraine Has Inflicted $51 Billion in Environmental Damage |malper=Yale E360 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en-US }}</ref> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|thumb|Nexşeya dabeşkirina avhewaya Köppen ya Ûkraynayê.]] Ûkrayna di [[hêlîpan]] a navendî de ye ku ji xeynî peravên başûr ku xwedan avhewayên [[subtropîkal]] ên nîv zuwa û şil e welat bi gelemperî xwedî avhewayeke parzemînî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fao.org/ag/agp/AGPC/doc/Counprof/Ukraine/ukraine.htm |sernav=Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2016-10-06 |roja-gihiştinê=2025-01-30 |roja-arşîvê=2016-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161006014817/http://www.fao.org/ag/agp/AGPC/doc/Counprof/Ukraine/ukraine.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Germahiya navînî ya salane ji 5,5–7&nbsp;°C li bakur, heya 11–13&nbsp;°C li başûr diguhere. Barîna [[baran]]ê herî zêde li rojava û li bakur, herî kêm jî li rojhilat û li başûrê rojhilatê dibare.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ukraine |sernav=Ukraine {{!}} History, Flag, Population, President, Map, Language, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2025-01-30 |ziman=en }}</ref> Li rojavayê Ûkraynayê, bi taybetî li [[Çiyayên Karpatanê]] salane dora 120 santîmetre (47,2 înç) baran dibare lê li Kirimê û deverên peravê yên Deryaya Reş li derdora 40 santîmetre (15,7 înç) baran dibare.<ref name=":6" /> Ji ber [[guherîna avhewayê]] nemaze di mehên havînê de tê pêşbînîkirin ku asta avê ji hewzên mezin ên çeman kêm dibe ku ev yek ji bo sektora çandiniyê xetereyan çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Didovets |pêşnav=Iulii |paşnav2=Krysanova |pêşnav2=Valentina |paşnav3=Hattermann |pêşnav3=Fred Fokko |paşnav4=del Rocío Rivas López |pêşnav4=María |paşnav5=Snizhko |pêşnav5=Sergiy |paşnav6=Müller Schmied |pêşnav6=Hannes |tarîx=2020-12-01 |sernav=Climate change impact on water availability of main river basins in Ukraine |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2214581820302354 |kovar=Journal of Hydrology: Regional Studies |cild=32 |rr=100761 |doi=10.1016/j.ejrh.2020.100761 |issn=2214-5818 }}</ref> Bandorên neyînî yên guherîna avhewayê li ser çandiniyê bi piranî li başûrê welêt tê hîskirin. Banka Cîhanî diyar kiriye ku Ûkrayna li hemberê guherîna avhewayê bê parastin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/ukraine |sernav=World Bank Climate Change Knowledge Portal |malper=climateknowledgeportal.worldbank.org |roja-gihiştinê=2025-01-30 |ziman=en }}</ref> === Biyopirrengî === Ûkrayna ji şeş ekoherêmên bejayî pêk hatiye. Ev ekoherêm ji Daristanên tevlihev ên [[Ewropaya Navendî]], Kompleksa daristanên binserî yên Kirimê, çolên daristanên [[Ewropaya Rojhilat]], daristanên tevlihev ên Panoniyayê, daristanên konîferên çiyayî yên Karpatê û ji çolên bê darên Pontîkê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |paşnav10=Noss |pêşnav10=Reed |paşnav11=Hansen |pêşnav11=Matt |paşnav12=Locke |pêşnav12=Harvey |paşnav13=Ellis |pêşnav13=Erle C |paşnav14=Jones |pêşnav14=Benjamin |paşnav15=Barber |pêşnav15=Charles Victor |tarîx=2017-06-01 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://academic.oup.com/bioscience/article/67/6/534/3102935 |kovar=BioScience |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=PMC5451287 |pmid=28608869 }}</ref> Rêjeya daristanên konîfer ji daristanên pelweşîn zêdetir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shvidenko |pêşnav=Anatoly |paşnav2=Buksha |pêşnav2=Igor |paşnav3=Krakovska |pêşnav3=Svitlana |paşnav4=Lakyda |pêşnav4=Petro |tarîx=2017 |sernav=Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/9/7/1152 |kovar=Sustainability |ziman=en |cild=9 |hejmar=7 |rr=1152 |doi=10.3390/su9071152 |issn=2071-1050 }}</ref> Li Ûkraynayê 45.000 cureyên ajalan hene (bi piranî bêmazmazk in) ku niha hebûna 385 cureyên ajalan di bin xetereyê de ye ku di Pirtûka Daneyên Sor a Ûkraynayê de hatine tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm |sernav=WILDLIFE |malper=web.archive.org |tarîx=2009-07-07 |roja-gihiştinê=2025-01-30 |roja-arşîvê=2009-07-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gel ku Deltaya Dunayê ku hatiye parastin, qadên avî yên navneteweyî zêdetirî 7.000 kîlometre çargoşe rûber vedigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ramsar.org/pdf/sitelist.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ramsar.org |roja-gihiştinê=2025-01-30 }}</ref> == Polîtîka == Ûkrayna komarek e ku di bin pergaleke nîv-serokatî yê xwedî şaxên qanûnî, kanûndanîn û dadwerî ya veqetandî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/semi-presidentialism-and-inclusive-governance-in-ukraine.pdf |sernav=Semi-presidentialism and Inclusive Governance in Ukraine }}</ref> === Destûra bingehîn === [[Wêne:Chart Constitution of Ukraine EN.svg|thumb|çep|Nexşeya pergala siyasî ya Ûkraynayê.]] Destûra Bingehîn a Ûkraynayê di 28ê hezîrana 1996an de di rûniştina 5em a Verkhovna Rada ya parlamentoya Ûkraynayê de hatiye qebûlkirin û hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unian.info/society/1389415-ukraine-celebrating-20th-anniversary-of-constitution.html |sernav=Ukraine celebrating 20th anniversary of Constitution |malper=www.unian.info |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Destûra bingehîn bi 315 dengên erê yên ji 450 dengên temamî (herî kêm 300 bi deng erê) hatiye pejirandin. Pêdivî ye ku hemî qanûnên din û sererastkirina qanûnên din ên hiqûqê yên normatîf ên Ûkraynayê li gorî destûra bingehîn tevbigerin. Mafê sererastkirina destûra bingehîn bi prosedureke taybet ya qanûnî bi tenê di destê parlamentoyê de ye. Yekane saziya ku dikare destûra bingehîn gotûbêj bike û diyar bike ka qanûn li gorî wê ye an na, Dadgeha Destûra Bingehîn a Ûkraynayê ye. Ji sala 1996an vir ve bi betlaneyeke giştî Roja Destûra Bingehîn di 28ê hezîranê de tê pîroz kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Yulia Tymoshenko Goes On Trial A Day Before Constitution Day |url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=38117 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |xebat=The Jamestown Foundation |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1996/529606.shtml |sernav=1996: THE YEAR IN REVIEW: Ukraine: at last, a new Constitution (12/29/96) |malper=www.ukrweekly.com |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303190426/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1996/529606.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê sibata sala 2019an de Verkhovna Rada deng daye ku guhertinên qanûnî yên ku armancên stratejîk ên Ûkraynayê wekê tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê û NATOyê pêk tîne diyar bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unian.info/politics/10437570-ukraine-s-parliament-backs-changes-to-constitution-confirming-ukraine-s-path-toward-eu-nato.html |sernav=Ukraine's parliament backs changes to Constitution confirming Ukraine's path toward EU, NATO |malper=www.unian.info |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> === Rêveberî === {| class="wikitable floatright" style="text-align:center;" |- | [[Wêne:Volodymyr Zelensky Official portrait.jpg|141px]] | [[Wêne:Денис Шмигаль 2020 3 (cropped).jpg|143px]] |- class="nowrap" | [[Volodîmîr Zelenskî]]<br/><small>Serokê dewleta Ûkraynayê </small> | [[Denîs Şmîhal]]<br/><small>Serokwezîrê Ûkraynayê </small> |} Serokê rêveberiya Ûkraynayê bi dengdana gel ji bo heyamek pênc salan tê hilbijartin û serokê fermî yê dewletê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article?art_id=235995&cat_id=32672 |sernav=Government portal :: General Articles about Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2008-01-20 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2008-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080120232454/http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article?art_id=235995&cat_id=32672 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Şaxa qanûndanînê ya Ukraynayê ji 450 kursiyan parlamentoya yek-meclîsî ya Verkhovna Rada pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://portal.rada.gov.ua/ |sernav="Verkhovna Rada of Ukraine" |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2007-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071223190549/http://portal.rada.gov.ua/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Parlamento berpirsiyarê bingehîn ê avakirina desteya qanûndanînê û kabîneya wezîran e ku bi serokatiya serokwezîrê Ûkraynayê tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_Ukraine,_2004 |sernav=Constitution of Ukraine, 2004 - Wikisource, the free online library |malper=en.wikisource.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Serokkomariya Ûkraynayê kar û xebatên wezîrên karên derve û berevaniyê ji bo ku pesendkirina parlemanê destnîşan bike û her weha erka destnîşankirina dozgera giştî û serokê dezgeha ewlehiyê di destê xwe de digire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Практичний курс англійської мови. 4-й курс.: Підручник для ВНЗ |paşnav=М |pêşnav=Черноватий Л. |weşanger=Нова Книга |isbn=978-966-382-175-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8wbcCQAAQBAJ&pg=PA24 }}</ref> Ger were dîtin ku qanûn têne binpê kirin dibe ku qanûnên parlamento û kabîneyê, biryarnameyên serokatiyê û qanûnên parlementoya Kirimê ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn ve werin betal kirin. Kiryarên normatîf ên din di bin hûrgilî yên dadweriyê de ne. Dadgeha Bilind di pergala dadgehên dadrêsiya giştî de saziya sereke ye. Rêveberiya xweseriya herêmî bi awayekî fermî tê garantîkirin. Meclîsên xwemalî û şaredarên bajaran ji aliyê gel ve têne hilbijartin û kontrola lêçûnên herêmî di destê van saziyan de ye. Serokên rêveberiyên herêm û navçeyan li ser pêşniyarên serokwezîr ji aliyê serokkomar ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nations in Transit 2004: Democratization in East Central Europe and Eurasia |paşnav=House |pêşnav=Freedom |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2004-09-13 |isbn=978-1-4617-3141-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AsJlnVU4ipoC&pg=PA639 }}</ref> == Demografî == Berî dagirkirina Rûsyayê ya sala 2022an a Ûkraynayê, welat xwediyê nifûsa 41 milyonan bû û heştem welatê herî qelebalix ê Ewropayê bû. Ûkrayna welateke pirr bajarvanî ye û deverên pîşesaziyên welat li rojhilat û başûrê rojhilatê herî qerebalix in ku nêzîkê ji %67 ji tevahiya nifûsa Ûkraynayê li van deverên bajarî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/infobycountry/ukraine_statistics.html |sernav=Statistics {{!}} Ukraine {{!}} UNICEF |malper=web.archive.org |tarîx=2019-04-03 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2019-04-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190403051640/https://www.unicef.org/infobycountry/ukraine_statistics.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di wê demê de li Ûkraynayê serê kîlomêtre çargoşeyê 69,5 kes diketin û bendewariya temena jiyanê ya giştî li welat 73 sal (68 sal ji bo mêran û 77,8 sal ji bo jinan) bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.688 |sernav=GHO {{!}} By category {{!}} Life expectancy and Healthy life expectancy - Data by country |malper=WHO |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, nifûsa Ukraynayê di sala 1993 de gihîştiye asta herî bilind ku nifûsa Ûkraynayê di demê de gihîştiye 52 milyonan. Lêbelê ji ber ku rêjeya mirina mirovan ji rêjeya jidayikbûnê zêdetir dibe, koçberiya girseyî, şert û mercên jiyanê yên xirab û ji ber lênihêrîna tenduristî ya kêmkalîte nifûsa giştî ji heman salê heya sala 2014an 6,6 milyon kes (ji %12,8) kêm dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/nolan-peterson-why-ukraine-population-shrinking-559697 |sernav=Nolan Peterson: Why Is Ukraine's Population Shrinking? |malper=Newsweek |tarîx=2017-02-26 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en |paşnav=Peterson |pêşnav=Nolan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2007/ds/nas_rik/nas_e/nas_rik_e.html |sernav=Population |malper=www.ukrstat.gov.ua |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Li gorî hêjmara sala 2001ê ûkraynayiyên etnîkî bi rêjeya ji %78 koma nifûsê ya herê zêdeyê welat e. Piştê ûkraniyên etnîkî duyem civaka herî qerebalixê Ûkraynayê ku rûsên etnîkî ne ku bi qasî ji %17,3 ji nifûsa Ûkraynayê pêk aniye. Nifûsa hindikahiyên piçûk ên welêt ev in: belarûsî (%0,6), moldovî (%0,5), tatarên Kirimê (%0,5), bulgarî (%0,4), mecarî (%0,3), romanî (%0,3), polonî (%0,3), cihû (%0,3) ermenî (%0,2), yewnanî (%0,2) û tatar (%0,2).<ref>{{Jêder-malper |url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/ |sernav=National composition of population |malper=web.archive.org |tarîx=2011-12-17 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2011-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111217151026/http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Her weha hatiye texmîn kirin ku li Ûkraynayê nêzîkî 10 û 40 hezar koreyî hene û bi piranî li başûrê welêt jiyan kirine ku ji koma dîrokî ya koryo-saram in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ukrainer.net/en/koreans-of-ukraine-who-are-they/ |sernav=Koreans of Ukraine. Who are they? • Ukraїner |malper=Ukraїner |tarîx=2019-10-30 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |paşnav=ukrainer.net }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://birdinflight.com/en/inspiration/experience/20170718-ethnic-koreans-jung-sung-tae.html |sernav=Phantom Syndrome: Ethnic Koreans in Ukraine |malper=Bird In Flight |tarîx=2017-07-18 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê nêzîkî 47.600 roman (her çiqas Konseya Ewropayê hejmareke zêde ya nêzîkî 260.000 kes texmîn dike) li Ûkraynayê dijîn.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-11-02 |sernav=Ukraine |url=https://minorityrights.org/country/ukraine/ |kovar=Ukraine |ziman=en }}</ref> Ji derveyê Yekîtiya Sovyeta berê, çavkaniya herî mezin a koçberên ku koçê Ûkraynayê bûne di heyama piştî serxwebûna Ûkraynayê de ji çar welatên Asyayê welatên wekê Çîn, Hindistan, Pakistan û Efxanistanê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/caught-between-east-and-west-ukraine-struggles-its-migration-policy |sernav=Caught Between East and West, Ukraine Struggles with Its Migration Policy |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2006-01-01 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en |paşnav=Malynovska |pêşnav=Olena }}</ref> Di dawiya salên 2010an de piştî dagirkirina Rûsyayê ya 2022an a Ûkraynayê ku bûye sedema krîza penaberên ûkraynayî 1.4 milyon ûkraynî ji ber şerê li Donbasê di hindurê welat de koçber bûne û di destpêka sala 2022an de zêdetirî 4,1 milyon kes jî ji Ûkraynayê koçber bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-europe-migration-united-nations-5c10d8fed0cbcc003f64b478fd217620 |sernav=Number of Ukraine refugees passes worst-case U.N. estimate |malper=AP News |tarîx=2022-03-30 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/ukraine/national-monitoring-system-report-situation-internally-displaced-persons-march-2020 |sernav=National Monitoring System Report on the Situation of Internally Displaced Persons - March 2020 - Ukraine {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |tarîx=2021-01-21 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Hikûmeta Ûkraynayê texmîn kiriye ku di sala 2024an de nifûsa herêmên di bin kontrola Ûkraynayê de di navbera 25 û 27 milyonan de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/one-million-are-now-dead-or-injured-in-the-russia-ukraine-war-b09d04e5 |sernav=Exclusive {{!}} One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War |malper=WSJ |tarîx=2024-09-17 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en-US |paşnav=Pancevski |pêşnav=Bojan }}</ref> == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Ukraine}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ûkraynayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Ûkrayna| ]] j1fm7ff8jvdbi5tlt969h9pi0k3vjrc 0 7523 2080452 1383942 2026-07-13T22:34:39Z MikaelF 935 /* Sepana Dermanan */ 2080452 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî}} [[Wêne:Papierosa 1 ubt 0069.jpeg|thumb|[[Titûn]] ([[cigare]]) yek ji tiryakên bitalûke yên qanûnî ye.]] [[Wêne:American medical hashish(4).jpg|thumb|Hin cureyên [[xaşxaş]]an di bijîşkiyê de wekê dermaneke êşbir tê bikaranîn.]] [[Wêne:Heroin Drugs Seized by the Counter Narcotics Police of Afghanistan MOD 45152425.jpg|thumb|[[Eroîn]], yek ji tiryakên herî ziyankar û xeternak e ji bo tenduristiyê.]] '''Tiryak''' an '''muxederat''' an jî '''mewadê muxedir''' madeyekê tibbî, întoksîk, performans zêdeker û xudantesîr e dema ku tê wergirtin an jî dikeve nava bedenê mirov an jî nava heywanekî din û wek xwarin nayê pejirandin. Di [[dermannasî|dermannasiyê]] de [[derman]] wek ''madeyeke kîmyayî bi armanca tedawîkirin,xweparastin,pêşlêgirtin an jî teşhîsa nexweşiyê û her wisa bi armanca başbûna fîzîkî û zihnî tê bikaranîn.Derman hem ji bo demeke kurt hem jî ji bo nexweşiyên kronîk bi awayeke rêkûpêk dikare bê reçetekirin. Dermanên dilxweşker madeyên kîmyayî ne ku tesîrê li [[Sanral Sîstema Norvus]] dike wek [[opiyoîd]] an jî [[halosînojen]]an.Ev dermanên henê dikarin bên bikaranîn ji bo tesîrên sûdbar li ser hiş,têgehiştin,şexsiyet û kiryar.Hindek derman dibe ku bibin tilyak û xwevegirêder. == Peyvnasî == Peyva [[derman]] ji proto-hîndûewropî(dʰer- (parastin, ragirtin, hilgirtin)), ji wir ketiye avestayî (drve-),ji wir jî bi rêya zimanê pehlewî wek derman ketiye Zimanê Kurdî. == Dermankirin == Dermankirin ji bo tedawîkirin an jî qenckirina semptomên nexweşiyan an jî ji bo rewşên tibbî an jî tê bikaranîn wek dermankirina parastvan ku xwedî sûdên paşerojî. == Bikaranîna Dînî û Manewî == Bikaranîna dînî û manewî ji çêbûna mirovatiyê heta niha heye.Dermanên ku tên pejirandin bi bikaranîna dînî û manewî wek [[entyojens]] tên nasîn. == Ji Bo Xwe-peresînê == Wek ''Nêtropîk'' jî tên nasîn. == Sepana dermanan == Derman çi yên tibî çi yên dilxweşker dikarin bi rêyên curbecur bên sepandin. Gelek derman ji gelek rêyan dikarin bên sepandin. * Bi bêhnwergirtinê (inhaled) * Bi enjeksiyonê (injected) * Bi devî (orally) * Bi qûnê (rectally) * Bi binziman (sublingually) * Bi topîkal (topically) * Bi vajîna (vaginally) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Farmakolojî]] f8ptehkqzrmmc8yqqqw94d9281dturj 2080453 2080452 2026-07-13T22:35:39Z MikaelF 935 /* Sepana dermanan */ 2080453 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî}} [[Wêne:Papierosa 1 ubt 0069.jpeg|thumb|[[Titûn]] ([[cigare]]) yek ji tiryakên bitalûke yên qanûnî ye.]] [[Wêne:American medical hashish(4).jpg|thumb|Hin cureyên [[xaşxaş]]an di bijîşkiyê de wekê dermaneke êşbir tê bikaranîn.]] [[Wêne:Heroin Drugs Seized by the Counter Narcotics Police of Afghanistan MOD 45152425.jpg|thumb|[[Eroîn]], yek ji tiryakên herî ziyankar û xeternak e ji bo tenduristiyê.]] '''Tiryak''' an '''muxederat''' an jî '''mewadê muxedir''' madeyekê tibbî, întoksîk, performans zêdeker û xudantesîr e dema ku tê wergirtin an jî dikeve nava bedenê mirov an jî nava heywanekî din û wek xwarin nayê pejirandin. Di [[dermannasî|dermannasiyê]] de [[derman]] wek ''madeyeke kîmyayî bi armanca tedawîkirin,xweparastin,pêşlêgirtin an jî teşhîsa nexweşiyê û her wisa bi armanca başbûna fîzîkî û zihnî tê bikaranîn.Derman hem ji bo demeke kurt hem jî ji bo nexweşiyên kronîk bi awayeke rêkûpêk dikare bê reçetekirin. Dermanên dilxweşker madeyên kîmyayî ne ku tesîrê li [[Sanral Sîstema Norvus]] dike wek [[opiyoîd]] an jî [[halosînojen]]an.Ev dermanên henê dikarin bên bikaranîn ji bo tesîrên sûdbar li ser hiş,têgehiştin,şexsiyet û kiryar.Hindek derman dibe ku bibin tilyak û xwevegirêder. == Peyvnasî == Peyva [[derman]] ji proto-hîndûewropî(dʰer- (parastin, ragirtin, hilgirtin)), ji wir ketiye avestayî (drve-),ji wir jî bi rêya zimanê pehlewî wek derman ketiye Zimanê Kurdî. == Dermankirin == Dermankirin ji bo tedawîkirin an jî qenckirina semptomên nexweşiyan an jî ji bo rewşên tibbî an jî tê bikaranîn wek dermankirina parastvan ku xwedî sûdên paşerojî. == Bikaranîna Dînî û Manewî == Bikaranîna dînî û manewî ji çêbûna mirovatiyê heta niha heye.Dermanên ku tên pejirandin bi bikaranîna dînî û manewî wek [[entyojens]] tên nasîn. == Ji Bo Xwe-peresînê == Wek ''Nêtropîk'' jî tên nasîn. == Sepana dermanan == Derman çi yên tibî çi yên dilxweşker dikarin bi rêyên curbecur bên sepandin. Gelek derman ji gelek rêyan dikarin bên sepandin. * Bi bêhnwergirtinê (inhaled) * Bi enjeksiyonê (injected) * Bi devî (orally) * Bi riya qûnê (rectally) * Bi binziman (sublingually) * Bi topîkal (topically) * Bi vajîna (vaginally) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Farmakolojî]] d94vy70fqc8wyjxrvonq7ovlce2jr3w 2080454 2080453 2026-07-13T22:36:40Z MikaelF 935 /* Sepana dermanan */ 2080454 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî}} [[Wêne:Papierosa 1 ubt 0069.jpeg|thumb|[[Titûn]] ([[cigare]]) yek ji tiryakên bitalûke yên qanûnî ye.]] [[Wêne:American medical hashish(4).jpg|thumb|Hin cureyên [[xaşxaş]]an di bijîşkiyê de wekê dermaneke êşbir tê bikaranîn.]] [[Wêne:Heroin Drugs Seized by the Counter Narcotics Police of Afghanistan MOD 45152425.jpg|thumb|[[Eroîn]], yek ji tiryakên herî ziyankar û xeternak e ji bo tenduristiyê.]] '''Tiryak''' an '''muxederat''' an jî '''mewadê muxedir''' madeyekê tibbî, întoksîk, performans zêdeker û xudantesîr e dema ku tê wergirtin an jî dikeve nava bedenê mirov an jî nava heywanekî din û wek xwarin nayê pejirandin. Di [[dermannasî|dermannasiyê]] de [[derman]] wek ''madeyeke kîmyayî bi armanca tedawîkirin,xweparastin,pêşlêgirtin an jî teşhîsa nexweşiyê û her wisa bi armanca başbûna fîzîkî û zihnî tê bikaranîn.Derman hem ji bo demeke kurt hem jî ji bo nexweşiyên kronîk bi awayeke rêkûpêk dikare bê reçetekirin. Dermanên dilxweşker madeyên kîmyayî ne ku tesîrê li [[Sanral Sîstema Norvus]] dike wek [[opiyoîd]] an jî [[halosînojen]]an.Ev dermanên henê dikarin bên bikaranîn ji bo tesîrên sûdbar li ser hiş,têgehiştin,şexsiyet û kiryar.Hindek derman dibe ku bibin tilyak û xwevegirêder. == Peyvnasî == Peyva [[derman]] ji proto-hîndûewropî(dʰer- (parastin, ragirtin, hilgirtin)), ji wir ketiye avestayî (drve-),ji wir jî bi rêya zimanê pehlewî wek derman ketiye Zimanê Kurdî. == Dermankirin == Dermankirin ji bo tedawîkirin an jî qenckirina semptomên nexweşiyan an jî ji bo rewşên tibbî an jî tê bikaranîn wek dermankirina parastvan ku xwedî sûdên paşerojî. == Bikaranîna Dînî û Manewî == Bikaranîna dînî û manewî ji çêbûna mirovatiyê heta niha heye.Dermanên ku tên pejirandin bi bikaranîna dînî û manewî wek [[entyojens]] tên nasîn. == Ji Bo Xwe-peresînê == Wek ''Nêtropîk'' jî tên nasîn. == Sepana dermanan == Derman çi yên tibî çi yên dilxweşker dikarin bi rêyên curbecur bên sepandin. Gelek derman ji gelek rêyan dikarin bên sepandin. * Bi bêhnwergirtinê (inhaled) * Bi enjeksiyonê (injected) * Bi devî (orally) * Bi riya qûnê (rectally) * Bi binziman (sublingually) * Bi topîkal (topically) * Bi riya vajînayê (vaginally) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Farmakolojî]] 4cjy8eu0tfwl1a2vrsv78ty4amj3ets 2080459 2080454 2026-07-13T23:22:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Bêçavkanî|Bêçavkanî]]}}; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2080459 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Papierosa 1 ubt 0069.jpeg|thumb|[[Titûn]] ([[cigare]]) yek ji tiryakên bitalûke yên qanûnî ye.]] [[Wêne:American medical hashish(4).jpg|thumb|Hin cureyên [[xaşxaş]]an di bijîşkiyê de wekê dermaneke êşbir tê bikaranîn.]] [[Wêne:Heroin Drugs Seized by the Counter Narcotics Police of Afghanistan MOD 45152425.jpg|thumb|[[Eroîn]], yek ji tiryakên herî ziyankar û xeternak e ji bo tenduristiyê.]] '''Tiryak''' an '''muxederat''' an jî '''mewadê muxedir''' madeyekê tibbî, întoksîk, performans zêdeker û xudantesîr e dema ku tê wergirtin an jî dikeve nava bedenê mirov an jî nava heywanekî din û wek xwarin nayê pejirandin. Di [[dermannasî|dermannasiyê]] de [[derman]] wek ''madeyeke kîmyayî bi armanca tedawîkirin,xweparastin,pêşlêgirtin an jî teşhîsa nexweşiyê û her wisa bi armanca başbûna fîzîkî û zihnî tê bikaranîn.Derman hem ji bo demeke kurt hem jî ji bo nexweşiyên kronîk bi awayeke rêkûpêk dikare bê reçetekirin. Dermanên dilxweşker madeyên kîmyayî ne ku tesîrê li [[Sanral Sîstema Norvus]] dike wek [[opiyoîd]] an jî [[halosînojen]]an.Ev dermanên henê dikarin bên bikaranîn ji bo tesîrên sûdbar li ser hiş,têgehiştin,şexsiyet û kiryar.Hindek derman dibe ku bibin tilyak û xwevegirêder. == Peyvnasî == Peyva [[derman]] ji proto-hîndûewropî(dʰer- (parastin, ragirtin, hilgirtin)), ji wir ketiye avestayî (drve-),ji wir jî bi rêya zimanê pehlewî wek derman ketiye Zimanê Kurdî. == Dermankirin == Dermankirin ji bo tedawîkirin an jî qenckirina semptomên nexweşiyan an jî ji bo rewşên tibbî an jî tê bikaranîn wek dermankirina parastvan ku xwedî sûdên paşerojî. == Bikaranîna Dînî û Manewî == Bikaranîna dînî û manewî ji çêbûna mirovatiyê heta niha heye.Dermanên ku tên pejirandin bi bikaranîna dînî û manewî wek [[entyojens]] tên nasîn. == Ji Bo Xwe-peresînê == Wek ''Nêtropîk'' jî tên nasîn. == Sepana dermanan == Derman çi yên tibî çi yên dilxweşker dikarin bi rêyên curbecur bên sepandin. Gelek derman ji gelek rêyan dikarin bên sepandin. * Bi bêhnwergirtinê (inhaled) * Bi enjeksiyonê (injected) * Bi devî (orally) * Bi riya qûnê (rectally) * Bi binziman (sublingually) * Bi topîkal (topically) * Bi riya vajînayê (vaginally) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Farmakolojî]] d1vxsilgr6qiyx8t2ao3akvtr8bpvnn 0 7660 2080502 2056787 2026-07-14T10:32:30Z Merttan95 169416 /* */ 2080502 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Hozan Diyar | navê_rastî = | wêne = Diyar (cropped).jpg | paşbingeh = solo_singer | sernavê_wêne = Diyar li konsera Miamiyê | navê_jidayikbûnê = Veli Yaşar | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1966|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Dersîm]] | cure = Folklorîk | pîşe = Hunermend | amûr = Tembûr }} '''Diyar''', '''Hozan Diyar''' an jî '''Diyar Dêrsîm''', an jî bi navê xwe yê rast '''Veli Yaşar''' (jdb. [[1ê kanûna paşîn]] a [[1966]]an ji li [[Hêwedan|Gundê Hêwedan]], [[Mêzgir]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsîm]], [[Bakurê Kurdistanê]]), [[hunermend]] û [[lîstikvan]]ekî [[kurd]] e. Ew di muzîka Kurdî de kesayetek navdar e û bi albûma xwe ya 2004’an ‘Gulê Neçe’ dengek berfireh girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/310720151 |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-10-17 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.radikal.com.tr/ek_haber.php?ek=r2&haberno=3211 |sernav=radikal.com.tr/ek_haber.php?ek=r2&haberno=3211 }}</ref> Diyar li gelek welat û herêman wek li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Bakurê Kurdistanê]], [[Swêd]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] beşdarî gelek konseran bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hawarnews.com/tr/haber/kurt-sanatci-diyar-qamisloda-konser-verdi-h15362.html |sernav=Kürt sanatçı Diyar Qamişlo’da konser verdi - Hawarnews Türkçe Sayfası |malper=hawarnews.com |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2022-10-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/newroz-celebration-in-kirkuk-50905 |sernav=Newroz celebration in Kirkuk |malper=ANF News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-10-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/culture/kurdish-artists-promotes-concert-for-national-unity-in-stockholm-41768 |sernav=Kurdish artists promote concert for National Unity in Stockholm |malper=ANF News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-10-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/diyar/1831572.html |sernav=Hevpeyvîneke Taybet ligel Hunermend Diyar |malper=VOA |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2022-10-17 }}</ref> == Jînenîgarî == === Salên destpêkê === Hozan Diyar, ku du bira û du xwişkên wî hene, zarokê duyem ê malbata xwe ye. Ji ber ku piraniya livdariya li gund xwedîkirina ajalan û nîv-çandinî ye, wî di zaroktiyê de li van deveran xebitî. Her wiha xwedîkirina xwedan û cotkariyê, bavê Hozan Diyar hunermendek navdar û drêjker li wê deverê bû. Bavê wî debara xwe bi stranên dîlanê an bi druman li hin wedediyan dikir. Wekî rastiyê, xewn û xwestina Diyar ku bibe hunermendek bi girtina bavê xwe re wek nimûne dest pê kir. Wî dixwest ku stranên mîna bavê xwe stranbêj bike û ji dengê wî re bibe navdar. === Perwerdehiya wî === Hozan Diyar li vê herêma ku lê ji dayik bûye, perwerde û hîndariya xwe temam kir. Wî dibistana seretayî li gundê xwe dest pê kir û li Elezizê qedand. Hozan Diyar, ku jiyana xwendekariya wî ne pir serfiraz bû, xwendina xwe yê lîseyê li Çewlikê qedand. Perwerdehiya dibistana xweya navîn ji ber ku dibistana wî ya perwerdehiyê ya din ne serkeftî bû û hunermend piştî dawiya dibistanê di bîst û du saliya xwe de çû Almanyayê. === Çûyîna Ewropayê === Hozan Diyar di 1988an de i ber astengî û qedexeyên dewleta tirkî çû [[Almanya]]yê û bû endamekî [[Koma Berxwedan]]. Dû re di sala 1992 de albûma wî ya yekem ya ''solo'' bi navê "Kerwan" derket. Wî di stranên xwe de zilma ser gelê kurd û rewşa Kurdistanê tîne ziman. Di sala 2004an de vegeriya Bakurê Kurdistanê. Pîştî ku vegerîbû, wî li Bakurê Kurdistanê û gelek bajarên Tirkiyê, mîna Stembol, Qonya, Enqerê, Edene, Antalya û gelek deverên din, konser li dar xistin. Hozan Diyar bi [[Denîz Deman]] re zewicî ye. == Dîskografî == '''Albûm''' * ''[[Karwan (albûm)|Kerwan]]'' * ''[[Cenga Jinê (albûm)|Cenga Jinê]]'' * ''[[Wey Dunyayê (Albûm)|Wey Dunyayê]]'' * ''[[Tîna Rojê (Albûm)|Tîna Rojê]]'' * ''[[Kehniya Stranan (albûm)|Kehniya Stranan]]'' * ''[[Ax û Dayîk (albûm)|Ax û Dayîk]]'' * ''[[Gulê Neçe (albûm)|Gulê Neçe]]'' * ''[[Natirsim (Albûm)|Natirsim]]'' * ''[[Oxir be Ugur (Albûm)|Oxir be Ugur]]'' * ''[[Dema Azadî (Albûm)|Dema Azadî]]'' * ''[[Kela Dimdim (albûm)|Kela Dimdim]]'' * ''[[Mam Zekî (albûm)|Mam Zekî]] '''Single''' * ''Bira Hakan'' == Vîdyonîgarî == '''Klîbên Hozan Diyar''' * ''[[Wey Dunyaye]]'' * ''[[Heval Heval]]'' * ''[[Tîna Rojê]]'' * ''[[Gulê Neçe]]'' * ''[[Keçê Dînê]]'' * ''[[Hawar Pîro]]'' * ''[[Şêrin Şêrin]]'' * ''[[Qurmo]]'' (2021) == Fîlmnîgarî == '''Fîlmên Hozan Diyar''' * ''[[Rêç]]'' (Fîlm) * ''[[Doz]]'' (Fîlm) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1966]] [[Kategorî:Kesên ji Mêzgirê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] fyqooogh9v62uaj2ea4te563kv5fcv8 0 7686 2080456 2069164 2026-07-13T22:41:55Z Kurdanparez 137209 /* Kokên navê Zaza */ 2080456 wikitext text/x-wiki {{Cuda ji|Zaza (başûr)}} {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Zaza <br> Kird, kirmanc, dimilî | wêne = Linguistik kart Kurdistan.jpg | ravek = Belavkirina zazayan li Kurdistanê <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 2,000,000 - 3,000,000 | salKom = | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Bakurê Kurdistanê]] | gelhe1 = 2 milyon | sal1 = | çavk1 = | herêm2 = &nbsp;{{Ala|Ewropa}} | gelhe2 = 300.000 | sal2 = | çavk2 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zazakî]] | ol = [[Îslam]] û [[elewîtî]] <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Zaza]] <br> [[Soran]], [[kurmanc]], [[goran]], [[kurdên Başûrê]],<br> [[kurdên Anatolyayê]] | nexşe = | nexşeSernav = | nexşeyaCihan = | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Zaza''', '''dimilî''', '''kirmanc''' yan jî '''kird''', kurdên<ref>JoshuaProject, "[https://web.archive.org/web/20210123154043/https://joshuaproject.net/clusters/208 Kurds]"</ref><ref>Dr. Orville Boyd Jenkins (2005), "[https://web.archive.org/web/20190910144429/http://orvillejenkins.com/peoples/kurds.html The Kurdish Peoples]" </ref><ref>Jacques Leclerc (2014), [https://web.archive.org/web/20190128182252/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/asie/turquie_1general.htm Turquie] </ref><ref>Terry Lynn Todd (1985), A Grammar of Dimili (also known as Zaza), Michigan, p. vi: "Speakers of Dimili are Kurds psychologically, socially, culturally, economically, and politically." </ref> ku bi kurdîya [[zazakî]] (kirdkî, kirmanckî, dimilî) dipeyivin û bi taybetî li [[Bakurê Kurdistanê]] dijîn.<ref name="Bedirxan">Bedirxan, Celadet (1933) “Zarê Dumilî û Mewlûda 'Usman Efendî” Hawar, Hejmar: 23, 25 tîrmeh (temmuz) 1933, r. 1-6 "Zarê dumilî: Ev zar zimanê kurdên dumilî an zaza ne. Kurdên dumilî di welatê jorîn di rojavayê wî welatî de rûniştî ne."</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slrk.info/articles/kurds.html |sernav=Dr. Orville Boyd Jenkins, "The Kurdish Peoples" |tarîxa-gihiştinê=2013-05-03 |tarîxa-arşîvê=2013-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130925042843/http://www.slrk.info/articles/kurds.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref> [https://www.jstor.org/stable/pdf/43645449.pdf Krisztina Kehl-Bodrogi, "Wir sind ein Volk"]</ref><ref> [http://www.iranicaonline.org/articles/dimli] Prof. Dr. Garnik Asatrian, "Dimlī", Encyclopedia Iranica</ref><ref> [http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i, Prof. Dr. Ludwig Paul "History of the Kurdish Language"</ref> == Deverên ku Zaza lê dijîn == Zaza bi taybetî li van [[bajar]]an dijîn, lê di van demên dawî de gelek ji wan ji ber zordariya [[Kurdistan]] koçî [[Ewropa]]yê bûne:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} {| | valign="top" | * [[Dêrsim]] * [[Çewlîg]] * [[Dara Hênî]] * [[Amed]] * [[Hênî]] * [[Pîran]] * [[Gimgim]] | valign="top" | * [[Maden]] * [[Çêrmûg]] * [[Çinguş]] * [[Êgil]] * [[Palo]] * [[Xinûs]] * [[Aldûş]] * [[Siwêreg]] |} == Nav == [[Wêne:Zazaki name variants.png|thumb|300px|rast|Navên cuda yên zaravayê zazakî li gorî herêmê]] Çend nav hene ji bo xelkê zazakîaxiv. * '''Kird''': Pir yê xelkên zazakîaxiv li [[Çolîg]]ê û [[Amed]]ê bi xwe re dibêjin "kird". Melayê [[Ehmedê Xasî]] ev terimê bikar anî. * '''Zaza''': Pir yê xelkê [[Xarpêt]]ê, [[Palo]]yê, [[Sarîz]]ê û hin ê [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirîyê]] vê terimê bikar tînin, û ji zaravaya xwe re dibêjin ''zazakî''. * '''Kirmanc''': Li herêmê [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] pir tê bikaranîn. Du mane hene, ya ji bo kurdên ''elewî'' (hem [[kurmancî]]axiv hem jî kirmanckîaxiv) tê bikaranîn, yan jî bo gelê kurdan. * '''Şarê ma''': Pir yê herêmê Dêrsimê û [[Varto]]yê bi xwe re dibêjin "şarê ma" û ji zimanê xwe re dibêjin "kirmanckî". Lê ew "şare ma" tenê ji bo kurdên ''elewî'' (hem [[kurmancî]]axiv hem jî kirmanckîaxiv) tê bikaranîn. Ne hemû ev terim dikarin bi hev re werin bikaranîn. Bo nimûne, kalên elewî red kirin ku wekî zaza bên binavkirin ji ber ku ev nav bi misilmanên sunnî ve girêdayî ye. Ew kesên ku ji bo cudabûna zazayan ji kurdan [[Zazaperwerî|parêzvaniyê]] dikin hema hema bi tevahî terima zazakî bi kar tînin, lê belê îfadeyên kirmanckî an kirdkî di çavkaniyên bi kurdîrêber de pirtir in. Saziya pêşeng a standardkirina zazakî, koma Vate, bikaranîna kirmanckî tercîh dike, piştî wê jî zazakî di nav parantezan de dike.<ref>Mahîr Dogan: 8 Problems in Zazakî nomenclature</ref> === Kokên navê ''Zaza'' === {{Gotara bingehîn|Zozanê kurdan}} Termînolojiya Zaza ne nû ye û bi sedsalan e tê bikaranîn. Lêbelê, ew di nav axaftvanên zazakî de bi awayekî gerdûnî nehatiye bikaranîn û bi piranî bi yek an hejmareke sînorkirî ya eşîran ve sînordar bûye. Mesela li belgeyên Osmanan, terima ''Ekrad-i Zaza'' li kêlekê eşîrên din yên kurdan tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://kurttarihidergisi.com/blog/osmanli-cografya-kitaplarinda-zazalar |sernav=Osmanlı Coğrafya Ki̇̇taplarında Zazalar • Dergi̇ İ̇çeri̇kleri̇ |malper=kurttarihidergisi.com |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=tr}}</ref> Ji ber vê yekê, ew di nav hemî axaftvanên Zazakî de termek nisbeten nû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zazaki.net/haber/the-zazas-a-kurdish-sub-ethnic-group-or-separate-people-1131.htm |sernav=THE ZAZAS: A KURDISH SUB-ETHNIC GROUP OR SEPARATE PEOPLE? |malper=Zazaki.net |tarîx=2012-03-14 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=tr}}</ref> Gelek zanyar dibêjin ku Zaza ji kurdên din e ku tê wateya ker, an jî kesekî ku bi awayekî nefam diaxive.<ref>Bright, W. (1992). International Encyclopedia of Linguistics: Expl-Moot. United Kingdom: Oxford University Press, p. 231</ref> Lêbelê, ev yek ji hêla Kurdolog [[Qanatê Kurdo]] ve tê nîqaş kirin, ku dibêje komek ji mirovan li Bahdînanê jî wekî Zaza têne binav kirin, û çavdêriyên fonolojiya Zazakî ramanên pêşdaraziyê yên li ser zimanê Zazakî red dikin. Ev yek nîşan dide ku ev term ji navkirinek berfirehtir tê. Ew dibêje ku ev navkirina berfirehtir "Zawzan el-Akrad" ([[Zozanê kurdan]]) e û ji ber vê yekê terma Zaza qutkirinek vê termê ye.<ref>K. Kurdoyev (Qanatê Kurdo) A Brief Historical and Ethnographical Essay on the Zaza Kurds. Preface and Publication by Z.A. Yusupova (2014) (К.К. Курдоев Краткий историко-этнографический очерк о курдах заза)</ref> === Kokên navê ''Dimil'' === [[Wêne:Ottoman Waqf Document Diyarbakr.jpg|thumb|rast|Belgeyekê ji weqifekê Osmanî li herêma jêrê Amedê. Li binî axayekê Xanedana Dimilî tê nivîsandin, Hesen Axa.]] {{Gotara bingehîn|Dunbulan (eşîr)}} Hejmarek lêkolîner destnîşan dikin ku koka xwenavkirina "Dimilî" ji eşîra [[Dunbulan (eşîr)|Dunbulan]] tê. Eşîra ''dunbulî'' (yan jî ''dumbulî'', ''dimilî'', ''dumila'' û ''dumiliyan'') eşîreke mezin ê kurdan e. Li herêmên [[Amed]]ê, [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Riha]]yê û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] bi dîrokî û niha hene. Ev girêdan bi gelek delîlan tê piştgirîkirin, di nav de karanîna têgehên ''Dummel'' yan Zaza li Kurdistanê ji bo eşîra ''Dunbuli'', tomarên dîrokî yên eşîra ''dunbulî'' ku di dema [[Şah Îsmaîl]] de koçî Dêrsimê kirine, û delîlên belgekirî ku eşîra ''dunbulî'' li [[Palo]]yê bi zazakî diaxivîn.<ref>Bozarslan, Hamit; Gunes, Cengiz; Yadirgi, Veli (2021). The Cambridge history of the Kurds. Cambridge University Press. pp. 666–668. ISBN 978-1-108-47335-4.</ref> Li hin herêman, hîn jî têgeha [[dunbulî]] ji bo Zazayan tê bikar anîn. Bikaranîna terman di erdnîgariyê de jî li hev dicivin. Li gorî vê nêrînê, dibe ku têgeha Dimilî ji navê Dunbulî (ku wekî Dumbulî jî tê nivîsandin) were, ku eşîreke Kurd e ku ji sedsala 12-an vir ve belgekirî ye.<ref>Karim, Shuan Osman; Gholami, Saloumeh, eds. (2024). Gorani in its historical and linguistic context. Trends in linguistics mdocumentation. de Gruyter Mouton. p. 253. ISBN 978-3-11-116868-5.</ref> Karl Hadank, li xebatekê xwe mezin "Mundarten der Zaza" (1932) dibêje ku terima zaravaya dimilî û eşîra dimilî tu têkil tine. Ew dibêje ku dunbulî bi piranî li deverên derdora Xoy û Salmasê dijîn, û dê texmînek ecêb be ku meriv bibêje ku eşîra dunbulî dê ji Xoyê ber bi deverên mîna Paloyê ve were veguhastin.<ref>Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Berlin: Walter de Gruyter, p. 2-5</ref> Lêbelê, eşkere ye ku eşîra Dunbulî li seranserê Bakurê Kurdistanê jî belav bûye. == Lokasyona cografîk == [[Wêne:Kurdes_Zaza_de_Diarbekir_(Kurdistan).jpg|200px|thumb|Kurdên zaza li sala 1881, Ernest Chantre & Capitaine Barry]] Herêmên ku kirmanc (zaza) tê de dijîn; Çewlig (Bingöl), Dêrsim (Tunceli), Erzingan (Erzincan), Erzirom (Erzurum), Barbut (Bayburt), Qers (Kars), Mûş, Xarpêt (Elazığ), Diyarbekir, Ruha (Urfa), Semsûr (Adıyaman), Bedlîs (Bitlis) û Sêrt (Siirt) e. Dîsa, li hinek bajarên Tirkîyê, wek Qeyserî (Kayseri), Nigde, Gümüşhane û Sêvazê (Sivas) ji mensûbên ve grûbê hene. Di van herêman de kirmanc tenê li Dêrsim û Çewligê piranî ne, li cîyên din ji kurmancan kêmtir in. == Dîn û ayîn == Kurdên ku lehça wan kirmanckî (zazakî) ye, ji alîyê dînî de du beş in: Misilmanên sunî û elewî. Meriv ku xeta Xarpêt û Mûşê esas bigire, başûrê wê xetê sunî, bakurê wê jî elewî ne. Yek îstîsna Bongilan (Solexan) a Çewlîgê ye. Qismek ji vê qezayê li bakûrê xetê ye û sunî ye. == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Kurdistanê]] * [[Zaza (başûr)]] * [[Kirmanc]] * [[Kird]] * [[Kurmanc]] * [[Goran]] * [[Soran]] * [[Kelhûr]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://doi.org/10.1046/j.1529-8817.2005.00174.x Lêkolînê DNA ya li ser kurdbûna zaza ji aliyê ''Annals of Human Genetics''] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Kurd]] j3y0flfow8w6xfklqhbhohu4tsucp7p 0 11731 2080520 2023867 2026-07-14T11:34:08Z MikaelF 935 2080520 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Resikan''' ({{bi-tr|Başbuğ}}), gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] 4ggp2pe2392n9t2azgdj6gr339c5fyd 2080528 2080520 2026-07-14T11:43:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}} 2080528 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Resikan''' ({{bi-tr|Başbuğ}}), gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] 6jcwowfdoae80y9i89lns8eb4zfyhv1 0 11732 2080526 2023869 2026-07-14T11:41:46Z MikaelF 935 2080526 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Dimilyan''' an jî [[Dumiliyan]], gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> {{Çk}} {{Bajar û gundên Pasûrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] dc59sz7j1wzcmpzzkman6zgzbs44eed 2080527 2080526 2026-07-14T11:43:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}} 2080527 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Dimilyan''' an jî [[Dumiliyan]], gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Pasûrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] 12zv46aya4wvizc1nj0rtxp5gua3av7 0 11734 2080518 2023875 2026-07-14T11:31:28Z MikaelF 935 2080518 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Nederan''' ({{bi-tr|Alaca}}), gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]] [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] p30sk1scl6yb2yzb49n3rbey7warfw6 2080530 2080518 2026-07-14T11:43:22Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}} 2080530 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Nederan''' ({{bi-tr|Alaca}}), gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]] [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] qggu8nrndof972jvuhyyq981uuh1sy3 0 11742 2080516 2017832 2026-07-14T11:27:01Z MikaelF 935 2080516 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Şerefkan''' an '''Şerefka''', gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] 58vmjafc2ewjiphcfjrc7nkdzrdo9pn 2080532 2080516 2026-07-14T11:43:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}} 2080532 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Şerefkan''' an '''Şerefka''', gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] rhaiocqd2lmwiutrfp6hkin1qwwffgq 0 11750 2080515 2017571 2026-07-14T11:25:38Z MikaelF 935 2080515 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Duderyan | navê_din = | navê_fermî = Konuklu | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] | navçe = [[Pasûr]] | nahiye = Pasûr (navend) | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = 771<ref>{{Jêder |sernav=tuik, 2012 |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=21&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |roja-gihiştinê=2014-06-20 |roja-arşîvê=2013-04-23 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130423180842/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=21&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2012]] | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 915 | koda_postayê = 21920 | koda_telefonê = (+90) 412 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|24|1|N|41|5|38|E|display=inline, title}} }} '''Duderyan''' weke '''Duderya''' tê xwendin ({{bi-tr|Konuklu}}), gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Konuklu |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=243594 |roja-gihiştinê=2014-06-20 |roja-arşîvê=2015-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603035936/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=243594 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[2009]] |771 |- |[[2007]] |577 |- |[[2000]] |1.230 |- |[[1990]] |1.335 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Pasûrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|38|24|01|N|41|05|38|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] g6fcyo0tm8mwb21qtpw15z6zs11yabw 0 12684 2080393 2080359 2026-07-13T16:22:33Z Kurdanparez 137209 kurmanci 2080393 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|rast|'''Zaravayên kurdî:''' {{legend|#ef6662|Kurdiya bakûr (kurmancî)}} {{legend|#c63143|Kurdiya navendî (soranî)}} {{legend|#a56c24|Kirdkî (zazakî, kirmanckî, dimilî)}} {{legend|#c8a65d|Kurdiya başûr û goranî}} {{legend|#b3d423|Derên tevlihev}}]] '''Rêzimana [[zimanê kurdî]]''' li gor zaravayan diguhere, lê di hemû zaravayên kurdî de qalibên hevpar hene ji ber ku ew bi piranî ji bav û kalekî hevpar ê [[zimanên îranî yên bakur-rojava|îranî yê bakurê rojavayê]] tên, ji bilî zimanê [[Lurî]], ku wekî zimanekî [[zimanên îranî|Îranî yê Başûr-Rojava]] tê dabeşkirin, her çend pir caran di nav zincîra zimanê Kurdî de tê dabeşkirin. Zimanê kurdî li pênc zaravayên sereke tê dabeşkirin: * zaravaya [[kurmancî]], yan jî kurdiya bakur * zaravaya [[dimilî]], yan jî kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî * zaravaya [[soranî]], yan jî kurdiya navendî * zaravaya [[goranî]] * zaravaya [[kurdiya xwarîn]] Ev zaravayên taybetî xwedî devokên cuda ne ku di rêzimana bingehîn de jî dikarin ji hev cûda bibin. Gelek ji van devokan dibe ku taybetmendiyên wan dişibin yên zaravayên din ên sereke hebin. == Dîrok == === Vekolînên orîentalîstan === [[Wêne:Maurizio Garzoni Work.jpg|200px|thumb|Grammatica e vocabolario della lingua Kurda (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî)]] Vekolînên tewrî zû li zimanê kurdî di paşiya sedsala 18a de dest pê dike. Misyonerên xirîstiyanan, yê pêşîn misyonerên [[katolîk]]yên [[Îtalya]], ji wê şinve yên [[protestanî]] yên [[Înglistan]]ê. Pêşengê vekolînên zimanê kurdî yên orîentalîstan [[Maurizio Garzoni]] bû, endamê ''Terîqetê [[Friyar]]ên Reş'' (Order of the Black Friars). Ew di sala 1762an de gihîşt herêma [[Mûsil]]ê. Du sal şûnda ew li [[Amêdiyê]], paytexta [[Behdînan]]ê, li jorê Mûsilê bi cih bû. Li wir xebatê xwe, ''Grammatica e vocabolario della lingua Kurda'' (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî) çê kir, ku di sala 1787an de li Romayê hate weşandin. Ê sifte bû ji cureyê xwe. Ew heta dawiya sedsala 19an çavkaniyek girîng ya agahdariyê li ser zimanê kurdî bû. Hevkarê wî, [[Giuseppe Campanile]], di sala 1802an de ji hêla [[Propagandayê Roma]]yê ve berve Mûsilê hate şandin. Şeş sal şûnda, ew wekî Parêzgarê Apostolî ji bo Mezopotamya û Kurdistanê hate binavkirin. Di wê serdemê de wî ''Storia della Regione del Kurdistan'' (Dîroka Herêma Kurdistanê) nivîsand, ku di sala 1818an de li Napolî hate weşandin. Ev pirtûkê adetên ku nivîskar dîtiye, bûyerên ku wî şahidî kiriye û mirovên ku ew pê re hevdîtin kiriye vedibêje.<ref>Blau, Joyce (2025) KURDISH LANGUAGE II. HISTORY OF KURDISH STUDIES, Encyclopaedia Iranica URL: https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies </ref> === Vekolînên kurdan === Ber sedsala 19a, mamosteyên rêzimana kurdî yên kurd bi piranî zimanê kurdî û zimanê [[erebî]] ya [[farisî]] dan ber hev. Danasîna rêzimanî ya zimanê Kurdî yê sifte bi çend mînakan ve sînordar e, ku ji hêla [[Elî Teremaxî]] (sedsala 17a) ve di rêzimana xwe ya Erebî de hat bikaranîn, ku li dibistanên mizgeftê yên deverên kurmancîaxiv yên Kurdistanê tê fêrkirin. Eger em lêkolînên rêzimanî yên Ewropî mîna yê Garzonî yên ku bandor li ser pêvajoya standardkirinê nekirin, xebata monografîk ya siftê Muqeddimet ul-‘ilfan (Danasîna zanîna îlfan, hwd.) e, ku ji hêla axaftvanên xwemalî ve hatiye nivîsandin, û ku li ser "qaîdeyên rêzimanî yên zimanê kurdî" disekine. Pirtûk di sala 1918an de ji hêla komeke neteweperest ve li Stenbolê hatiye çapkirin.<ref>Kurdish Grammar https://kurdishacademy.org/?p=225</ref> == Alfabe == == Fonolojî == === Hilgirtina xisletên proto-îranî === Zimannasê [[Ludwig Paul]] bawer dike ku zaravayên zazakî û goranî xisletên zimanê proto-îranî rindtir ji zaravayên merkezî hilgirtin. Paul tabelayekê wisa çê dike: {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî |- ! [[zimanên hind û ewropî|HE]] !! Partî !! Goranî !! Zazakî !! Kurdiya merkezî !! Farsî |- | *ḱ/*ģ || s/z || s/z || s/z || s/z || h/d |- | *k^{(u), pal} || -j- || -j- || -c- || -j- || -z- |- | *g^(u)(h)^pal || j|| j || c || j || z |- | *ḱw || ? || sip || esp || s || s |- | *tr/*tl || hr || (ya)r || (hî)r || s || s |- | *d(h)w || b || b || b || d || d |- | ([[Farsiya kevn|FK]]) *rd/*rz || r(ẟ)/rz || ł, r/rz || ř/rz || l/ł{{efn|Lê Paul dibêje ku devokên Behdînanî jî -r di peyive ''dil'' de, yanî ''dir'', bi kar tînin.}} || l |- | *sw || wx || w || w || xw || x(u) |- | *tw || f || u || w || h || h |- | *y- || y- || y- || c- || c- || c- |} Lê di zanîna pêşketina fonolojî de pir şibhe heye, ku Paul bixwe itiraf dike. Peyiv di her terefê de diherin wergirtî dibin, mesela pêşketina dengê "*rd/*rz".<ref>Paul MacKenzie referans dike: "See already MacKenzie, "The origins of Kurdish", p. 77: "The outcome of the groups rd and rz in the various non-Persian dialects is far from certain, words having been borrowed in every direction"."</ref> Di nivîsara Paulê de, Paul jî bi zimanên din yên îraniya bakur-rojava ber hev dike, ku goranî û zazakî tev hev ji hemû zimanên din nezîktirê zimanê partî ne û hevparên xisletên qedîm in. Paul hîpotêz dike ku axêvên kurdiya merkezî ji welatê bakur-rojavayê Îranê (jor [[Rojhilata Kurdistanê]]) yên siftê bûn ku herin cihê xwe Kurdistanê. Di vê rê de, kurdiya merkezî hinek ji zimanê farisî tesîr hilanî. Axêvên proto-zazakî-goranî ji wê şûnve çûn Kurdistanê û xwe di nav axêven kurdiya merkezî de kirin. Paul dibêje ku xelkê zazakîaxîv hîn hinek bi xelkên [[talişî]], [[Semnanî|sêmnanî]] hwd. têkîlî danî, lê dibêje ku ev bi tenê texmîn e, yanî tu delîl wekî din tune ye ji bo vê hîpotêzê.<ref name="A">Ludwig, Paul (1998), THE POSITION OF ZAZAKI AMONG WEST IRANIAN LANGUAGES.</ref> Wekî din, dengê *v~w bi proto-îranî di paşiya peyvekê de di zazakî û goranî de naye guherandin, lê di kurdiya merkezî de dibe *b, bi nimûne ''va'' bi zazakî-goranî û "ba" bi kurmancî. Lê bi hin devokên kurdiya başûr, bi nimûne [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|kelhûrî]] û [[Bîcar (navçe)|bîcarî]], ''wa'' tê gotin. Ew meyla ku hin devokên kurdî ji guhertinên fonolojîk yên tîpî yên îranîya bakur-rojavayî naqetin jî dikare di nimûneya *v- > g- de were dîtin. Axlebî, zaravayên kurdiya merkezî *v- dike g-{{efn|Wek mînak ''gur''}}, û zaravayên zazakî-goranî dengê diparêze, wek mînak ''werg'' û ''verg''. Lê di devokê [[mukrî]] de nabêjin ''gur'', dibêjin ''wurc'' û yanî vê dengê parastiye.<ref name="IS">Stilo, Donald, Encyclopaedia Iranica (2007), https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-xxi-provincial-dialects/</ref> Taybetekê zimanên îranî yên bakur-rojavayê jî heye ku dengê *ts dibe *s. Di zimanên başûr-rojavayê de ev dengê *ts dibe *h, mesela ''mahî'' (bi maneyê "masî"). Di nav zimanê îranî yên bakur-rojavayê de yên ku wisa dikin bi tenê zaravayên kurdiya merkezî, zazakî-goranî û zimanê [[tatî]] ne, bi nimûne tatî ''māssā'', zazakî ''mase'', kurmancî ''masî''{{efn|Li dor bajarê Efrînê jî dibêjin ''mase''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}}}}, soranî ''masî'', goranî ''masî'' yan jî ''masawî''.<ref name="IS"/> === Pêşketina fonolojîya devokên kurdî === Di navbera devokên niha yên kurdî de, gelek şêwazên pêşketinên fonolojî jî hatine dîtin. ==== Kurmancî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî<ref>Öpengin, Ergin & Haig, Geoffrey. (2014). Regional variation in Kurmanji : A preliminary classification of dialects. Kurdish Studies. 2. 10.33182/ks.v2i2.399. </ref><ref name="MBZ">Murat Baran, Zaravayên kurmancî – Dialects of Kurmanji, URL: [https://serkeftin.com/en/zaravayen-kurmanci-dialects-of-kurmanji/ Serkeftin]</ref> |- ! Siftê !! [[Badînî (devok)|Behdînî]] !! [[Botî (devok)|Botî]] !! [[Torî (devok)|Torî]] !! [[Serhedî (devok)|Serhedî]] !! [[Berfirat]]î |- | xw-<br/>(''xwê'') || x-<br/>(''xê'') || x-, xw- || xw- || xw- || x^w, xw-, x-<br/>(''xê'') |- | xwe-<br/>(''xweş'') || xwe- || || || || xu-, xa- <br/> xe{{efn|Di devokê kurdên anatoliya navînê de, bi taybetî yên eşîrê reşî (binêre: [[Reşoyî (devok)|Reşwî]], peyive "xwe" (ez '''xwe''' dibînim hwd. bi tenê dibe "xe". Xelkên reşî li [[Semsûr]]ê hwd. dibêjin "xa" yan jî "xu".}}<br/>(''xuş, xaş'') |- | V-b-V [-b-]<br/>(''hebû'') || -b- || -b- || -b- || -b-, -v-<br/>(''hebû, hevû'') || -w-<br/>(''hewû'') |- | a [aː] || [aː] || [aː] || [aː] || [aː] || [aː], [ɔː] |- | ey<br/>(''heyv, deyn'') || || || || || ê, î, ey<br/>(''hîv, dên'') |} ==== Zazakî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî<ref>İlyas ARSLAN (2018) ZAZA DİLİNDE LEHÇE FARKLILIKLARI The Dialectological Differences Of Zaza Language [Daner bawer nake ku zazakî eleqedara kurdî ye]</ref> |- ! Siftê !! [[Dimilî]] !! [[Kirmanckî]] |- | c/ç || [d͡ʒ]/[t͡ʃ] || [d͡ʒ]/[t͡ʃ]{{efn|Berve vokalên "a, e, i, o, u"}}<br/>[d͡z]/[t͡s]{{efn|Berve vokalên "ê, î, ü"}} |- | k/k^h || k || k/k^h |- | k || k || k, ç |- | g || g || g, c |- | p/p^h || p || p/p^h |- | t/t^h || t || t/t^h |- | ş || ş || s |- | -e || ''tune'' || -e |- | -î || ''tune'' || -î |} == Cînav == === Şexsî === Hemû zaravayên kurdî cînavên şexsî bi hejmar û zayend ditewînin. ==== Navkî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Cînavên şexsî yên navkî |- ! Kurmancî !! Kirmanckî !! Dimilî !! Soranî !! Xaneqînî !! Hewramî !! Lekî (Kekewendî)<ref>Mirdehghan, Mahinnaz, and Simin Moradkhani. “Personal Pronouns in the Kakavandi Laki Dialect of Harsin (Kermanshah, Iran).” Iranian Studies 43, no. 4 (2010): 513–31. https://doi.org/10.1080/00210862.2010.495569.</ref>!! Îngîlîzî |- | ez || ez || ez || min, emin || mi || min, emin || me || I |- | tu || ti || ti || to || tû, tin, xwed || to || to || you, thou |- | ew, wî || o || o, wi || ew || ew || êḏ, aḏ || ew || he |- | ew, wê || a || a, ya || ew || ew || êḏe, aḏe || ew || she |- | em || ma || ma || ême || îme || êma || 'eîma || we |- | hûn, wûn || sima, şima || şima || êwe || îwe || şima || homa || you, you all |- | ew, ewan || ê || ê || ewan || ewan || êḏê, aḏê || 'ewen, yewe || they |} ==== Çemandî ==== Cînavên şexsî yên çemandî bi soranî û kurdiya xwarîn bi genelê nayên bikaranîn. Bi hewramî jî bi tenê formên cuda di hejmarê sêyemê yekjimarê de yên çemandî tê bikaranîn. {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Cînavên şexsî yên navkî |- ! Kurmancî !! Kirmanckî !! Dimilî !! Hewramî !! Îngîlîzî (akûzatîv) |- | min || mi(n) || mi(n) || || me |- | te || to || to || || you, thee |- | wî || ey || ey || êḏî, aḏî || him |- | wê || aye || ay || êḏê, aḏê || her |- | me || ma || ma || || us |- | we || şima || şima || || you |- | wan || înan || îna(n) || êḏîşa, aḏîşa || them |} === Nîşandar === === Pirsîyarkî === == Navdêr == == Rengdêr == == Lêker == === Rehê lêkerê === === Pêgir === {|class="wikitable" style="font-size: 100%" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | im, me || im || im || a || û |- | î || î || î || a, î || î |- | e || e || e || o, a || o |- | in, în, inî, ne, nin, nî || eyn || îm || îme, ê, î || îmê |- | in, ne, nin || en || en || ê || dê |- | in, ne, nin || en || en || ê || ê |} === Şêwazê netemamî/temamî === ==== Şêwazê netemamî ==== Hemû zaravayên Kurdî bi awayekî eşkere şêwazê netemamî û temamî ji hev cuda dikin. {|class="wikitable" style="font-size: 100%" align="center" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | di-, de-, ed-/et-, e- || de-, e-, di- || di- || -en- (dema niha) || mi- (dema niha) </br> -ê(n)- (dema borî) |- | ez '''di'''kim, min '''di'''kir || min '''de'''kem, min '''de''m'''''kird || min '''d'''êrm kem, </br> min '''di'''kirdim || ez k'''en'''a (dema niha tenê), ez kerde || '''mi'''kerû, kerd'''ên'''ê |} Etîmolojiya perçeya rêzimanî ji çêbiwarekê proto-îranî "-ent-" tê. Di zaravayên kurdiya merkezî (kurdiya bakur, navendî û xwarîn) de, ev çêbiwarê nerm bûye û ketiye serê lêkeran (prêfîks). Di zaravayên dimilî û goranî de, ev çêbiwarê jî nerm bûye, lê ketiye hindirê lêkeran (înfîks).{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} Goranî jî prêfîksê ''mi-'' hilanî. Muhtemelen ev ji farisî tê. ==== Şêwazê temamî ==== === Dem === ==== Dema pêşî ==== ==== Dema niha ==== Mohammadirad û Karim ji 21 çêşîdan 13 çeşîdên sînkretîsm ("syncretism")<ref>Li gorî Baerman et al. (2005) The Syntax-Morphology Interface: A Study of Syncretism</ref> di dema nihayê zimanên îraniya rojavayî tarîf dikin: {| class="wikitable" |+ Çeşîdên sînkretîsma<ref name="MK">Mohammadirad & Karim (2025), Verbal person/number syncretism in western iranic languages</ref> |- ! Çeşîd !! Wekhev !! Çeşîd !! Wekhev |- | I || 1.P.SG.<br/>2.P.SG. || VIII || 2.P.SG., 1.P.PL., 2.P.PL. |- | II || 2.P.SG.<br/>3.P.SG. || X || 2.P.SG., 1.P.PL., 2.P.PL., 3.P.PL. |- | III || 1.P.PL.<br/>2.P.PL. || XIII || 1.P.SG. û 3.P.SG. (mîna hev)<br/>2.P.SG., 2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- | IV || 2.P.PL.<br/>3.P.PL. || XV || 2.P.SG. û 3.P.SG. (mîna hev)<br/>2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- | V || 1.P.PL.<br/>2.P.PL.<br/>3.P.PL. || XVI || 2.P.SG. û 3.P.SG. (mîna hev)<br/>1.P.PL., 2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- | VI || 2.P.SG.<br/>2.P.PL. || XVIII || 1/2/3.P.SG. (mîna hev)<br/>1/2/3.P.PL. (mîna hev) |- | || || XIX || 1.P.SG. û 2.P.SG. (mîna hev)<br/>3.P.SG., 2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- |} ===== Kurmancî ===== Lêkerên dema niha bi pêşgirê netemamî çê dibin. Di ser wê de rehê dema niha dikeve, û paşgir jî li gorî mijar û kes e. Paşgir di devokên kurmancî de ne yek in: {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Paşgirên lêkerên dema niha (îndîkatîv)<ref name="MK">Mohammadirad & Karim (2025), Verbal person/number syncretism in western iranic languages</ref> |- ! Kes !! [[Akrê]]<br/>(IV) !! [[Deregez]]{{efn|Kurmanciya reşwî û koçgirî jî wisa lêkeran ditewînin}}<br/>(IV) !! [[Serhedî (devok)|Serhed]]{{efn|Ev şikilê bi piranî di kurmancî de tê bikaranîn}}<br/>(V) !! [[Simbêl]]<br/>(V) !! [[Sîlopî]]<br/>(VIII) !! [[Mêrgesor (navçe)|Mêrgesor]]<br/>(XV) !! [[Midyad]]<br/>(XVI) !! [[Koçerî]]<br/>(XVIII) |- | ez || -im || -im || -im || -im || -im || -im || -im || -e |- | tu || -î || -î || -î || -î || -î || -î || -e || -e |- | ew, wî || -e || -e || -e || -êt || -i || -î || -e || -e |- | em || -în || -inî || -in || -in || -î || -în || -in || -(i)n |- | hûn, wûn || -in || -in || -in || -in || -î || -in || -in || -(i)n |- | ew, ewan || -in || -in || -in || -in || -in || -in || -in || -(i)n |} Ji vê lêkerê dema niha yê fireh{{efn|"Fireh" maneyê xwe bi eslî "aorist" e}} (''present simple/habitual'') û bi kurmanciya standard hem jî dema niha{{efn|''Present continuous'' dikare ''dema niha yê dewamî'' were wergerandin, binêre tirkî "şimdiki zaman"}} (''present continuous'')<ref>Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings, p. 35</ref> çê dibe, mesela: * "Ez diçim", "Ez terim" < "Ez diherim"<ref>Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings, p. 34</ref> * "Em terin", "Em terinî" (''Xorasan, Berfirat''), "Em diçî" (''Sîlopî'') Di hin devokên kurmancî de dema niha yê dewamî cuda ye.<ref name="MBZ"/> Di hin devokên de paşgirekê din dikeve, -e, û ber wê pirtikekê zayendî dikeve. * "Ez diçim/terim malê" (''Formê standard''), yan jî "Ez diçime malê" * "Ez ê/î terim malê"{{efn|Formê ku di çavkanî de tê nivîsandin "Az ê/î tarim mâlê". Lê ev nivîsa nê standard e. Binêre p. 1 di Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings}} (m/n) (''Meletî'') * "Ez a/ê/î terime malê" (m/n/b.z.) (''Torî, Mêrdin'') * "Ez î diçime malê" (b.z.) (''Şingal'') * "Ez ê diçim mal" (''Qilaban'') * "Ez ya/yê diçime mal" (m/n) (''Dihok'') * "Ez nên dixume" (''Riha, Sirûc'') =====Zazakî===== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Paşgirên lêkerên dema niha (îndîkatîv, nêr)<ref name="MK"/> |- ! Kes !! Kirmanckiya elewî<br/>(IV) !! [[Pîran]]<br/>(X) !! [[Sêwreg]]<br/>(X) !! [[Miyaran]]<br/>(X) !! [[Şêxan (navçe)]]<br/>(XIII) |- | ez || - || -a || -a || - || -o |- | ti || -a || -î || -ê || -î || -ê |- | o, wi || -o || -o || -o || -o || -o |- | ma || -me{{efn|Yan jî -îme.}} || -î || -ê || -î || -mi |- | şima, sima || -ê || -î || -ê || -î || -ê |- | ê, înan || -ê || -î || -ê || -î || -ê |} {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Paşgirên lêkerên dema niha (îndîkatîv, mê)<ref name="MK"/> |- ! Kes !! Kirmanckiya elewî<br/>(XV) !! [[Palo]], [[Çolîg]]<br/>(XVI) !! [[Pîran]]<br/>(XVI) !! [[Sêwreg]]<br/>(X) !! [[Miyaran]]<br/>(XVI) !! |- | ez || - || - || -a || -a || -o |- | ti || -a || -a || -a || -a || -a |- | a, ay || -a || -a || -a || -a || -a |- | ma || -me{{efn|Yan jî -îme.}} || -î || -î || -ê || -î |- | şima, sima || -ê || -î || -î || -ê || -î |- | ê, înan || -ê || -î || -î || -ê || -î |} ===== Hevberkirin ===== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Rêja çêşîdan li devokên zimanên îranî yên rojavayî<ref name="MK"/> |- ! No. !! Ziman/zarava !! 0 !! I !! II !! III !! IV !! V !! VI !! VIII !! X !! XIII !! XV !! XVI !! XVIII !! XIX |- | 1 || Kurmancî/Bakurî || || || || || 30% || 40% || || 3% || || || 3% || 20% || 3% || |- | 2 || Soranî/Navendî || || || || || 53% || || || || || || 47% || || || |- | 3 || Başûrî || 50% || || || || 50% || || || || || || || || || |- | 4 || Zazakî/Kirdkî || || || || || 6% || || || || 38% || 6% || 12% || 12% || 25% || |- | 5 || Goranî/Hewramî || 50% || 50% || || || || || || || || || || || || |- | 6 || Lekî{{efn|Li gorî hin çavkaniyan parçeyekê kurdiya başûrî ye û ji wê 3 zaravayên kurdiya merkezî dibînin, hin çavkanên wek vê 4 zarava dibînin, ji ber ku lekî ji kurdiya başûr cuda dibînin.}} || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 7 || Zozana navendî (Îranê) || 65% || 12% || 24% || || || || || || || || || || || |- | 8 || Lûrî || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 9 || [[Fars (parêzgeh)|Zimanê fars]] || 69% || 12% || || || || || 12% || || || || || || || 6% |- | 10 || [[Tatî]] (başûrî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 11 || Tatî (navendî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 12 || Tatî (bakurî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 13 || [[Gilakî]] || 50% || || || || 50% || || || || || || || || || |- | 14 || [[Mazanî]] || 67% || || || || || || || || || 33% || || || || |- | 15 || [[Talişî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 16 || [[Semnanî]] || 25% || 25% || || 50% || || || || || || || || || || |- | 17 || Tat || 50% || || 50% || || || || || || || || || || || |- | 18 || [[Farsî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 19 || [[Belûçî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |} ==== Dema borî ==== ===== Hevberkirin (negerguhêz) ===== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Rêja çêşîdan li devokên zimanên îranî yên rojavayî<ref name="MK"/> |- ! No. !! Ziman/zarava !! 0 !! I !! II !! III !! IV !! V !! VI !! VIII !! IX !! X !! XVI !! XVII !! XVIII !! XX |- | 1 || Kurmancî/Bakurî || || || || || 33% || 50% || || 3% || || || 10% || || 3% || |- | 2 || Soranî/Navendî || 5% || || 5% || || 89% || || || || || || || || || |- | 3 || Başûrî || 47% || || || || 53% || || || || || || || || || |- | 4 || Zazakî/Kirdkî || || || || || 19% || 6% || || || 6% || 38% || || 25% || 6% || |- | 5 || Goranî/Hewramî || 86% || 14% || || || || || || || || || || || || |- | 6 || Lekî || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 7 || Zozana navendî (Îranê) || 85% || 10% || 5% || || || || || || || || || || || |- | 8 || Lûrî || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 9 || [[Fars (parêzgeh)|Zimanê fars]] || 69% || 12% || || || || || 12% || || || || || || || 6% |- | 10 || [[Tatî]] (başûrî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 11 || Tatî (navendî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 12 || Tatî (bakurî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 13 || [[Gilakî]] || 50% || || || || 50% || || || || || || || || || |- | 14 || [[Mazanî]] || 67% || || || || 33% || || || || || || || || || |- | 15 || [[Talişî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 16 || [[Semnanî]] || 50% || 25% || || 25% || || || || || || || || || || |- | 17 || Tat || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 18 || [[Farsî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 19 || [[Belûçî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |} == Ristesazî == == Edebiyat == * Gülşat Aygen (2010), "Zazaki/Kirmanckî Kurdish". LINCOM Europa. * Brigitte Werner (2012), "Morphological Sketch of Southern Zazaki". SIL International. * D. N. MacKenzie (1966), "The Dialect of Awroman". == Mijarên tekîldar == * [[Zimanên zazakî-goranî]] * [[Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî]] * [[Hawar (kovar)]] * [[Rêzimana farisî]] == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Zimanê kurdî]] 1r1akpwa9ahkg7cnx3r4dgorrxa7nxa 2080395 2080393 2026-07-13T16:25:55Z Kurdanparez 137209 /* Edebiyat */ 2080395 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|rast|'''Zaravayên kurdî:''' {{legend|#ef6662|Kurdiya bakûr (kurmancî)}} {{legend|#c63143|Kurdiya navendî (soranî)}} {{legend|#a56c24|Kirdkî (zazakî, kirmanckî, dimilî)}} {{legend|#c8a65d|Kurdiya başûr û goranî}} {{legend|#b3d423|Derên tevlihev}}]] '''Rêzimana [[zimanê kurdî]]''' li gor zaravayan diguhere, lê di hemû zaravayên kurdî de qalibên hevpar hene ji ber ku ew bi piranî ji bav û kalekî hevpar ê [[zimanên îranî yên bakur-rojava|îranî yê bakurê rojavayê]] tên, ji bilî zimanê [[Lurî]], ku wekî zimanekî [[zimanên îranî|Îranî yê Başûr-Rojava]] tê dabeşkirin, her çend pir caran di nav zincîra zimanê Kurdî de tê dabeşkirin. Zimanê kurdî li pênc zaravayên sereke tê dabeşkirin: * zaravaya [[kurmancî]], yan jî kurdiya bakur * zaravaya [[dimilî]], yan jî kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî * zaravaya [[soranî]], yan jî kurdiya navendî * zaravaya [[goranî]] * zaravaya [[kurdiya xwarîn]] Ev zaravayên taybetî xwedî devokên cuda ne ku di rêzimana bingehîn de jî dikarin ji hev cûda bibin. Gelek ji van devokan dibe ku taybetmendiyên wan dişibin yên zaravayên din ên sereke hebin. == Dîrok == === Vekolînên orîentalîstan === [[Wêne:Maurizio Garzoni Work.jpg|200px|thumb|Grammatica e vocabolario della lingua Kurda (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî)]] Vekolînên tewrî zû li zimanê kurdî di paşiya sedsala 18a de dest pê dike. Misyonerên xirîstiyanan, yê pêşîn misyonerên [[katolîk]]yên [[Îtalya]], ji wê şinve yên [[protestanî]] yên [[Înglistan]]ê. Pêşengê vekolînên zimanê kurdî yên orîentalîstan [[Maurizio Garzoni]] bû, endamê ''Terîqetê [[Friyar]]ên Reş'' (Order of the Black Friars). Ew di sala 1762an de gihîşt herêma [[Mûsil]]ê. Du sal şûnda ew li [[Amêdiyê]], paytexta [[Behdînan]]ê, li jorê Mûsilê bi cih bû. Li wir xebatê xwe, ''Grammatica e vocabolario della lingua Kurda'' (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî) çê kir, ku di sala 1787an de li Romayê hate weşandin. Ê sifte bû ji cureyê xwe. Ew heta dawiya sedsala 19an çavkaniyek girîng ya agahdariyê li ser zimanê kurdî bû. Hevkarê wî, [[Giuseppe Campanile]], di sala 1802an de ji hêla [[Propagandayê Roma]]yê ve berve Mûsilê hate şandin. Şeş sal şûnda, ew wekî Parêzgarê Apostolî ji bo Mezopotamya û Kurdistanê hate binavkirin. Di wê serdemê de wî ''Storia della Regione del Kurdistan'' (Dîroka Herêma Kurdistanê) nivîsand, ku di sala 1818an de li Napolî hate weşandin. Ev pirtûkê adetên ku nivîskar dîtiye, bûyerên ku wî şahidî kiriye û mirovên ku ew pê re hevdîtin kiriye vedibêje.<ref>Blau, Joyce (2025) KURDISH LANGUAGE II. HISTORY OF KURDISH STUDIES, Encyclopaedia Iranica URL: https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies </ref> === Vekolînên kurdan === Ber sedsala 19a, mamosteyên rêzimana kurdî yên kurd bi piranî zimanê kurdî û zimanê [[erebî]] ya [[farisî]] dan ber hev. Danasîna rêzimanî ya zimanê Kurdî yê sifte bi çend mînakan ve sînordar e, ku ji hêla [[Elî Teremaxî]] (sedsala 17a) ve di rêzimana xwe ya Erebî de hat bikaranîn, ku li dibistanên mizgeftê yên deverên kurmancîaxiv yên Kurdistanê tê fêrkirin. Eger em lêkolînên rêzimanî yên Ewropî mîna yê Garzonî yên ku bandor li ser pêvajoya standardkirinê nekirin, xebata monografîk ya siftê Muqeddimet ul-‘ilfan (Danasîna zanîna îlfan, hwd.) e, ku ji hêla axaftvanên xwemalî ve hatiye nivîsandin, û ku li ser "qaîdeyên rêzimanî yên zimanê kurdî" disekine. Pirtûk di sala 1918an de ji hêla komeke neteweperest ve li Stenbolê hatiye çapkirin.<ref>Kurdish Grammar https://kurdishacademy.org/?p=225</ref> == Alfabe == == Fonolojî == === Hilgirtina xisletên proto-îranî === Zimannasê [[Ludwig Paul]] bawer dike ku zaravayên zazakî û goranî xisletên zimanê proto-îranî rindtir ji zaravayên merkezî hilgirtin. Paul tabelayekê wisa çê dike: {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî |- ! [[zimanên hind û ewropî|HE]] !! Partî !! Goranî !! Zazakî !! Kurdiya merkezî !! Farsî |- | *ḱ/*ģ || s/z || s/z || s/z || s/z || h/d |- | *k^{(u), pal} || -j- || -j- || -c- || -j- || -z- |- | *g^(u)(h)^pal || j|| j || c || j || z |- | *ḱw || ? || sip || esp || s || s |- | *tr/*tl || hr || (ya)r || (hî)r || s || s |- | *d(h)w || b || b || b || d || d |- | ([[Farsiya kevn|FK]]) *rd/*rz || r(ẟ)/rz || ł, r/rz || ř/rz || l/ł{{efn|Lê Paul dibêje ku devokên Behdînanî jî -r di peyive ''dil'' de, yanî ''dir'', bi kar tînin.}} || l |- | *sw || wx || w || w || xw || x(u) |- | *tw || f || u || w || h || h |- | *y- || y- || y- || c- || c- || c- |} Lê di zanîna pêşketina fonolojî de pir şibhe heye, ku Paul bixwe itiraf dike. Peyiv di her terefê de diherin wergirtî dibin, mesela pêşketina dengê "*rd/*rz".<ref>Paul MacKenzie referans dike: "See already MacKenzie, "The origins of Kurdish", p. 77: "The outcome of the groups rd and rz in the various non-Persian dialects is far from certain, words having been borrowed in every direction"."</ref> Di nivîsara Paulê de, Paul jî bi zimanên din yên îraniya bakur-rojava ber hev dike, ku goranî û zazakî tev hev ji hemû zimanên din nezîktirê zimanê partî ne û hevparên xisletên qedîm in. Paul hîpotêz dike ku axêvên kurdiya merkezî ji welatê bakur-rojavayê Îranê (jor [[Rojhilata Kurdistanê]]) yên siftê bûn ku herin cihê xwe Kurdistanê. Di vê rê de, kurdiya merkezî hinek ji zimanê farisî tesîr hilanî. Axêvên proto-zazakî-goranî ji wê şûnve çûn Kurdistanê û xwe di nav axêven kurdiya merkezî de kirin. Paul dibêje ku xelkê zazakîaxîv hîn hinek bi xelkên [[talişî]], [[Semnanî|sêmnanî]] hwd. têkîlî danî, lê dibêje ku ev bi tenê texmîn e, yanî tu delîl wekî din tune ye ji bo vê hîpotêzê.<ref name="A">Ludwig, Paul (1998), THE POSITION OF ZAZAKI AMONG WEST IRANIAN LANGUAGES.</ref> Wekî din, dengê *v~w bi proto-îranî di paşiya peyvekê de di zazakî û goranî de naye guherandin, lê di kurdiya merkezî de dibe *b, bi nimûne ''va'' bi zazakî-goranî û "ba" bi kurmancî. Lê bi hin devokên kurdiya başûr, bi nimûne [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|kelhûrî]] û [[Bîcar (navçe)|bîcarî]], ''wa'' tê gotin. Ew meyla ku hin devokên kurdî ji guhertinên fonolojîk yên tîpî yên îranîya bakur-rojavayî naqetin jî dikare di nimûneya *v- > g- de were dîtin. Axlebî, zaravayên kurdiya merkezî *v- dike g-{{efn|Wek mînak ''gur''}}, û zaravayên zazakî-goranî dengê diparêze, wek mînak ''werg'' û ''verg''. Lê di devokê [[mukrî]] de nabêjin ''gur'', dibêjin ''wurc'' û yanî vê dengê parastiye.<ref name="IS">Stilo, Donald, Encyclopaedia Iranica (2007), https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-xxi-provincial-dialects/</ref> Taybetekê zimanên îranî yên bakur-rojavayê jî heye ku dengê *ts dibe *s. Di zimanên başûr-rojavayê de ev dengê *ts dibe *h, mesela ''mahî'' (bi maneyê "masî"). Di nav zimanê îranî yên bakur-rojavayê de yên ku wisa dikin bi tenê zaravayên kurdiya merkezî, zazakî-goranî û zimanê [[tatî]] ne, bi nimûne tatî ''māssā'', zazakî ''mase'', kurmancî ''masî''{{efn|Li dor bajarê Efrînê jî dibêjin ''mase''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}}}}, soranî ''masî'', goranî ''masî'' yan jî ''masawî''.<ref name="IS"/> === Pêşketina fonolojîya devokên kurdî === Di navbera devokên niha yên kurdî de, gelek şêwazên pêşketinên fonolojî jî hatine dîtin. ==== Kurmancî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî<ref>Öpengin, Ergin & Haig, Geoffrey. (2014). Regional variation in Kurmanji : A preliminary classification of dialects. Kurdish Studies. 2. 10.33182/ks.v2i2.399. </ref><ref name="MBZ">Murat Baran, Zaravayên kurmancî – Dialects of Kurmanji, URL: [https://serkeftin.com/en/zaravayen-kurmanci-dialects-of-kurmanji/ Serkeftin]</ref> |- ! Siftê !! [[Badînî (devok)|Behdînî]] !! [[Botî (devok)|Botî]] !! [[Torî (devok)|Torî]] !! [[Serhedî (devok)|Serhedî]] !! [[Berfirat]]î |- | xw-<br/>(''xwê'') || x-<br/>(''xê'') || x-, xw- || xw- || xw- || x^w, xw-, x-<br/>(''xê'') |- | xwe-<br/>(''xweş'') || xwe- || || || || xu-, xa- <br/> xe{{efn|Di devokê kurdên anatoliya navînê de, bi taybetî yên eşîrê reşî (binêre: [[Reşoyî (devok)|Reşwî]], peyive "xwe" (ez '''xwe''' dibînim hwd. bi tenê dibe "xe". Xelkên reşî li [[Semsûr]]ê hwd. dibêjin "xa" yan jî "xu".}}<br/>(''xuş, xaş'') |- | V-b-V [-b-]<br/>(''hebû'') || -b- || -b- || -b- || -b-, -v-<br/>(''hebû, hevû'') || -w-<br/>(''hewû'') |- | a [aː] || [aː] || [aː] || [aː] || [aː] || [aː], [ɔː] |- | ey<br/>(''heyv, deyn'') || || || || || ê, î, ey<br/>(''hîv, dên'') |} ==== Zazakî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî<ref>İlyas ARSLAN (2018) ZAZA DİLİNDE LEHÇE FARKLILIKLARI The Dialectological Differences Of Zaza Language [Daner bawer nake ku zazakî eleqedara kurdî ye]</ref> |- ! Siftê !! [[Dimilî]] !! [[Kirmanckî]] |- | c/ç || [d͡ʒ]/[t͡ʃ] || [d͡ʒ]/[t͡ʃ]{{efn|Berve vokalên "a, e, i, o, u"}}<br/>[d͡z]/[t͡s]{{efn|Berve vokalên "ê, î, ü"}} |- | k/k^h || k || k/k^h |- | k || k || k, ç |- | g || g || g, c |- | p/p^h || p || p/p^h |- | t/t^h || t || t/t^h |- | ş || ş || s |- | -e || ''tune'' || -e |- | -î || ''tune'' || -î |} == Cînav == === Şexsî === Hemû zaravayên kurdî cînavên şexsî bi hejmar û zayend ditewînin. ==== Navkî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Cînavên şexsî yên navkî |- ! Kurmancî !! Kirmanckî !! Dimilî !! Soranî !! Xaneqînî !! Hewramî !! Lekî (Kekewendî)<ref>Mirdehghan, Mahinnaz, and Simin Moradkhani. “Personal Pronouns in the Kakavandi Laki Dialect of Harsin (Kermanshah, Iran).” Iranian Studies 43, no. 4 (2010): 513–31. https://doi.org/10.1080/00210862.2010.495569.</ref>!! Îngîlîzî |- | ez || ez || ez || min, emin || mi || min, emin || me || I |- | tu || ti || ti || to || tû, tin, xwed || to || to || you, thou |- | ew, wî || o || o, wi || ew || ew || êḏ, aḏ || ew || he |- | ew, wê || a || a, ya || ew || ew || êḏe, aḏe || ew || she |- | em || ma || ma || ême || îme || êma || 'eîma || we |- | hûn, wûn || sima, şima || şima || êwe || îwe || şima || homa || you, you all |- | ew, ewan || ê || ê || ewan || ewan || êḏê, aḏê || 'ewen, yewe || they |} ==== Çemandî ==== Cînavên şexsî yên çemandî bi soranî û kurdiya xwarîn bi genelê nayên bikaranîn. Bi hewramî jî bi tenê formên cuda di hejmarê sêyemê yekjimarê de yên çemandî tê bikaranîn. {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Cînavên şexsî yên navkî |- ! Kurmancî !! Kirmanckî !! Dimilî !! Hewramî !! Îngîlîzî (akûzatîv) |- | min || mi(n) || mi(n) || || me |- | te || to || to || || you, thee |- | wî || ey || ey || êḏî, aḏî || him |- | wê || aye || ay || êḏê, aḏê || her |- | me || ma || ma || || us |- | we || şima || şima || || you |- | wan || înan || îna(n) || êḏîşa, aḏîşa || them |} === Nîşandar === === Pirsîyarkî === == Navdêr == == Rengdêr == == Lêker == === Rehê lêkerê === === Pêgir === {|class="wikitable" style="font-size: 100%" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | im, me || im || im || a || û |- | î || î || î || a, î || î |- | e || e || e || o, a || o |- | in, în, inî, ne, nin, nî || eyn || îm || îme, ê, î || îmê |- | in, ne, nin || en || en || ê || dê |- | in, ne, nin || en || en || ê || ê |} === Şêwazê netemamî/temamî === ==== Şêwazê netemamî ==== Hemû zaravayên Kurdî bi awayekî eşkere şêwazê netemamî û temamî ji hev cuda dikin. {|class="wikitable" style="font-size: 100%" align="center" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | di-, de-, ed-/et-, e- || de-, e-, di- || di- || -en- (dema niha) || mi- (dema niha) </br> -ê(n)- (dema borî) |- | ez '''di'''kim, min '''di'''kir || min '''de'''kem, min '''de''m'''''kird || min '''d'''êrm kem, </br> min '''di'''kirdim || ez k'''en'''a (dema niha tenê), ez kerde || '''mi'''kerû, kerd'''ên'''ê |} Etîmolojiya perçeya rêzimanî ji çêbiwarekê proto-îranî "-ent-" tê. Di zaravayên kurdiya merkezî (kurdiya bakur, navendî û xwarîn) de, ev çêbiwarê nerm bûye û ketiye serê lêkeran (prêfîks). Di zaravayên dimilî û goranî de, ev çêbiwarê jî nerm bûye, lê ketiye hindirê lêkeran (înfîks).{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} Goranî jî prêfîksê ''mi-'' hilanî. Muhtemelen ev ji farisî tê. ==== Şêwazê temamî ==== === Dem === ==== Dema pêşî ==== ==== Dema niha ==== Mohammadirad û Karim ji 21 çêşîdan 13 çeşîdên sînkretîsm ("syncretism")<ref>Li gorî Baerman et al. (2005) The Syntax-Morphology Interface: A Study of Syncretism</ref> di dema nihayê zimanên îraniya rojavayî tarîf dikin: {| class="wikitable" |+ Çeşîdên sînkretîsma<ref name="MK">Mohammadirad & Karim (2025), Verbal person/number syncretism in western iranic languages</ref> |- ! Çeşîd !! Wekhev !! Çeşîd !! Wekhev |- | I || 1.P.SG.<br/>2.P.SG. || VIII || 2.P.SG., 1.P.PL., 2.P.PL. |- | II || 2.P.SG.<br/>3.P.SG. || X || 2.P.SG., 1.P.PL., 2.P.PL., 3.P.PL. |- | III || 1.P.PL.<br/>2.P.PL. || XIII || 1.P.SG. û 3.P.SG. (mîna hev)<br/>2.P.SG., 2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- | IV || 2.P.PL.<br/>3.P.PL. || XV || 2.P.SG. û 3.P.SG. (mîna hev)<br/>2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- | V || 1.P.PL.<br/>2.P.PL.<br/>3.P.PL. || XVI || 2.P.SG. û 3.P.SG. (mîna hev)<br/>1.P.PL., 2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- | VI || 2.P.SG.<br/>2.P.PL. || XVIII || 1/2/3.P.SG. (mîna hev)<br/>1/2/3.P.PL. (mîna hev) |- | || || XIX || 1.P.SG. û 2.P.SG. (mîna hev)<br/>3.P.SG., 2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- |} ===== Kurmancî ===== Lêkerên dema niha bi pêşgirê netemamî çê dibin. Di ser wê de rehê dema niha dikeve, û paşgir jî li gorî mijar û kes e. Paşgir di devokên kurmancî de ne yek in: {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Paşgirên lêkerên dema niha (îndîkatîv)<ref name="MK">Mohammadirad & Karim (2025), Verbal person/number syncretism in western iranic languages</ref> |- ! Kes !! [[Akrê]]<br/>(IV) !! [[Deregez]]{{efn|Kurmanciya reşwî û koçgirî jî wisa lêkeran ditewînin}}<br/>(IV) !! [[Serhedî (devok)|Serhed]]{{efn|Ev şikilê bi piranî di kurmancî de tê bikaranîn}}<br/>(V) !! [[Simbêl]]<br/>(V) !! [[Sîlopî]]<br/>(VIII) !! [[Mêrgesor (navçe)|Mêrgesor]]<br/>(XV) !! [[Midyad]]<br/>(XVI) !! [[Koçerî]]<br/>(XVIII) |- | ez || -im || -im || -im || -im || -im || -im || -im || -e |- | tu || -î || -î || -î || -î || -î || -î || -e || -e |- | ew, wî || -e || -e || -e || -êt || -i || -î || -e || -e |- | em || -în || -inî || -in || -in || -î || -în || -in || -(i)n |- | hûn, wûn || -in || -in || -in || -in || -î || -in || -in || -(i)n |- | ew, ewan || -in || -in || -in || -in || -in || -in || -in || -(i)n |} Ji vê lêkerê dema niha yê fireh{{efn|"Fireh" maneyê xwe bi eslî "aorist" e}} (''present simple/habitual'') û bi kurmanciya standard hem jî dema niha{{efn|''Present continuous'' dikare ''dema niha yê dewamî'' were wergerandin, binêre tirkî "şimdiki zaman"}} (''present continuous'')<ref>Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings, p. 35</ref> çê dibe, mesela: * "Ez diçim", "Ez terim" < "Ez diherim"<ref>Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings, p. 34</ref> * "Em terin", "Em terinî" (''Xorasan, Berfirat''), "Em diçî" (''Sîlopî'') Di hin devokên kurmancî de dema niha yê dewamî cuda ye.<ref name="MBZ"/> Di hin devokên de paşgirekê din dikeve, -e, û ber wê pirtikekê zayendî dikeve. * "Ez diçim/terim malê" (''Formê standard''), yan jî "Ez diçime malê" * "Ez ê/î terim malê"{{efn|Formê ku di çavkanî de tê nivîsandin "Az ê/î tarim mâlê". Lê ev nivîsa nê standard e. Binêre p. 1 di Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings}} (m/n) (''Meletî'') * "Ez a/ê/î terime malê" (m/n/b.z.) (''Torî, Mêrdin'') * "Ez î diçime malê" (b.z.) (''Şingal'') * "Ez ê diçim mal" (''Qilaban'') * "Ez ya/yê diçime mal" (m/n) (''Dihok'') * "Ez nên dixume" (''Riha, Sirûc'') =====Zazakî===== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Paşgirên lêkerên dema niha (îndîkatîv, nêr)<ref name="MK"/> |- ! Kes !! Kirmanckiya elewî<br/>(IV) !! [[Pîran]]<br/>(X) !! [[Sêwreg]]<br/>(X) !! [[Miyaran]]<br/>(X) !! [[Şêxan (navçe)]]<br/>(XIII) |- | ez || - || -a || -a || - || -o |- | ti || -a || -î || -ê || -î || -ê |- | o, wi || -o || -o || -o || -o || -o |- | ma || -me{{efn|Yan jî -îme.}} || -î || -ê || -î || -mi |- | şima, sima || -ê || -î || -ê || -î || -ê |- | ê, înan || -ê || -î || -ê || -î || -ê |} {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Paşgirên lêkerên dema niha (îndîkatîv, mê)<ref name="MK"/> |- ! Kes !! Kirmanckiya elewî<br/>(XV) !! [[Palo]], [[Çolîg]]<br/>(XVI) !! [[Pîran]]<br/>(XVI) !! [[Sêwreg]]<br/>(X) !! [[Miyaran]]<br/>(XVI) !! |- | ez || - || - || -a || -a || -o |- | ti || -a || -a || -a || -a || -a |- | a, ay || -a || -a || -a || -a || -a |- | ma || -me{{efn|Yan jî -îme.}} || -î || -î || -ê || -î |- | şima, sima || -ê || -î || -î || -ê || -î |- | ê, înan || -ê || -î || -î || -ê || -î |} ===== Hevberkirin ===== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Rêja çêşîdan li devokên zimanên îranî yên rojavayî<ref name="MK"/> |- ! No. !! Ziman/zarava !! 0 !! I !! II !! III !! IV !! V !! VI !! VIII !! X !! XIII !! XV !! XVI !! XVIII !! XIX |- | 1 || Kurmancî/Bakurî || || || || || 30% || 40% || || 3% || || || 3% || 20% || 3% || |- | 2 || Soranî/Navendî || || || || || 53% || || || || || || 47% || || || |- | 3 || Başûrî || 50% || || || || 50% || || || || || || || || || |- | 4 || Zazakî/Kirdkî || || || || || 6% || || || || 38% || 6% || 12% || 12% || 25% || |- | 5 || Goranî/Hewramî || 50% || 50% || || || || || || || || || || || || |- | 6 || Lekî{{efn|Li gorî hin çavkaniyan parçeyekê kurdiya başûrî ye û ji wê 3 zaravayên kurdiya merkezî dibînin, hin çavkanên wek vê 4 zarava dibînin, ji ber ku lekî ji kurdiya başûr cuda dibînin.}} || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 7 || Zozana navendî (Îranê) || 65% || 12% || 24% || || || || || || || || || || || |- | 8 || Lûrî || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 9 || [[Fars (parêzgeh)|Zimanê fars]] || 69% || 12% || || || || || 12% || || || || || || || 6% |- | 10 || [[Tatî]] (başûrî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 11 || Tatî (navendî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 12 || Tatî (bakurî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 13 || [[Gilakî]] || 50% || || || || 50% || || || || || || || || || |- | 14 || [[Mazanî]] || 67% || || || || || || || || || 33% || || || || |- | 15 || [[Talişî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 16 || [[Semnanî]] || 25% || 25% || || 50% || || || || || || || || || || |- | 17 || Tat || 50% || || 50% || || || || || || || || || || || |- | 18 || [[Farsî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 19 || [[Belûçî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |} ==== Dema borî ==== ===== Hevberkirin (negerguhêz) ===== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Rêja çêşîdan li devokên zimanên îranî yên rojavayî<ref name="MK"/> |- ! No. !! Ziman/zarava !! 0 !! I !! II !! III !! IV !! V !! VI !! VIII !! IX !! X !! XVI !! XVII !! XVIII !! XX |- | 1 || Kurmancî/Bakurî || || || || || 33% || 50% || || 3% || || || 10% || || 3% || |- | 2 || Soranî/Navendî || 5% || || 5% || || 89% || || || || || || || || || |- | 3 || Başûrî || 47% || || || || 53% || || || || || || || || || |- | 4 || Zazakî/Kirdkî || || || || || 19% || 6% || || || 6% || 38% || || 25% || 6% || |- | 5 || Goranî/Hewramî || 86% || 14% || || || || || || || || || || || || |- | 6 || Lekî || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 7 || Zozana navendî (Îranê) || 85% || 10% || 5% || || || || || || || || || || || |- | 8 || Lûrî || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 9 || [[Fars (parêzgeh)|Zimanê fars]] || 69% || 12% || || || || || 12% || || || || || || || 6% |- | 10 || [[Tatî]] (başûrî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 11 || Tatî (navendî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 12 || Tatî (bakurî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 13 || [[Gilakî]] || 50% || || || || 50% || || || || || || || || || |- | 14 || [[Mazanî]] || 67% || || || || 33% || || || || || || || || || |- | 15 || [[Talişî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 16 || [[Semnanî]] || 50% || 25% || || 25% || || || || || || || || || || |- | 17 || Tat || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 18 || [[Farsî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 19 || [[Belûçî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |} == Ristesazî == == Edebiyat == * Brigitte Werner (2012), "Morphological Sketch of Southern Zazaki". SIL International. * D. N. MacKenzie (1966), "The Dialect of Awroman". * Gülşat Aygen (2010), "Zazaki/Kirmanckî Kurdish". LINCOM Europa. * Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings == Mijarên tekîldar == * [[Zimanên zazakî-goranî]] * [[Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî]] * [[Hawar (kovar)]] * [[Rêzimana farisî]] == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Zimanê kurdî]] kceqwcbot1q4l5zauzvw4bqyh75w3ue 2080455 2080395 2026-07-13T22:38:27Z Kurdanparez 137209 Çavkanî 2080455 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|rast|'''Zaravayên kurdî:''' {{legend|#ef6662|Kurdiya bakûr (kurmancî)}} {{legend|#c63143|Kurdiya navendî (soranî)}} {{legend|#a56c24|Kirdkî (zazakî, kirmanckî, dimilî)}} {{legend|#c8a65d|Kurdiya başûr û goranî}} {{legend|#b3d423|Derên tevlihev}}]] '''Rêzimana [[zimanê kurdî]]''' li gor zaravayan diguhere, lê di hemû zaravayên kurdî de qalibên hevpar hene ji ber ku ew bi piranî ji bav û kalekî hevpar ê [[zimanên îranî yên bakur-rojava|îranî yê bakurê rojavayê]] tên, ji bilî zimanê [[Lurî]], ku wekî zimanekî [[zimanên îranî|Îranî yê Başûr-Rojava]] tê dabeşkirin, her çend pir caran di nav zincîra zimanê Kurdî de tê dabeşkirin. ==Dabeşkirin== {{main|Zimanên îranî yên bakur-rojava}} Zimanê yan jî zimanên kurdî bi du komên mezin tên dabeşkirin: '''[[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-goranî]]''' * zaravaya [[dimilî]], yan jî kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî * zaravaya [[goranî]], yan jî hewramî '''Merkezî'''{{efn|Merkezî ne terimekê standard e. Lêkolînker bi normalî pê re dibêjin ''kurdî'', ku zaravayên zazakî-goranî ne eleqedarê peyvê ''kurd'' in. Lêkolînkerê [[Mahîr Dogan]] dibêje ku wextê ku bi zaravayên merkezî re tenê ''zimanê kurdî'' tê gotin, resimekê çêdibe ku ew xwediyên serenavê ''kurd'' in, û ev rast nabe. Ev dibêje: {{quote|"The main point in linguistic discussion has revolved around categorization, i.e., whether Zazakî or Hawramî should be classified as Kurdish dialects or separate languages (Haig & Öpengin 2014, Paul 2002 among others). However, this debate overlooks a crucial aspect: even if all these varieties were to be categorized as separate languages by any criteria or list of isoglosses, who ultimately has the authority over the terminological ownership of the designation ‘Kurdish’? If the term Kurdish, a broad sociocultural term by nature, is being used by linguists to exclusively refer to a few select varieties without consulting the native population, it risks denying the other varieties their status as being a legitimate part of the broader Kurdish nation and undermines the recognition of Kurds as a diverse ethnic group with linguistic and cultural heterogeneity, which is an essential part of their group-identity"<ref>Mahîr Dogan, Problems in Zazakî nomenclature (2024)</ref>}}}} * zaravaya [[kurmancî]], yan jî kurdiya bakur * zaravaya [[soranî]], yan jî kurdiya navendî * zaravaya [[kurdiya xwarîn]] û [[lekî]] Ev zaravayên taybetî xwedî devokên cuda ne ku di rêzimana bingehîn de jî dikarin ji hev cûda bibin. Gelek ji van devokan dibe ku taybetmendiyên wan dişibin yên zaravayên din ên sereke hebin. == Dîrok == === Vekolînên orîentalîstan === [[Wêne:Maurizio Garzoni Work.jpg|200px|thumb|Grammatica e vocabolario della lingua Kurda (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî)]] Vekolînên tewrî zû li zimanê kurdî di paşiya sedsala 18a de dest pê dike. Misyonerên xirîstiyanan, yê pêşîn misyonerên [[katolîk]]yên [[Îtalya]], ji wê şinve yên [[protestanî]] yên [[Înglistan]]ê. Pêşengê vekolînên zimanê kurdî yên orîentalîstan [[Maurizio Garzoni]] bû, endamê ''Terîqetê [[Friyar]]ên Reş'' (Order of the Black Friars). Ew di sala 1762an de gihîşt herêma [[Mûsil]]ê. Du sal şûnda ew li [[Amêdiyê]], paytexta [[Behdînan]]ê, li jorê Mûsilê bi cih bû. Li wir xebatê xwe, ''Grammatica e vocabolario della lingua Kurda'' (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî) çê kir, ku di sala 1787an de li Romayê hate weşandin. Ê sifte bû ji cureyê xwe. Ew heta dawiya sedsala 19an çavkaniyek girîng ya agahdariyê li ser zimanê kurdî bû. Hevkarê wî, [[Giuseppe Campanile]], di sala 1802an de ji hêla [[Propagandayê Roma]]yê ve berve Mûsilê hate şandin. Şeş sal şûnda, ew wekî Parêzgarê Apostolî ji bo Mezopotamya û Kurdistanê hate binavkirin. Di wê serdemê de wî ''Storia della Regione del Kurdistan'' (Dîroka Herêma Kurdistanê) nivîsand, ku di sala 1818an de li Napolî hate weşandin. Ev pirtûkê adetên ku nivîskar dîtiye, bûyerên ku wî şahidî kiriye û mirovên ku ew pê re hevdîtin kiriye vedibêje.<ref>Blau, Joyce (2025) KURDISH LANGUAGE II. HISTORY OF KURDISH STUDIES, Encyclopaedia Iranica URL: https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies </ref> === Vekolînên kurdan === Ber sedsala 19a, mamosteyên rêzimana kurdî yên kurd bi piranî zimanê kurdî û zimanê [[erebî]] ya [[farisî]] dan ber hev. Danasîna rêzimanî ya zimanê Kurdî yê sifte bi çend mînakan ve sînordar e, ku ji hêla [[Elî Teremaxî]] (sedsala 17a) ve di rêzimana xwe ya Erebî de hat bikaranîn, ku li dibistanên mizgeftê yên deverên kurmancîaxiv yên Kurdistanê tê fêrkirin. Eger em lêkolînên rêzimanî yên Ewropî mîna yê Garzonî yên ku bandor li ser pêvajoya standardkirinê nekirin, xebata monografîk ya siftê Muqeddimet ul-‘ilfan (Danasîna zanîna îlfan, hwd.) e, ku ji hêla axaftvanên xwemalî ve hatiye nivîsandin, û ku li ser "qaîdeyên rêzimanî yên zimanê kurdî" disekine. Pirtûk di sala 1918an de ji hêla komeke neteweperest ve li Stenbolê hatiye çapkirin.<ref>Kurdish Grammar https://kurdishacademy.org/?p=225</ref> == Alfabe == == Fonolojî == === Hilgirtina xisletên proto-îranî === Zimannasê [[Ludwig Paul]] bawer dike ku zaravayên zazakî û goranî xisletên zimanê proto-îranî rindtir ji zaravayên merkezî hilgirtin. Paul tabelayekê wisa çê dike: {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî |- ! [[zimanên hind û ewropî|HE]] !! Partî !! Goranî !! Zazakî !! Kurdiya merkezî !! Farsî |- | *ḱ/*ģ || s/z || s/z || s/z || s/z || h/d |- | *k^{(u), pal} || -j- || -j- || -c- || -j- || -z- |- | *g^(u)(h)^pal || j|| j || c || j || z |- | *ḱw || ? || sip || esp || s || s |- | *tr/*tl || hr || (ya)r || (hî)r || s || s |- | *d(h)w || b || b || b || d || d |- | ([[Farsiya kevn|FK]]) *rd/*rz || r(ẟ)/rz || ł, r/rz || ř/rz || l/ł{{efn|Lê Paul dibêje ku devokên Behdînanî jî -r di peyive ''dil'' de, yanî ''dir'', bi kar tînin.}} || l |- | *sw || wx || w || w || xw || x(u) |- | *tw || f || u || w || h || h |- | *y- || y- || y- || c- || c- || c- |} Lê di zanîna pêşketina fonolojî de pir şibhe heye, ku Paul bixwe itiraf dike. Peyiv di her terefê de diherin wergirtî dibin, mesela pêşketina dengê "*rd/*rz".<ref>Paul MacKenzie referans dike: "See already MacKenzie, "The origins of Kurdish", p. 77: "The outcome of the groups rd and rz in the various non-Persian dialects is far from certain, words having been borrowed in every direction"."</ref> Di nivîsara Paulê de, Paul jî bi zimanên din yên îraniya bakur-rojava ber hev dike, ku goranî û zazakî tev hev ji hemû zimanên din nezîktirê zimanê partî ne û hevparên xisletên qedîm in. Paul hîpotêz dike ku axêvên kurdiya merkezî ji welatê bakur-rojavayê Îranê (jor [[Rojhilata Kurdistanê]]) yên siftê bûn ku herin cihê xwe Kurdistanê. Di vê rê de, kurdiya merkezî hinek ji zimanê farisî tesîr hilanî. Axêvên proto-zazakî-goranî ji wê şûnve çûn Kurdistanê û xwe di nav axêven kurdiya merkezî de kirin. Paul dibêje ku xelkê zazakîaxîv hîn hinek bi xelkên [[talişî]], [[Semnanî|sêmnanî]] hwd. têkîlî danî, lê dibêje ku ev bi tenê texmîn e, yanî tu delîl wekî din tune ye ji bo vê hîpotêzê.<ref name="A">Ludwig, Paul (1998), THE POSITION OF ZAZAKI AMONG WEST IRANIAN LANGUAGES.</ref> Wekî din, dengê *v~w bi proto-îranî di paşiya peyvekê de di zazakî û goranî de naye guherandin, lê di kurdiya merkezî de dibe *b, bi nimûne ''va'' bi zazakî-goranî û "ba" bi kurmancî. Lê bi hin devokên kurdiya başûr, bi nimûne [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|kelhûrî]] û [[Bîcar (navçe)|bîcarî]], ''wa'' tê gotin. Ew meyla ku hin devokên kurdî ji guhertinên fonolojîk yên tîpî yên îranîya bakur-rojavayî naqetin jî dikare di nimûneya *v- > g- de were dîtin. Axlebî, zaravayên kurdiya merkezî *v- dike g-{{efn|Wek mînak ''gur''}}, û zaravayên zazakî-goranî dengê diparêze, wek mînak ''werg'' û ''verg''. Lê di devokê [[mukrî]] de nabêjin ''gur'', dibêjin ''wurc'' û yanî vê dengê parastiye.<ref name="IS">Stilo, Donald, Encyclopaedia Iranica (2007), https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-xxi-provincial-dialects/</ref> Taybetekê zimanên îranî yên bakur-rojavayê jî heye ku dengê *ts dibe *s. Di zimanên başûr-rojavayê de ev dengê *ts dibe *h, mesela ''mahî'' (bi maneyê "masî"). Di nav zimanê îranî yên bakur-rojavayê de yên ku wisa dikin bi tenê zaravayên kurdiya merkezî, zazakî-goranî û zimanê [[tatî]] ne, bi nimûne tatî ''māssā'', zazakî ''mase'', kurmancî ''masî''{{efn|Li dor bajarê Efrînê jî dibêjin ''mase''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}}}}, soranî ''masî'', goranî ''masî'' yan jî ''masawî''.<ref name="IS"/> === Pêşketina fonolojîya devokên kurdî === Di navbera devokên niha yên kurdî de, gelek şêwazên pêşketinên fonolojî jî hatine dîtin. ==== Kurmancî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî<ref>Öpengin, Ergin & Haig, Geoffrey. (2014). Regional variation in Kurmanji : A preliminary classification of dialects. Kurdish Studies. 2. 10.33182/ks.v2i2.399. </ref><ref name="MBZ">Murat Baran, Zaravayên kurmancî – Dialects of Kurmanji, URL: [https://serkeftin.com/en/zaravayen-kurmanci-dialects-of-kurmanji/ Serkeftin]</ref> |- ! Siftê !! [[Badînî (devok)|Behdînî]] !! [[Botî (devok)|Botî]] !! [[Torî (devok)|Torî]] !! [[Serhedî (devok)|Serhedî]] !! [[Berfirat]]î |- | xw-<br/>(''xwê'') || x-<br/>(''xê'') || x-, xw- || xw- || xw- || x^w, xw-, x-<br/>(''xê'') |- | xwe-<br/>(''xweş'') || xwe- || || || || xu-, xa- <br/> xe{{efn|Di devokê kurdên anatoliya navînê de, bi taybetî yên eşîrê reşî (binêre: [[Reşoyî (devok)|Reşwî]], peyive "xwe" (ez '''xwe''' dibînim hwd. bi tenê dibe "xe". Xelkên reşî li [[Semsûr]]ê hwd. dibêjin "xa" yan jî "xu".}}<br/>(''xuş, xaş'') |- | V-b-V [-b-]<br/>(''hebû'') || -b- || -b- || -b- || -b-, -v-<br/>(''hebû, hevû'') || -w-<br/>(''hewû'') |- | a [aː] || [aː] || [aː] || [aː] || [aː] || [aː], [ɔː] |- | ey<br/>(''heyv, deyn'') || || || || || ê, î, ey<br/>(''hîv, dên'') |} ==== Zazakî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî<ref>İlyas ARSLAN (2018) ZAZA DİLİNDE LEHÇE FARKLILIKLARI The Dialectological Differences Of Zaza Language [Daner bawer nake ku zazakî eleqedara kurdî ye]</ref> |- ! Siftê !! [[Dimilî]] !! [[Kirmanckî]] |- | c/ç || [d͡ʒ]/[t͡ʃ] || [d͡ʒ]/[t͡ʃ]{{efn|Berve vokalên "a, e, i, o, u"}}<br/>[d͡z]/[t͡s]{{efn|Berve vokalên "ê, î, ü"}} |- | k/k^h || k || k/k^h |- | k || k || k, ç |- | g || g || g, c |- | p/p^h || p || p/p^h |- | t/t^h || t || t/t^h |- | ş || ş || s |- | -e || ''tune'' || -e |- | -î || ''tune'' || -î |} == Cînav == === Şexsî === Hemû zaravayên kurdî cînavên şexsî bi hejmar û zayend ditewînin. ==== Navkî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Cînavên şexsî yên navkî |- ! Kurmancî !! Kirmanckî !! Dimilî !! Soranî !! Xaneqînî !! Hewramî !! Lekî (Kekewendî)<ref>Mirdehghan, Mahinnaz, and Simin Moradkhani. “Personal Pronouns in the Kakavandi Laki Dialect of Harsin (Kermanshah, Iran).” Iranian Studies 43, no. 4 (2010): 513–31. https://doi.org/10.1080/00210862.2010.495569.</ref>!! Îngîlîzî |- | ez || ez || ez || min, emin || mi || min, emin || me || I |- | tu || ti || ti || to || tû, tin, xwed || to || to || you, thou |- | ew, wî || o || o, wi || ew || ew || êḏ, aḏ || ew || he |- | ew, wê || a || a, ya || ew || ew || êḏe, aḏe || ew || she |- | em || ma || ma || ême || îme || êma || 'eîma || we |- | hûn, wûn || sima, şima || şima || êwe || îwe || şima || homa || you, you all |- | ew, ewan || ê || ê || ewan || ewan || êḏê, aḏê || 'ewen, yewe || they |} ==== Çemandî ==== Cînavên şexsî yên çemandî bi soranî û kurdiya xwarîn bi genelê nayên bikaranîn. Bi hewramî jî bi tenê formên cuda di hejmarê sêyemê yekjimarê de yên çemandî tê bikaranîn. {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Cînavên şexsî yên navkî |- ! Kurmancî !! Kirmanckî !! Dimilî !! Hewramî !! Îngîlîzî (akûzatîv) |- | min || mi(n) || mi(n) || || me |- | te || to || to || || you, thee |- | wî || ey || ey || êḏî, aḏî || him |- | wê || aye || ay || êḏê, aḏê || her |- | me || ma || ma || || us |- | we || şima || şima || || you |- | wan || înan || îna(n) || êḏîşa, aḏîşa || them |} === Nîşandar === === Pirsîyarkî === == Navdêr == == Rengdêr == == Lêker == === Rehê lêkerê === === Pêgir === {|class="wikitable" style="font-size: 100%" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | im, me || im || im || a || û |- | î || î || î || a, î || î |- | e || e || e || o, a || o |- | in, în, inî, ne, nin, nî || eyn || îm || îme, ê, î || îmê |- | in, ne, nin || en || en || ê || dê |- | in, ne, nin || en || en || ê || ê |} === Şêwazê netemamî/temamî === ==== Şêwazê netemamî ==== Hemû zaravayên Kurdî bi awayekî eşkere şêwazê netemamî û temamî ji hev cuda dikin. {|class="wikitable" style="font-size: 100%" align="center" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | di-, de-, ed-/et-, e- || de-, e-, di- || di- || -en- (dema niha) || mi- (dema niha) </br> -ê(n)- (dema borî) |- | ez '''di'''kim, min '''di'''kir || min '''de'''kem, min '''de''m'''''kird || min '''d'''êrm kem, </br> min '''di'''kirdim || ez k'''en'''a (dema niha tenê), ez kerde || '''mi'''kerû, kerd'''ên'''ê |} Etîmolojiya perçeya rêzimanî ji çêbiwarekê proto-îranî "-ent-" tê. Di zaravayên kurdiya merkezî (kurdiya bakur, navendî û xwarîn) de, ev çêbiwarê nerm bûye û ketiye serê lêkeran (prêfîks). Di zaravayên dimilî û goranî de, ev çêbiwarê jî nerm bûye, lê ketiye hindirê lêkeran (înfîks).{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} Goranî jî prêfîksê ''mi-'' hilanî. Muhtemelen ev ji farisî tê. ==== Şêwazê temamî ==== === Dem === ==== Dema pêşî ==== ==== Dema niha ==== Mohammadirad û Karim ji 21 çêşîdan 13 çeşîdên sînkretîsm ("syncretism")<ref>Li gorî Baerman et al. (2005) The Syntax-Morphology Interface: A Study of Syncretism</ref> di dema nihayê zimanên îraniya rojavayî tarîf dikin: {| class="wikitable" |+ Çeşîdên sînkretîsma<ref name="MK">Mohammadirad & Karim (2025), Verbal person/number syncretism in western iranic languages</ref> |- ! Çeşîd !! Wekhev !! Çeşîd !! Wekhev |- | I || 1.P.SG.<br/>2.P.SG. || VIII || 2.P.SG., 1.P.PL., 2.P.PL. |- | II || 2.P.SG.<br/>3.P.SG. || X || 2.P.SG., 1.P.PL., 2.P.PL., 3.P.PL. |- | III || 1.P.PL.<br/>2.P.PL. || XIII || 1.P.SG. û 3.P.SG. (mîna hev)<br/>2.P.SG., 2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- | IV || 2.P.PL.<br/>3.P.PL. || XV || 2.P.SG. û 3.P.SG. (mîna hev)<br/>2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- | V || 1.P.PL.<br/>2.P.PL.<br/>3.P.PL. || XVI || 2.P.SG. û 3.P.SG. (mîna hev)<br/>1.P.PL., 2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- | VI || 2.P.SG.<br/>2.P.PL. || XVIII || 1/2/3.P.SG. (mîna hev)<br/>1/2/3.P.PL. (mîna hev) |- | || || XIX || 1.P.SG. û 2.P.SG. (mîna hev)<br/>3.P.SG., 2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- |} ===== Kurmancî ===== Lêkerên dema niha bi pêşgirê netemamî çê dibin. Di ser wê de rehê dema niha dikeve, û paşgir jî li gorî mijar û kes e. Paşgir di devokên kurmancî de ne yek in: {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Paşgirên lêkerên dema niha (îndîkatîv)<ref name="MK">Mohammadirad & Karim (2025), Verbal person/number syncretism in western iranic languages</ref> |- ! Kes !! [[Akrê]]<br/>(IV) !! [[Deregez]]{{efn|Kurmanciya reşwî û koçgirî jî wisa lêkeran ditewînin}}<br/>(IV) !! [[Serhedî (devok)|Serhed]]{{efn|Ev şikilê bi piranî di kurmancî de tê bikaranîn}}<br/>(V) !! [[Simbêl]]<br/>(V) !! [[Sîlopî]]<br/>(VIII) !! [[Mêrgesor (navçe)|Mêrgesor]]<br/>(XV) !! [[Midyad]]<br/>(XVI) !! [[Koçerî]]<br/>(XVIII) |- | ez || -im || -im || -im || -im || -im || -im || -im || -e |- | tu || -î || -î || -î || -î || -î || -î || -e || -e |- | ew, wî || -e || -e || -e || -êt || -i || -î || -e || -e |- | em || -în || -inî || -in || -in || -î || -în || -in || -(i)n |- | hûn, wûn || -in || -in || -in || -in || -î || -in || -in || -(i)n |- | ew, ewan || -in || -in || -in || -in || -in || -in || -in || -(i)n |} Ji vê lêkerê dema niha yê fireh{{efn|"Fireh" maneyê xwe bi eslî "aorist" e}} (''present simple/habitual'') û bi kurmanciya standard hem jî dema niha{{efn|''Present continuous'' dikare ''dema niha yê dewamî'' were wergerandin, binêre tirkî "şimdiki zaman"}} (''present continuous'')<ref>Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings, p. 35</ref> çê dibe, mesela: * "Ez diçim", "Ez terim" < "Ez diherim"<ref>Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings, p. 34</ref> * "Em terin", "Em terinî" (''Xorasan, Berfirat''), "Em diçî" (''Sîlopî'') Di hin devokên kurmancî de dema niha yê dewamî cuda ye.<ref name="MBZ"/> Di hin devokên de paşgirekê din dikeve, -e, û ber wê pirtikekê zayendî dikeve. * "Ez diçim/terim malê" (''Formê standard''), yan jî "Ez diçime malê" * "Ez ê/î terim malê"{{efn|Formê ku di çavkanî de tê nivîsandin "Az ê/î tarim mâlê". Lê ev nivîsa nê standard e. Binêre p. 1 di Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings}} (m/n) (''Meletî'') * "Ez a/ê/î terime malê" (m/n/b.z.) (''Torî, Mêrdin'') * "Ez î diçime malê" (b.z.) (''Şingal'') * "Ez ê diçim mal" (''Qilaban'') * "Ez ya/yê diçime mal" (m/n) (''Dihok'') * "Ez nên dixume" (''Riha, Sirûc'') =====Zazakî===== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Paşgirên lêkerên dema niha (îndîkatîv, nêr)<ref name="MK"/> |- ! Kes !! Kirmanckiya elewî<br/>(IV) !! [[Pîran]]<br/>(X) !! [[Sêwreg]]<br/>(X) !! [[Miyaran]]<br/>(X) !! [[Şêxan (navçe)]]<br/>(XIII) |- | ez || - || -a || -a || - || -o |- | ti || -a || -î || -ê || -î || -ê |- | o, wi || -o || -o || -o || -o || -o |- | ma || -me{{efn|Yan jî -îme.}} || -î || -ê || -î || -mi |- | şima, sima || -ê || -î || -ê || -î || -ê |- | ê, înan || -ê || -î || -ê || -î || -ê |} {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Paşgirên lêkerên dema niha (îndîkatîv, mê)<ref name="MK"/> |- ! Kes !! Kirmanckiya elewî<br/>(XV) !! [[Palo]], [[Çolîg]]<br/>(XVI) !! [[Pîran]]<br/>(XVI) !! [[Sêwreg]]<br/>(X) !! [[Miyaran]]<br/>(XVI) !! |- | ez || - || - || -a || -a || -o |- | ti || -a || -a || -a || -a || -a |- | a, ay || -a || -a || -a || -a || -a |- | ma || -me{{efn|Yan jî -îme.}} || -î || -î || -ê || -î |- | şima, sima || -ê || -î || -î || -ê || -î |- | ê, înan || -ê || -î || -î || -ê || -î |} ===== Hevberkirin ===== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Rêja çêşîdan li devokên zimanên îranî yên rojavayî<ref name="MK"/> |- ! No. !! Ziman/zarava !! 0 !! I !! II !! III !! IV !! V !! VI !! VIII !! X !! XIII !! XV !! XVI !! XVIII !! XIX |- | 1 || Kurmancî/Bakurî || || || || || 30% || 40% || || 3% || || || 3% || 20% || 3% || |- | 2 || Soranî/Navendî || || || || || 53% || || || || || || 47% || || || |- | 3 || Başûrî || 50% || || || || 50% || || || || || || || || || |- | 4 || Zazakî/Kirdkî || || || || || 6% || || || || 38% || 6% || 12% || 12% || 25% || |- | 5 || Goranî/Hewramî || 50% || 50% || || || || || || || || || || || || |- | 6 || Lekî{{efn|Li gorî hin çavkaniyan parçeyekê kurdiya başûrî ye û ji wê 3 zaravayên kurdiya merkezî dibînin, hin çavkanên wek vê 4 zarava dibînin, ji ber ku lekî ji kurdiya başûr cuda dibînin.}} || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 7 || Zozana navendî (Îranê) || 65% || 12% || 24% || || || || || || || || || || || |- | 8 || Lûrî || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 9 || [[Fars (parêzgeh)|Zimanê fars]] || 69% || 12% || || || || || 12% || || || || || || || 6% |- | 10 || [[Tatî]] (başûrî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 11 || Tatî (navendî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 12 || Tatî (bakurî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 13 || [[Gilakî]] || 50% || || || || 50% || || || || || || || || || |- | 14 || [[Mazanî]] || 67% || || || || || || || || || 33% || || || || |- | 15 || [[Talişî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 16 || [[Semnanî]] || 25% || 25% || || 50% || || || || || || || || || || |- | 17 || Tat || 50% || || 50% || || || || || || || || || || || |- | 18 || [[Farsî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 19 || [[Belûçî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |} ==== Dema borî ==== ===== Hevberkirin (negerguhêz) ===== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Rêja çêşîdan li devokên zimanên îranî yên rojavayî<ref name="MK"/> |- ! No. !! Ziman/zarava !! 0 !! I !! II !! III !! IV !! V !! VI !! VIII !! IX !! X !! XVI !! XVII !! XVIII !! XX |- | 1 || Kurmancî/Bakurî || || || || || 33% || 50% || || 3% || || || 10% || || 3% || |- | 2 || Soranî/Navendî || 5% || || 5% || || 89% || || || || || || || || || |- | 3 || Başûrî || 47% || || || || 53% || || || || || || || || || |- | 4 || Zazakî/Kirdkî || || || || || 19% || 6% || || || 6% || 38% || || 25% || 6% || |- | 5 || Goranî/Hewramî || 86% || 14% || || || || || || || || || || || || |- | 6 || Lekî || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 7 || Zozana navendî (Îranê) || 85% || 10% || 5% || || || || || || || || || || || |- | 8 || Lûrî || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 9 || [[Fars (parêzgeh)|Zimanê fars]] || 69% || 12% || || || || || 12% || || || || || || || 6% |- | 10 || [[Tatî]] (başûrî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 11 || Tatî (navendî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 12 || Tatî (bakurî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 13 || [[Gilakî]] || 50% || || || || 50% || || || || || || || || || |- | 14 || [[Mazanî]] || 67% || || || || 33% || || || || || || || || || |- | 15 || [[Talişî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 16 || [[Semnanî]] || 50% || 25% || || 25% || || || || || || || || || || |- | 17 || Tat || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 18 || [[Farsî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 19 || [[Belûçî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |} == Ristesazî == == Edebiyat == * Brigitte Werner (2012), "Morphological Sketch of Southern Zazaki". SIL International. * D. N. MacKenzie (1966), "The Dialect of Awroman". * Gülşat Aygen (2010), "Zazaki/Kirmanckî Kurdish". LINCOM Europa. * Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings == Mijarên tekîldar == * [[Zimanên zazakî-goranî]] * [[Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî]] * [[Hawar (kovar)]] * [[Rêzimana farisî]] == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Zimanê kurdî]] 8o6eu1qgxyqhlygw88inb91pvvyp5yy 2080461 2080455 2026-07-14T00:32:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir.) 2080461 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|rast|'''Zaravayên kurdî:''' {{legend|#ef6662|Kurdiya bakûr (kurmancî)}} {{legend|#c63143|Kurdiya navendî (soranî)}} {{legend|#a56c24|Kirdkî (zazakî, kirmanckî, dimilî)}} {{legend|#c8a65d|Kurdiya başûr û goranî}} {{legend|#b3d423|Derên tevlihev}}]] '''Rêzimana [[zimanê kurdî]]''' li gor zaravayan diguhere, lê di hemû zaravayên kurdî de qalibên hevpar hene ji ber ku ew bi piranî ji bav û kalekî hevpar ê [[zimanên îranî yên bakur-rojava|îranî yê bakurê rojavayê]] tên, ji bilî zimanê [[Lurî]], ku wekî zimanekî [[zimanên îranî|Îranî yê Başûr-Rojava]] tê dabeşkirin, her çend pir caran di nav zincîra zimanê Kurdî de tê dabeşkirin. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Zimanên îranî yên bakur-rojava}} Zimanê yan jî zimanên kurdî bi du komên mezin tên dabeşkirin: '''[[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-goranî]]''' * zaravaya [[dimilî]], yan jî kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî * zaravaya [[goranî]], yan jî hewramî '''Merkezî'''{{efn|Merkezî ne terimekê standard e. Lêkolînker bi normalî pê re dibêjin ''kurdî'', ku zaravayên zazakî-goranî ne eleqedarê peyvê ''kurd'' in. Lêkolînkerê [[Mahîr Dogan]] dibêje ku wextê ku bi zaravayên merkezî re tenê ''zimanê kurdî'' tê gotin, resimekê çêdibe ku ew xwediyên serenavê ''kurd'' in, û ev rast nabe. Ev dibêje: {{quote|"The main point in linguistic discussion has revolved around categorization, i.e., whether Zazakî or Hawramî should be classified as Kurdish dialects or separate languages (Haig & Öpengin 2014, Paul 2002 among others). However, this debate overlooks a crucial aspect: even if all these varieties were to be categorized as separate languages by any criteria or list of isoglosses, who ultimately has the authority over the terminological ownership of the designation ‘Kurdish’? If the term Kurdish, a broad sociocultural term by nature, is being used by linguists to exclusively refer to a few select varieties without consulting the native population, it risks denying the other varieties their status as being a legitimate part of the broader Kurdish nation and undermines the recognition of Kurds as a diverse ethnic group with linguistic and cultural heterogeneity, which is an essential part of their group-identity"<ref>Mahîr Dogan, Problems in Zazakî nomenclature (2024)</ref>}}}} * zaravaya [[kurmancî]], yan jî kurdiya bakur * zaravaya [[soranî]], yan jî kurdiya navendî * zaravaya [[kurdiya xwarîn]] û [[lekî]] Ev zaravayên taybetî xwedî devokên cuda ne ku di rêzimana bingehîn de jî dikarin ji hev cûda bibin. Gelek ji van devokan dibe ku taybetmendiyên wan dişibin yên zaravayên din ên sereke hebin. == Dîrok == === Vekolînên orîentalîstan === [[Wêne:Maurizio Garzoni Work.jpg|200px|thumb|Grammatica e vocabolario della lingua Kurda (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî)]] Vekolînên tewrî zû li zimanê kurdî di paşiya sedsala 18a de dest pê dike. Misyonerên xirîstiyanan, yê pêşîn misyonerên [[katolîk]]yên [[Îtalya]], ji wê şinve yên [[protestanî]] yên [[Înglistan]]ê. Pêşengê vekolînên zimanê kurdî yên orîentalîstan [[Maurizio Garzoni]] bû, endamê ''Terîqetê [[Friyar]]ên Reş'' (Order of the Black Friars). Ew di sala 1762an de gihîşt herêma [[Mûsil]]ê. Du sal şûnda ew li [[Amêdiyê]], paytexta [[Behdînan]]ê, li jorê Mûsilê bi cih bû. Li wir xebatê xwe, ''Grammatica e vocabolario della lingua Kurda'' (Rêzimanê û wişeyê zimanê kurdî) çê kir, ku di sala 1787an de li Romayê hate weşandin. Ê sifte bû ji cureyê xwe. Ew heta dawiya sedsala 19an çavkaniyek girîng ya agahdariyê li ser zimanê kurdî bû. Hevkarê wî, [[Giuseppe Campanile]], di sala 1802an de ji hêla [[Propagandayê Roma]]yê ve berve Mûsilê hate şandin. Şeş sal şûnda, ew wekî Parêzgarê Apostolî ji bo Mezopotamya û Kurdistanê hate binavkirin. Di wê serdemê de wî ''Storia della Regione del Kurdistan'' (Dîroka Herêma Kurdistanê) nivîsand, ku di sala 1818an de li Napolî hate weşandin. Ev pirtûkê adetên ku nivîskar dîtiye, bûyerên ku wî şahidî kiriye û mirovên ku ew pê re hevdîtin kiriye vedibêje.<ref>Blau, Joyce (2025) KURDISH LANGUAGE II. HISTORY OF KURDISH STUDIES, Encyclopaedia Iranica URL: https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies </ref> === Vekolînên kurdan === Ber sedsala 19a, mamosteyên rêzimana kurdî yên kurd bi piranî zimanê kurdî û zimanê [[erebî]] ya [[farisî]] dan ber hev. Danasîna rêzimanî ya zimanê Kurdî yê sifte bi çend mînakan ve sînordar e, ku ji hêla [[Elî Teremaxî]] (sedsala 17a) ve di rêzimana xwe ya Erebî de hat bikaranîn, ku li dibistanên mizgeftê yên deverên kurmancîaxiv yên Kurdistanê tê fêrkirin. Eger em lêkolînên rêzimanî yên Ewropî mîna yê Garzonî yên ku bandor li ser pêvajoya standardkirinê nekirin, xebata monografîk ya siftê Muqeddimet ul-‘ilfan (Danasîna zanîna îlfan, hwd.) e, ku ji hêla axaftvanên xwemalî ve hatiye nivîsandin, û ku li ser "qaîdeyên rêzimanî yên zimanê kurdî" disekine. Pirtûk di sala 1918an de ji hêla komeke neteweperest ve li Stenbolê hatiye çapkirin.<ref>Kurdish Grammar https://kurdishacademy.org/?p=225</ref> == Alfabe == == Fonolojî == === Hilgirtina xisletên proto-îranî === Zimannasê [[Ludwig Paul]] bawer dike ku zaravayên zazakî û goranî xisletên zimanê proto-îranî rindtir ji zaravayên merkezî hilgirtin. Paul tabelayekê wisa çê dike: {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî |- ! [[zimanên hind û ewropî|HE]] !! Partî !! Goranî !! Zazakî !! Kurdiya merkezî !! Farsî |- | *ḱ/*ģ || s/z || s/z || s/z || s/z || h/d |- | *k^{(u), pal} || -j- || -j- || -c- || -j- || -z- |- | *g^(u)(h)^pal || j|| j || c || j || z |- | *ḱw || ? || sip || esp || s || s |- | *tr/*tl || hr || (ya)r || (hî)r || s || s |- | *d(h)w || b || b || b || d || d |- | ([[Farsiya kevn|FK]]) *rd/*rz || r(ẟ)/rz || ł, r/rz || ř/rz || l/ł{{efn|Lê Paul dibêje ku devokên Behdînanî jî -r di peyive ''dil'' de, yanî ''dir'', bi kar tînin.}} || l |- | *sw || wx || w || w || xw || x(u) |- | *tw || f || u || w || h || h |- | *y- || y- || y- || c- || c- || c- |} Lê di zanîna pêşketina fonolojî de pir şibhe heye, ku Paul bixwe itiraf dike. Peyiv di her terefê de diherin wergirtî dibin, mesela pêşketina dengê "*rd/*rz".<ref>Paul MacKenzie referans dike: "See already MacKenzie, "The origins of Kurdish", p. 77: "The outcome of the groups rd and rz in the various non-Persian dialects is far from certain, words having been borrowed in every direction"."</ref> Di nivîsara Paulê de, Paul jî bi zimanên din yên îraniya bakur-rojava ber hev dike, ku goranî û zazakî tev hev ji hemû zimanên din nezîktirê zimanê partî ne û hevparên xisletên qedîm in. Paul hîpotêz dike ku axêvên kurdiya merkezî ji welatê bakur-rojavayê Îranê (jor [[Rojhilata Kurdistanê]]) yên siftê bûn ku herin cihê xwe Kurdistanê. Di vê rê de, kurdiya merkezî hinek ji zimanê farisî tesîr hilanî. Axêvên proto-zazakî-goranî ji wê şûnve çûn Kurdistanê û xwe di nav axêven kurdiya merkezî de kirin. Paul dibêje ku xelkê zazakîaxîv hîn hinek bi xelkên [[talişî]], [[Semnanî|sêmnanî]] hwd. têkîlî danî, lê dibêje ku ev bi tenê texmîn e, yanî tu delîl wekî din tune ye ji bo vê hîpotêzê.<ref name="A">Ludwig, Paul (1998), THE POSITION OF ZAZAKI AMONG WEST IRANIAN LANGUAGES.</ref> Wekî din, dengê *v~w bi proto-îranî di paşiya peyvekê de di zazakî û goranî de naye guherandin, lê di kurdiya merkezî de dibe *b, bi nimûne ''va'' bi zazakî-goranî û "ba" bi kurmancî. Lê bi hin devokên kurdiya başûr, bi nimûne [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|kelhûrî]] û [[Bîcar (navçe)|bîcarî]], ''wa'' tê gotin. Ew meyla ku hin devokên kurdî ji guhertinên fonolojîk yên tîpî yên îranîya bakur-rojavayî naqetin jî dikare di nimûneya *v- > g- de were dîtin. Axlebî, zaravayên kurdiya merkezî *v- dike g-{{efn|Wek mînak ''gur''}}, û zaravayên zazakî-goranî dengê diparêze, wek mînak ''werg'' û ''verg''. Lê di devokê [[mukrî]] de nabêjin ''gur'', dibêjin ''wurc'' û yanî vê dengê parastiye.<ref name="IS">Stilo, Donald, Encyclopaedia Iranica (2007), https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-xxi-provincial-dialects/</ref> Taybetekê zimanên îranî yên bakur-rojavayê jî heye ku dengê *ts dibe *s. Di zimanên başûr-rojavayê de ev dengê *ts dibe *h, mesela ''mahî'' (bi maneyê "masî"). Di nav zimanê îranî yên bakur-rojavayê de yên ku wisa dikin bi tenê zaravayên kurdiya merkezî, zazakî-goranî û zimanê [[tatî]] ne, bi nimûne tatî ''māssā'', zazakî ''mase'', kurmancî ''masî''{{efn|Li dor bajarê Efrînê jî dibêjin ''mase''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}}}}, soranî ''masî'', goranî ''masî'' yan jî ''masawî''.<ref name="IS"/> === Pêşketina fonolojîya devokên kurdî === Di navbera devokên niha yên kurdî de, gelek şêwazên pêşketinên fonolojî jî hatine dîtin. ==== Kurmancî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî<ref>Öpengin, Ergin & Haig, Geoffrey. (2014). Regional variation in Kurmanji : A preliminary classification of dialects. Kurdish Studies. 2. 10.33182/ks.v2i2.399. </ref><ref name="MBZ">Murat Baran, Zaravayên kurmancî – Dialects of Kurmanji, URL: [https://serkeftin.com/en/zaravayen-kurmanci-dialects-of-kurmanji/ Serkeftin]</ref> |- ! Siftê !! [[Badînî (devok)|Behdînî]] !! [[Botî (devok)|Botî]] !! [[Torî (devok)|Torî]] !! [[Serhedî (devok)|Serhedî]] !! [[Berfirat]]î |- | xw-<br/>(''xwê'') || x-<br/>(''xê'') || x-, xw- || xw- || xw- || x^w, xw-, x-<br/>(''xê'') |- | xwe-<br/>(''xweş'') || xwe- || || || || xu-, xa- <br/> xe{{efn|Di devokê kurdên anatoliya navînê de, bi taybetî yên eşîrê reşî (binêre: [[Reşoyî (devok)|Reşwî]], peyive "xwe" (ez '''xwe''' dibînim hwd. bi tenê dibe "xe". Xelkên reşî li [[Semsûr]]ê hwd. dibêjin "xa" yan jî "xu".}}<br/>(''xuş, xaş'') |- | V-b-V [-b-]<br/>(''hebû'') || -b- || -b- || -b- || -b-, -v-<br/>(''hebû, hevû'') || -w-<br/>(''hewû'') |- | a [aː] || [aː] || [aː] || [aː] || [aː] || [aː], [ɔː] |- | ey<br/>(''heyv, deyn'') || || || || || ê, î, ey<br/>(''hîv, dên'') |} ==== Zazakî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Pêşketina fonolojî<ref>İlyas ARSLAN (2018) ZAZA DİLİNDE LEHÇE FARKLILIKLARI The Dialectological Differences Of Zaza Language [Daner bawer nake ku zazakî eleqedara kurdî ye]</ref> |- ! Siftê !! [[Dimilî]] !! [[Kirmanckî]] |- | c/ç || [d͡ʒ]/[t͡ʃ] || [d͡ʒ]/[t͡ʃ]{{efn|Berve vokalên "a, e, i, o, u"}}<br/>[d͡z]/[t͡s]{{efn|Berve vokalên "ê, î, ü"}} |- | k/k^h || k || k/k^h |- | k || k || k, ç |- | g || g || g, c |- | p/p^h || p || p/p^h |- | t/t^h || t || t/t^h |- | ş || ş || s |- | -e || ''tune'' || -e |- | -î || ''tune'' || -î |} == Cînav == === Şexsî === Hemû zaravayên kurdî cînavên şexsî bi hejmar û zayend ditewînin. ==== Navkî ==== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Cînavên şexsî yên navkî |- ! Kurmancî !! Kirmanckî !! Dimilî !! Soranî !! Xaneqînî !! Hewramî !! Lekî (Kekewendî)<ref>Mirdehghan, Mahinnaz, and Simin Moradkhani. “Personal Pronouns in the Kakavandi Laki Dialect of Harsin (Kermanshah, Iran).” Iranian Studies 43, no. 4 (2010): 513–31. https://doi.org/10.1080/00210862.2010.495569.</ref>!! Îngîlîzî |- | ez || ez || ez || min, emin || mi || min, emin || me || I |- | tu || ti || ti || to || tû, tin, xwed || to || to || you, thou |- | ew, wî || o || o, wi || ew || ew || êḏ, aḏ || ew || he |- | ew, wê || a || a, ya || ew || ew || êḏe, aḏe || ew || she |- | em || ma || ma || ême || îme || êma || 'eîma || we |- | hûn, wûn || sima, şima || şima || êwe || îwe || şima || homa || you, you all |- | ew, ewan || ê || ê || ewan || ewan || êḏê, aḏê || 'ewen, yewe || they |} ==== Çemandî ==== Cînavên şexsî yên çemandî bi soranî û kurdiya xwarîn bi genelê nayên bikaranîn. Bi hewramî jî bi tenê formên cuda di hejmarê sêyemê yekjimarê de yên çemandî tê bikaranîn. {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Cînavên şexsî yên navkî |- ! Kurmancî !! Kirmanckî !! Dimilî !! Hewramî !! Îngîlîzî (akûzatîv) |- | min || mi(n) || mi(n) || || me |- | te || to || to || || you, thee |- | wî || ey || ey || êḏî, aḏî || him |- | wê || aye || ay || êḏê, aḏê || her |- | me || ma || ma || || us |- | we || şima || şima || || you |- | wan || înan || îna(n) || êḏîşa, aḏîşa || them |} === Nîşandar === === Pirsîyarkî === == Navdêr == == Rengdêr == == Lêker == === Rehê lêkerê === === Pêgir === {|class="wikitable" style="font-size: 100%" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | im, me || im || im || a || û |- | î || î || î || a, î || î |- | e || e || e || o, a || o |- | in, în, inî, ne, nin, nî || eyn || îm || îme, ê, î || îmê |- | in, ne, nin || en || en || ê || dê |- | in, ne, nin || en || en || ê || ê |} === Şêwazê netemamî/temamî === ==== Şêwazê netemamî ==== Hemû zaravayên Kurdî bi awayekî eşkere şêwazê netemamî û temamî ji hev cuda dikin. {|class="wikitable" style="font-size: 100%" align="center" |- !style="width:200px;"|Kurdiya bakur (Kurmancî) !style="width:100px;"|Kurdiya navendî (Soranî) !style="width:100px;"|Kurdiya xwarîn !style="width:150px;"|Dimilî (Kirdkî, zazakî, zonê ma, kirmanckî) !style="width:150px;"|Goranî (Hewramî) |-- | di-, de-, ed-/et-, e- || de-, e-, di- || di- || -en- (dema niha) || mi- (dema niha) </br> -ê(n)- (dema borî) |- | ez '''di'''kim, min '''di'''kir || min '''de'''kem, min '''de''m'''''kird || min '''d'''êrm kem, </br> min '''di'''kirdim || ez k'''en'''a (dema niha tenê), ez kerde || '''mi'''kerû, kerd'''ên'''ê |} Etîmolojiya perçeya rêzimanî ji çêbiwarekê proto-îranî "-ent-" tê. Di zaravayên kurdiya merkezî (kurdiya bakur, navendî û xwarîn) de, ev çêbiwarê nerm bûye û ketiye serê lêkeran (prêfîks). Di zaravayên dimilî û goranî de, ev çêbiwarê jî nerm bûye, lê ketiye hindirê lêkeran (înfîks).{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} Goranî jî prêfîksê ''mi-'' hilanî. Muhtemelen ev ji farisî tê. ==== Şêwazê temamî ==== === Dem === ==== Dema pêşî ==== ==== Dema niha ==== Mohammadirad û Karim ji 21 çêşîdan 13 çeşîdên sînkretîsm ("syncretism")<ref>Li gorî Baerman et al. (2005) The Syntax-Morphology Interface: A Study of Syncretism</ref> di dema nihayê zimanên îraniya rojavayî tarîf dikin: {| class="wikitable" |+ Çeşîdên sînkretîsma<ref name="MK">Mohammadirad & Karim (2025), Verbal person/number syncretism in western iranic languages</ref> |- ! Çeşîd !! Wekhev !! Çeşîd !! Wekhev |- | I || 1.P.SG.<br/>2.P.SG. || VIII || 2.P.SG., 1.P.PL., 2.P.PL. |- | II || 2.P.SG.<br/>3.P.SG. || X || 2.P.SG., 1.P.PL., 2.P.PL., 3.P.PL. |- | III || 1.P.PL.<br/>2.P.PL. || XIII || 1.P.SG. û 3.P.SG. (mîna hev)<br/>2.P.SG., 2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- | IV || 2.P.PL.<br/>3.P.PL. || XV || 2.P.SG. û 3.P.SG. (mîna hev)<br/>2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- | V || 1.P.PL.<br/>2.P.PL.<br/>3.P.PL. || XVI || 2.P.SG. û 3.P.SG. (mîna hev)<br/>1.P.PL., 2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- | VI || 2.P.SG.<br/>2.P.PL. || XVIII || 1/2/3.P.SG. (mîna hev)<br/>1/2/3.P.PL. (mîna hev) |- | || || XIX || 1.P.SG. û 2.P.SG. (mîna hev)<br/>3.P.SG., 2.P.PL. û 3.P.PL. (mîna hev) |- |} ===== Kurmancî ===== Lêkerên dema niha bi pêşgirê netemamî çê dibin. Di ser wê de rehê dema niha dikeve, û paşgir jî li gorî mijar û kes e. Paşgir di devokên kurmancî de ne yek in: {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Paşgirên lêkerên dema niha (îndîkatîv)<ref name="MK">Mohammadirad & Karim (2025), Verbal person/number syncretism in western iranic languages</ref> |- ! Kes !! [[Akrê]]<br/>(IV) !! [[Deregez]]{{efn|Kurmanciya reşwî û koçgirî jî wisa lêkeran ditewînin}}<br/>(IV) !! [[Serhedî (devok)|Serhed]]{{efn|Ev şikilê bi piranî di kurmancî de tê bikaranîn}}<br/>(V) !! [[Simbêl]]<br/>(V) !! [[Sîlopî]]<br/>(VIII) !! [[Mêrgesor (navçe)|Mêrgesor]]<br/>(XV) !! [[Midyad]]<br/>(XVI) !! [[Koçerî]]<br/>(XVIII) |- | ez || -im || -im || -im || -im || -im || -im || -im || -e |- | tu || -î || -î || -î || -î || -î || -î || -e || -e |- | ew, wî || -e || -e || -e || -êt || -i || -î || -e || -e |- | em || -în || -inî || -in || -in || -î || -în || -in || -(i)n |- | hûn, wûn || -in || -in || -in || -in || -î || -in || -in || -(i)n |- | ew, ewan || -in || -in || -in || -in || -in || -in || -in || -(i)n |} Ji vê lêkerê dema niha yê fireh{{efn|"Fireh" maneyê xwe bi eslî "aorist" e}} (''present simple/habitual'') û bi kurmanciya standard hem jî dema niha{{efn|''Present continuous'' dikare ''dema niha yê dewamî'' were wergerandin, binêre tirkî "şimdiki zaman"}} (''present continuous'')<ref>Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings, p. 35</ref> çê dibe, mesela: * "Ez diçim", "Ez terim" < "Ez diherim"<ref>Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings, p. 34</ref> * "Em terin", "Em terinî" (''Xorasan, Berfirat''), "Em diçî" (''Sîlopî'') Di hin devokên kurmancî de dema niha yê dewamî cuda ye.<ref name="MBZ"/> Di hin devokên de paşgirekê din dikeve, -e, û ber wê pirtikekê zayendî dikeve. * "Ez diçim/terim malê" (''Formê standard''), yan jî "Ez diçime malê" * "Ez ê/î terim malê"{{efn|Formê ku di çavkanî de tê nivîsandin "Az ê/î tarim mâlê". Lê ev nivîsa nê standard e. Binêre p. 1 di Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings}} (m/n) (''Meletî'') * "Ez a/ê/î terime malê" (m/n/b.z.) (''Torî, Mêrdin'') * "Ez î diçime malê" (b.z.) (''Şingal'') * "Ez ê diçim mal" (''Qilaban'') * "Ez ya/yê diçime mal" (m/n) (''Dihok'') * "Ez nên dixume" (''Riha, Sirûc'') ===== Zazakî ===== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Paşgirên lêkerên dema niha (îndîkatîv, nêr)<ref name="MK"/> |- ! Kes !! Kirmanckiya elewî<br/>(IV) !! [[Pîran]]<br/>(X) !! [[Sêwreg]]<br/>(X) !! [[Miyaran]]<br/>(X) !! [[Şêxan (navçe)]]<br/>(XIII) |- | ez || - || -a || -a || - || -o |- | ti || -a || -î || -ê || -î || -ê |- | o, wi || -o || -o || -o || -o || -o |- | ma || -me{{efn|Yan jî -îme.}} || -î || -ê || -î || -mi |- | şima, sima || -ê || -î || -ê || -î || -ê |- | ê, înan || -ê || -î || -ê || -î || -ê |} {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Paşgirên lêkerên dema niha (îndîkatîv, mê)<ref name="MK"/> |- ! Kes !! Kirmanckiya elewî<br/>(XV) !! [[Palo]], [[Çolîg]]<br/>(XVI) !! [[Pîran]]<br/>(XVI) !! [[Sêwreg]]<br/>(X) !! [[Miyaran]]<br/>(XVI) !! |- | ez || - || - || -a || -a || -o |- | ti || -a || -a || -a || -a || -a |- | a, ay || -a || -a || -a || -a || -a |- | ma || -me{{efn|Yan jî -îme.}} || -î || -î || -ê || -î |- | şima, sima || -ê || -î || -î || -ê || -î |- | ê, înan || -ê || -î || -î || -ê || -î |} ===== Hevberkirin ===== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Rêja çêşîdan li devokên zimanên îranî yên rojavayî<ref name="MK"/> |- ! No. !! Ziman/zarava !! 0 !! I !! II !! III !! IV !! V !! VI !! VIII !! X !! XIII !! XV !! XVI !! XVIII !! XIX |- | 1 || Kurmancî/Bakurî || || || || || 30% || 40% || || 3% || || || 3% || 20% || 3% || |- | 2 || Soranî/Navendî || || || || || 53% || || || || || || 47% || || || |- | 3 || Başûrî || 50% || || || || 50% || || || || || || || || || |- | 4 || Zazakî/Kirdkî || || || || || 6% || || || || 38% || 6% || 12% || 12% || 25% || |- | 5 || Goranî/Hewramî || 50% || 50% || || || || || || || || || || || || |- | 6 || Lekî{{efn|Li gorî hin çavkaniyan parçeyekê kurdiya başûrî ye û ji wê 3 zaravayên kurdiya merkezî dibînin, hin çavkanên wek vê 4 zarava dibînin, ji ber ku lekî ji kurdiya başûr cuda dibînin.}} || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 7 || Zozana navendî (Îranê) || 65% || 12% || 24% || || || || || || || || || || || |- | 8 || Lûrî || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 9 || [[Fars (parêzgeh)|Zimanê fars]] || 69% || 12% || || || || || 12% || || || || || || || 6% |- | 10 || [[Tatî]] (başûrî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 11 || Tatî (navendî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 12 || Tatî (bakurî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 13 || [[Gilakî]] || 50% || || || || 50% || || || || || || || || || |- | 14 || [[Mazanî]] || 67% || || || || || || || || || 33% || || || || |- | 15 || [[Talişî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 16 || [[Semnanî]] || 25% || 25% || || 50% || || || || || || || || || || |- | 17 || Tat || 50% || || 50% || || || || || || || || || || || |- | 18 || [[Farsî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 19 || [[Belûçî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |} ==== Dema borî ==== ===== Hevberkirin (negerguhêz) ===== {| class="wikitable" style="margin: auto;" |+ Rêja çêşîdan li devokên zimanên îranî yên rojavayî<ref name="MK"/> |- ! No. !! Ziman/zarava !! 0 !! I !! II !! III !! IV !! V !! VI !! VIII !! IX !! X !! XVI !! XVII !! XVIII !! XX |- | 1 || Kurmancî/Bakurî || || || || || 33% || 50% || || 3% || || || 10% || || 3% || |- | 2 || Soranî/Navendî || 5% || || 5% || || 89% || || || || || || || || || |- | 3 || Başûrî || 47% || || || || 53% || || || || || || || || || |- | 4 || Zazakî/Kirdkî || || || || || 19% || 6% || || || 6% || 38% || || 25% || 6% || |- | 5 || Goranî/Hewramî || 86% || 14% || || || || || || || || || || || || |- | 6 || Lekî || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 7 || Zozana navendî (Îranê) || 85% || 10% || 5% || || || || || || || || || || || |- | 8 || Lûrî || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 9 || [[Fars (parêzgeh)|Zimanê fars]] || 69% || 12% || || || || || 12% || || || || || || || 6% |- | 10 || [[Tatî]] (başûrî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 11 || Tatî (navendî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 12 || Tatî (bakurî) || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 13 || [[Gilakî]] || 50% || || || || 50% || || || || || || || || || |- | 14 || [[Mazanî]] || 67% || || || || 33% || || || || || || || || || |- | 15 || [[Talişî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 16 || [[Semnanî]] || 50% || 25% || || 25% || || || || || || || || || || |- | 17 || Tat || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 18 || [[Farsî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |- | 19 || [[Belûçî]] || 100% || || || || || || || || || || || || || |} == Ristesazî == == Edebiyat == * Brigitte Werner (2012), "Morphological Sketch of Southern Zazaki". SIL International. * D. N. MacKenzie (1966), "The Dialect of Awroman". * Gülşat Aygen (2010), "Zazaki/Kirmanckî Kurdish". LINCOM Europa. * Thackston, W. M. (2006) Kurmanji Kurdish - A Reference Grammar with Selected Readings == Mijarên tekîldar == * [[Zimanên zazakî-goranî]] * [[Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî]] * [[Hawar (kovar)]] * [[Rêzimana farisî]] == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Zimanê kurdî]] 5o6725jzuvruubnxhvuj9phg3dmr47z 0 17859 2080509 2049566 2026-07-14T11:01:07Z MikaelF 935 2080509 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Halil Turgut Özal<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Parker |pêşnav1=Mushtak |sernav=Remembering Turgut Özal and his legacy |url=https://www.dailysabah.com/feature/2018/04/27/remembering-turgut-ozal-and-his-legacy |roja-gihiştinê=11 çiriya paşîn 2023 |ajans=Daily Sabah }}</ref>''' (jdb. 13ê cotmeha 1927an, [[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]] - m. 17ê nîsana 1993an, [[Enqere]], [[Tirkiye]]) serokkomar û serokwezîrê Tirkiyeyê bû ku bi eslê xwe [[kurd]] bû. Serdema şeş salan (1983-1989) bi [[Partiya Welatê Dayikê]], ku wî damezrandibû, wekî qonaxek siyaseta aborî ya lîberal û ji nû ve-îslamkirina çandî ya Tirkiyeyê tê hesibandin. Di navbera salên 1989 û 1993an de serokkomarê vî welatî bû, lê di dema erka xwe de bi nakokî mir. Özal di hilbijartina serokkomariyê ya sala 1989an de wek serokkomarê Tirkiyeyê hat hilbijartin û li şûna wî [[Yıldırım Akbulut]] bû serokwezîr. Tevî ku Özal bi erkên siyasî yên hindiktirîn roleke merasîmî girtibû ser xwe, lê bi çalakiyên hikûmetê re mijûl bû, mîna destwerdana li grevên karkerên madenê yên [[Zonguldak]]ê ya sala 1990an. Di dema ku Akbulut wek serokwezîr nêzîkatiyek diltezîn kir, dema ku Süleyman Demirel piştî hilbijartina giştî ya 1991an bû serokwezîr, nakokiyên li ser erkên serokkomar û serokwezîriyê serdest bûn. Projeya geşepêdana Başûrê Rojhilatê Anatolyayê bi çêkirina [[Bendava Rihayê]] dest pê kir, Özal jî di sala 1992an da beşdarî Lûtkeya Yekemîn a Komarên Tirkan bû ku li Enqereyê hat lidarxistin. Wî di dema Şerê Kendavê û dawîhatina [[Şerê Sar]] de bi serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê [[George H. W. Bush]] re peywendiyên xwe yên nêzîk domandin. Özal di sala 1993an de dema li ser wezîfeyê bû bi awayekî neçaverêkirî mir, di sala 2012an de bi derxistina der barê delîlên jehrîbûnê de mir, lê sedema mirinê ne diyar bû. == Jiyana berî == Özal ji malbateke kurdan bû û di 13ê cotmeha 1927an li bajarê [[Meletî|Meletiyê]] a Bakurê Kurdistanê ji karmendê dewletê Mehmet Sıddık Özal ê ji [[Çirmik]]ê û meelmê Hafize Hanım ji [[Melkişî]] hatiye dinê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=20 nîsan 2013 |sernav=Özal Kürt'üm diyemedi |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23081075.asp |roja-gihiştinê=3 adar 2021 |rojname=[[Hürriyet]] |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ilkehaber.com/haber/kurtler-cumhurbaskani-oldu-ama-kurt-olamadi-26228.htm |sernav='Kürtler Cumhurbaşkanı oldu ama Kürt olamadı' |xebat=Evrensel |tarîx=22 gulan 2013 |roja-gihiştinê=3 adar 2021 |ziman=tr |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160327165903/http://www.ilkehaber.com/haber/kurtler-cumhurbaskani-oldu-ama-kurt-olamadi-26228.htm |roja-arşîvê=27 adar 2016 }}</ref> Gelek caran ji ber sedemên pîşeyî cihê rûniştina xwe diguherînin; Özal dibistana seretayî li [[Silifke]], navîn li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] û lîse jî li [[Qeyserî (bajar)|Qeyseriyê]] xwend.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Islam in Turkey: Running West, Heading East? |paşnav=Jenkins |pêşnav=Gareth |weşanger=[[Palgrave Macmillan]] |sal=2008 |rr=146 }}</ref> === Perwerde === Di sala 1958an de Turgut Özal bû serokê sekreteriya Komîsyona Plansaziya Dewletê ya ku nû hatiye damezrandin û alîkariya damezrandina Daîreya Plansaziya Dewletê kir. Di vê demê de, di sala 1960an de li Enqereyê li Ortadoğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ, Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn) dest bi mamostetiyê kir. Di sala 1966an de wek şêwirmendê teknîkî yê serokwezîr û salek şûnde jî dibe serokê Daîreya Plansaziya Dewletê. Piştî derbeya 1971, Özal dev ji ofîsa plansaziya dewletê berda û çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û li wir wek şêwirmendê payebilind ji bo projeyên pîşesazî û madenê li Banka Cîhanê dest bi kar kir. Piştî ku di sala 1973an de vedigere Tirkiyeyê, di sektorên hesin û pola, otomotîv, banking, tekstîl, xurek û rijandinê de di gelek şirketên sektora taybet de wezîfeyên bilind girtiye. Di sala 1977an de ji bo lijneya rêveberiyê ya nûnertiya patronan di pîşesaziya hilberîna metal (MESS) de û wekî serokê wê hate hilbijartin. Di sala 1979an de bû şêwirmendê serokwezîr. Di heman demê de cîgirê serokê ofîsa plansaziya dewletê bû.<ref name="tccb.gov.tr">{{Jêder-malper |url=https://www.tccb.gov.tr/en/past_presidents/turgut-ozal/ |sernav=Official Website of the Presidency of the Republic of Turkey – Turgut Özal |malper=www.tccb.gov.tr |roja-gihiştinê=16 gulan 2017 }}</ref> Di hilbijartinên sala 1977an de weke endamê ''Mili Selamet Partisi'' bû namzedê parlementeriya [[Îzmîr]]ê, lê neket parlamenterê.<ref name="tccb.gov.tr" /> == Kariyera siyasî == [[Wêne:Bush ozal bos.jpg|thumb|Turgut Özal bi [[George H. W. Bush]] re]] ==== Ofîsên siyasî ==== Özal wek endamekî [[Neqşbendî|neqşbendiyan]], hem vebûna aborî ya Tirkiyeyê û hem jî ji nû ve îslamîkirina wê pêş xist. Ji bo Tirkiyeyê, Özal ku ji Meletiya Bakurê Kurdistanê hatibû û serokê “[[Partiya Welatê Dayikê]]" bû, di salên 1980 û destpêka salên 1990an de, di serî de serokwezîr û piştre jî weke serokê dewletê, kesayeta siyasî ya serdest bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isres.org/books/chapters/58-72_12-12-2020.pdf |sernav=Turgut Özal and Anavatan Partisi (The Motherland Party) |malper=[[Adiyaman University]] |paşnav=Aydemir |pêşnav=Sefa Salih |rûpel=60 }}</ref> Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] ya 12ê îlona 1980an, Özal di hikûmeta Bülent Ulusu de cîgirê serokwezîr bû û berpirsê aborî bû.<ref name="Atlı2011">{{Jêder-malper |url=http://www.bujournal.boun.edu.tr/docs/13330943188.pdf |sernav=From the 'Özal Model' to the AKP period |malper=Boğaziçi Journal |tarîx=2011 |roja-gihiştinê= |paşnav=Atlı |pêşnav=Altay |rr=178–179 |roja-arşîvê=2018-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180601232937/http://www.bujournal.boun.edu.tr/docs/13330943188.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 20ê gulana 1983an de weke serokê partiya Anavatan Partisi (Partiya Welatê Dayikê, ANAP) ya ku wî damezrandibû hat hilbijartin û piştî hilbijartinên 6ê mijdara 1983an ji bo avakirina hikûmetê hat wezîfedarkirin, ku heta 1989an serokwezîrtiyê kir.<ref name="Atlı2011" /> ANAPê di hilbijartinên 29ê cotmeha 1987an de %36,3 (ji sedî 8,8 pûanan) stend, lê dîsa jî ji 450 kursiyên parlamentê 292 kursî ji ber benda ji sedî 10 wergirt. Di dema wezîfeya xwe de, wî gelek caran artêşa tirk provoke kir, ku di wê demê de hîn jî rêgezên siyasî bê rikber diyar dikirin.<ref name="Atlı2011" /> Di 18ê hezîrana 1988an de di kongreya partiya desthilatdar de sûîqesta li dijî Özal bi ser neket. [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Neteweyî]] di 31ê cotmeha 1989an de Özal wek serok hilbijart (di 9ê mijdara 1989an de dest bi wezîfeyê kir).<ref name="Atlı2011" /> ==== Siyaseta çandî û îslamîkirina gel ==== Siyaseta çandî ya sentezên tirk û îslamiyê ya ku di sala 1981an de di bin cuntaya leşkerî de hat avakirin, ji aliyê Özal ve her ku çû dewam kir.<ref name=":1">[http://www.eurasiareview.com/05092015-the-naqshbandi-khalidi-order-and-political-islam-in-turkey-analysis/ Eurasia Review: "The Naqshbandi-Khalidi Order And Political Islam In Turkey – Analysis" By Hudson Institute] 5 September 2015</ref> Bi Özal re di siyasetê de qonaxeke oldariya medyayî ya bi bandor dest pê kir.<ref name="Henriksen2022">{{Jêder-kitêb |sernav=America's Wars: Interventions, Regime Change, and Insurgencies after the Cold War |paşnav=Henriksen |pêşnav=Thomas H. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=31 kanûna paşîn 2022 |isbn=978-1-009-05324-2 |çap=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781009053242/type/book |doi=10.1017/9781009053242.003 |s2cid=245293332 }}</ref> Ew bi wezîrên xwe re li mizgeftan xuya bû, ekîbeke televizyonê wî di dema hecê de li [[Meke]]yê bi zindî tomar kir û li stadyuman merasîmên fitarê an jî merasîmên sunetkirinê yên girseyî organîze kir.<ref name="Henriksen2022" /> Nêzîkatî û nîşandana teqwayê ya medyayî ji hêla derdorên [[Laîsîzm|laîk]] ve wekî nîşaneya mezinbûna îslamiyetê hate dîtin û di karîkaturan de wekî teqwayê hate hesibandin.<ref name="Henriksen2022" /> Özal di niqaşa sersaxiyê de li dijî sazûmana laîk helwest nîşan da û bang li Meclîsa Zanîngeha tirk kir ku destûr bide ketina zanîngehan bi çarşef.<ref name="Henriksen2022" /> Digel dîndariya wî, jina wî şapik li xwe nedikir, wê hez dikir cixare û wîskiyê vexwe li ber çavên milet û her du jî destê hev li ber kamerayan dimeşiyan, ku beşek ji hilbijêrên [[Muhafizekarî|muhafizekar]] ev yek rexne dikirin.<ref name=":1" /> Di dema Özal de îqtîdara olî ya Diyanetê pir berfireh bû, avakirina mizgeftan hîn zêdetir bû û hejmara qursên Quranê û hejmara xwendekaran pir zêde bû.<ref name=":3">[http://file.insightturkey.com/Files/Pdf/15_2_2013_heper.pdf Insight Turkey: "Islam, Conservatism, and Democracy in Turkey: Comparing Turgut Özal and Recep Tayyip Erdoğan" by METİN HEPER] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095616/http://file.insightturkey.com/Files/Pdf/15_2_2013_heper.pdf|date=4 March 2016}} 15 February 2013</ref> Wezîrê Perwerdeyê Vehbi Dinçerler bang li dibistanan kir ku dev ji hînkirina teoriya peresînê berdin.<ref name=":1" /> Cara yekem, helwestên afirîneriyê her ku diçe zêdetir di nav materyalên hînkirinê de peyda bûne.<ref name=":3" /> Dema Özal jî dest bi televizyona taybet a tirkan kir.<ref name=":3" /> ==== Siyaseta aboriyê ==== Destpêka polîtîkaya aborî ya bazar-lîberal a li Tirkiyeyê bernameya îstiqrarê ye ku di 24ê çileya 1980an de bi hevkariya Özalê û di bin serokatiya hikûmeta [[Süleyman Demirel]] de di bin zexta IMFê de hat amadekirin. Derbeya di heman salê de zerar neda projeya serbestiya bazarê. Özal di hikûmeta veguhêz a ku ji aliyê cûntaya leşkerî ve hatibû avakirin de wezîfeya wezîrê aboriyê qebûl kir û di sala 1983an de siyaseta xwe berdewam kir, vê carê wek serokwezîr hat hilbijartin. Kiryarên artêşê li dijî partî, siyasetmedar, sendîkayan û qanûnên awarte pêkanîna reformên bazarê-lîberal hêsantir kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dündar |pêşnav=Can |lînka-nivîskar=Can Dündar |tarîx=8 kanûna paşîn 2002 |sernav='Özel Harp'çinin tırmanış öyküsü |url=http://www.milliyet.com.tr/2006/01/08/yazar/dundar.html |roja-gihiştinê=28 kanûna paşîn 2006 |xebat=[[Milliyet]] |ziman=tr }}</ref> Gav bi gav, di dîroka komarê de cara ewil qedexeyên diravî, qanûnên biha û faîzê hatin rakirin, arizîkirina şirketên dewletê hat astengkirin û aboriyê îxracat kirin.<ref>[[Today's Zaman]], 24 April 2013, [http://todayszaman.com/news-313599-ozals-little-known-near-plane-crash-finds-way-into-indictment.html Özal's little known near plane crash finds way into indictment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113341/http://www.todayszaman.com/news-313599-ozals-little-known-near-plane-crash-finds-way-into-indictment.html|date=4 March 2016}}</ref> Bazara krediyê ji veberhênerên biyanî re hat vekirin û veberhênana rasterast a biyanî destûr hat dayîn.<ref name="20yil2">{{Jêder-nûçe |tarîx=31 kanûna pêşîn 2008 |sernav=Kartal Demirağ'a 20 yıl hapis cezası |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10679039.asp |roja-gihiştinê=4 kanûna paşîn 2009 |xebat=[[Hürriyet]] |ziman=tr |ajans=[[Anadolu Agency]] }}</ref> Polîtîkaya yekem a aborî ya îxracatê xwe dispêre alîkariya îxracatê û daketina nirxê [[Lîraya tirkî|lîrayê]]. Lêbelê, ji bilî zêdebûna hinardekirinê, ev yek dîsa jî bû sedema zêdebûna enflasyonê (30% di 1983an de 80% di 1987an de).<ref name="Henriksen2022" /> Rewşa paşîn bû sedema zêdebûna nerazîbûnê di nav hilbijêrên wî de, ku ev yek jî di kêmbûna rêjeya dengên partiya wî de xuya bû.<ref name="Henriksen2022" /> Demeke kin piştî destbikarbûna wek serokwezîr, wî çarçoveyeke qanûnî ji bo bankayên îslamî li Tirkiyeyê ava kir. Armanc ew bû ku sermayê ji dewletên Kendavê bikişîne û ji aliyê din ve, sermaya rizgarkirî ya li malê ji beşên îslamî-muhafizekar ên nifûsê ku bi kevneşopî rexne li pergala bankingê dikirin, bikişîne.<ref name="Henriksen2022" /> Lêbelê, ev forma bankingê tenê beşek piçûk di sektora bankingê ya Tirkiyeyê ya wê demê de bû.<ref name="Henriksen2022" /> Di çarçoveya siyaseta civak û aborî de, çîna navîn a îslamî-muhafizekar bi hêdî derketa holê, ku ev yek di damezrandina rêxistina MÜSIADê de di sala 1990an de xuya bû.<ref name="Henriksen2022" /> ==== Siyaseta navîn ==== Özal ji bo avakirina sîstema serokatiyê kampanya da meşandin. Wî proseya qanûnî ya parlamenterê astengdar dît, ji ber vê yekê her ku dibe bila bibe bi biryarnameyên xwe hikûm dike, ji parlemanê dûr dixe. Mijara [[Nîjadkujiya ermeniyan]] di rojeva Turgut Özal de bû, ku xema wî ew bû ku bi ermeniyan re lihevkirinek çêbibe û bi tawîzan bi lez û bez pirsgirêk çareser bibe.<ref name="Cheterian">{{Jêder-kovar |paşnav1=Cheterian |pêşnav1=Vicken |tarîx=2017 |sernav=The Last Closed Border of the Cold War: Turkey–Armenia |kovar=Journal of Borderlands Studies |cild=32 |hejmar=1 |rr=71–90 |doi=10.1080/08865655.2016.1226927 |s2cid=151513871 }}</ref><ref name="zaman">[http://www.todayszaman.com/news-278371-late-president-turgut-ozal-worked-to-solve-armenian-genocide-dispute.html Late President Turgut Özal worked to solve ‘So-called Armenian genocide’ dispute] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221606/http://www.todayszaman.com/news-278371-late-president-turgut-ozal-worked-to-solve-armenian-genocide-dispute.html|date=4 March 2016}}. [[Today's Zaman]]. 23 April 2012. Retrieved 4 November 2013</ref> Di sala 1984an de şêwirmendên Özal hatin wezîfedarkirin ku senaryoyên muhtemel ên çawaniya ku Tirkiye bi diyaspora ermeniyan re lihev bike û qirkirinê nas bike, biafirînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/news-278371-late-president-turgut-ozal-worked-to-solve-armenian-genocide-dispute.html |sernav=Late President Turgut Özal worked to solve 'Armenian genocide' dispute |roja-gihiştinê=9 sibat 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304221606/http://www.todayszaman.com/news-278371-late-president-turgut-ozal-worked-to-solve-armenian-genocide-dispute.html |roja-arşîvê=4 adar 2016 }}</ref> Ji bo çareseriya pirsgirêka ermeniyan gelek projeyên cûda dihatin xwestin. Bi navê "Projeya Wanê" dihat xwestin ku ermenî vegerin ser axa Wanê, lê rewşa kurdan li ser ve erdnîgariyê ne hatiye behskirin.<ref name="zaman" /> Partiya Welatê Dayîkê (ANAP), beşek ji artêşa Tirkiyeyê û beşek ji xelkê Tirkiyeyê bi tundî li dijî niyeta Özal derketin û ev danûstandin û projeyên ku nayên qebûlkirin an jî nayê fikirîn bi nav kirin. Piştî mirina Özal, polîtîkaya wî ya çareserkirina kêşeyên li ser qirkirina ermeniyan hat rawestandin.<ref name="zaman" /> ==== Siyaseta derve ==== [[Wêne: Andreas Papandreou and Turgut Özal 1986.jpg|thumb|Serokwezîrê yewnan Andreas Papandreou û Turgut Özal, 1986an]] Karê siyaseta derve ya Turgut Özal bi nêzîkbûna Tirkiyeyê bi cîvaka ewropî re (serlêdana endametiyê di 1987an de) û başkirina têkiliyên bi [[Yewnanistan]]ê re.<ref name="afterkemal">{{Jêder-nûçe |paşnav=Anderson |pêşnav=Perry |lînka-nivîskar=Perry Anderson |tarîx=25 îlon 2008 |sernav=After Kemal |url=http://www.lrb.co.uk/v30/n18/ande01_.html |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2008 |xebat=[[London Review of Books]] }}</ref> Di salên 1990an de piştî hilweşîna [[Yekîtiya Sovyetê]], bandorek zêde li ser dewletên [[Asyaya Navendî]] zêde bû û bi serokên eşîrên kurd ên [[Başûrê Kurdistanê]] re têkilî danîn. Piştî Şerê Kendavê yê duyemîn di sala 1991an de û reva bi sed hezaran kurdan ber bi sînorê Tirkiyeyê ve, Özal ji bo avakirina herêmeke navneteweyî li [[Iraq]]ê ji bo peydakirina alîkariyên mirovî ji bo penaberan kampanyayek kir.<ref name="afterkemal" /> Her wiha di navbera Enqere û serokên kurdan [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de diyalog vekirin.<ref name="afterkemal" /> Ji bo ku pirsgirêka kurd li welatê xwe çareser bike, bi [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] re li ser agirbestê muzakere kir.<ref name="afterkemal" /> Di dema erka xwe de 21 girtî efû kirin.<ref name=":4">{{Jêder-magazîn |nivîskar=Purvis, Andrew |lînka-nivîskar=Andrew Purvis |tarîx=27 tîrmeh 2003 |sernav=Not Just Business As Usual |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901030804-471150-1,00.html |rewşa-urlyê=mirî |magazîn=Time |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070429024922/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901030804-471150-1,00.html |roja-arşîvê=29 nîsan 2007 |roja-gihiştinê=14 tebax 2008 }}</ref> Karkerên mêvan ên tirkî ku li derveyî welat in jî ketin ber çavê siyaseta derve. Yekitiya tirk û îslamê ya Saziya Diyanetê li Almanyayê hat avakirin. Li seranserê cîhanê, hejmara îmamên ku ji hêla dewletê ve têne fînanse kirin li derveyî welat ji 270 gihîştê 628 di heyama şeş-salî wî de wekî serokwezîr.<ref name=":4" /> == Mirin û guman == Özal di 17ê nîsana 1993an de mir.<ref name="zaman108714">{{Jêder-nûçe |nivîskar=Soncan, Emre |nivîskar2=Çelen, Nergihan |tarîx=18 nîsan 2007 |sernav='People's president Özal' commemorated at his grave |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108714 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071228233919/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108714 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2007 |roja-gihiştinê=14 tebax 2008 |xebat=[[Today's Zaman]] }}</ref><ref>"Tirkiye serîkî xwe yê mezin winda kir.", Welat, 62:1993, r. 5.</ref> Özal hevjîna Semra Özal û bavê sê zarokan bû. Sedema fermî ya mirinê têkçûna dil bû;<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=735236 |sernav=ZAMAN |roja-gihiştinê=24 gulan 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120217064631/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=735236 |roja-arşîvê=17 sibat 2012 }}</ref> Gumanek heye ku ji ber siyaseta xwe ya kurdewarî hatiye jehrkirin.<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-president-ozals-death-suspicious-state-audit-board-.aspx?pageID=238&nID=23053&NewsCatID=338.html |sernav=Turkish President Özal's death suspicious: State Audit Board – POLITICS |roja-gihiştinê=24 gulan 2016 }}</ref> Jinebiya Özal û kurê wî [[Ahmet Özal]] jî ev guman anîn ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=http://todayszaman.com/news-297131-ozal-was-poisoned-over-a-long-period-of-time-says-chief-aide.html |sernav=Özal was poisoned over a long period of time, says chief aide |roja-gihiştinê=19 tîrmeh 2013 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121106230846/http://todayszaman.com/news-297131-ozal-was-poisoned-over-a-long-period-of-time-says-chief-aide.html |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2012 }}</ref> Di rapora ku di hezîrana 2012an de hat weşandin de, lêpirsînerên taybet ên serokatiya sererkaniyê mirina wî wekî "gumandar" binav kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Turkish ex-leader's body shows poison, death cause unclear: media |url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-president-autopsy-idUSBRE8BB09E20121212 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2012 |rojname=U.S. |ajans=Reuters }}</ref> Di roja mirinê de “kombûnek berbiçav a rewşên xerîb; wek mînak Doktorê şexsî wê rojê ne li koşka serokatiyê bû, li wir jî kêmasiya alavên alîkariya pêşîn hebû.<ref>[[Today's Zaman]], 20 June 2013, [http://todayszaman.com/news-318830-independent-expert-evaluation-casts-doubt-on-ozal-report.html Independent expert evaluation casts doubt on Özal report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021305/http://www.todayszaman.com/news-318830-independent-expert-evaluation-casts-doubt-on-ozal-report.html|date=5 March 2016}}</ref> Tê gotin ku ambûlansa lezgîn ji ber 'zehmetiyên mekanîkî' amade nebûye tavilê were bikaranîn.” Berevajî her carê, piştî mirina wî di sala 1993an de biryara otopsiyê nehat dayîn.<ref name=":5">[[Today's Zaman]], 11 September 2013, [http://todayszaman.com/news-326102-trial-into-suspicious-death-of-late-president-ozal-begins.html Trial into suspicious death of late president Özal begins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015710/http://www.todayszaman.com/news-326102-trial-into-suspicious-death-of-late-president-ozal-begins.html|date=5 March 2016}}</ref> Doktorê Özal wê demê îdia kiribû ku malbata mirî daxwaza otopsiyê nekiriye; Malbat heta îro vê gotinê red dike.<ref name=":5" /> Di îlona 2012an de - piştî rapora lêkolînerên taybet hat weşandin - Serdozgeriya Komarê ya Enqereyê biryara otopsiyê da.<ref name="zaman108536">{{Jêder-nûçe |tarîx=17 nîsan 2007 |sernav=Press Roundup |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108536 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071228233914/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108536 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2007 |roja-gihiştinê=14 tebax 2008 |xebat=[[Today's Zaman]] }}</ref> Di 18ê îlona 2012an de, wê daxuyand ku wê plan dike ku demê Özal derxînin da ku li delîlên jehrîbûnê bigerin. Di 2ê cotmehê de kolandinê dest pê kir. Di 2ê mijdara 2012an de rojnameya ''Bugün'' ragihandibû ku di otopsiya cenazeyê Özal de, di mejiyê hestiyê cesedê de jî "şopên strîknîn" hatine dîtin.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=http://mwcnews.net/news/europe/21908-ozals-remains.html |sernav=Turkey exhumes ex-President Ozal's remains |roja-gihiştinê=24 gulan 2016 |nivîskar=Agencies }}</ref> Di dozên piçûk de jî, strîknîn jehrê dibe sedema hişkbûna masûlkan; berê jî wek jehra mişkan dihat bikaranîn.<ref name=":6" /> Di rojnameyê de çavkaniyên fermî hatine destnîşankirin. Bi tevahî xebatkarên Saziya Tiba Edli ya Dewletê ya Adli Tip Kurumu ku ji otopsiyê berpirsyar bû, di termê Özal de 4 jehr dîtin, di nav wan de jehra DDT deh qat zêde bû û şopa madeya radyoaktîf [[polonyûm]] jî heye.<ref>[http://www.zaman.com.tr/politika/doktorlarinin-ve-ailesinin-agir-ihmalleri-var/2020834.html Doktorlarının ve ailesinin ağır ihmalleri var] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610130920/http://www.zaman.com.tr/politika/doktorlarinin-ve-ailesinin-agir-ihmalleri-var/2020834.html|date=10 June 2016}} in [[Zaman (newspaper)|Zaman]] 26 November 2012</ref> Lêbelê, raporê her weha eşkere kir ku îhtîmala pîsbûna jîngehê jî gengaz e û jehrîkirina armanckirî ya bi dozê nehatiye îsbat kirin encamên raporê bi berfirehî hatin nîqaşkirin. Serdozgeriya Komarê ya Enqereyê di nîsana 2013an de fermandara berê Levent Ersöz sûcdar kiribû ku di sala 1993ab de Özal bi aliyê jehrê hatiye kuştin. Ersöz wê demê wek endamekî rêxistina nepenî ya rastgir [[Ergenekon|Ergenokonê]] di girtîgehê de bû. Di 16ê nîsana 2013an de dadgehê ev doz qebûl kir.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.diepresse.com/1390412/fall-oezal-mordanklage-gegen-general |sernav=Fall Özal: Mordanklage gegen General |malper=Die Presse |tarîx=2013-04-17 |roja-gihiştinê=2024-12-11 |ziman=de |paşnav=Güsten |pêşnav=17 04 2013 um 19:40 von unserer Korrespondentin Susanne }}</ref> Rûniştin bi beraetê qediya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hukukhaber.com.tr/turgut-ozalin-olumu-davasinda-levent-ersozun-beraatine-onama-113275.html |sernav=Turgut Özal'ın Ölümü Davasında Levent Ersöz'ün Beraatine Onama {{!}} Hukuk Haber |malper=web.archive.org |tarîx=2016-06-24 |roja-gihiştinê=2024-12-11 |roja-arşîvê=2016-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160624211704/https://www.hukukhaber.com.tr/turgut-ozalin-olumu-davasinda-levent-ersozun-beraatine-onama-113275.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Dîroka hilbijartinên wî == === Parlementerî === {| class="wikitable" style="font-size:0.906em; width:100%; text-align:center;" ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Tarîxa hilbijartinê ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Dengdan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Sêdiyên ji dengdan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Kursiyên bi ser ketin ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Partiya siyasî ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Nexşe |- |1983 |7,833,148 |45.14% |{{Composition bar|211|400|hex=#EFA300}} | rowspan="2" |[[Partiya Welatê Dayikê]] |[[Wêne:1983_Türkiye_Milletvekili_Seçimleri.png|150x150px]] |- |1987 |8,704,335 |36.31% |{{Composition bar|292|450|hex=#EFA300}} | |} === Komûnî === {| class="wikitable" style="font-size:0.906em; width:100%; text-align:center;" ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Tarîxa hilbijartinê ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Dengdan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Sêdiyên ji Dengdan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Partiya siyasî ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Nexşe |- |1984 |7,355,796 |41.52% | rowspan="2" |[[Partiya Welatê Dayikê]] |[[Wêne:1984 Mahalli İdareler Seçimleri BB.png|150x150px]] |- |1989 |4,828,164 |21.80% |[[Wêne:1989 Mahalli İdareler Seçimleri BB.png|150x150px]] |} == Wêje == * Metin Heper: ''Islam, Conservatism, and Democracy in Turkey: Comparing Turgut Özal and Recep Tayyip Erdoğan.'' Insight Turkey Band 15, No. 2, SETA Foundation (Hrsg.), 2013, S. 141–156.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repository.bilkent.edu.tr/bitstream/handle/11693/20995/Islam,%20conservatism,%20and%20democracy%20in%20Turkey%20Comparing%20Turgut%20%C3%96zal%20and%20Recep%20Tayyip%20Erdo%C7%A7an.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Bilkent Literatur on Turgut Özal‘s biography |malper=repository.bilkent.edu.tr |roja-gihiştinê=2024-12-11 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212101519/http://repository.bilkent.edu.tr/bitstream/handle/11693/20995/Islam,%20conservatism,%20and%20democracy%20in%20Turkey%20Comparing%20Turgut%20%C3%96zal%20and%20Recep%20Tayyip%20Erdo%C7%A7an.pdf?sequence=1&isAllowed=y |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (bi inglîzî) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * [http://www.biyografi.info/kisi/turgut-ozal Turgut Özal, Biyografi] {{Serokwezîrên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Ozal, Turgut}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 44an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 45an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 46an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 17an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1927]] [[Kategorî:Kesên ji Meletiyê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 1993]] [[Kategorî:Neqşîbendî]] [[Kategorî:Nûsazîparêzên tirk]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] nhuakw3y525tf94mxst1yslybburqy1 0 24502 2080514 2024963 2026-07-14T11:23:47Z MikaelF 935 2080514 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Tiyaxs''' an jî '''Avdêges''' ({{bi-tr|Narlıca}}) gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> Zimanê gundiyên Tiyaxsê [[zazakî]] ye. Tiyaxs nêzîkî gundê [[Kuyê]] û [[Xurûc]]ê ye. {{Bajar û gundên Pasûrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] rrln79zsextbu31y1hal3b3z99u3knp 2080519 2080514 2026-07-14T11:33:08Z MikaelF 935 2080519 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Tiyaxs''' an jî '''Avdêges''' ({{bi-tr|Narlıca}}) gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> Zimanê gundiyên Tiyaxsê [[zazakî]] ye. Tiyaxs nêzîkî gundê [[Kuyê]] û [[Xurûc]]ê ye. {{Çk}} {{Bajar û gundên Pasûrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] 4n8e5frut1z4si8188qo7m44ncuhowf 2080529 2080519 2026-07-14T11:43:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}} 2080529 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Tiyaxs''' an jî '''Avdêges''' ({{bi-tr|Narlıca}}) gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> Zimanê gundiyên Tiyaxsê [[zazakî]] ye. Tiyaxs nêzîkî gundê [[Kuyê]] û [[Xurûc]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Pasûrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] sba6bxg5bh27i4vxqcsg0p2mtpt5sr3 0 24503 2080521 2024965 2026-07-14T11:38:01Z MikaelF 935 2080521 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Eskerê''' gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> Bi tirkî navê wî ''Yaylak'' e. {{Çk}} {{Bajar û gundên Pasûrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]] [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] qk0qaqhf4fvvvk5nh71e54dauvcobp8 2080522 2080521 2026-07-14T11:38:40Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Eskar]] weke [[Eskerê]] guhart 2080521 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Eskerê''' gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> Bi tirkî navê wî ''Yaylak'' e. {{Çk}} {{Bajar û gundên Pasûrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]] [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] qk0qaqhf4fvvvk5nh71e54dauvcobp8 0 25880 2080517 2024991 2026-07-14T11:29:23Z MikaelF 935 2080517 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Arajkan''', weke '''Arajka''' tê bilêvkirin û carina jî weke '''Araşka''' tê nivîsandin (bi [[tirkî]]): ''Üçkuyu''), gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> {{Çk}} {{Bajar û gundên Pasûrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] kzpke22c2tlghpssv5h8eu08hcviwkf 2080531 2080517 2026-07-14T11:43:26Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}} 2080531 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Arajkan''', weke '''Arajka''' tê bilêvkirin û carina jî weke '''Araşka''' tê nivîsandin (bi [[tirkî]]): ''Üçkuyu''), gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Pasûrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] 0j7xtxahnpnspc2i0jpij1qg67qaej0 0 26770 2080378 2080370 2026-07-13T12:23:02Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Çavkanî hewce ye|Çavkanî hewce ye]]}} 2080378 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2026}} '''Ergenekon''' navê rêxistineke îllegal a artêşa [[Rom]]ê (tirk) ye. Artêşa tirk li dijî dijberên xwe, [[kurd]] û çepgiran rêxistinên bi dizî avakiriye ku yek ji wan jî Ergenekon e. == Navê Ergenekon == Ev nav ji efsane û çanda [[mongol]]an derketiye. Ji ber ku dewleta [[Mongolya]] di qada navneteweyî de ne ewçend bihêz e, dewleta Tirk û rastgirên radîkal ên Romê xwedî li hemî dewlemendiya dîrok û çanda wan derdikeve. Ev nav jî di efsaneya mongolan a bi heman navê de derbaz dibe.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} Gorî [[Efsaneya Ergenekonê]] navê welatê mongolan ''Ergenekon'' bûye. Ev welat di nava çiyayên madenî yên asê de bûye. Dijminan dor li wan girtine û bo ji nû ve gelê mongol bibûya xwedî hêz û desthilat, diviyabû ji vê dagirkirina leşkerî û erdnîgarî bifilitiyan. Ew van çiyayên hesinî û madenî vedikolin, bi helandina madenan riyên revê vedikin. Bi vî awayî gelê mongol ji nû ve xwe vedijîne û dibe desthilatdarê herî mêzîn ê dema xwe.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Dîroka fermî ya rêxistinê == Gorî polîtîkerên Tirkiyeyê bingeha vê rêxistinê digihîje heya [[Şerê cîhanê yê duyem]]. Tê zanîn NATOyê li dijî bloka realsosyalîst gelek alavên şer avakiribû. Bi navê [[Gladio]] rêxistineke îllegal a navneteweyî damezrandibû û rêxistinên wekî [[MHP]], [[ÖHD]], Ergenekon hwd jî li Tirkiyeyê bûn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} Rojnameyên Romê derbarê rêxistinê de gelek senaryo û nîqaşan dinivîsîne. Hin siyasetmedarên Ewropayî bi van senaryoyan bawer nakin. Gorî wan dewleta tirk xwerû li dijî kurdan gelek rêxistinên bi dizî amadekirine û gorî berjewendiyên xwe bikartîne, Ergenekon jî yek ji wan e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Gladio yan balona pifkirî ya artêşê? == Dewleta tirk gelek rêxistinên îllegal dadimezirîne û bikartîne. Hin caran jî rêxistinên xwerû bo şerê taybet û şerê psîkolojîk hatine amadekirin bi kar tîne yan propaganda dike. Hin caran ew zêde diçin û kontrola artêşê kêm dibe û hewce dimîne hin çalakiyên kontrolkirin û kedîkirinê lidarbixîne. Di [[21ê adarê]] [[2008]]an de bi fermî dewleta Romê operasyonek li dijî Ergenekonê lidarxist. [[Doğu Perinçek]], [[İlhan Selçuk]] jî di nav de çend kes bi tewanbariya têkiliyên bi Ergenekonê re hatin binçavkirin. Berê jî generaleke bi navê [[Veli Küçük]] hatibû girtin. Navê vî generalê di kujtina karsaz û ronakbîrên Kurd de derbaz bûbû. Hin şîrovekeran vê yekê wekî "çalakiyeke piçûk a kontrolkirin û propagandakirinê" nirxandin. Gorî wan, artêşê xwast ku Kurd û mixalif bitirsin û hejmara endamên rêxistinê zêde bibe.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Hin agahiyên nehatine sererastkirin û peyitandin == Navend û serokatiya Ergenekonê li serfermandariya artêşa tirk e. Birêvebirê dawî [[orgeneral]] [[Çevik Bir]] an [[Yaşar Büyükanıt]] e. Ji çepgiran heya rastgir û îslamîstan gelek endamên wê hene. Zanîngehên Tirkiyeyê bi tevayî di bin kontrola wan a di [[YÖK]]ê de ye. Sektora sînema û muzîkê di bin kontrola wan de ye û vê sektorê ji bo dijberiya kurdan û perwerdekirina gelê tirk bi kar tînin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} Ergenekon planên komkujiya kurdan amade kiriye û li benda fermana artêşê ye. Bo cara pêşîn derxistina kurdan ji bajarên mezin ên tirkan tê xwastin. Çendên tên gotin ev in: * Reşkirina doza kurdan di qada navneteweyî de * Tunekirina aborî dewlemendiya kurdan * Parçekirina hêza kurdan û pêşîlêderketina yekîtiya kurdan * Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan * Ceribandinên piçûk ên komkujiyê * Çalakiyên sîber * Kuştin, windakirin an reşkirina kesayetiyên hezkirî û navdar ên kurd * Xerakirina têkiliyên kurd û biyaniyan * Bi rakişandina nava tewanan (wekî [[eroîn]], [[fihûş]], [[dizî]], hwd), pûçkirina nivşên nû yên kurd * Tevlîhevkirin û bêbawerkirina doza kurdan Tê gotin ku Ergenekon li welatên tirkî yên Asyayê jî xwe bi rêxistin kiriye. Taybetî li [[Azerbeycan]], [[Turkmenistan]] û [[Bakurê Qibrisê]] jî bûroyên wê hene. Li her [[balyozxane]]yeke ([[konsolosxane]]) Romê berpirsiyareke wan heye. Li Ewropayê tîmeke taybet hatiye amadekirin û tenê li Ewropa (bi taybetî li [[Almanya]], [[Yewnanistan]], [[Romanya]] û [[Bulgaristan]]ê dixebite. Dîsa tê gotin navê hin stranbêjan jî wekî endam derbaz dibe.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Hin navên di prosesa Ergenekonê de derbaz dibin == * [[Abdullah Çatlı]] - Payebilindekî sîxuriya Romê bû * [[Adnan Turkkan]] - Serokavakarê Yekîtiya Ciwanên Tirkiyeyê * [[Alaattin Çakıcı]] - Yek ji navdarên hêzên tarî û mafyaya rastgiran * [[Ahmet Necdet Sezer]] Serokkomarê Tirkiyeyê yê berê * [[Birol Başaran]] - Serokê şaxa komeleya Atatürkperwer a Kadiköy * [[Çevik Bir]] - Serkanê duyem ê artêşê yê berê * [[Doğu Perinçek]] - Serokê Partiya Karkeran (Tirkiye), payebilindekî dewleta kûr * [[Dursun Ali Toroman]] - Serokê ADD'a Maltepê * [[Ercument Ovalı]] - Profesor * [[Erol Mutercimler]] - Serdarê Gural Başaran, rojnameger-nivîskar * [[Gural Başaran]] - Sekretera Komeleya Karsazên Neteweyî * [[Hamza Demir]]- Nivîskarê malpera Toplumsal * [[Hasan Atilla Ugur]] - [[Serheng]] (miralay) * [[Hurşit Tolon]] - Orgeneralê malnişîn (Serfermandarê Artêşa Yekem ê berê). --> Hatiye girtin. * [[Ibrahim Ozcan]] - Berbazê malnişîn * [[İbrahim Şahin]] - Perwerdekarê hêzên taybet ên çekdarî, payebilindekî kontrgerîlla * [[İlhan Selçuk]] - Yek ji rêveberên Partiya Komûnîst a berê, rojnamevan, nivîskar * [[İlker Guven]] - Mîrlîwayê malnişîn * [[Kadir Ali Esener]] - Mîrlîwa * [[Kemal Aydin]] - Dagerê (mifettîş) darayê (maliyeyê) yê malnişîn * [[Korkut Eken]] - Serfermandarê hêzên konrgerîlla yê berê * [[Levent Ersoz]]- Mîrlîwayê malnişîn, Serokê Îstîxbarata Jandarmeyan ê berê * [[Mehmet Ağar]] - Serokê Partiya Demokrat, serokê giştî yê ewlekariyê yê berê, payebilindekî Romê, rastgir, kujerê beriya cûntaya 12ê îlonê * [[Mehmet Eymür]] - Giregirekî MİTê yê berê * [[Murat Avar]] - Nûçegîhanê TRTê * [[Mustafa Balbay]] - Nûnerê Rojnameya Cumhuriyetê yê Enqereyê * [[Neriman Aydin]] - Nivîskara malpera Toplumsal * [[Osman Gurbuz]] - * [[Sinan Aygunî]] - Serokê Odeya Ticaretê ya Enqereyê * [[Şener Eruygur]] - Serokê kevn ê hêzên Jandarmeyan û Serokê Komelaya Ramana Ataturkçî, General. --> Hatiye girtin. * [[Tansu Çiller]] û mêrê wê * [[Tunç Akkoç]] - Cîgirê Serokê Giştî yê Baskên Ciwanan ê Partiya Karkeran (İP) * [[Turhan Çomez]] - Kevneparlamenterê AKPê yê bajarê Balıkesirê * [[Ufuk Buyukçelebi]] - Gerînendeyê Giştî yê rojnameya Tercümanê * [[Veli Küçük]] - Giregirekî artêşê yê jikarketî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Hin gotarên têkildar == * [[Kontrgerîlla]] * [[NATO]] * [[Gladio]] * [[Cumhuriyet]] * [[Cerdewan]] * [[MİT]] * [[JİTEM]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ergenekon| ]] [[Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] 5grwa8md2n371d29oo6xv0rz8upi8cu 2080380 2080378 2026-07-13T13:22:39Z MikaelF 935 2080380 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2026}} '''Ergenekon''' navê rêxistineke îllegal a artêşa [[Rom]]ê (tirk) ye. Artêşa tirk li dijî dijberên xwe yên [[kurd]] û [[çepgir]]an rêxistinên bi dizî ava kirine ku yek ji wan jî Ergenekon e. == Navê Ergenekon == Ev nav ji efsane û çanda [[mongol]]an derketiye. Ji ber ku dewleta [[Mongolya]] di qada navneteweyî de ne ewçend bihêz e, dewleta Tirk û rastgirên radîkal ên Romê xwedî li hemî dewlemendiya dîrok û çanda wan derdikeve. Ev nav jî di efsaneya mongolan a bi heman navê de derbaz dibe.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} Gorî [[Efsaneya Ergenekonê]] navê welatê mongolan ''Ergenekon'' bûye. Ev welat di nava çiyayên madenî yên asê de bûye. Dijminan dor li wan girtine û bo ji nû ve gelê mongol bibûya xwedî hêz û desthilat, diviyabû ji vê dagirkirina leşkerî û erdnîgarî bifilitiyan. Ew van çiyayên hesinî û madenî vedikolin, bi helandina madenan riyên revê vedikin. Bi vî awayî gelê mongol ji nû ve xwe vedijîne û dibe desthilatdarê herî mêzîn ê dema xwe.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Dîroka fermî ya rêxistinê == Gorî polîtîkerên Tirkiyeyê bingeha vê rêxistinê digihîje heya [[Şerê cîhanê yê duyem]]. Tê zanîn NATOyê li dijî bloka realsosyalîst gelek alavên şer avakiribû. Bi navê [[Gladio]] rêxistineke îllegal a navneteweyî damezrandibû û rêxistinên wekî [[MHP]], [[ÖHD]], Ergenekon hwd jî li Tirkiyeyê bûn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} Rojnameyên Romê derbarê rêxistinê de gelek senaryo û nîqaşan dinivîsîne. Hin siyasetmedarên Ewropayî bi van senaryoyan bawer nakin. Gorî wan dewleta tirk xwerû li dijî kurdan gelek rêxistinên bi dizî amadekirine û gorî berjewendiyên xwe bikartîne, Ergenekon jî yek ji wan e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Gladio yan balona pifkirî ya artêşê? == Dewleta tirk gelek rêxistinên îllegal dadimezirîne û bikartîne. Hin caran jî rêxistinên xwerû bo şerê taybet û şerê psîkolojîk hatine amadekirin bi kar tîne yan propaganda dike. Hin caran ew zêde diçin û kontrola artêşê kêm dibe û hewce dimîne hin çalakiyên kontrolkirin û kedîkirinê lidarbixîne. Di [[21ê adarê]] [[2008]]an de bi fermî dewleta Romê operasyonek li dijî Ergenekonê lidarxist. [[Doğu Perinçek]], [[İlhan Selçuk]] jî di nav de çend kes bi tewanbariya têkiliyên bi Ergenekonê re hatin binçavkirin. Berê jî generaleke bi navê [[Veli Küçük]] hatibû girtin. Navê vî generalê di kujtina karsaz û ronakbîrên Kurd de derbaz bûbû. Hin şîrovekeran vê yekê wekî "çalakiyeke piçûk a kontrolkirin û propagandakirinê" nirxandin. Gorî wan, artêşê xwast ku Kurd û mixalif bitirsin û hejmara endamên rêxistinê zêde bibe.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Hin agahiyên nehatine sererastkirin û peyitandin == Navend û serokatiya Ergenekonê li serfermandariya artêşa tirk e. Birêvebirê dawî [[orgeneral]] [[Çevik Bir]] an [[Yaşar Büyükanıt]] e. Ji çepgiran heya rastgir û îslamîstan gelek endamên wê hene. Zanîngehên Tirkiyeyê bi tevayî di bin kontrola wan a di [[YÖK]]ê de ye. Sektora sînema û muzîkê di bin kontrola wan de ye û vê sektorê ji bo dijberiya kurdan û perwerdekirina gelê tirk bi kar tînin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} Ergenekon planên komkujiya kurdan amade kiriye û li benda fermana artêşê ye. Bo cara pêşîn derxistina kurdan ji bajarên mezin ên tirkan tê xwastin. Çendên tên gotin ev in: * Reşkirina doza kurdan di qada navneteweyî de * Tunekirina aborî dewlemendiya kurdan * Parçekirina hêza kurdan û pêşîlêderketina yekîtiya kurdan * Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan * Ceribandinên piçûk ên komkujiyê * Çalakiyên sîber * Kuştin, windakirin an reşkirina kesayetiyên hezkirî û navdar ên kurd * Xerakirina têkiliyên kurd û biyaniyan * Bi rakişandina nava tewanan (wekî [[eroîn]], [[fihûş]], [[dizî]], hwd), pûçkirina nivşên nû yên kurd * Tevlîhevkirin û bêbawerkirina doza kurdan Tê gotin ku Ergenekon li welatên tirkî yên Asyayê jî xwe bi rêxistin kiriye. Taybetî li [[Azerbeycan]], [[Turkmenistan]] û [[Bakurê Qibrisê]] jî bûroyên wê hene. Li her [[balyozxane]]yeke ([[konsolosxane]]) Romê berpirsiyareke wan heye. Li Ewropayê tîmeke taybet hatiye amadekirin û tenê li Ewropa (bi taybetî li [[Almanya]], [[Yewnanistan]], [[Romanya]] û [[Bulgaristan]]ê dixebite. Dîsa tê gotin navê hin stranbêjan jî wekî endam derbaz dibe.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Hin navên di prosesa Ergenekonê de derbaz dibin == * [[Abdullah Çatlı]] - Payebilindekî sîxuriya Romê bû * [[Adnan Turkkan]] - Serokavakarê Yekîtiya Ciwanên Tirkiyeyê * [[Alaattin Çakıcı]] - Yek ji navdarên hêzên tarî û mafyaya rastgiran * [[Ahmet Necdet Sezer]] Serokkomarê Tirkiyeyê yê berê * [[Birol Başaran]] - Serokê şaxa komeleya Atatürkperwer a Kadiköy * [[Çevik Bir]] - Serkanê duyem ê artêşê yê berê * [[Doğu Perinçek]] - Serokê Partiya Karkeran (Tirkiye), payebilindekî dewleta kûr * [[Dursun Ali Toroman]] - Serokê ADD'a Maltepê * [[Ercument Ovalı]] - Profesor * [[Erol Mutercimler]] - Serdarê Gural Başaran, rojnameger-nivîskar * [[Gural Başaran]] - Sekretera Komeleya Karsazên Neteweyî * [[Hamza Demir]]- Nivîskarê malpera Toplumsal * [[Hasan Atilla Ugur]] - [[Serheng]] (miralay) * [[Hurşit Tolon]] - Orgeneralê malnişîn (Serfermandarê Artêşa Yekem ê berê). --> Hatiye girtin. * [[Ibrahim Ozcan]] - Berbazê malnişîn * [[İbrahim Şahin]] - Perwerdekarê hêzên taybet ên çekdarî, payebilindekî kontrgerîlla * [[İlhan Selçuk]] - Yek ji rêveberên Partiya Komûnîst a berê, rojnamevan, nivîskar * [[İlker Guven]] - Mîrlîwayê malnişîn * [[Kadir Ali Esener]] - Mîrlîwa * [[Kemal Aydin]] - Dagerê (mifettîş) darayê (maliyeyê) yê malnişîn * [[Korkut Eken]] - Serfermandarê hêzên konrgerîlla yê berê * [[Levent Ersoz]]- Mîrlîwayê malnişîn, Serokê Îstîxbarata Jandarmeyan ê berê * [[Mehmet Ağar]] - Serokê Partiya Demokrat, serokê giştî yê ewlekariyê yê berê, payebilindekî Romê, rastgir, kujerê beriya cûntaya 12ê îlonê * [[Mehmet Eymür]] - Giregirekî MİTê yê berê * [[Murat Avar]] - Nûçegîhanê TRTê * [[Mustafa Balbay]] - Nûnerê Rojnameya Cumhuriyetê yê Enqereyê * [[Neriman Aydin]] - Nivîskara malpera Toplumsal * [[Osman Gurbuz]] - * [[Sinan Aygunî]] - Serokê Odeya Ticaretê ya Enqereyê * [[Şener Eruygur]] - Serokê kevn ê hêzên Jandarmeyan û Serokê Komelaya Ramana Ataturkçî, General. --> Hatiye girtin. * [[Tansu Çiller]] û mêrê wê * [[Tunç Akkoç]] - Cîgirê Serokê Giştî yê Baskên Ciwanan ê Partiya Karkeran (İP) * [[Turhan Çomez]] - Kevneparlamenterê AKPê yê bajarê Balıkesirê * [[Ufuk Buyukçelebi]] - Gerînendeyê Giştî yê rojnameya Tercümanê * [[Veli Küçük]] - Giregirekî artêşê yê jikarketî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Hin gotarên têkildar == * [[Kontrgerîlla]] * [[NATO]] * [[Gladio]] * [[Cumhuriyet]] * [[Cerdewan]] * [[MİT]] * [[JİTEM]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ergenekon| ]] [[Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] gfegmsjyaigo3q1i268878e7z9ub3ps 0 33849 2080410 1954417 2026-07-13T18:45:24Z Penaber49 39672 /* */ 2080410 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman | nav = Soranî | navê xwemalî = کوردی، سۆرانی | renga malbat = Hind û Ewropî | dewlet = [[Başûrê Kurdistanê]]<br>[[Rojhilata Kurdistanê]] | herêm = | nexşe = | firehiya nexşe = | binnexşe = | zimanê zikmakî = 10.000.000 - 12.750.000 kes<ref>[http://www.ethnologue.com/language/ckb Ethnologue - Kurdish, Central]</ref> | malbat1 = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]] | malbat2 = [[Zimanên hind û îranî]] | malbat3 = [[Zimanên îranî]] | malbat4 = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]] | malbat5 = [[Zimanên îranî yên bakur-rojava]] | malbat6 = [[Kurdî]] | nivîs = Tîpên erebî | malbat7 = | netewe = [[Kurd]] | kêmnetewe = | ajans = − | iso1 = | iso2 = | iso3 = ckb | agahdarî = }} '''Soranî''' an '''kurdiya navendî''' an jî '''kurmanciya jêrîn''', zaravayekî [[zimanê kurdî]] ye. Zimanê fermî yê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê|Hikûmeta Herêma Kurdistanê (Iraq)]] ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Silêmanî |Silêmaniyê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê soranî kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[alfabeya kurdî ya erebî|tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[Alfabeya kurdî ya latînî|tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li [[Kurdistan]]a başûr û rojhilat tê bikaranîn. == Devokên soranî == * [[Soranî (devok)|Soranî]] an [[hewlêrî]] (li bajarên [[Hewlêr]], [[Rewandiz]], [[Kerkûk]] û li erdê mîrgeha dîrokî ya Soran, tê axavtin. * [[Mukrî|Mukriyanî]] an [[mukrî]] (li bajarên [[Mehabad (bajar)|Mehabad]], [[Bokan]], [[Pîranşar]], hwd.) * [[Xoşnawî]] * [[Baban]]î (li bajarên [[Silêmanî]], [[Pênciwên]], [[Ranye]], hwd.) * [[Erdelanî]] (li bajarên [[Sine]], [[Kamyaran]], [[Ciwanro]], hwd.) * [[Cafî]] an [[germiyanî]] (li bajarên [[Kelar (navçe)|Kelar]], [[Kifrî]], [[Xaneqîn]], hwd) * [[Pişder (navçe)|Pişderî]] == Lihevhatina hevkêşeya ergatîv di kurdiya soranî de == Lihevhatina rêzê ergatîv di [[kurdiya soranî]] de yek ji geşeyên gramêrî yên girîng e ku di zimanê kurdî ya nûjen de rawesta. Hêman gavê dema ku zaravên wekî [[kurdiya kurmancî]] û hin qeymên [[kurdiya başûr]] hîn jêrrêzê ergatîvî bi tevahî digirin, gelek qeymên soranî —bi taybetî li [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], û [[Mehabad]]ê— veguherî ne ber rêza nomînatîv-akusatîv.<ref name="haig2004">Haig, G. (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages''. Mouton de Gruyter.</ref> Lê zarava [[sineyî]] (ku li Sine, Îranê tê xeberdan) hîn têgihiştinên ergatîv digire, bi taybetî di fiilên nekarî yên borî de.<ref name="mackenzie1961">MacKenzie, D.N. (1961). ''The Dialect of Kurdish of Sulaimaniya and Arbil''. Oxford University Press.</ref> === Rêza ergatîv di kurdiya kurmancî de === Di hevkêşeya ergatîv de, navdarê fiilê nekarî wekî navdarê tamê fiilê karî tê şîfre kirin (bi navê absolutîv), lê navdarê tamê fiilê karî wekî ergatîv tê nîşandan. <blockquote> *Ez kitêbê dixwînim. *Min kitêb xwend. <br /> Min = navdarê ergatîv<br /> kitêb (yj) = tam (obje) ya absolutîv<br /> xwend = fiilê karî ya borî *Ez du kitêban dixwînim. *Min du kitêb xwendin. <br /> Min = navdarê ergatîv<br /> du kitêb (pj) = tam (obje) ya absolutîv<br /> xwendin = fiilê karî ya borî *Ez te dibînim. *Min tu dîtî. <br /> Min = navdarê ergatîv<br /> tu = tam (obje) ya absolutîv<br /> dîtî = fiilê karî ya borî *Tu min dibînî. *Te ez dîtim. <br /> Te = navdarê ergatîv<br /> ez = tam (obje) ya absolutîv<br /> dîtîm = fiilê karî ya borî </blockquote> Ev rêz bi taybetî ji zaravên kevnar û kevnekî kurdî ye. === Sedemên windabûna ergatîvê di soranî de === {| class="wikitable" ! Sedem !! Terîf |- | '''Têkiliya zimanî''' || Têkiliyên zêde bi zimanên ku rêza nomînatîv digirin (wekî [[farisî]] û [[tirkî]]) sedemê kêm bûna rêza ergatîv bûn.<ref name="haig2004"/> |- | '''Hewldanên standardkirinê''' || Cêxistinê standardkirina zimanê nivîsîn û belavokê ya soranî sedemê hilbijartina rêza nomînatîv bû.<ref name="thackston2006">Thackston, W.M. (2006). ''Sorani Kurdish: A Reference Grammar''. Harvard University.</ref> |- | '''Siyasetên zimannasî''' || Polîtîkên dewletî di Iraq û Îranê de geşeya cihêrengiya zimanê kurdî bisînor kirin.<ref name="paul2008">Paul, L. (2008). ''Ergativity in Iranian''. In: Comrie, B. (ed.), ''The World's Major Languages''. Routledge.</ref> |} === Binerîneya zanistî ya lihevhatina ergatîvî === *[[Geoffrey Haig]] (2004): “Kurdiya soranî nimûneya guherîna di rêza ergatîv û nomînatîv-akusatîv de ye, bi taybetî di zaravên standard de.”<ref name="haig2004"/> *[[D.N. MacKenzie]] (1961): “Herçiqas ergatîv di soranî de winda bûye, lê di zarava sineyî de, têgihiştina wê hîn heye, bi taybetî di fiilên nekarî ya borî de.”<ref name="mackenzie1961"/> *[[Gernot Windfuhr]] (2009): “Di kurdî de ergatîv li gorî demê hatiye diyarkirin, lê kurdiya navîn (soranî) di bin şopandina zimanên nomînatîv de dikeve dûrî ji wê rêzê.”<ref name="windfuhr2009">Windfuhr, G. (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.</ref> *[[W.M. Thackston]] (2006): “Kurdiya nivîskar û modern a soranî fêrkirina ergatîv jê digire bo hêsankirin û zûfahmî, herweha bi rêza nomînatîv digere.”<ref name="thackston2006"/> *[[Ludwig Paul]] (2008): “Soranî ji zaravên din ên kurdî yê ku rêza ergatîv tê windakirin, bi taybetî di hemberî zaravên kevnar de, tê nasîn.”<ref name="paul2008"/> === Zarava erdelanî û kevneşopiya wê === Yek ji zaravên sereke yên [[kurdiya navîn]] zarava erdelanî ye, ku di herêma kevn a miratiya Erdelan de tê gotin. Ev herêm rolê sereke lîstin di pêşketina edebiyata nivîsî ya soranî de, bi taybetî di dema miratiya Babanan de. Zarava erdelanî hîn têkildariya kevnar di gramêr û fonolojiyê de digire, herçiqas ew rêza ergatîv bi temamî neparastî ye.<ref name="dialects">Windfuhr, G. (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Zimanên îranî}} {{Zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Soranî| ]] [[Kategorî:Zimanên Iraqê]] [[Kategorî:Zimanên Îranê]] [[Kategorî:Zimanên Kurdistanê]] kutvlbizxrzrorz1dk8l9b39dftwf8w 2080411 2080410 2026-07-13T19:15:52Z Penaber49 39672 /* */ 2080411 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman | nav = Soranî | navê xwemalî = کوردی، سۆرانی | renga malbat = Hind û Ewropî | dewlet = [[Başûrê Kurdistanê]]<br>[[Rojhilata Kurdistanê]] | herêm = | nexşe = | firehiya nexşe = | binnexşe = | zimanê zikmakî = 10.000.000 - 12.750.000 kes<ref>[http://www.ethnologue.com/language/ckb Ethnologue - Kurdish, Central]</ref> | malbat1 = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]] | malbat2 = [[Zimanên hind û îranî]] | malbat3 = [[Zimanên îranî]] | malbat4 = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]] | malbat5 = [[Zimanên îranî yên bakur-rojava]] | malbat6 = [[Kurdî]] | nivîs = Tîpên erebî | malbat7 = | netewe = [[Herêma Kurdistanê]] | kêmnetewe = | ajans = − | iso1 = | iso2 = | iso3 = ckb | agahdarî = }} '''Soranî''' an '''kurdiya navendî''' an jî '''kurmanciya jêrîn''', zaravayekî [[zimanê kurdî]] ye. Zimanê fermî yê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê|Hikûmeta Herêma Kurdistanê (Iraq)]] ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî [[Silêmanî |Silêmaniyê]] tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê soranî kiriye. Îro devokên [[mukrî]], kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi [[alfabeya kurdî ya erebî|tîpên kurdî-erebî]] tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi [[Alfabeya kurdî ya latînî|tîpên latînî]] jî hene. Soranî zêdetir li [[Kurdistan]]a başûr û rojhilat tê bikaranîn. == Devokên soranî == * [[Soranî (devok)|Soranî]] an [[hewlêrî]] (li bajarên [[Hewlêr]], [[Rewandiz]], [[Kerkûk]] û li erdê mîrgeha dîrokî ya Soran, tê axavtin. * [[Mukrî|Mukriyanî]] an [[mukrî]] (li bajarên [[Mehabad (bajar)|Mehabad]], [[Bokan]], [[Pîranşar]], hwd.) * [[Xoşnawî]] * [[Baban]]î (li bajarên [[Silêmanî]], [[Pênciwên]], [[Ranye]], hwd.) * [[Erdelanî]] (li bajarên [[Sine]], [[Kamyaran]], [[Ciwanro]], hwd.) * [[Cafî]] an [[germiyanî]] (li bajarên [[Kelar (navçe)|Kelar]], [[Kifrî]], [[Xaneqîn]], hwd) * [[Pişder (navçe)|Pişderî]] == Lihevhatina hevkêşeya ergatîv di kurdiya soranî de == Lihevhatina rêzê ergatîv di [[kurdiya soranî]] de yek ji geşeyên gramêrî yên girîng e ku di zimanê kurdî ya nûjen de rawesta. Hêman gavê dema ku zaravên wekî [[kurdiya kurmancî]] û hin qeymên [[kurdiya başûr]] hîn jêrrêzê ergatîvî bi tevahî digirin, gelek qeymên soranî —bi taybetî li [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], û [[Mehabad]]ê— veguherî ne ber rêza nomînatîv-akusatîv.<ref name="haig2004">Haig, G. (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages''. Mouton de Gruyter.</ref> Lê zarava [[sineyî]] (ku li Sine, Îranê tê xeberdan) hîn têgihiştinên ergatîv digire, bi taybetî di fiilên nekarî yên borî de.<ref name="mackenzie1961">MacKenzie, D.N. (1961). ''The Dialect of Kurdish of Sulaimaniya and Arbil''. Oxford University Press.</ref> === Rêza ergatîv di kurdiya kurmancî de === Di hevkêşeya ergatîv de, navdarê fiilê nekarî wekî navdarê tamê fiilê karî tê şîfre kirin (bi navê absolutîv), lê navdarê tamê fiilê karî wekî ergatîv tê nîşandan. <blockquote> *Ez kitêbê dixwînim. *Min kitêb xwend. <br /> Min = navdarê ergatîv<br /> kitêb (yj) = tam (obje) ya absolutîv<br /> xwend = fiilê karî ya borî *Ez du kitêban dixwînim. *Min du kitêb xwendin. <br /> Min = navdarê ergatîv<br /> du kitêb (pj) = tam (obje) ya absolutîv<br /> xwendin = fiilê karî ya borî *Ez te dibînim. *Min tu dîtî. <br /> Min = navdarê ergatîv<br /> tu = tam (obje) ya absolutîv<br /> dîtî = fiilê karî ya borî *Tu min dibînî. *Te ez dîtim. <br /> Te = navdarê ergatîv<br /> ez = tam (obje) ya absolutîv<br /> dîtîm = fiilê karî ya borî </blockquote> Ev rêz bi taybetî ji zaravên kevnar û kevnekî kurdî ye. === Sedemên windabûna ergatîvê di soranî de === {| class="wikitable" ! Sedem !! Terîf |- | '''Têkiliya zimanî''' || Têkiliyên zêde bi zimanên ku rêza nomînatîv digirin (wekî [[farisî]] û [[tirkî]]) sedemê kêm bûna rêza ergatîv bûn.<ref name="haig2004"/> |- | '''Hewldanên standardkirinê''' || Cêxistinê standardkirina zimanê nivîsîn û belavokê ya soranî sedemê hilbijartina rêza nomînatîv bû.<ref name="thackston2006">Thackston, W.M. (2006). ''Sorani Kurdish: A Reference Grammar''. Harvard University.</ref> |- | '''Siyasetên zimannasî''' || Polîtîkên dewletî di Iraq û Îranê de geşeya cihêrengiya zimanê kurdî bisînor kirin.<ref name="paul2008">Paul, L. (2008). ''Ergativity in Iranian''. In: Comrie, B. (ed.), ''The World's Major Languages''. Routledge.</ref> |} === Binerîneya zanistî ya lihevhatina ergatîvî === *[[Geoffrey Haig]] (2004): “Kurdiya soranî nimûneya guherîna di rêza ergatîv û nomînatîv-akusatîv de ye, bi taybetî di zaravên standard de.”<ref name="haig2004"/> *[[D.N. MacKenzie]] (1961): “Herçiqas ergatîv di soranî de winda bûye, lê di zarava sineyî de, têgihiştina wê hîn heye, bi taybetî di fiilên nekarî ya borî de.”<ref name="mackenzie1961"/> *[[Gernot Windfuhr]] (2009): “Di kurdî de ergatîv li gorî demê hatiye diyarkirin, lê kurdiya navîn (soranî) di bin şopandina zimanên nomînatîv de dikeve dûrî ji wê rêzê.”<ref name="windfuhr2009">Windfuhr, G. (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.</ref> *[[W.M. Thackston]] (2006): “Kurdiya nivîskar û modern a soranî fêrkirina ergatîv jê digire bo hêsankirin û zûfahmî, herweha bi rêza nomînatîv digere.”<ref name="thackston2006"/> *[[Ludwig Paul]] (2008): “Soranî ji zaravên din ên kurdî yê ku rêza ergatîv tê windakirin, bi taybetî di hemberî zaravên kevnar de, tê nasîn.”<ref name="paul2008"/> === Zarava erdelanî û kevneşopiya wê === Yek ji zaravên sereke yên [[kurdiya navîn]] zarava erdelanî ye, ku di herêma kevn a miratiya Erdelan de tê gotin. Ev herêm rolê sereke lîstin di pêşketina edebiyata nivîsî ya soranî de, bi taybetî di dema miratiya Babanan de. Zarava erdelanî hîn têkildariya kevnar di gramêr û fonolojiyê de digire, herçiqas ew rêza ergatîv bi temamî neparastî ye.<ref name="dialects">Windfuhr, G. (2009). ''The Iranian Languages''. Routledge.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Zimanên îranî}} {{Zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Soranî| ]] [[Kategorî:Zimanên Iraqê]] [[Kategorî:Zimanên Îranê]] [[Kategorî:Zimanên Kurdistanê]] 7qt29r9rpgv04uriwys8gt149iry9je 10 42672 2080494 575607 2026-07-14T08:56:45Z Milenioscuro 15053 2080494 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | name = Erîtrea | top = 18.4 | bottom = 12.0 | left = 36.0 | right = 43.8 | image = Eritrea adm location map.svg | image1 = Eritrea relief location map.svg }}<noinclude>{{Nexşeya cihan/Agahî}} [[Kategorî:Şablonên nexşeya cihan li gorî welatan|Erîtrea]] </noinclude> f1ivy7otjnhui9yyutxi27iy62kkflg 0 50233 2080379 2080372 2026-07-13T12:43:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}} 2080379 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2026}} '''Çevik Bir''' (jdb. [[1939]], [[Buca]], [[İzmir]], [[Tirkiye]]), generalekî romî ([[tirk]]) ye. Yek ji giregirên [[artêş]]ê yê di salên 1980-2000î de li dijî [[PKK]]ê têkoşiyaye ye. Di doza rêxistina îllegal [[Ergenekon]]ê de navê wî jî derbas dibe. Tê îdîakirin ev navê bikartîne ne navê wî yê berê ye, kodnav e û ji kurtkirina ''çevik birimler (yekîneyên çeleng)'' e. Herwiha bi kujtin, êşkencekirin û windakirina [[kurd]]an jî tê tewanbarkirin. == Jiyan (jînenîgariya fermî) == Sala 1958ê ji dibistana serbaziyê destûrdar dibe. Di nava salên 1973-1976ê wekî serbazek di baregehekê [[NATO]]yê de dixebite. Sala 1995ê dibe orgeneral. Ji 1995 heya 1998ê cihgirê serkanê artêşê yê giştî ye. 1998-1999, serfermandarê artêşa I. e. Marî bûye (zewiciye) û lawekî (kur) wî heye. == Lehengê tirkan == Di nava komên rastgir û tirkperweran de Bir wekî lehengekî tê pêşwazîkirin. Di derbareyê jiyana wî de kêm agahî hene yan jî agahiyên hene ne bibawer in. Îdîa hene ku ew di şerê [[Kîpros]]ê (tirk-[[yewnan]]) de tevlî kujtin û windakirina sîvîlan bûye. Di cûntaya sala 1980yê de yek ji payebilindên li dijî rêxistinên kurd têkoşiyaye ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Artêşa tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1939]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serbazên tirk]] fbsl1rdo9y7glhpg2o7egq8io21j2yd 0 61523 2080396 2064325 2026-07-13T16:42:14Z Kurdanparez 137209 Çavkani 2080396 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakur-rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Balûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Afganistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref>Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: Kirmaşanî *** [[Xwarû]]: [[Lekî]], [[Şêxbizinî]] '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî ==Çavkanî== {{notelist}} 5yz77g34x08mza0vm8x0ar87m2nl0nj 2080397 2080396 2026-07-13T17:11:09Z Kurdanparez 137209 2080397 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakur-rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Balûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Afganistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî ==Çavkanî== {{notelist}} mw7beil9srtpyxm3fv8f0kp6m7jo1k7 2080398 2080397 2026-07-13T17:20:18Z Penaber49 39672 /* */ 2080398 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Balûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Afganistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî ==Çavkanî== {{notelist}} mrh8q6au3uszc4tyki77az8cuobwzpg 2080399 2080398 2026-07-13T17:43:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:çavkanî|Çavkanî]]} lê hat zêdekirin.; paqijiyên kozmetîk (Valahiya beşan rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2080399 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Balûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Afganistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{notelist}} m863yhtzxdycaoe69ndmx2h03gdv7vq 2080400 2080399 2026-07-13T18:01:36Z Kurdanparez 137209 2080400 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Balûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Afganistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Fonolojî == == Fonolojî == {| class="wikitable" |+ Îsoglosên zimanên îraniya rojavayî<ref name="Windfuhr-2009"/> |- ! Ziman/kom !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Hind û îranî]]'' || j́ || ćw || tr || ś || -tw- || sw || dw || rj́ || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Zimanên îranî|Proto-îraniya rojavayî]]'' || dz || tsw || θr || ts || -θw- || hw || dw || rdz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Avestayî]] || z || sp || hr || s || θw || hw || dw || rz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Zimanê partî|Partî]] || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''f''' || '''w^h''' || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | '''Kurdiya merkezî''' || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || xw || <u>D</u> || ł || ł |- | Zazakî || '''z''' || '''sp''' || '''(h)r''' || '''s''' || '''w''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''ř''' |- | Goranî || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''u''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''r'''/'''L''' |- | Talişî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Tatî (azerî) || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Devokên navendî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || xu, '''h, f''' || '''b''' || <u>L</u>(rz) || <u>L</u> |- | Qezwînî || '''z''' || '''sb''' || '''r''' || '''s''' || h || x || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | Belûçî || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || '''w''', h || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | [[Farsî (Modern)|Farsiya nû]] || <u>D</u> || <u>S</u> || <u>S</u> || <u>H</u> || h || x || <u>D</u> || l || l |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Navîn)|Farsiya navîn]] || d || s || s || h || h || xw || d || l || ł |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Kevn)|Farsiya kevn]] || d || s || s' || θ || &lt;θuv&gt;* || &lt;uv&gt;* || &lt;duv&gt;* || rd || rd |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{notelist}} du7opp4jte21f0tc6w4n028vymehcx3 2080402 2080400 2026-07-13T18:26:52Z Kurdanparez 137209 Fonolojî 2080402 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Balûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Afganistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Fonolojî == == Fonolojî == {| class="wikitable" |+ Îsoglosên zimanên îraniya rojavayî<ref name="Windfuhr-2009"/> |- ! Ziman/kom !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Hind û îranî]]'' || j́ || ćw || tr || ś || -tw- || sw || dw || rj́ || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Zimanên îranî|Proto-îraniya rojavayî]]'' || dz || tsw || θr || ts || -θw- || hw || dw || rdz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Avestayî]] || z || sp || hr || s || θw || hw || dw || rz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Zimanê partî|Partî]] || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''f''' || '''w^h''' || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | '''Kurdiya merkezî''' || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || xw || <u>D</u> || ł || ł |- | Zazakî || '''z''' || '''sp''' || '''(h)r''' || '''s''' || '''w''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''ř''' |- | Goranî || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''u''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''r'''/'''L''' |- | Talişî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Tatî (azerî) || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Devokên navendî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || xu, '''h, f''' || '''b''' || <u>L</u>(rz) || <u>L</u> |- | Qezwînî || '''z''' || '''sb''' || '''r''' || '''s''' || h || x || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | Belûçî || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || '''w''', h || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | [[Farsî (Modern)|Farsiya nû]] || <u>D</u> || <u>S</u> || <u>S</u> || <u>H</u> || h || x || <u>D</u> || l || l |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Navîn)|Farsiya navîn]] || d || s || s || h || h || xw || d || l || ł |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Kevn)|Farsiya kevn]] || d || s || s' || θ || &lt;θuv&gt;* || &lt;uv&gt;* || &lt;duv&gt;* || rd || rd |} ===Dîroka fonolojîya=== Zimanên îraniya bakurê rojava, di guherînên xwe yên dengnasî de ku ji zimanên îranî yên kevintir derketine, bi rêjeyên cuda-cuda dişibin taybetmendiyên "îraniya başûrê rojava". Zimanên zazakî û goranî, li gorî zimanên mîna partî, kêmtirîn guherîn dîtine, di heman demê de kom a kurdiya merkezî û belûçî bi qasî girîng guherînên dengnasî hene ku dişibin wan guherînên ku bi gelemperî di zimanên îraniya başûrê rojava de, tevî farisî, tên dîtin. Zimanên dor deryayê qezwînî û yên herêma dîrokî ya "[[Atropatênê]]" jî bi rêjeyên cuda-cuda şibehiyeke dengnasî bi zimanên îraniya başûrê rojava re nîşan didin. ===Kurdiya merkezî=== {{main|Jêdera kurdan}} Şêwazên dengnasî yên ku di komê "kurdiya merkezî" de tên dîtin, nîşan didin ku axaftvanên kevin ên vê komê di nêzîkahiyeke erdnîgarî ya rasterast de bi bav û kalên axaftvanên farisî û axaftvanên din ên îraniya başûrê rojava re bûne.<ref name="Windfuhr-2009"/> Windfuhr, hem lêkolînên xwe yên bixwe û hem jî yên MacKenzie (1961) vedibêje, û Luristana bakur-rojava wek warê muhtemel ê axaftvanên kevin ên komê "kurdiya navendî" destnîşan dike. Garnik Asatrian wiha dinivîse: {{Quote|"D. N. Mackenzie encam da ku axaftvanên van sê zimanan dibe ku carekê di têkiliyeke nêztir de bûbin. Wî hewl da ku yekîtiya zimanî ya faris-kurdî-belûçî ya guman lê tê kirin, li gorî texmînê, li beşên navendî yên Îranê ji nû ve ava bike. Li gorî teoriya wî, farisan (an proto-farisan) parêzgeha Farsê ya li başûr-rojava dagirtibûn (li ser texmîna ku Axamenişiyan bi farisî diaxivîn), belûçiyan (proto-belûçiyan) li herêmên navendî yên Îrana Rojava dijiyan, û kurdan (proto-kurdan), bi gotina G. Windfuhr (1975: 459), an li bakur-rojavayê Luristanê an jî li parêzgeha Îsfahanê dijiyan."<ref>Asatrian, G. "Prolegomena to the Study of the Kurds", p. 30</ref>}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{notelist}} g0133x2ltwnfqy6vzduabh5kaarnjdp 2080403 2080402 2026-07-13T18:31:49Z Kurdanparez 137209 /* Fonolojî */ 2080403 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Balûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Afganistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Fonolojî == == Fonolojî == {| class="wikitable" |+ Îsoglosên zimanên îraniya rojavayî<ref name="Windfuhr-2009"/> |- ! Ziman/kom !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Hind û îranî]]'' || j́ || ćw || tr || ś || -tw- || sw || dw || rj́ || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Zimanên îranî|Proto-îraniya rojavayî]]'' || dz || tsw || θr || ts || -θw- || hw || dw || rdz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Avestayî]] || z || sp || hr || s || θw || hw || dw || rz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Zimanê partî|Partî]] || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''f''' || '''w^h''' || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | '''Kurdiya merkezî''' || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || xw || <u>D</u> || ł || ł |- | Zazakî || '''z''' || '''sp''' || '''(h)r''' || '''s''' || '''w''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''ř''' |- | Goranî || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''u''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''r'''/'''L''' |- | Talişî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Tatî (azerî) || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Devokên navendî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || xu, '''h, f''' || '''b''' || <u>L</u>(rz) || <u>L</u> |- | Qezwînî || '''z''' || '''sb''' || '''r''' || '''s''' || h || x || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | Belûçî || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || '''w''', h || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | [[Farsî (Modern)|Farsiya nû]] || <u>D</u> || <u>S</u> || <u>S</u> || <u>H</u> || h || x || <u>D</u> || l || l |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Navîn)|Farsiya navîn]] || d || s || s || h || h || xw || d || l || ł |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Kevn)|Farsiya kevn]] || d || s || s' || θ || &lt;θuv&gt;* || &lt;uv&gt;* || &lt;duv&gt;* || rd || rd |} ===Dîroka fonolojîya=== Zimanên îraniya bakurê rojava, di guherînên xwe yên dengnasî de ku ji zimanên îranî yên kevintir derketine, bi rêjeyên cuda-cuda dişibin taybetmendiyên "îraniya başûrê rojava". Zimanên zazakî û goranî, li gorî zimanên mîna partî, kêmtirîn guherîn dîtine, di heman demê de kom a kurdiya merkezî û belûçî bi qasî girîng guherînên dengnasî hene ku dişibin wan guherînên ku bi gelemperî di zimanên îraniya başûrê rojava de, tevî farisî, tên dîtin. Zimanên dor deryayê qezwînî û yên herêma dîrokî ya "[[Atropatênê]]" jî bi rêjeyên cuda-cuda şibehiyeke dengnasî bi zimanên îraniya başûrê rojava re nîşan didin.<ref name="Windfuhr-2009"/> ====Kurdiya merkezî==== {{main|Jêdera kurdan}} Şêwazên dengnasî yên ku di komê "kurdiya merkezî" de tên dîtin, nîşan didin ku axaftvanên kevin ên vê komê di nêzîkahiyeke erdnîgarî ya rasterast de bi bav û kalên axaftvanên farisî û axaftvanên din ên îraniya başûrê rojava re bûne.<ref name="Windfuhr-2009"/> Windfuhr, hem lêkolînên xwe yên bixwe û hem jî yên MacKenzie (1961) vedibêje, û Luristana bakur-rojava wek warê muhtemel ê axaftvanên kevin ên komê "kurdiya navendî" destnîşan dike. Garnik Asatrian wiha dinivîse: {{Quote|"D. N. Mackenzie encam da ku axaftvanên van sê zimanan dibe ku carekê di têkiliyeke nêztir de bûbin. Wî hewl da ku yekîtiya zimanî ya faris-kurdî-belûçî ya guman lê tê kirin, li gorî texmînê, li beşên navendî yên Îranê ji nû ve ava bike. Li gorî teoriya wî, farisan (an proto-farisan) parêzgeha Farsê ya li başûr-rojava dagirtibûn (li ser texmîna ku Axamenişiyan bi farisî diaxivîn), belûçiyan (proto-belûçiyan) li herêmên navendî yên Îrana Rojava dijiyan, û kurdan (proto-kurdan), bi gotina G. Windfuhr (1975: 459), an li bakur-rojavayê Luristanê an jî li parêzgeha Îsfahanê dijiyan."<ref>Asatrian, G. "Prolegomena to the Study of the Kurds", p. 30</ref>}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{notelist}} 0wmyw4gmqkgz559yh1t3uwnza6kw8dj 2080404 2080403 2026-07-13T18:32:09Z Kurdanparez 137209 2080404 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Balûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Afganistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Fonolojî == {| class="wikitable" |+ Îsoglosên zimanên îraniya rojavayî<ref name="Windfuhr-2009"/> |- ! Ziman/kom !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Hind û îranî]]'' || j́ || ćw || tr || ś || -tw- || sw || dw || rj́ || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Zimanên îranî|Proto-îraniya rojavayî]]'' || dz || tsw || θr || ts || -θw- || hw || dw || rdz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Avestayî]] || z || sp || hr || s || θw || hw || dw || rz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Zimanê partî|Partî]] || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''f''' || '''w^h''' || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | '''Kurdiya merkezî''' || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || xw || <u>D</u> || ł || ł |- | Zazakî || '''z''' || '''sp''' || '''(h)r''' || '''s''' || '''w''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''ř''' |- | Goranî || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''u''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''r'''/'''L''' |- | Talişî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Tatî (azerî) || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Devokên navendî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || xu, '''h, f''' || '''b''' || <u>L</u>(rz) || <u>L</u> |- | Qezwînî || '''z''' || '''sb''' || '''r''' || '''s''' || h || x || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | Belûçî || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || '''w''', h || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | [[Farsî (Modern)|Farsiya nû]] || <u>D</u> || <u>S</u> || <u>S</u> || <u>H</u> || h || x || <u>D</u> || l || l |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Navîn)|Farsiya navîn]] || d || s || s || h || h || xw || d || l || ł |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Kevn)|Farsiya kevn]] || d || s || s' || θ || &lt;θuv&gt;* || &lt;uv&gt;* || &lt;duv&gt;* || rd || rd |} ===Dîroka fonolojîya=== Zimanên îraniya bakurê rojava, di guherînên xwe yên dengnasî de ku ji zimanên îranî yên kevintir derketine, bi rêjeyên cuda-cuda dişibin taybetmendiyên "îraniya başûrê rojava". Zimanên zazakî û goranî, li gorî zimanên mîna partî, kêmtirîn guherîn dîtine, di heman demê de kom a kurdiya merkezî û belûçî bi qasî girîng guherînên dengnasî hene ku dişibin wan guherînên ku bi gelemperî di zimanên îraniya başûrê rojava de, tevî farisî, tên dîtin. Zimanên dor deryayê qezwînî û yên herêma dîrokî ya "[[Atropatênê]]" jî bi rêjeyên cuda-cuda şibehiyeke dengnasî bi zimanên îraniya başûrê rojava re nîşan didin.<ref name="Windfuhr-2009"/> ====Kurdiya merkezî==== {{main|Jêdera kurdan}} Şêwazên dengnasî yên ku di komê "kurdiya merkezî" de tên dîtin, nîşan didin ku axaftvanên kevin ên vê komê di nêzîkahiyeke erdnîgarî ya rasterast de bi bav û kalên axaftvanên farisî û axaftvanên din ên îraniya başûrê rojava re bûne.<ref name="Windfuhr-2009"/> Windfuhr, hem lêkolînên xwe yên bixwe û hem jî yên MacKenzie (1961) vedibêje, û Luristana bakur-rojava wek warê muhtemel ê axaftvanên kevin ên komê "kurdiya navendî" destnîşan dike. Garnik Asatrian wiha dinivîse: {{Quote|"D. N. Mackenzie encam da ku axaftvanên van sê zimanan dibe ku carekê di têkiliyeke nêztir de bûbin. Wî hewl da ku yekîtiya zimanî ya faris-kurdî-belûçî ya guman lê tê kirin, li gorî texmînê, li beşên navendî yên Îranê ji nû ve ava bike. Li gorî teoriya wî, farisan (an proto-farisan) parêzgeha Farsê ya li başûr-rojava dagirtibûn (li ser texmîna ku Axamenişiyan bi farisî diaxivîn), belûçiyan (proto-belûçiyan) li herêmên navendî yên Îrana Rojava dijiyan, û kurdan (proto-kurdan), bi gotina G. Windfuhr (1975: 459), an li bakur-rojavayê Luristanê an jî li parêzgeha Îsfahanê dijiyan."<ref>Asatrian, G. "Prolegomena to the Study of the Kurds", p. 30</ref>}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{notelist}} mgphk8wvszvdtz7i8df72sunibrdmss 2080405 2080404 2026-07-13T18:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Valahiya beşan rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2080405 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Balûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Afganistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Fonolojî == {| class="wikitable" |+ Îsoglosên zimanên îraniya rojavayî<ref name="Windfuhr-2009"/> |- ! Ziman/kom !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Hind û îranî]]'' || j́ || ćw || tr || ś || -tw- || sw || dw || rj́ || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Zimanên îranî|Proto-îraniya rojavayî]]'' || dz || tsw || θr || ts || -θw- || hw || dw || rdz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Avestayî]] || z || sp || hr || s || θw || hw || dw || rz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Zimanê partî|Partî]] || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''f''' || '''w^h''' || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | '''Kurdiya merkezî''' || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || xw || <u>D</u> || ł || ł |- | Zazakî || '''z''' || '''sp''' || '''(h)r''' || '''s''' || '''w''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''ř''' |- | Goranî || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''u''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''r'''/'''L''' |- | Talişî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Tatî (azerî) || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Devokên navendî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || xu, '''h, f''' || '''b''' || <u>L</u>(rz) || <u>L</u> |- | Qezwînî || '''z''' || '''sb''' || '''r''' || '''s''' || h || x || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | Belûçî || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || '''w''', h || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | [[Farsî (Modern)|Farsiya nû]] || <u>D</u> || <u>S</u> || <u>S</u> || <u>H</u> || h || x || <u>D</u> || l || l |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Navîn)|Farsiya navîn]] || d || s || s || h || h || xw || d || l || ł |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Kevn)|Farsiya kevn]] || d || s || s' || θ || &lt;θuv&gt;* || &lt;uv&gt;* || &lt;duv&gt;* || rd || rd |} === Dîroka fonolojîya === Zimanên îraniya bakurê rojava, di guherînên xwe yên dengnasî de ku ji zimanên îranî yên kevintir derketine, bi rêjeyên cuda-cuda dişibin taybetmendiyên "îraniya başûrê rojava". Zimanên zazakî û goranî, li gorî zimanên mîna partî, kêmtirîn guherîn dîtine, di heman demê de kom a kurdiya merkezî û belûçî bi qasî girîng guherînên dengnasî hene ku dişibin wan guherînên ku bi gelemperî di zimanên îraniya başûrê rojava de, tevî farisî, tên dîtin. Zimanên dor deryayê qezwînî û yên herêma dîrokî ya "[[Atropatênê]]" jî bi rêjeyên cuda-cuda şibehiyeke dengnasî bi zimanên îraniya başûrê rojava re nîşan didin.<ref name="Windfuhr-2009"/> ==== Kurdiya merkezî ==== {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Şêwazên dengnasî yên ku di komê "kurdiya merkezî" de tên dîtin, nîşan didin ku axaftvanên kevin ên vê komê di nêzîkahiyeke erdnîgarî ya rasterast de bi bav û kalên axaftvanên farisî û axaftvanên din ên îraniya başûrê rojava re bûne.<ref name="Windfuhr-2009"/> Windfuhr, hem lêkolînên xwe yên bixwe û hem jî yên MacKenzie (1961) vedibêje, û Luristana bakur-rojava wek warê muhtemel ê axaftvanên kevin ên komê "kurdiya navendî" destnîşan dike. Garnik Asatrian wiha dinivîse: {{Quote|"D. N. Mackenzie encam da ku axaftvanên van sê zimanan dibe ku carekê di têkiliyeke nêztir de bûbin. Wî hewl da ku yekîtiya zimanî ya faris-kurdî-belûçî ya guman lê tê kirin, li gorî texmînê, li beşên navendî yên Îranê ji nû ve ava bike. Li gorî teoriya wî, farisan (an proto-farisan) parêzgeha Farsê ya li başûr-rojava dagirtibûn (li ser texmîna ku Axamenişiyan bi farisî diaxivîn), belûçiyan (proto-belûçiyan) li herêmên navendî yên Îrana Rojava dijiyan, û kurdan (proto-kurdan), bi gotina G. Windfuhr (1975: 459), an li bakur-rojavayê Luristanê an jî li parêzgeha Îsfahanê dijiyan."<ref>Asatrian, G. "Prolegomena to the Study of the Kurds", p. 30</ref>}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{notelist}} bil8a2a2fwxc4ifhp79wtaymcyvjqgk 2080406 2080405 2026-07-13T18:42:51Z Kurdanparez 137209 2080406 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Balûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Afganistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Peresîna zimanan == {{See also|Rêzimana kurdî}} ===Fonolojî=== {| class="wikitable" |+ Îsoglosên zimanên îraniya rojavayî<ref name="Windfuhr-2009"/> |- ! Ziman/kom !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Hind û îranî]]'' || j́ || ćw || tr || ś || -tw- || sw || dw || rj́ || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Zimanên îranî|Proto-îraniya rojavayî]]'' || dz || tsw || θr || ts || -θw- || hw || dw || rdz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Avestayî]] || z || sp || hr || s || θw || hw || dw || rz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Zimanê partî|Partî]] || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''f''' || '''w^h''' || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | '''Kurdiya merkezî''' || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || xw || <u>D</u> || ł || ł |- | Zazakî || '''z''' || '''sp''' || '''(h)r''' || '''s''' || '''w''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''ř''' |- | Goranî || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''u''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''r'''/'''L''' |- | Talişî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Tatî (azerî) || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Devokên navendî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || xu, '''h, f''' || '''b''' || <u>L</u>(rz) || <u>L</u> |- | Qezwînî || '''z''' || '''sb''' || '''r''' || '''s''' || h || x || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | Belûçî || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || '''w''', h || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | [[Farsî (Modern)|Farsiya nû]] || <u>D</u> || <u>S</u> || <u>S</u> || <u>H</u> || h || x || <u>D</u> || l || l |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Navîn)|Farsiya navîn]] || d || s || s || h || h || xw || d || l || ł |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Kevn)|Farsiya kevn]] || d || s || s' || θ || &lt;θuv&gt;* || &lt;uv&gt;* || &lt;duv&gt;* || rd || rd |} ==== Dîroka fonolojîya ==== Zimanên îraniya bakurê rojava, di guherînên xwe yên dengnasî de ku ji zimanên îranî yên kevintir derketine, bi rêjeyên cuda-cuda dişibin taybetmendiyên "îraniya başûrê rojava". Zimanên zazakî û goranî, li gorî zimanên mîna partî, kêmtirîn guherîn dîtine, di heman demê de kom a kurdiya merkezî û belûçî bi qasî girîng guherînên dengnasî hene ku dişibin wan guherînên ku bi gelemperî di zimanên îraniya başûrê rojava de, tevî farisî, tên dîtin. Zimanên dor deryayê qezwînî û yên herêma dîrokî ya "[[Atropatênê]]" jî bi rêjeyên cuda-cuda şibehiyeke dengnasî bi zimanên îraniya başûrê rojava re nîşan didin.<ref name="Windfuhr-2009"/> ===== Kurdiya merkezî ===== {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Şêwazên dengnasî yên ku di komê "kurdiya merkezî" de tên dîtin, nîşan didin ku axaftvanên kevin ên vê komê di nêzîkahiyeke erdnîgarî ya rasterast de bi bav û kalên axaftvanên farisî û axaftvanên din ên îraniya başûrê rojava re bûne.<ref name="Windfuhr-2009"/> Windfuhr, hem lêkolînên xwe yên bixwe û hem jî yên MacKenzie (1961) vedibêje, û Luristana bakur-rojava wek warê muhtemel ê axaftvanên kevin ên komê "kurdiya navendî" destnîşan dike. Garnik Asatrian wiha dinivîse: {{Quote|"D. N. Mackenzie encam da ku axaftvanên van sê zimanan dibe ku carekê di têkiliyeke nêztir de bûbin. Wî hewl da ku yekîtiya zimanî ya faris-kurdî-belûçî ya guman lê tê kirin, li gorî texmînê, li beşên navendî yên Îranê ji nû ve ava bike. Li gorî teoriya wî, farisan (an proto-farisan) parêzgeha Farsê ya li başûr-rojava dagirtibûn (li ser texmîna ku Axamenişiyan bi farisî diaxivîn), belûçiyan (proto-belûçiyan) li herêmên navendî yên Îrana Rojava dijiyan, û kurdan (proto-kurdan), bi gotina G. Windfuhr (1975: 459), an li bakur-rojavayê Luristanê an jî li parêzgeha Îsfahanê dijiyan."<ref>Asatrian, G. "Prolegomena to the Study of the Kurds", p. 30</ref>}} ===Sîstema zayendî=== Sîstema zayendî di pir ê rêzimana zimanên bakurê rojavayê de hatiye parastin. Yên ku parastine: zimanên kurdî (bê soranî, başûrî (lekî)), talişî, tatî, devokên navendî, semnanî û sengesarî ne. Soranî, kurdiya başûrî (lekî), zimanên qezwînî, gîlakî, mazanderanî, belûçî zayend ji ziman derxistin, wek mîna zimanên başûrê rojava.<ref name="Windfuhr-2009"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{notelist}} 6xoqc8jgajst6pxb7in3rl4oq1uz4ta 2080412 2080406 2026-07-13T19:32:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Valahiya beşan rast kir.) 2080412 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Balûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Afganistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Peresîna zimanan == {{Binêre herwiha|Rêzimana kurdî}} === Fonolojî === {| class="wikitable" |+ Îsoglosên zimanên îraniya rojavayî<ref name="Windfuhr-2009"/> |- ! Ziman/kom !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Hind û îranî]]'' || j́ || ćw || tr || ś || -tw- || sw || dw || rj́ || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Zimanên îranî|Proto-îraniya rojavayî]]'' || dz || tsw || θr || ts || -θw- || hw || dw || rdz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Avestayî]] || z || sp || hr || s || θw || hw || dw || rz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Zimanê partî|Partî]] || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''f''' || '''w^h''' || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | '''Kurdiya merkezî''' || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || xw || <u>D</u> || ł || ł |- | Zazakî || '''z''' || '''sp''' || '''(h)r''' || '''s''' || '''w''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''ř''' |- | Goranî || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''u''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''r'''/'''L''' |- | Talişî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Tatî (azerî) || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Devokên navendî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || xu, '''h, f''' || '''b''' || <u>L</u>(rz) || <u>L</u> |- | Qezwînî || '''z''' || '''sb''' || '''r''' || '''s''' || h || x || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | Belûçî || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || '''w''', h || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | [[Farsî (Modern)|Farsiya nû]] || <u>D</u> || <u>S</u> || <u>S</u> || <u>H</u> || h || x || <u>D</u> || l || l |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Navîn)|Farsiya navîn]] || d || s || s || h || h || xw || d || l || ł |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Kevn)|Farsiya kevn]] || d || s || s' || θ || &lt;θuv&gt;* || &lt;uv&gt;* || &lt;duv&gt;* || rd || rd |} ==== Dîroka fonolojîya ==== Zimanên îraniya bakurê rojava, di guherînên xwe yên dengnasî de ku ji zimanên îranî yên kevintir derketine, bi rêjeyên cuda-cuda dişibin taybetmendiyên "îraniya başûrê rojava". Zimanên zazakî û goranî, li gorî zimanên mîna partî, kêmtirîn guherîn dîtine, di heman demê de kom a kurdiya merkezî û belûçî bi qasî girîng guherînên dengnasî hene ku dişibin wan guherînên ku bi gelemperî di zimanên îraniya başûrê rojava de, tevî farisî, tên dîtin. Zimanên dor deryayê qezwînî û yên herêma dîrokî ya "[[Atropatênê]]" jî bi rêjeyên cuda-cuda şibehiyeke dengnasî bi zimanên îraniya başûrê rojava re nîşan didin.<ref name="Windfuhr-2009"/> ===== Kurdiya merkezî ===== {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Şêwazên dengnasî yên ku di komê "kurdiya merkezî" de tên dîtin, nîşan didin ku axaftvanên kevin ên vê komê di nêzîkahiyeke erdnîgarî ya rasterast de bi bav û kalên axaftvanên farisî û axaftvanên din ên îraniya başûrê rojava re bûne.<ref name="Windfuhr-2009"/> Windfuhr, hem lêkolînên xwe yên bixwe û hem jî yên MacKenzie (1961) vedibêje, û Luristana bakur-rojava wek warê muhtemel ê axaftvanên kevin ên komê "kurdiya navendî" destnîşan dike. Garnik Asatrian wiha dinivîse: {{Quote|"D. N. Mackenzie encam da ku axaftvanên van sê zimanan dibe ku carekê di têkiliyeke nêztir de bûbin. Wî hewl da ku yekîtiya zimanî ya faris-kurdî-belûçî ya guman lê tê kirin, li gorî texmînê, li beşên navendî yên Îranê ji nû ve ava bike. Li gorî teoriya wî, farisan (an proto-farisan) parêzgeha Farsê ya li başûr-rojava dagirtibûn (li ser texmîna ku Axamenişiyan bi farisî diaxivîn), belûçiyan (proto-belûçiyan) li herêmên navendî yên Îrana Rojava dijiyan, û kurdan (proto-kurdan), bi gotina G. Windfuhr (1975: 459), an li bakur-rojavayê Luristanê an jî li parêzgeha Îsfahanê dijiyan."<ref>Asatrian, G. "Prolegomena to the Study of the Kurds", p. 30</ref>}} === Sîstema zayendî === Sîstema zayendî di pir ê rêzimana zimanên bakurê rojavayê de hatiye parastin. Yên ku parastine: zimanên kurdî (bê soranî, başûrî (lekî)), talişî, tatî, devokên navendî, semnanî û sengesarî ne. Soranî, kurdiya başûrî (lekî), zimanên qezwînî, gîlakî, mazanderanî, belûçî zayend ji ziman derxistin, wek mîna zimanên başûrê rojava.<ref name="Windfuhr-2009"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{notelist}} t64jrfma2yn9umhh9y45wdjxrcr806q 2080413 2080412 2026-07-13T19:56:28Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Zimanên îranî]]; Jêbirina {{Bêkategorî}} 2080413 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Balûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Afganistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Peresîna zimanan == {{Binêre herwiha|Rêzimana kurdî}} === Fonolojî === {| class="wikitable" |+ Îsoglosên zimanên îraniya rojavayî<ref name="Windfuhr-2009"/> |- ! Ziman/kom !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Hind û îranî]]'' || j́ || ćw || tr || ś || -tw- || sw || dw || rj́ || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Zimanên îranî|Proto-îraniya rojavayî]]'' || dz || tsw || θr || ts || -θw- || hw || dw || rdz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Avestayî]] || z || sp || hr || s || θw || hw || dw || rz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Zimanê partî|Partî]] || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''f''' || '''w^h''' || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | '''Kurdiya merkezî''' || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || xw || <u>D</u> || ł || ł |- | Zazakî || '''z''' || '''sp''' || '''(h)r''' || '''s''' || '''w''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''ř''' |- | Goranî || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''u''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''r'''/'''L''' |- | Talişî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Tatî (azerî) || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Devokên navendî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || xu, '''h, f''' || '''b''' || <u>L</u>(rz) || <u>L</u> |- | Qezwînî || '''z''' || '''sb''' || '''r''' || '''s''' || h || x || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | Belûçî || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || '''w''', h || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | [[Farsî (Modern)|Farsiya nû]] || <u>D</u> || <u>S</u> || <u>S</u> || <u>H</u> || h || x || <u>D</u> || l || l |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Navîn)|Farsiya navîn]] || d || s || s || h || h || xw || d || l || ł |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Kevn)|Farsiya kevn]] || d || s || s' || θ || &lt;θuv&gt;* || &lt;uv&gt;* || &lt;duv&gt;* || rd || rd |} ==== Dîroka fonolojîya ==== Zimanên îraniya bakurê rojava, di guherînên xwe yên dengnasî de ku ji zimanên îranî yên kevintir derketine, bi rêjeyên cuda-cuda dişibin taybetmendiyên "îraniya başûrê rojava". Zimanên zazakî û goranî, li gorî zimanên mîna partî, kêmtirîn guherîn dîtine, di heman demê de kom a kurdiya merkezî û belûçî bi qasî girîng guherînên dengnasî hene ku dişibin wan guherînên ku bi gelemperî di zimanên îraniya başûrê rojava de, tevî farisî, tên dîtin. Zimanên dor deryayê qezwînî û yên herêma dîrokî ya "[[Atropatênê]]" jî bi rêjeyên cuda-cuda şibehiyeke dengnasî bi zimanên îraniya başûrê rojava re nîşan didin.<ref name="Windfuhr-2009"/> ===== Kurdiya merkezî ===== {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Şêwazên dengnasî yên ku di komê "kurdiya merkezî" de tên dîtin, nîşan didin ku axaftvanên kevin ên vê komê di nêzîkahiyeke erdnîgarî ya rasterast de bi bav û kalên axaftvanên farisî û axaftvanên din ên îraniya başûrê rojava re bûne.<ref name="Windfuhr-2009"/> Windfuhr, hem lêkolînên xwe yên bixwe û hem jî yên MacKenzie (1961) vedibêje, û Luristana bakur-rojava wek warê muhtemel ê axaftvanên kevin ên komê "kurdiya navendî" destnîşan dike. Garnik Asatrian wiha dinivîse: {{Quote|"D. N. Mackenzie encam da ku axaftvanên van sê zimanan dibe ku carekê di têkiliyeke nêztir de bûbin. Wî hewl da ku yekîtiya zimanî ya faris-kurdî-belûçî ya guman lê tê kirin, li gorî texmînê, li beşên navendî yên Îranê ji nû ve ava bike. Li gorî teoriya wî, farisan (an proto-farisan) parêzgeha Farsê ya li başûr-rojava dagirtibûn (li ser texmîna ku Axamenişiyan bi farisî diaxivîn), belûçiyan (proto-belûçiyan) li herêmên navendî yên Îrana Rojava dijiyan, û kurdan (proto-kurdan), bi gotina G. Windfuhr (1975: 459), an li bakur-rojavayê Luristanê an jî li parêzgeha Îsfahanê dijiyan."<ref>Asatrian, G. "Prolegomena to the Study of the Kurds", p. 30</ref>}} === Sîstema zayendî === Sîstema zayendî di pir ê rêzimana zimanên bakurê rojavayê de hatiye parastin. Yên ku parastine: zimanên kurdî (bê soranî, başûrî (lekî)), talişî, tatî, devokên navendî, semnanî û sengesarî ne. Soranî, kurdiya başûrî (lekî), zimanên qezwînî, gîlakî, mazanderanî, belûçî zayend ji ziman derxistin, wek mîna zimanên başûrê rojava.<ref name="Windfuhr-2009"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{notelist}} [[Kategorî:Zimanên îranî]] c3blm9am3jeub00dknuh2bsf13l25p3 2080414 2080413 2026-07-13T19:57:24Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2080414 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Zimanê belûçî|belûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Efxanistan|Efxanistanê]] tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Peresîna zimanan == {{Binêre herwiha|Rêzimana kurdî}} === Fonolojî === {| class="wikitable" |+ Îsoglosên zimanên îraniya rojavayî<ref name="Windfuhr-2009"/> |- ! Ziman/kom !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Hind û îranî]]'' || j́ || ćw || tr || ś || -tw- || sw || dw || rj́ || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Zimanên îranî|Proto-îraniya rojavayî]]'' || dz || tsw || θr || ts || -θw- || hw || dw || rdz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Avestayî]] || z || sp || hr || s || θw || hw || dw || rz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Zimanê partî|Partî]] || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''f''' || '''w^h''' || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | '''Kurdiya merkezî''' || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || xw || <u>D</u> || ł || ł |- | Zazakî || '''z''' || '''sp''' || '''(h)r''' || '''s''' || '''w''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''ř''' |- | Goranî || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''u''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''r'''/'''L''' |- | Talişî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Tatî (azerî) || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Devokên navendî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || xu, '''h, f''' || '''b''' || <u>L</u>(rz) || <u>L</u> |- | Qezwînî || '''z''' || '''sb''' || '''r''' || '''s''' || h || x || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | Belûçî || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || '''w''', h || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | [[Farsî (Modern)|Farsiya nû]] || <u>D</u> || <u>S</u> || <u>S</u> || <u>H</u> || h || x || <u>D</u> || l || l |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Navîn)|Farsiya navîn]] || d || s || s || h || h || xw || d || l || ł |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Kevn)|Farsiya kevn]] || d || s || s' || θ || &lt;θuv&gt;* || &lt;uv&gt;* || &lt;duv&gt;* || rd || rd |} ==== Dîroka fonolojîya ==== Zimanên îraniya bakurê rojava, di guherînên xwe yên dengnasî de ku ji zimanên îranî yên kevintir derketine, bi rêjeyên cuda-cuda dişibin taybetmendiyên "îraniya başûrê rojava". Zimanên zazakî û goranî, li gorî zimanên mîna partî, kêmtirîn guherîn dîtine, di heman demê de kom a kurdiya merkezî û belûçî bi qasî girîng guherînên dengnasî hene ku dişibin wan guherînên ku bi gelemperî di zimanên îraniya başûrê rojava de, tevî farisî, tên dîtin. Zimanên dor deryayê qezwînî û yên herêma dîrokî ya "[[Atropatênê]]" jî bi rêjeyên cuda-cuda şibehiyeke dengnasî bi zimanên îraniya başûrê rojava re nîşan didin.<ref name="Windfuhr-2009"/> ===== Kurdiya merkezî ===== {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Şêwazên dengnasî yên ku di komê "kurdiya merkezî" de tên dîtin, nîşan didin ku axaftvanên kevin ên vê komê di nêzîkahiyeke erdnîgarî ya rasterast de bi bav û kalên axaftvanên farisî û axaftvanên din ên îraniya başûrê rojava re bûne.<ref name="Windfuhr-2009"/> Windfuhr, hem lêkolînên xwe yên bixwe û hem jî yên MacKenzie (1961) vedibêje, û Luristana bakur-rojava wek warê muhtemel ê axaftvanên kevin ên komê "kurdiya navendî" destnîşan dike. Garnik Asatrian wiha dinivîse: {{Quote|"D. N. Mackenzie encam da ku axaftvanên van sê zimanan dibe ku carekê di têkiliyeke nêztir de bûbin. Wî hewl da ku yekîtiya zimanî ya faris-kurdî-belûçî ya guman lê tê kirin, li gorî texmînê, li beşên navendî yên Îranê ji nû ve ava bike. Li gorî teoriya wî, farisan (an proto-farisan) parêzgeha Farsê ya li başûr-rojava dagirtibûn (li ser texmîna ku Axamenişiyan bi farisî diaxivîn), belûçiyan (proto-belûçiyan) li herêmên navendî yên Îrana Rojava dijiyan, û kurdan (proto-kurdan), bi gotina G. Windfuhr (1975: 459), an li bakur-rojavayê Luristanê an jî li parêzgeha Îsfahanê dijiyan."<ref>Asatrian, G. "Prolegomena to the Study of the Kurds", p. 30</ref>}} === Sîstema zayendî === Sîstema zayendî di pir ê rêzimana zimanên bakurê rojavayê de hatiye parastin. Yên ku parastine: zimanên kurdî (bê soranî, başûrî (lekî)), talişî, tatî, devokên navendî, semnanî û sengesarî ne. Soranî, kurdiya başûrî (lekî), zimanên qezwînî, gîlakî, mazanderanî, belûçî zayend ji ziman derxistin, wek mîna zimanên başûrê rojava.<ref name="Windfuhr-2009"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{notelist}} [[Kategorî:Zimanên îranî]] 5lxc5oqx2xqxu66dvh0yfj0mys8v1pd 2080427 2080414 2026-07-13T20:32:21Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2080427 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Zimanê belûçî|belûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Efxanistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Peresîna zimanan == {{Binêre herwiha|Rêzimana kurdî}} === Fonolojî === {| class="wikitable" |+ Îsoglosên zimanên îraniya rojavayî<ref name="Windfuhr-2009"/> |- ! Ziman/kom !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Hind û îranî]]'' || j́ || ćw || tr || ś || -tw- || sw || dw || rj́ || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Zimanên îranî|Proto-îraniya rojavayî]]'' || dz || tsw || θr || ts || -θw- || hw || dw || rdz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Avestayî]] || z || sp || hr || s || θw || hw || dw || rz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Zimanê partî|Partî]] || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''f''' || '''w^h''' || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | '''Kurdiya merkezî''' || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || xw || <u>D</u> || ł || ł |- | Zazakî || '''z''' || '''sp''' || '''(h)r''' || '''s''' || '''w''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''ř''' |- | Goranî || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''u''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''r'''/'''L''' |- | Talişî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Tatî (azerî) || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Devokên navendî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || xu, '''h, f''' || '''b''' || <u>L</u>(rz) || <u>L</u> |- | Qezwînî || '''z''' || '''sb''' || '''r''' || '''s''' || h || x || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | Belûçî || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || '''w''', h || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | [[Farsî (Modern)|Farsiya nû]] || <u>D</u> || <u>S</u> || <u>S</u> || <u>H</u> || h || x || <u>D</u> || l || l |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Navîn)|Farsiya navîn]] || d || s || s || h || h || xw || d || l || ł |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Kevn)|Farsiya kevn]] || d || s || s' || θ || &lt;θuv&gt;* || &lt;uv&gt;* || &lt;duv&gt;* || rd || rd |} ==== Dîroka fonolojîya ==== Zimanên îraniya bakurê rojava, di guherînên xwe yên dengnasî de ku ji zimanên îranî yên kevintir derketine, bi rêjeyên cuda-cuda dişibin taybetmendiyên "îraniya başûrê rojava". Zimanên zazakî û goranî, li gorî zimanên mîna partî, kêmtirîn guherîn dîtine, di heman demê de kom a kurdiya merkezî û belûçî bi qasî girîng guherînên dengnasî hene ku dişibin wan guherînên ku bi gelemperî di zimanên îraniya başûrê rojava de, tevî farisî, tên dîtin. Zimanên dor deryayê qezwînî û yên herêma dîrokî ya "[[Atropatênê]]" jî bi rêjeyên cuda-cuda şibehiyeke dengnasî bi zimanên îraniya başûrê rojava re nîşan didin.<ref name="Windfuhr-2009"/> ===== Kurdiya merkezî ===== {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Şêwazên dengnasî yên ku di komê "kurdiya merkezî" de tên dîtin, nîşan didin ku axaftvanên kevin ên vê komê di nêzîkahiyeke erdnîgarî ya rasterast de bi bav û kalên axaftvanên farisî û axaftvanên din ên îraniya başûrê rojava re bûne.<ref name="Windfuhr-2009"/> Windfuhr, hem lêkolînên xwe yên bixwe û hem jî yên MacKenzie (1961) vedibêje, û Luristana bakur-rojava wek warê muhtemel ê axaftvanên kevin ên komê "kurdiya navendî" destnîşan dike. Garnik Asatrian wiha dinivîse: {{Quote|"D. N. Mackenzie encam da ku axaftvanên van sê zimanan dibe ku carekê di têkiliyeke nêztir de bûbin. Wî hewl da ku yekîtiya zimanî ya faris-kurdî-belûçî ya guman lê tê kirin, li gorî texmînê, li beşên navendî yên Îranê ji nû ve ava bike. Li gorî teoriya wî, farisan (an proto-farisan) parêzgeha Farsê ya li başûr-rojava dagirtibûn (li ser texmîna ku Axamenişiyan bi farisî diaxivîn), belûçiyan (proto-belûçiyan) li herêmên navendî yên Îrana Rojava dijiyan, û kurdan (proto-kurdan), bi gotina G. Windfuhr (1975: 459), an li bakur-rojavayê Luristanê an jî li parêzgeha Îsfahanê dijiyan."<ref>Asatrian, G. "Prolegomena to the Study of the Kurds", p. 30</ref>}} === Sîstema zayendî === Sîstema zayendî di pir ê rêzimana zimanên bakurê rojavayê de hatiye parastin. Yên ku parastine: zimanên kurdî (bê soranî, başûrî (lekî)), talişî, tatî, devokên navendî, semnanî û sengesarî ne. Soranî, kurdiya başûrî (lekî), zimanên qezwînî, gîlakî, mazanderanî, belûçî zayend ji ziman derxistin, wek mîna zimanên başûrê rojava.<ref name="Windfuhr-2009"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{notelist}} [[Kategorî:Zimanên îranî]] 1y6lcxxcmj52kur7h6qumvuryqu60nd 2080431 2080427 2026-07-13T20:53:11Z Kurdanparez 137209 2080431 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Belûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Efxanistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification [https://iranatlas.net/index.html?module=module.classification]</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Peresîna zimanan == {{See also|Rêzimana kurdî}} ===Fonolojî=== {| class="wikitable" |+ Îsoglosên zimanên îraniya rojavayî<ref name="Windfuhr-2009"/> |- ! Ziman/kom !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Hind û îranî]]'' || j́ || ćw || tr || ś || -tw- || sw || dw || rj́ || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Zimanên îranî|Proto-îraniya rojavayî]]'' || dz || tsw || θr || ts || -θw- || hw || dw || rdz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Avestayî]] || z || sp || hr || s || θw || hw || dw || rz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Zimanê partî|Partî]] || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''f''' || '''w^h''' || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | '''Kurdiya merkezî''' || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || xw || <u>D</u> || ł || ł |- | Zazakî || '''z''' || '''sp''' || '''(h)r''' || '''s''' || '''w''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''ř''' |- | Goranî || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''u''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''r'''/'''L''' |- | Talişî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Tatî (azerî) || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Devokên navendî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || xu, '''h, f''' || '''b''' || <u>L</u>(rz) || <u>L</u> |- | Qezwînî || '''z''' || '''sb''' || '''r''' || '''s''' || h || x || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | Belûçî || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || '''w''', h || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | [[Farsî (Modern)|Farsiya nû]] || <u>D</u> || <u>S</u> || <u>S</u> || <u>H</u> || h || x || <u>D</u> || l || l |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Navîn)|Farsiya navîn]] || d || s || s || h || h || xw || d || l || ł |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Kevn)|Farsiya kevn]] || d || s || s' || θ || &lt;θuv&gt;* || &lt;uv&gt;* || &lt;duv&gt;* || rd || rd |} ==== Dîroka fonolojîya ==== Zimanên îraniya bakurê rojava, di guherînên xwe yên dengnasî de ku ji zimanên îranî yên kevintir derketine, bi rêjeyên cuda-cuda dişibin taybetmendiyên "îraniya başûrê rojava". Zimanên zazakî û goranî, li gorî zimanên mîna partî, kêmtirîn guherîn dîtine, di heman demê de kom a kurdiya merkezî û belûçî bi qasî girîng guherînên dengnasî hene ku dişibin wan guherînên ku bi gelemperî di zimanên îraniya başûrê rojava de, tevî farisî, tên dîtin. Zimanên dor deryayê qezwînî û yên herêma dîrokî ya "[[Atropatênê]]" jî bi rêjeyên cuda-cuda şibehiyeke dengnasî bi zimanên îraniya başûrê rojava re nîşan didin.<ref name="Windfuhr-2009"/> ===== Kurdiya merkezî ===== {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Şêwazên dengnasî yên ku di komê "kurdiya merkezî" de tên dîtin, nîşan didin ku axaftvanên kevin ên vê komê di nêzîkahiyeke erdnîgarî ya rasterast de bi bav û kalên axaftvanên farisî û axaftvanên din ên îraniya başûrê rojava re bûne.<ref name="Windfuhr-2009"/> Windfuhr, hem lêkolînên xwe yên bixwe û hem jî yên MacKenzie (1961) vedibêje, û Luristana bakur-rojava wek warê muhtemel ê axaftvanên kevin ên komê "kurdiya navendî" destnîşan dike. Garnik Asatrian wiha dinivîse: {{Quote|"D. N. Mackenzie encam da ku axaftvanên van sê zimanan dibe ku carekê di têkiliyeke nêztir de bûbin. Wî hewl da ku yekîtiya zimanî ya faris-kurdî-belûçî ya guman lê tê kirin, li gorî texmînê, li beşên navendî yên Îranê ji nû ve ava bike. Li gorî teoriya wî, farisan (an proto-farisan) parêzgeha Farsê ya li başûr-rojava dagirtibûn (li ser texmîna ku Axamenişiyan bi farisî diaxivîn), belûçiyan (proto-belûçiyan) li herêmên navendî yên Îrana Rojava dijiyan, û kurdan (proto-kurdan), bi gotina G. Windfuhr (1975: 459), an li bakur-rojavayê Luristanê an jî li parêzgeha Îsfahanê dijiyan."<ref>Asatrian, G. "Prolegomena to the Study of the Kurds", p. 30</ref>}} ===Rêziman=== ====Sîstema zayendî==== Sîstema zayendî di pir ê rêzimana zimanên bakurê rojavayê de hatiye parastin. Yên ku parastine: zimanên kurdî (bê soranî, başûrî (lekî)), talişî, tatî, devokên navendî, semnanî û sengesarî ne. Soranî, kurdiya başûrî (lekî), zimanên qezwînî, gîlakî, mazanderanî, belûçî zayend ji ziman derxistin, wek mîna zimanên başûrê rojava. Di zimanên bakurê rojavayê de û di hemû zimanên kurdî de zazakî bi tenê zayendê nêr li hejmarên 2'yem û 3'yem yên yekjimar xuya dike. Bi zazakî{{efn|Bi taybetî devokê dimilî}}, talişî, tatî û sengesarî, îşaretê çemandî -r yê rêzimanîkirî heye.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 22</ref> ====Rewş û pirtikên şexsî (enklîtîk)==== Formekê cuda ya zimanên îranî komeke enklîtîkên kesane ye ku ji proto-îranî mîras girtin. Ev wekî nîşankerên kesan di hemî rewşên çemandî (oblîk) de kar dikin, di nav de xwediyê, objekta neyekser, objekta rasterast, û ajenta ergatîf, mîna rewşa oblîk a giştî. Ji ber vê yekê windabûn, an nebûna van enklitîkan, hem ji hêla dîrokî ve û hem jî ji hêla tîpolojiyê ve xwediyê girîngiyeke mezin e, û tenê bi texmîna tîpolojiya "substrat" ya xurt û mayînde dikare çêtirîn were ravekirin. Zimanên ku ev enklîtîka winda kirin zimanên kurdî ye (kurmancî û zazakî), him jî tatî (herzanî), talişî, gîlakî, mazanderanî, semnanî û sangesarî ne.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 23</ref> ====Demên karî==== Kurdiya merkezî (''di-'', ''de-'', ''et-'', ''ed''), talişî (''vefsî'') û zimanên zozanên navendî (''Central Plateau languages'') (''e(t)-''') şewazê netemamî bi pêşgir xuya dikin. Dibe ku kokên van pêşgiran pirtikekê hokerî ye, ji ber ku farsî jî pêşgirekê ''mê-''/''mî-'' bikar tîne. Vê pêşgirê ji proto-îranî ''*hama-aiwa'' tê (bi manê: "hevwext", "hevdem"). Windfuhr hîpotêz dike ku formê ''e(t)-'' ku di zimanên zozanên navendî de tê bikaranîn ji formek proto-îranî ''*aiwa-da'' (bi manê: "herdem").<ref>Windfuhr, G. (1991), Central Dialects, URL: [https://www.iranicaonline.org/articles/central-dialects/]</ref> lê xuya neye ku formê bi kurdî hevreh e.<ref>Stilo, D. (2007) Isfahan xxi. PROVINCIAL DIALECTS</ref> Bi hin zimanên îraniya rojavayî, di dema borî de îşareta demên karî ya netemamî bi îşareta perfektîv ''ba-'' kontrast dike. Lê di zimanên qezwînî de (bê semnanî), şewazê netemamî ya dema borî ji derxistina ''ba-'' çê dibe. Hin devokên tatî, mesela herzanî, dema niha yê eslî bûye formekê bilanî. Li şûna dema niha yê eslî çêkirinekê miteesîra tirkîkî ketiye. Formekê kevn ji proto-îranî jî di hin zimanên îraniya bakurê rojavayê tê dîtin, ku demên karî ya netemamî yê dema borî li ser rehê dema niha tê çêkirin. Yên zimanên kurdî goranî ye, hem jî talişî û hin zimanên tatî.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 26</ref> ====Îşareta proto-îranî "*-ant"==== Di çêkirina dema niha yê îndîkativ de, hin ziman îşareta proto-îranî "*-ant" (''active present participle'') bi kar tînin. Yên zimanên kurdî zazakî (''-en'') ye, devokê herzanî yê tatî (niha bilanî), gîlakî rojhilatî û mazanderanî (''-me''), hin komên dor bajarê [[Semnan]], sangesarî, aftarî û sorxeyî-lasgerdî.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 26</ref> ====Îşareta ''-en (-ên)''==== Bi zimanên kurdî de (goranî û zazakî), belûçî û gîlakî (bi tenê yê rojhilatî), îşaretekê şewazê netemamî ''-en'' (yan jî ''-ên'') tê dîtin (<''ahēndē'', optatîva "bûn" bi partî).<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 29</ref> Lê zazakî êdin yê şewazê netemamî li dema borî natewîne û tenê ''-ên-î'' bikar tîne. ===Sentaks=== ====Tîpolojiya rêza peyvan==== Zimanên îranî rengdêr li ser navdêr di peyvokekê de cuda cuda çêdikin. Du forman hene: * '''Forma "zagrosî"''' bi sîstema (N-EZ₁ ADJ), yanî navdêr + îzafe + rengdêr, û * '''Forma "alborzî"''' bi sîstema (ADJ-EZ₂ N), yanî rengdêr + îzafe + navdêr.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 27</ref> Zimanên di bin van kategorîyan de li binî xuya ne: {| class="wikitable" |+ Tîpolojiya rengdêr li ser navdêr<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 28</ref> |- ! Forma "zagrosî" !! Forma "alborzî" |- | Zimanên kurdî (zazakî,{{efn|Zazakî îzafe gorî zayend, hejmar û rewş ditewîne}}<br/>kurdiya merkezî{{efn|Kurmancî îzafe ditewîne, soranî û yên din nakin}},<br/>goranî),<br/>Zimanên navendî<br/>Zimanên başûrê rojava || Farsiya tatî<br/>Tatî<br/>Gîlakî<br/>Mazanderanî<br/>Belûçî |} ==Not== {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:zimanên îranî]] hugzuz4w9pzm07re5ku2v4fx7dyey2m 2080433 2080431 2026-07-13T21:08:57Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2080433 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Belûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Efxanistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification [https://iranatlas.net/index.html?module=module.classification]</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Peresîna zimanan == {{See also|Rêzimana kurdî}} ===Fonolojî=== {| class="wikitable" |+ Îsoglosên zimanên îraniya rojavayî<ref name="Windfuhr-2009"/> |- ! Ziman/kom !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Hind û îranî]]'' || j́ || ćw || tr || ś || -tw- || sw || dw || rj́ || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Zimanên îranî|Proto-îraniya rojavayî]]'' || dz || tsw || θr || ts || -θw- || hw || dw || rdz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Avestayî]] || z || sp || hr || s || θw || hw || dw || rz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Zimanê partî|Partî]] || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''f''' || '''w^h''' || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | '''Kurdiya merkezî''' || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || xw || <u>D</u> || ł || ł |- | Zazakî || '''z''' || '''sp''' || '''(h)r''' || '''s''' || '''w''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''ř''' |- | Goranî || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''u''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''r'''/'''L''' |- | Talişî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Tatî (azerî) || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Devokên navendî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || xu, '''h, f''' || '''b''' || <u>L</u>(rz) || <u>L</u> |- | Qezwînî || '''z''' || '''sb''' || '''r''' || '''s''' || h || x || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | Belûçî || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || '''w''', h || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | [[Farsî (Modern)|Farsiya nû]] || <u>D</u> || <u>S</u> || <u>S</u> || <u>H</u> || h || x || <u>D</u> || l || l |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Navîn)|Farsiya navîn]] || d || s || s || h || h || xw || d || l || ł |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Kevn)|Farsiya kevn]] || d || s || s' || θ || &lt;θuv&gt;* || &lt;uv&gt;* || &lt;duv&gt;* || rd || rd |} ==== Dîroka fonolojîya ==== Zimanên îraniya bakurê rojava, di guherînên xwe yên dengnasî de ku ji zimanên îranî yên kevintir derketine, bi rêjeyên cuda-cuda dişibin taybetmendiyên "îraniya başûrê rojava". Zimanên zazakî û goranî, li gorî zimanên mîna partî, kêmtirîn guherîn dîtine, di heman demê de kom a kurdiya merkezî û belûçî bi qasî girîng guherînên dengnasî hene ku dişibin wan guherînên ku bi gelemperî di zimanên îraniya başûrê rojava de, tevî farisî, tên dîtin. Zimanên dor deryayê qezwînî û yên herêma dîrokî ya "[[Atropatênê]]" jî bi rêjeyên cuda-cuda şibehiyeke dengnasî bi zimanên îraniya başûrê rojava re nîşan didin.<ref name="Windfuhr-2009"/> ===== Kurdiya merkezî ===== {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Şêwazên dengnasî yên ku di komê "kurdiya merkezî" de tên dîtin, nîşan didin ku axaftvanên kevin ên vê komê di nêzîkahiyeke erdnîgarî ya rasterast de bi bav û kalên axaftvanên farisî û axaftvanên din ên îraniya başûrê rojava re bûne.<ref name="Windfuhr-2009"/> Windfuhr, hem lêkolînên xwe yên bixwe û hem jî yên MacKenzie (1961) vedibêje, û Luristana bakur-rojava wek warê muhtemel ê axaftvanên kevin ên komê "kurdiya navendî" destnîşan dike. Garnik Asatrian wiha dinivîse: {{Quote|"D. N. Mackenzie encam da ku axaftvanên van sê zimanan dibe ku carekê di têkiliyeke nêztir de bûbin. Wî hewl da ku yekîtiya zimanî ya faris-kurdî-belûçî ya guman lê tê kirin, li gorî texmînê, li beşên navendî yên Îranê ji nû ve ava bike. Li gorî teoriya wî, farisan (an proto-farisan) parêzgeha Farsê ya li başûr-rojava dagirtibûn (li ser texmîna ku Axamenişiyan bi farisî diaxivîn), belûçiyan (proto-belûçiyan) li herêmên navendî yên Îrana Rojava dijiyan, û kurdan (proto-kurdan), bi gotina G. Windfuhr (1975: 459), an li bakur-rojavayê Luristanê an jî li parêzgeha Îsfahanê dijiyan."<ref>Asatrian, G. "Prolegomena to the Study of the Kurds", p. 30</ref>}} ===Rêziman=== ====Sîstema zayendî==== Sîstema zayendî di pir ê rêzimana zimanên bakurê rojavayê de hatiye parastin. Yên ku parastine: zimanên kurdî (bê soranî, başûrî (lekî)), talişî, tatî, devokên navendî, semnanî û sengesarî ne. Soranî, kurdiya başûrî (lekî), zimanên qezwînî, gîlakî, mazanderanî, belûçî zayend ji ziman derxistin, wek mîna zimanên başûrê rojava. Di zimanên bakurê rojavayê de û di hemû zimanên kurdî de zazakî bi tenê zayendê nêr li hejmarên 2'yem û 3'yem yên yekjimar xuya dike. Bi zazakî{{efn|Bi taybetî devokê dimilî}}, talişî, tatî û sengesarî, îşaretê çemandî -r yê rêzimanîkirî heye.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 22</ref> ====Rewş û pirtikên şexsî (enklîtîk)==== Formekê cuda ya zimanên îranî komeke enklîtîkên kesane ye ku ji proto-îranî mîras girtin. Ev wekî nîşankerên kesan di hemî rewşên çemandî (oblîk) de kar dikin, di nav de xwediyê, objekta neyekser, objekta rasterast, û ajenta ergatîf, mîna rewşa oblîk a giştî. Ji ber vê yekê windabûn, an nebûna van enklitîkan, hem ji hêla dîrokî ve û hem jî ji hêla tîpolojiyê ve xwediyê girîngiyeke mezin e, û tenê bi texmîna tîpolojiya "substrat" ya xurt û mayînde dikare çêtirîn were ravekirin. Zimanên ku ev enklîtîka winda kirin zimanên kurdî ye (kurmancî û zazakî), him jî tatî (herzanî), talişî, gîlakî, mazanderanî, semnanî û sangesarî ne.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 23</ref> ====Demên karî==== Kurdiya merkezî (''di-'', ''de-'', ''et-'', ''ed''), talişî (''vefsî'') û zimanên zozanên navendî (''Central Plateau languages'') (''e(t)-''') şewazê netemamî bi pêşgir xuya dikin. Dibe ku kokên van pêşgiran pirtikekê hokerî ye, ji ber ku farsî jî pêşgirekê ''mê-''/''mî-'' bikar tîne. Vê pêşgirê ji proto-îranî ''*hama-aiwa'' tê (bi manê: "hevwext", "hevdem"). Windfuhr hîpotêz dike ku formê ''e(t)-'' ku di zimanên zozanên navendî de tê bikaranîn ji formek proto-îranî ''*aiwa-da'' (bi manê: "herdem").<ref>Windfuhr, G. (1991), Central Dialects, URL: [https://www.iranicaonline.org/articles/central-dialects/]</ref> lê xuya neye ku formê bi kurdî hevreh e.<ref>Stilo, D. (2007) Isfahan xxi. PROVINCIAL DIALECTS</ref> Bi hin zimanên îraniya rojavayî, di dema borî de îşareta demên karî ya netemamî bi îşareta perfektîv ''ba-'' kontrast dike. Lê di zimanên qezwînî de (bê semnanî), şewazê netemamî ya dema borî ji derxistina ''ba-'' çê dibe. Hin devokên tatî, mesela herzanî, dema niha yê eslî bûye formekê bilanî. Li şûna dema niha yê eslî çêkirinekê miteesîra tirkîkî ketiye. Formekê kevn ji proto-îranî jî di hin zimanên îraniya bakurê rojavayê tê dîtin, ku demên karî ya netemamî yê dema borî li ser rehê dema niha tê çêkirin. Yên zimanên kurdî goranî ye, hem jî talişî û hin zimanên tatî.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 26</ref> ====Îşareta proto-îranî "*-ant"==== Di çêkirina dema niha yê îndîkativ de, hin ziman îşareta proto-îranî "*-ant" (''active present participle'') bi kar tînin. Yên zimanên kurdî zazakî (''-en'') ye, devokê herzanî yê tatî (niha bilanî), gîlakî rojhilatî û mazanderanî (''-me''), hin komên dor bajarê [[Semnan]], sangesarî, aftarî û sorxeyî-lasgerdî.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 26</ref> ====Îşareta ''-en (-ên)''==== Bi zimanên kurdî de (goranî û zazakî), belûçî û gîlakî (bi tenê yê rojhilatî), îşaretekê şewazê netemamî ''-en'' (yan jî ''-ên'') tê dîtin (<''ahēndē'', optatîva "bûn" bi partî).<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 29</ref> Lê zazakî êdin yê şewazê netemamî li dema borî natewîne û tenê ''-ên-î'' bikar tîne. ===Sentaks=== ====Tîpolojiya rêza peyvan==== Zimanên îranî rengdêr li ser navdêr di peyvokekê de cuda cuda çêdikin. Du forman hene: * '''Forma "zagrosî"''' bi sîstema (N-EZ₁ ADJ), yanî navdêr + îzafe + rengdêr, û * '''Forma "alborzî"''' bi sîstema (ADJ-EZ₂ N), yanî rengdêr + îzafe + navdêr.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 27</ref> Zimanên di bin van kategorîyan de li binî xuya ne: {| class="wikitable" |+ Tîpolojiya rengdêr li ser navdêr<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 28</ref> |- ! Forma "zagrosî" !! Forma "alborzî" |- | Zimanên kurdî (zazakî,{{efn|Zazakî îzafe gorî zayend, hejmar û rewş ditewîne}}<br/>kurdiya merkezî{{efn|Kurmancî îzafe ditewîne, soranî û yên din nakin}},<br/>goranî),<br/>Zimanên navendî<br/>Zimanên başûrê rojava || Farsiya tatî<br/>Tatî<br/>Gîlakî<br/>Mazanderanî<br/>Belûçî |} ==Not== {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:zimanên îranî]] 6qb17hq91b7nqjfsicgwp0ssdzgjdu6 2080437 2080433 2026-07-13T21:15:58Z Kurdanparez 137209 /* Îşareta proto-îranî "*-ant" */ 2080437 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Belûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Efxanistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification [https://iranatlas.net/index.html?module=module.classification]</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Peresîna zimanan == {{See also|Rêzimana kurdî}} ===Fonolojî=== {| class="wikitable" |+ Îsoglosên zimanên îraniya rojavayî<ref name="Windfuhr-2009"/> |- ! Ziman/kom !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Hind û îranî]]'' || j́ || ćw || tr || ś || -tw- || sw || dw || rj́ || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Zimanên îranî|Proto-îraniya rojavayî]]'' || dz || tsw || θr || ts || -θw- || hw || dw || rdz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Avestayî]] || z || sp || hr || s || θw || hw || dw || rz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Zimanê partî|Partî]] || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''f''' || '''w^h''' || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | '''Kurdiya merkezî''' || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || xw || <u>D</u> || ł || ł |- | Zazakî || '''z''' || '''sp''' || '''(h)r''' || '''s''' || '''w''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''ř''' |- | Goranî || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''u''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''r'''/'''L''' |- | Talişî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Tatî (azerî) || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Devokên navendî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || xu, '''h, f''' || '''b''' || <u>L</u>(rz) || <u>L</u> |- | Qezwînî || '''z''' || '''sb''' || '''r''' || '''s''' || h || x || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | Belûçî || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || '''w''', h || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | [[Farsî (Modern)|Farsiya nû]] || <u>D</u> || <u>S</u> || <u>S</u> || <u>H</u> || h || x || <u>D</u> || l || l |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Navîn)|Farsiya navîn]] || d || s || s || h || h || xw || d || l || ł |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Kevn)|Farsiya kevn]] || d || s || s' || θ || &lt;θuv&gt;* || &lt;uv&gt;* || &lt;duv&gt;* || rd || rd |} ==== Dîroka fonolojîya ==== Zimanên îraniya bakurê rojava, di guherînên xwe yên dengnasî de ku ji zimanên îranî yên kevintir derketine, bi rêjeyên cuda-cuda dişibin taybetmendiyên "îraniya başûrê rojava". Zimanên zazakî û goranî, li gorî zimanên mîna partî, kêmtirîn guherîn dîtine, di heman demê de kom a kurdiya merkezî û belûçî bi qasî girîng guherînên dengnasî hene ku dişibin wan guherînên ku bi gelemperî di zimanên îraniya başûrê rojava de, tevî farisî, tên dîtin. Zimanên dor deryayê qezwînî û yên herêma dîrokî ya "[[Atropatênê]]" jî bi rêjeyên cuda-cuda şibehiyeke dengnasî bi zimanên îraniya başûrê rojava re nîşan didin.<ref name="Windfuhr-2009"/> ===== Kurdiya merkezî ===== {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Şêwazên dengnasî yên ku di komê "kurdiya merkezî" de tên dîtin, nîşan didin ku axaftvanên kevin ên vê komê di nêzîkahiyeke erdnîgarî ya rasterast de bi bav û kalên axaftvanên farisî û axaftvanên din ên îraniya başûrê rojava re bûne.<ref name="Windfuhr-2009"/> Windfuhr, hem lêkolînên xwe yên bixwe û hem jî yên MacKenzie (1961) vedibêje, û Luristana bakur-rojava wek warê muhtemel ê axaftvanên kevin ên komê "kurdiya navendî" destnîşan dike. Garnik Asatrian wiha dinivîse: {{Quote|"D. N. Mackenzie encam da ku axaftvanên van sê zimanan dibe ku carekê di têkiliyeke nêztir de bûbin. Wî hewl da ku yekîtiya zimanî ya faris-kurdî-belûçî ya guman lê tê kirin, li gorî texmînê, li beşên navendî yên Îranê ji nû ve ava bike. Li gorî teoriya wî, farisan (an proto-farisan) parêzgeha Farsê ya li başûr-rojava dagirtibûn (li ser texmîna ku Axamenişiyan bi farisî diaxivîn), belûçiyan (proto-belûçiyan) li herêmên navendî yên Îrana Rojava dijiyan, û kurdan (proto-kurdan), bi gotina G. Windfuhr (1975: 459), an li bakur-rojavayê Luristanê an jî li parêzgeha Îsfahanê dijiyan."<ref>Asatrian, G. "Prolegomena to the Study of the Kurds", p. 30</ref>}} ===Rêziman=== ====Sîstema zayendî==== Sîstema zayendî di pir ê rêzimana zimanên bakurê rojavayê de hatiye parastin. Yên ku parastine: zimanên kurdî (bê soranî, başûrî (lekî)), talişî, tatî, devokên navendî, semnanî û sengesarî ne. Soranî, kurdiya başûrî (lekî), zimanên qezwînî, gîlakî, mazanderanî, belûçî zayend ji ziman derxistin, wek mîna zimanên başûrê rojava. Di zimanên bakurê rojavayê de û di hemû zimanên kurdî de zazakî bi tenê zayendê nêr li hejmarên 2'yem û 3'yem yên yekjimar xuya dike. Bi zazakî{{efn|Bi taybetî devokê dimilî}}, talişî, tatî û sengesarî, îşaretê çemandî -r yê rêzimanîkirî heye.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 22</ref> ====Rewş û pirtikên şexsî (enklîtîk)==== Formekê cuda ya zimanên îranî komeke enklîtîkên kesane ye ku ji proto-îranî mîras girtin. Ev wekî nîşankerên kesan di hemî rewşên çemandî (oblîk) de kar dikin, di nav de xwediyê, objekta neyekser, objekta rasterast, û ajenta ergatîf, mîna rewşa oblîk a giştî. Ji ber vê yekê windabûn, an nebûna van enklitîkan, hem ji hêla dîrokî ve û hem jî ji hêla tîpolojiyê ve xwediyê girîngiyeke mezin e, û tenê bi texmîna tîpolojiya "substrat" ya xurt û mayînde dikare çêtirîn were ravekirin. Zimanên ku ev enklîtîka winda kirin zimanên kurdî ye (kurmancî û zazakî), him jî tatî (herzanî), talişî, gîlakî, mazanderanî, semnanî û sangesarî ne.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 23</ref> ====Demên karî==== Kurdiya merkezî (''di-'', ''de-'', ''et-'', ''ed''), talişî (''vefsî'') û zimanên zozanên navendî (''Central Plateau languages'') (''e(t)-''') şewazê netemamî bi pêşgir xuya dikin. Dibe ku kokên van pêşgiran pirtikekê hokerî ye, ji ber ku farsî jî pêşgirekê ''mê-''/''mî-'' bikar tîne. Vê pêşgirê ji proto-îranî ''*hama-aiwa'' tê (bi manê: "hevwext", "hevdem"). Windfuhr hîpotêz dike ku formê ''e(t)-'' ku di zimanên zozanên navendî de tê bikaranîn ji formek proto-îranî ''*aiwa-da'' (bi manê: "herdem").<ref>Windfuhr, G. (1991), Central Dialects, URL: [https://www.iranicaonline.org/articles/central-dialects/]</ref> lê xuya neye ku formê bi kurdî hevreh e.<ref>Stilo, D. (2007) Isfahan xxi. PROVINCIAL DIALECTS</ref> Bi hin zimanên îraniya rojavayî, di dema borî de îşareta demên karî ya netemamî bi îşareta perfektîv ''ba-'' kontrast dike. Lê di zimanên qezwînî de (bê semnanî), şewazê netemamî ya dema borî ji derxistina ''ba-'' çê dibe. Hin devokên tatî, mesela herzanî, dema niha yê eslî bûye formekê bilanî. Li şûna dema niha yê eslî çêkirinekê miteesîra tirkîkî ketiye. Formekê kevn ji proto-îranî jî di hin zimanên îraniya bakurê rojavayê tê dîtin, ku demên karî ya netemamî yê dema borî li ser rehê dema niha tê çêkirin. Yên zimanên kurdî goranî ye, hem jî talişî û hin zimanên tatî.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 26</ref> ====Îşareta proto-îranî "*-ant"==== [[File:Distribution of Enclitic-less languages and ENC-less--ant-utilizing WI languages.png|300px|thumb|right|Li gorî Windfuhr (2009): {{legend|#f54242|Enklîtîka pêşî naye bikaranîn}}<br/>{{legend|#8f1609|Enklîtîka pêşî naye bikaranîn. Îşareta ''*-ant'' tê bikaranîn}}]] Di çêkirina dema niha yê îndîkativ de, hin ziman îşareta proto-îranî "*-ant" (''active present participle'') bi kar tînin. Yên zimanên kurdî zazakî (''-en'') ye, devokê herzanî yê tatî (niha bilanî), gîlakî rojhilatî û mazanderanî (''-me''), hin komên dor bajarê [[Semnan]], sangesarî, aftarî û sorxeyî-lasgerdî.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 26</ref> ====Îşareta ''-en (-ên)''==== Bi zimanên kurdî de (goranî û zazakî), belûçî û gîlakî (bi tenê yê rojhilatî), îşaretekê şewazê netemamî ''-en'' (yan jî ''-ên'') tê dîtin (<''ahēndē'', optatîva "bûn" bi partî).<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 29</ref> Lê zazakî êdin yê şewazê netemamî li dema borî natewîne û tenê ''-ên-î'' bikar tîne. ===Sentaks=== ====Tîpolojiya rêza peyvan==== Zimanên îranî rengdêr li ser navdêr di peyvokekê de cuda cuda çêdikin. Du forman hene: * '''Forma "zagrosî"''' bi sîstema (N-EZ₁ ADJ), yanî navdêr + îzafe + rengdêr, û * '''Forma "alborzî"''' bi sîstema (ADJ-EZ₂ N), yanî rengdêr + îzafe + navdêr.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 27</ref> Zimanên di bin van kategorîyan de li binî xuya ne: {| class="wikitable" |+ Tîpolojiya rengdêr li ser navdêr<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 28</ref> |- ! Forma "zagrosî" !! Forma "alborzî" |- | Zimanên kurdî (zazakî,{{efn|Zazakî îzafe gorî zayend, hejmar û rewş ditewîne}}<br/>kurdiya merkezî{{efn|Kurmancî îzafe ditewîne, soranî û yên din nakin}},<br/>goranî),<br/>Zimanên navendî<br/>Zimanên başûrê rojava || Farsiya tatî<br/>Tatî<br/>Gîlakî<br/>Mazanderanî<br/>Belûçî |} ==Not== {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:zimanên îranî]] h13anaxgoegsg4tkwwh3s4kvd46lhdj 2080441 2080437 2026-07-13T21:32:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, +Kategoriya sereke, Binê standard kir, Valahiya beşan rast kir, Valahiya nav rast kir, Kelîmeyên sihirî rast kir, Nav li ref-ê zêde kir, --Valahiyên nehewce.) 2080441 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Distribution of Iranian Languages.png|500px|thumb|rast|Belavkirina Zimanên Îranî]] '''Zimanên îranî yên bakurê rojava''' komekê zimanî ye ku di bin komê mezintir yê îranî yên rojavayê dimîne. Pirê zimanên îranî yên bakur-rojava li derdor [[Kurdistan]]ê, çiyayên [[Zagros]]ê, [[Qefqasya]]ê, û [[Deryaya Qezwînê]] tên axaftin, wek mîna zimanên [[Kurdî]], [[Tatî]], [[Talişî]] û [[Gîlakî]]. Zimanê [[Belûçî]] li navberê [[Îran]]ê, [[Pakistan]]ê û [[Efxanistan]]ê tê axaftin, lê hem ew jî di bin vê komê de ye. == Lîsteyê zimanan == * '''Zimanên kurdî'''<ref name="Anonby">Anonby, E. (2021) Atlas of the Languages of Iran A working classification [https://iranatlas.net/index.html?module=module.classification]</ref>{{efn|Anonby (2021) sê çavkanî qal dike, Windfuhr (2009)<ref name="Windfuhr-2009">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge</ref> û Kurdish Academy of Language (2014, 2018)<ref>Kurdish Academy of Language. 2014. KAL’s Kurdish genealogy tree. Available at: http://kurdishacademy.org/?q=node/159.</ref><ref>Kurdish Academy of Language. 2018. Zarawekaní zimaní Kurdí [Dialects of the Kurdish Language]: Zebíhí 1988. Available at: http://www.kurdishacademy.org/?q=ku/node/214</ref>. Windfuhr zimanên kurdî di kategoriya "NORTHWEST IRANIAN, TIER 1, Upper Zagros and Central Plateau Group" kom dike. Anonby dibêje: "Blau (1989), Haig (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) recognize that there are social connections between speakers of Zāzāki/Gorāni and Kurdish languages, and that there has been a great deal of areal convergence, especially in the lexicon; however, they note that no solid comparative linguistic evidence has ever been put forward for grouping Zāzāki and Gorāni together with Kurdish [''sic; kurdiya merkezî'']. Werner (forthcoming, p.c. 2014) states explicitly that the discussion about whether Zazaki belongs to the “Kurdish languages” is based on political issues and sociolinguistic conceptions. Specifically, he has calculated that a majority of interested scholars claim Zāzāki as a Kurdish variety, but that most of these people are scholars working with Kurmanji; in contrast, he observes that most scholars specializing in Zāzāki view it as a distinct language. Both Borjian (p.c. 2014) and Stilo (p.c. 2014) see Zāzāki and Gorāni as closer to Northwestern language groups other than Kurdish – especially Tāti – than to Kurdish. Because of this uncertainty, the classification of this group would benefit from further investigation."}}{{efn|[[Lûrî]] gorê hin çavkaniyan zimanekê kurdî ye, lê di lîste da nê dîtin, ji ber ku Lûrî di bin koma îranî yên başûr-rojava ye.}} ** [[Zimanên zazakî-goranî|Zazakî-Goranî]] *** Koma devokan I ([[Zazakî]], [[Kirdkî]]): [[Kirmanckî]], [[Dimilî]] *** Koma devokan II ([[Goranî]]): [[Goranî]], [[Hewramî]], [[Şebekî]] ** Merkezî{{efn|Merkezî ne terimekê standard e, lê ji ber kêmbûne terimekê guncer ji bo van zaravayên kurdî}} *** [[Kurmancî]]: [[Botî]], [[Torî]], [[Berferatî]], [[Reşoyî]] *** [[Soranî]]: *** [[Kurdiya başûr]]: Kirmaşanî, [[Lekî]], [[Şêxbizinî]]<ref name="Anonby"/> '''Zimanen Balûçî''' * Balûçiya Bakurî ** Bugtî, Kesranî, Legharî, Marrî, Mezerî, Baloçiya Sindiya Jorîn * Balûçiya Rojavayî û Başûrî ** Balûçî-Koroşî ** Balûçiya Başûrî ** Leşerî ** Rexşenî '''Zimanên Tatî''' * Alamûtî * Tatiya Navendî * Tatiya Bakûrî * Tatiya Başûrî '''Zimanên Deryayê Qezwînî''' * Gurganî * Gîlakî-Rudbarî * Mazandaranî-Şahmirzadî * Komîsenî '''Zimanên Komîsenî''' * Lasgerdî * Sangîsarî * Sorxey-Efterî '''Zimanên Kermanî''' * Kavîrî * Gazî * Hemedanî-Borûcerdî * Kaşî * Xunsarî * Kermanî-Nayinî * Sîvendî == Peresîna zimanan == {{Binêre herwiha|Rêzimana kurdî}} === Fonolojî === {| class="wikitable" |+ Îsoglosên zimanên îraniya rojavayî<ref name="Windfuhr-2009"/> |- ! Ziman/kom !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Hind û îranî]]'' || j́ || ćw || tr || ś || -tw- || sw || dw || rj́ || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | ''*[[Zimanên îranî|Proto-îraniya rojavayî]]'' || dz || tsw || θr || ts || -θw- || hw || dw || rdz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Avestayî]] || z || sp || hr || s || θw || hw || dw || rz || rd |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Zimanê partî|Partî]] || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''f''' || '''w^h''' || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | '''Kurdiya merkezî''' || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || xw || <u>D</u> || ł || ł |- | Zazakî || '''z''' || '''sp''' || '''(h)r''' || '''s''' || '''w''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''ř''' |- | Goranî || '''z''' || '''sp''' || '''hr''' || '''s''' || '''u''' || '''w''' || '''b''' || '''rz''' || '''r'''/'''L''' |- | Talişî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Tatî (azerî) || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || x(u) || '''b''' || '''rz''' || '''r''' |- | Devokên navendî || '''z''' || '''sb''' || '''hr''' || '''s''' || h || xu, '''h, f''' || '''b''' || <u>L</u>(rz) || <u>L</u> |- | Qezwînî || '''z''' || '''sb''' || '''r''' || '''s''' || h || x || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | Belûçî || '''z''' || <u>S</u> || <u>S</u> || '''s''' || h || '''w''', h || '''b''' || '''rz''' || '''rd''' |- | [[Farsî (Modern)|Farsiya nû]] || <u>D</u> || <u>S</u> || <u>S</u> || <u>H</u> || h || x || <u>D</u> || l || l |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Navîn)|Farsiya navîn]] || d || s || s || h || h || xw || d || l || ł |- style="background-color:#cfcfcf;" | [[Farsî (Kevn)|Farsiya kevn]] || d || s || s' || θ || &lt;θuv&gt;* || &lt;uv&gt;* || &lt;duv&gt;* || rd || rd |} ==== Dîroka fonolojîya ==== Zimanên îraniya bakurê rojava, di guherînên xwe yên dengnasî de ku ji zimanên îranî yên kevintir derketine, bi rêjeyên cuda-cuda dişibin taybetmendiyên "îraniya başûrê rojava". Zimanên zazakî û goranî, li gorî zimanên mîna partî, kêmtirîn guherîn dîtine, di heman demê de kom a kurdiya merkezî û belûçî bi qasî girîng guherînên dengnasî hene ku dişibin wan guherînên ku bi gelemperî di zimanên îraniya başûrê rojava de, tevî farisî, tên dîtin. Zimanên dor deryayê qezwînî û yên herêma dîrokî ya "[[Atropatênê]]" jî bi rêjeyên cuda-cuda şibehiyeke dengnasî bi zimanên îraniya başûrê rojava re nîşan didin.<ref name="Windfuhr-2009"/> ===== Kurdiya merkezî ===== {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Şêwazên dengnasî yên ku di komê "kurdiya merkezî" de tên dîtin, nîşan didin ku axaftvanên kevin ên vê komê di nêzîkahiyeke erdnîgarî ya rasterast de bi bav û kalên axaftvanên farisî û axaftvanên din ên îraniya başûrê rojava re bûne.<ref name="Windfuhr-2009"/> Windfuhr, hem lêkolînên xwe yên bixwe û hem jî yên MacKenzie (1961) vedibêje, û Luristana bakur-rojava wek warê muhtemel ê axaftvanên kevin ên komê "kurdiya navendî" destnîşan dike. Garnik Asatrian wiha dinivîse: {{Quote|"D. N. Mackenzie encam da ku axaftvanên van sê zimanan dibe ku carekê di têkiliyeke nêztir de bûbin. Wî hewl da ku yekîtiya zimanî ya faris-kurdî-belûçî ya guman lê tê kirin, li gorî texmînê, li beşên navendî yên Îranê ji nû ve ava bike. Li gorî teoriya wî, farisan (an proto-farisan) parêzgeha Farsê ya li başûr-rojava dagirtibûn (li ser texmîna ku Axamenişiyan bi farisî diaxivîn), belûçiyan (proto-belûçiyan) li herêmên navendî yên Îrana Rojava dijiyan, û kurdan (proto-kurdan), bi gotina G. Windfuhr (1975: 459), an li bakur-rojavayê Luristanê an jî li parêzgeha Îsfahanê dijiyan."<ref>Asatrian, G. "Prolegomena to the Study of the Kurds", p. 30</ref>}} === Rêziman === ==== Sîstema zayendî ==== Sîstema zayendî di pir ê rêzimana zimanên bakurê rojavayê de hatiye parastin. Yên ku parastine: zimanên kurdî (bê soranî, başûrî (lekî)), talişî, tatî, devokên navendî, semnanî û sengesarî ne. Soranî, kurdiya başûrî (lekî), zimanên qezwînî, gîlakî, mazanderanî, belûçî zayend ji ziman derxistin, wek mîna zimanên başûrê rojava. Di zimanên bakurê rojavayê de û di hemû zimanên kurdî de zazakî bi tenê zayendê nêr li hejmarên 2'yem û 3'yem yên yekjimar xuya dike. Bi zazakî{{efn|Bi taybetî devokê dimilî}}, talişî, tatî û sengesarî, îşaretê çemandî -r yê rêzimanîkirî heye.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 22</ref> ==== Rewş û pirtikên şexsî (enklîtîk) ==== Formekê cuda ya zimanên îranî komeke enklîtîkên kesane ye ku ji proto-îranî mîras girtin. Ev wekî nîşankerên kesan di hemî rewşên çemandî (oblîk) de kar dikin, di nav de xwediyê, objekta neyekser, objekta rasterast, û ajenta ergatîf, mîna rewşa oblîk a giştî. Ji ber vê yekê windabûn, an nebûna van enklitîkan, hem ji hêla dîrokî ve û hem jî ji hêla tîpolojiyê ve xwediyê girîngiyeke mezin e, û tenê bi texmîna tîpolojiya "substrat" ya xurt û mayînde dikare çêtirîn were ravekirin. Zimanên ku ev enklîtîka winda kirin zimanên kurdî ye (kurmancî û zazakî), him jî tatî (herzanî), talişî, gîlakî, mazanderanî, semnanî û sangesarî ne.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 23</ref> ==== Demên karî ==== Kurdiya merkezî (''di-'', ''de-'', ''et-'', ''ed''), talişî (''vefsî'') û zimanên zozanên navendî (''Central Plateau languages'') (''e(t)-''') şewazê netemamî bi pêşgir xuya dikin. Dibe ku kokên van pêşgiran pirtikekê hokerî ye, ji ber ku farsî jî pêşgirekê ''mê-''/''mî-'' bikar tîne. Vê pêşgirê ji proto-îranî ''*hama-aiwa'' tê (bi manê: "hevwext", "hevdem"). Windfuhr hîpotêz dike ku formê ''e(t)-'' ku di zimanên zozanên navendî de tê bikaranîn ji formek proto-îranî ''*aiwa-da'' (bi manê: "herdem").<ref>Windfuhr, G. (1991), Central Dialects, URL: [https://www.iranicaonline.org/articles/central-dialects/]</ref> lê xuya neye ku formê bi kurdî hevreh e.<ref>Stilo, D. (2007) Isfahan xxi. PROVINCIAL DIALECTS</ref> Bi hin zimanên îraniya rojavayî, di dema borî de îşareta demên karî ya netemamî bi îşareta perfektîv ''ba-'' kontrast dike. Lê di zimanên qezwînî de (bê semnanî), şewazê netemamî ya dema borî ji derxistina ''ba-'' çê dibe. Hin devokên tatî, mesela herzanî, dema niha yê eslî bûye formekê bilanî. Li şûna dema niha yê eslî çêkirinekê miteesîra tirkîkî ketiye. Formekê kevn ji proto-îranî jî di hin zimanên îraniya bakurê rojavayê tê dîtin, ku demên karî ya netemamî yê dema borî li ser rehê dema niha tê çêkirin. Yên zimanên kurdî goranî ye, hem jî talişî û hin zimanên tatî.<ref name=":0">Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 26</ref> ==== Îşareta proto-îranî "*-ant" ==== [[Wêne:Distribution of Enclitic-less languages and ENC-less--ant-utilizing WI languages.png|300px|thumb|rast|Li gorî Windfuhr (2009): {{legend|#f54242|Enklîtîka pêşî naye bikaranîn}}<br/>{{legend|#8f1609|Enklîtîka pêşî naye bikaranîn. Îşareta ''*-ant'' tê bikaranîn}}]] Di çêkirina dema niha yê îndîkativ de, hin ziman îşareta proto-îranî "*-ant" (''active present participle'') bi kar tînin. Yên zimanên kurdî zazakî (''-en'') ye, devokê herzanî yê tatî (niha bilanî), gîlakî rojhilatî û mazanderanî (''-me''), hin komên dor bajarê [[Semnan]], sangesarî, aftarî û sorxeyî-lasgerdî.<ref name=":0"/> ==== Îşareta ''-en (-ên)'' ==== Bi zimanên kurdî de (goranî û zazakî), belûçî û gîlakî (bi tenê yê rojhilatî), îşaretekê şewazê netemamî ''-en'' (yan jî ''-ên'') tê dîtin (<''ahēndē'', optatîva "bûn" bi partî).<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 29</ref> Lê zazakî êdin yê şewazê netemamî li dema borî natewîne û tenê ''-ên-î'' bikar tîne. === Sentaks === ==== Tîpolojiya rêza peyvan ==== Zimanên îranî rengdêr li ser navdêr di peyvokekê de cuda cuda çêdikin. Du forman hene: * '''Forma "zagrosî"''' bi sîstema (N-EZ₁ ADJ), yanî navdêr + îzafe + rengdêr, û * '''Forma "alborzî"''' bi sîstema (ADJ-EZ₂ N), yanî rengdêr + îzafe + navdêr.<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 27</ref> Zimanên di bin van kategorîyan de li binî xuya ne: {| class="wikitable" |+ Tîpolojiya rengdêr li ser navdêr<ref>Windfuhr, Gernot (ed.). 2009. The Iranian languages. Oxon/New York: Routledge, p. 28</ref> |- ! Forma "zagrosî" !! Forma "alborzî" |- | Zimanên kurdî (zazakî,{{efn|Zazakî îzafe gorî zayend, hejmar û rewş ditewîne}}<br/>kurdiya merkezî{{efn|Kurmancî îzafe ditewîne, soranî û yên din nakin}},<br/>goranî),<br/>Zimanên navendî<br/>Zimanên başûrê rojava || Farsiya tatî<br/>Tatî<br/>Gîlakî<br/>Mazanderanî<br/>Belûçî |} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Zimanên îranî]] crbg8a561zj8vbepa47h4xfk1imqxit 0 65685 2080429 2030838 2026-07-13T20:52:29Z Xwedêda 23202 /* */ 2080429 wikitext text/x-wiki Ev lîste, lîsteya pêşengên [[kurd]]an e ku di dîrokê de dewlet avakirine û xwestibin dewletek kurd ava bikin. * [[Wêne:Folio from The book of knowledge of ingenious mechanical devices (1354 copy). Part of a water clock (detail).jpg|50px]] [[Selahedînê Eyûbî]] damezrênerê [[kurd]] yê [[Dewleta Eyûbiyan]] e. * [[Sadaqê Elî]] avakerê [[Sadakiyan]] e. * [[Muhemmedê Şedad]] damezrênerê dewleta [[Şedadî|Şedadyan]] e. * [Mihemwdê kurê Bilal] * [[Muhemmedê Enaz]] damezrênerê [[Dewleta Enazî]] ye. * [[Ebû Tahir]] damezrênerê xanedana [[Hezarhespî]] ye. * [[Hesenweyhê kurê Husên]] damezrênerê [[Dewleta Hesnewiyan]] ye * [[Bazê Dostikî]] damezrênerê dewleta kurdan a [[Merwanî]]yan ye. * [[Wêne:Karim Khan by Charles Heath.jpg|50px]] [[Kerîm Xanê Zend]] * [[Wêne:Abdul Salam Barzani 1908.jpg|تصغير|عبد السلام البارزاني مع |50px|Ebdulselam Barzanî]] * [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] * [[Wêne:Mahmud_Barzanji.jpg|50px]] [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] * [[Mîr Muhemmed]] * [[Şîrkûh]] * [[Şêx Ûbêydullahê Nehrî]] * [[Wêne:Simko Sikaki.jpg|50px]] [[Simkoyê Şikak]] * [[Wêne:Şeyh_Said_Vakit.jpg|50px]] [[Şêx Seîd]] * [[Salih Begê Hênê]] * [[Wêne:IhsannuriYashar.jpg|50px]] [[Îhsan Nûrî Paşa]] * [[Biroyê Heskî Têlî]] * [[Seyîd Ebdulqadir]] * [[Wêne:Cibranlı Halit Bey.jpg|50px]] [[Xalîd Begê Cibirî]] * [[Wêne:Halis-Ihsan Nuri-Ferzende.jpg|50px]] * [[Ferzende Beg]] * [[Wêne:Seyid Riza with his sons.jpg|50px]] [[Seyîd Riza]] * [[Wêne:QaziMohammed.jpg|50px]] [[Qazî Mihemed]] * [[Wêne:Barzani1.jpg|50px]] [[Mistefa Barzanî]] * [[Wêne:Mesud Barzani.jpg|50px]][[Mesûd Barzanî]] * [[Wêne:Abdullah Öcalan.png|50px]] [[Abdullah Ocalan]] (Nîqaşî) == Binêre herwiha == * [[Lîsteya kurdan]] * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] * [[Lîsteya helbestvanên kurd]] * [[Lîsteya muzîkarên kurd]] * [[Lîsteya nivîskarên kurd]] * [[Lîsteya wênesazên kurd]] * [[Lîsteya zanyarên kurd]] * [[Lîsteya zimannasên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Lîste|pêşengên kurd]] bd8ojjo9z7gn8iq95r1a0i0bvv5i0s8 2080430 2080429 2026-07-13T20:52:54Z Xwedêda 23202 /* */ 2080430 wikitext text/x-wiki Ev lîste, lîsteya pêşengên [[kurd]]an e ku di dîrokê de dewlet avakirine û xwestibin dewletek kurd ava bikin. * [[Wêne:Folio from The book of knowledge of ingenious mechanical devices (1354 copy). Part of a water clock (detail).jpg|50px]] [[Selahedînê Eyûbî]] damezrênerê [[kurd]] yê [[Dewleta Eyûbiyan]] e. * [[Sadaqê Elî]] avakerê [[Sadakiyan]] e. * [[Muhemmedê Şedad]] damezrênerê dewleta [[Şedadî|Şedadyan]] e. * <nowiki>[[Mihemedê kurê Bilal]]</nowiki> * [[Muhemmedê Enaz]] damezrênerê [[Dewleta Enazî]] ye. * [[Ebû Tahir]] damezrênerê xanedana [[Hezarhespî]] ye. * [[Hesenweyhê kurê Husên]] damezrênerê [[Dewleta Hesnewiyan]] ye * [[Bazê Dostikî]] damezrênerê dewleta kurdan a [[Merwanî]]yan ye. * [[Wêne:Karim Khan by Charles Heath.jpg|50px]] [[Kerîm Xanê Zend]] * [[Wêne:Abdul Salam Barzani 1908.jpg|تصغير|عبد السلام البارزاني مع |50px|Ebdulselam Barzanî]] * [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] * [[Wêne:Mahmud_Barzanji.jpg|50px]] [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] * [[Mîr Muhemmed]] * [[Şîrkûh]] * [[Şêx Ûbêydullahê Nehrî]] * [[Wêne:Simko Sikaki.jpg|50px]] [[Simkoyê Şikak]] * [[Wêne:Şeyh_Said_Vakit.jpg|50px]] [[Şêx Seîd]] * [[Salih Begê Hênê]] * [[Wêne:IhsannuriYashar.jpg|50px]] [[Îhsan Nûrî Paşa]] * [[Biroyê Heskî Têlî]] * [[Seyîd Ebdulqadir]] * [[Wêne:Cibranlı Halit Bey.jpg|50px]] [[Xalîd Begê Cibirî]] * [[Wêne:Halis-Ihsan Nuri-Ferzende.jpg|50px]] * [[Ferzende Beg]] * [[Wêne:Seyid Riza with his sons.jpg|50px]] [[Seyîd Riza]] * [[Wêne:QaziMohammed.jpg|50px]] [[Qazî Mihemed]] * [[Wêne:Barzani1.jpg|50px]] [[Mistefa Barzanî]] * [[Wêne:Mesud Barzani.jpg|50px]][[Mesûd Barzanî]] * [[Wêne:Abdullah Öcalan.png|50px]] [[Abdullah Ocalan]] (Nîqaşî) == Binêre herwiha == * [[Lîsteya kurdan]] * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] * [[Lîsteya helbestvanên kurd]] * [[Lîsteya muzîkarên kurd]] * [[Lîsteya nivîskarên kurd]] * [[Lîsteya wênesazên kurd]] * [[Lîsteya zanyarên kurd]] * [[Lîsteya zimannasên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Lîste|pêşengên kurd]] 49pv5hdc7nj7ih0ks81oujpo9bws11t 4 70679 2080491 2080363 2026-07-14T08:39:06Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2080491 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 111331 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88516 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 85912 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 81261 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57922 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16454 |- | 8 | {{b|Kurê Acemî}} | 12606 |- | 9 | {{b|Xwedêda}} | 12204 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3678 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|VikiAzad}} | 1743 |- | 35 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 36 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 37 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 38 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Makenzis}} | 737 |- | 57 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|Memwelat}} | 526 |- | 73 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 74 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 75 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 76 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 77 | {{b|Welat}} | 484 |- | 78 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 79 | {{b|Ternarius}} | 477 |- | 80 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 81 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 82 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 85 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 86 | {{b|Pathoschild}} | 416 |- | 87 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 88 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 89 | {{b|Pill}} | 407 |- | 90 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 91 | {{b|Sakura emad}} | 397 |- | 92 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 93 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 94 | {{b|E2m}} | 360 |- | 95 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 96 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 97 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|LA2}} | 302 |- | 100 | {{b|Rokarali}} | 300 |} 0ixe8o3i04jj4hr399tto2mg8sbnfv3 0 76129 2080383 2058789 2026-07-13T13:57:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2080383 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Arthur Conan Doyle | navê_rastî = Arthur Ignatius Conan Doyle | zimanê_navê_rastî = en | wêne = Conan doyle.jpg | pîşe = [[Doktor]], [[nivîskar]] | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|22|05|1859}} | cihê_jidayikbûnê = Edinburgh | roja_mirinê = {{Mirin|7|07|1930|22|05|1859|temen=erê}} | cihê_mirinê = Crowborough | netewe = {{sembola alayê|Skotlenda}} [[Skot]] | hevwelatî = {{sembola alayê|Keyaniya Yekbûyî}} [[Brîtanî]] | ziman = [[Înglîzî]] | bandorbar = {{Lîsteyapehn | * [[Edgar Allan Poe]] * [[Émile Gaboriau]] * Joseph Bell * [[Robert Louis Stevenson]]}} | bandorker = {{Lîsteyapehn | * [[Agatha Christie]] * [[Dorothy L. Sayers]] * [[Maurice Leblanc]] * [[Gilbert Keith Chesterton]]}} | malper = {{URL|arthurconandoyle.com}} | şanenav = Arthur Conan Doyle Signature.svg | pênasê_pêşîn = Sir | pênasê_paşîn = KStJ DL }} Sir '''Arthur Ignatius Conan Doyle '''[[Knight of Grace of the Order of St John|KStJ]] [[Deputy Lieutenant|DL]] ({{Jidayikbûn|22|05|1859|j=1}} li [[Edinburgh]], [[Skotlenda]] – {{Mirin|7|07|1930|m=1}} li Crowborough, [[Sussex]],  [[Înglistan]]), [[bijîşk]] û [[nivîskar]]ekî brîtanî bû. Doyle bi taybet bi roman û kurteçîrokên [[Sherlock Holmes]] biserkeftî bû. Fîgûrekî din ê navdar ji romana ''The Lost World'' ("Cîhana windabûyî") [[Profesor Challenger]] e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Arthur Conan Doyle| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1859]] [[Kategorî:Katolîkên romayî yên berê]] [[Kategorî:Malbata Doyle]] [[Kategorî:Masonên skotlendî]] [[Kategorî:Mirin 1930]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî]] [[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên skotlendî]] [[Kategorî:Nivîskarên skotlendî]] [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî ên sedsala 19an]] [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên viktoryayî|Doyle,Arthur Conan]] [[Kategorî:Sherlock Holmes]] hb7p19cu4yvjdiariorvzx1nrsl73r8 0 132748 2080389 1997012 2026-07-13T15:20:35Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2080389 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Shervin Hajipour | wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = شروین حاجی‌پور | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1997|3|30|df=yes}} | cihê_jidayikbûnê = [[Babolsar]], Iran | roja_mirinê = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | cihê_mirinê = | pîşe = | salên_çalak = | sedema_navdarbûnê = | xebat = "[[For...|Baraye...]]" | bejn = | malper = | modul = {{Agahîdank hunermend | embed = yes |amûr= |cure= [[Iranian pop music|Iranian pop]] |etîket= }} | alt_wêne = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> }} '''Şêrvîn Hacîpûr''' ( {{bi-fa|شروین حاجی‌پور}} ; 30 [[Adar]] 1997 ji dayik bûye) <ref name="iranenfejar.info">{{Jêder-malper |url=https://iranenfejar.info/instagram-celebrities/shervin-haji-pour/ |sernav=بیوگرافی شروین حاجی پور و بهترین آهنگ‌های احساسی او |tarîx=13 tîrmeh 2022 |malper=iranenfejar.info |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220930024735/https://iranenfejar.info/instagram-celebrities/shervin-haji-pour/ |roja-arşîvê=2022-09-30 |roja-gihiştinê=2 çiriya pêşîn 2022 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> stranbêjek îranî ye <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.radiofarda.com/a/32057509.html |sernav=ترانه اعتراضی "برای..." در شبکه‌های اجتماعی رکورد زد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Radio Farda]] }}</ref> ku bi strana xwe ya Baraye, ku wekî "sirûda" [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî]] ya 2022an hat binav kirin, tê nasîn. <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-10-01/iran-protest-los-angeles-mahsa-amini |sernav='Woman, life, freedom': L.A. protest over Iran draws thousands |tarîx=2022-10-01 |malper=Los Angeles Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-03 }}</ref> Piştî weşandina stranê demeke kin hat girtin. == Jînenîgarî == Hacîpûr li zanîngeha [[Mazenderan (parêzgeh)|Mazenderanê]] beşa aborî xwendiye. <ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://photokade.com/بیوگرافی-شروین-حاجی-پور/ |sernav=Biografi-ye Shervin Hajjipur az Asr-e Jadid ta dastgiri |paşnav=<!--Not stated--> |malper=photokade.com |weşanger= |ziman=fa |tercimeya-sernav=A Biography of Shervin Hajipur from [[New Era (TV series)|Asr-e Jadid]] to his arrest |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Wî di heşt saliya xwe de dest bi muzîkê kir dema ku ket pola kemanê û piştre ji çend dersên muzîkê mezûn bû. Dema ku di dibistana navîn de, bi awayekî profesyonel dest bi berhevkirina stranan kir. Dema ku li zanîngehê bû, wî ji bo lîstikên şanoyê û montajê muzîkê çêdikir. Tenê paşê wî bi xwe dest bi stranbêjiyê kir. <ref name=":1"/> Di 22 saliya xwe de <ref name=":1"/> Hacîpûr beşdarî pêşbirka muzîkê ya televîzyona ''Serdema Nû'' bû, li wir derbasî fînala gera duyemîn a sezona yekem bû, <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://fararu.com/fa/news/402774/کد-دستوری-رای-شروین-حاجی-آقاپور-و-شکوفه-عزیزی-در-قسمت-نهم-عصر-جدید |sernav=کد دستوری رای شروین حاجی آقاپور و شکوفه عزیزی در قسمت نهم عصر جدید |tarîx=2019-06-04 |weşanger=Fararu }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://shahrvand-newspaper.ir/News%3ANoMobile/Main/165775/%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87--%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D9%85-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AC%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%84 |sernav=ستاره عصر جدید هم کاور هم اوریجینال |tarîx=2019-06-12 |weşanger=Shahrvand Newspaper |roja-gihiştinê=2022-10-04 |roja-arşîvê=2022-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221004140638/https://shahrvand-newspaper.ir/News:NoMobile/Main/165775/%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87--%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D9%85-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AC%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%84 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Paşê, rêvebirê hunerî yê bernameyê ragihand ku Îran Weşan bi fikar bû ku ew ê paşê bibe sedema aloziyê. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bartarinha.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B2-20/1247089-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86 |sernav=استوری کارگردان عصر جدید برای "شروین" |tarîx=2022-09-30 |weşanger=Bartarinha |roja-gihiştinê=2022-10-04 |roja-arşîvê=2022-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221004221754/https://www.bartarinha.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B2-20/1247089-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://dailyfootball.tv/131376/hamed-safaee-shervin-hajipour/ |sernav=واکنش کارگردان عصر جدید به بازداشت شروین حاجی پور خواننده آهنگ "برای" در اینستاگرام |tarîx=2022-09-30 |weşanger=dailyfootball |roja-gihiştinê=2022-10-04 |roja-arşîvê=2022-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221005134949/https://dailyfootball.tv/131376/hamed-safaee-shervin-hajipour/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Girtin û binçav kirin === Hacîpûr di dema [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|xwepêşandanên Jîna Emînî]] li Îranê de, piştî weşandina strana xwe ya ji bo bîranîna jina Kurd a Îranî [[Mirina Jîna Emînî|Jîna Emînî]] ku ji ber tundiya polîsan jiyana xwe ji dest da, hat girtin <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.rferl.org/a/32059684.html |sernav=Iran Arrests Singer Whose Song Became Anthem of Ongoing Protests |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.lefigaro.fr/musique/iran-l-auteur-d-une-chanson-en-hommage-aux-manifestants-arrete-par-la-police-20220930 |sernav=Iran : l'auteur d'une chanson en hommage aux manifestants arrêté par la police |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[Le Figaro]] }}</ref> . <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.iranintl.com/202209298997 |sernav=شروین حاجی‌پور خواننده آهنگ "‌برای.." بازداشت شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Iran International]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.radiofarda.com/a/iranian-singer-songwriter-arrested-while-protests-continue-in-iran/32058304.html |sernav=شروین حاجی‌پور، خواننده ترانه "برای ..."، بازداشت شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Radio Farda]] }}</ref> Vîdyoya strana wî ya " Baraye. . . " <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=z8xXiqyfBg0 |sernav=Shervin - Baraye شروین - برای |paşnav=Shervin |tarîx=27 îlon 2022 |malper=www.youtube.com |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}</ref> ( {{bi-fa|برای}} , Ji bo. . .; Ji ber...) ku tê de wî tweetên protestoyî yên bi peyva ''Berayê...'', <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cbsnews.com/news/mahsa-amini-iran-protests-deaths-ruthless-crackdown-journalists-celebrities/?intcid=CNM-00-10abd1h |sernav=Iran detains journalists and celebrities as death toll from "ruthless" crackdown on protests climbs |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[CBS News]] }}</ref> di kêmtir î du rojan de <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/amnesty-iran-ordered-forces-to-severely-confront-protests/2022/09/30/ae2641b4-40bf-11ed-8c6e-9386bd7cd826_story.html |sernav=Separatists in Iran kill up to 19, including Guard commander |tarîx=2022-09-30 |malper=[[The Washington Post]] }}</ref> tenê li ser rûpela xwe ya [[Instagram]]ê zêdetirî 40 mîlyon carî <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.deutschlandfunk.de/iranischer-song-ueber-kritik-gegen-regime-mehr-als-40-millionen-mal-geklickt-saenger-festgenommen-100.html |sernav=Iranischer Song über Kritik gegen Regime mehr als 40 Millionen Mal geklickt – Sänger festgenommen |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[Deutschlandfunk Kultur]] |roja-gihiştinê=2022-10-05 |roja-arşîvê=2022-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220930155051/https://www.deutschlandfunk.de/iranischer-song-ueber-kritik-gegen-regime-mehr-als-40-millionen-mal-geklickt-saenger-festgenommen-100.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ] hate dîtin. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/persian/live/63072457 |sernav=شروین حاجی پور، خواننده ترانه اعتراضی "برای..." بازداشت شده است |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[BBC Persian]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://iranwire.com/fa/news-1/108098-شروین-حاجیپور-بازداشت-شد/ |sernav=شروین حاجی‌پور، خواننده آهنگ "‌برای…"، بازداشت شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=IranWire }}</ref> Mijara sereke ya stranê bi dirûşma "[[Jin, jiyan, azadî|Jin, Jiyan, Azadî]]" piştgiriya jinan e. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://ir.voanews.com/a/mahsa-amini-iran-protests-sanctions/6768944.html |sernav=گزارش زنده: بازداشت حسین ماهینی و شروین حاجی‌پور در سیزدهمین شب اعتراضات |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Voice of America]] }}</ref> Ji ber zextên rayedarên dewletê neçar ma ku stranê <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220930-iran-protests-over-mahsa-amini-death-enter-third-week |sernav=Iran protests over Mahsa Amini death enter third week |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[France 24]] }}</ref> jêbibe. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.elcorreo.com/internacional/asia/protestas-obligatorio-velo-20220929200825-ntrc.html |sernav=Las protestas contra el uso obligatorio del velo superan las fronteras de Irán |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[El Correo]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://per.euronews.com/2022/09/29/iran-protests-continues-mahsa-amini-from-university-to-un-secretary-general |sernav=اجرای ترانه "برای..." از صفحه اینستاگرام شروین حاجی‌پور حذف شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Euronews]] }}</ref> Ajansa Nûçeyan a Tasnîm a girêdayî Sipahê Pasdarên Şoreşa Îranê, guhertoya edîtorî ya vîdyoyê belav kir, ku tê de wêneyên destkeftên Komara Îslamî li şûna destkeftên orjînal nîşan didin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.barrons.com/news/iranian-singer-arrested-during-amini-protests-released-01664887506 |sernav=Iranian Singer Arrested During Amini Protests Released |paşnav=Presse |pêşnav=AFP-Agence France |malper=www.barrons.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-05 }}</ref> == Bertekên girtinê == * Roger Waters di tweetekê de ku ji rêzek ji strana " Bîlek Di Dîwarê de " (1979) ya Pink Floyd hatiye îlhamkirin de nivîsî: "Hey [[Ayetula|Ayetullah]], zarokan bihêle!" <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/persian/iran-63089427 |sernav=ابراز همبستگی هنرمندان جهان با اعتراضات: "در کنار زنان ایران ایستاده‌ام" |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[BBC Persian]] |ziman=fa |tercimeya-sernav=Arists from all over the World express their Solidarity with the Protests: I take a stand next to Iranian Women |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}</ref> * Murat Boz vîdyoya strana Şervîn a bi navê “Ji bo...” li ser rûpela xwe ya înstagramê belav kir û di sernivîsa xwe de wiha got: “Tê gotin ku Şervîn ji ber nivîsandina stranek li ser azadiya gelê [[Îran]]ê hatiye girtin, nebawer e. Hêvîdar im di dema binçavkirinê de tiştekî xirab neyê serê hevkarê min û demildest bê berdan. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://fa.al-ain.com/article/iran-singer-shervin |sernav=اعتراض خواننده مشهور ترکیه به بازداشت شروین، خواننده ترانه "برای" |tarîx=2022-09-30 |weşanger=العين الإخبارية |ziman=fa |tercimeya-sernav=The Protest of a Famous Turkish Singer against the Arrest of Shervin, the Singer of the "Baraye" Song |roja-gihiştinê=2022-10-01 |archive-date=2022-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930161251/https://fa.al-ain.com/article/iran-singer-shervin |url-status=dead }}</ref> * Stranbêjê muzîka pop û kevneşopî Mihemed Esfehanî li ser Instagrama xwe Şervîn wekî hevalê xwe yê ku di pêşbirkên Serdema Nû de nas kiriye bi nav kir û got, "Şervîn xortekî bêkêmasî jêhatî, bêguneh, şermok û hestiyar bû." <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independentpersian.com/node/272696/سیاسی-و-اجتماعی/«برای…»-شروین؛-بیان-خواسته%E2%80%8Cهای-نسل-معترض-دهه-۸۰ |sernav="برای…" شروین؛ بیان خواسته‌های نسل معترض دهه ۸۰ |tarîx=2022-10-01 |weşanger=Independent Persian |ziman=fa |tercimeya-sernav=The Protest of a Famous Turkish Singer against the Arrest of Shervin, the Singer of the "Baraye" Song |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references group="" responsive="1"></references> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1997]] [[Kategorî:Jîna Emînî]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022]] [[Kategorî:Xwepişandana diji kuştina jîna amînî]] gbixjc6i4158ud9hgpfm8h66aw98qia 2080391 2080389 2026-07-13T15:52:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2080391 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Shervin Hajipour | wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = شروین حاجی‌پور | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1997|3|30|df=yes}} | cihê_jidayikbûnê = [[Babolsar]], Iran | roja_mirinê = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | cihê_mirinê = | pîşe = | salên_çalak = | sedema_navdarbûnê = | xebat = "[[For...|Baraye...]]" | bejn = | malper = | modul = {{Agahîdank hunermend | embed = yes |amûr= |cure= [[Iranian pop music|Iranian pop]] |etîket= }} | alt_wêne = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> }} '''Şêrvîn Hacîpûr''' ( {{bi-fa|شروین حاجی‌پور}} ; 30 [[Adar]] 1997 ji dayik bûye) <ref name="iranenfejar.info">{{Jêder-malper |url=https://iranenfejar.info/instagram-celebrities/shervin-haji-pour/ |sernav=بیوگرافی شروین حاجی پور و بهترین آهنگ‌های احساسی او |tarîx=13 tîrmeh 2022 |malper=iranenfejar.info |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220930024735/https://iranenfejar.info/instagram-celebrities/shervin-haji-pour/ |roja-arşîvê=2022-09-30 |roja-gihiştinê=2 çiriya pêşîn 2022 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> stranbêjek îranî ye <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.radiofarda.com/a/32057509.html |sernav=ترانه اعتراضی "برای..." در شبکه‌های اجتماعی رکورد زد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Radio Farda]] }}</ref> ku bi strana xwe ya Baraye, ku wekî "sirûda" [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî]] ya 2022an hat binav kirin, tê nasîn. <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-10-01/iran-protest-los-angeles-mahsa-amini |sernav='Woman, life, freedom': L.A. protest over Iran draws thousands |tarîx=2022-10-01 |malper=Los Angeles Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-03 }}</ref> Piştî weşandina stranê demeke kin hat girtin. == Jînenîgarî == Hacîpûr li zanîngeha [[Mazenderan (parêzgeh)|Mazenderanê]] beşa aborî xwendiye. <ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://photokade.com/بیوگرافی-شروین-حاجی-پور/ |sernav=Biografi-ye Shervin Hajjipur az Asr-e Jadid ta dastgiri |paşnav=<!--Not stated--> |malper=photokade.com |weşanger= |ziman=fa |tercimeya-sernav=A Biography of Shervin Hajipur from [[New Era (TV series)|Asr-e Jadid]] to his arrest |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Wî di heşt saliya xwe de dest bi muzîkê kir dema ku ket pola kemanê û piştre ji çend dersên muzîkê mezûn bû. Dema ku di dibistana navîn de, bi awayekî profesyonel dest bi berhevkirina stranan kir. Dema ku li zanîngehê bû, wî ji bo lîstikên şanoyê û montajê muzîkê çêdikir. Tenê paşê wî bi xwe dest bi stranbêjiyê kir. <ref name=":1"/> Di 22 saliya xwe de <ref name=":1"/> Hacîpûr beşdarî pêşbirka muzîkê ya televîzyona ''Serdema Nû'' bû, li wir derbasî fînala gera duyemîn a sezona yekem bû, <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://fararu.com/fa/news/402774/کد-دستوری-رای-شروین-حاجی-آقاپور-و-شکوفه-عزیزی-در-قسمت-نهم-عصر-جدید |sernav=کد دستوری رای شروین حاجی آقاپور و شکوفه عزیزی در قسمت نهم عصر جدید |tarîx=2019-06-04 |weşanger=Fararu }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://shahrvand-newspaper.ir/News%3ANoMobile/Main/165775/%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87--%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D9%85-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AC%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%84 |sernav=ستاره عصر جدید هم کاور هم اوریجینال |tarîx=2019-06-12 |weşanger=Shahrvand Newspaper |roja-gihiştinê=2022-10-04 |roja-arşîvê=2022-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221004140638/https://shahrvand-newspaper.ir/News:NoMobile/Main/165775/%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87--%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D9%85-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AC%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%84 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Paşê, rêvebirê hunerî yê bernameyê ragihand ku Îran Weşan bi fikar bû ku ew ê paşê bibe sedema aloziyê. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bartarinha.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B2-20/1247089-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86 |sernav=استوری کارگردان عصر جدید برای "شروین" |tarîx=2022-09-30 |weşanger=Bartarinha |roja-gihiştinê=2022-10-04 |roja-arşîvê=2022-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221004221754/https://www.bartarinha.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B2-20/1247089-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://dailyfootball.tv/131376/hamed-safaee-shervin-hajipour/ |sernav=واکنش کارگردان عصر جدید به بازداشت شروین حاجی پور خواننده آهنگ "برای" در اینستاگرام |tarîx=2022-09-30 |weşanger=dailyfootball |roja-gihiştinê=2022-10-04 |roja-arşîvê=2022-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221005134949/https://dailyfootball.tv/131376/hamed-safaee-shervin-hajipour/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Girtin û binçav kirin === Hacîpûr di dema [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|xwepêşandanên Jîna Emînî]] li Îranê de, piştî weşandina strana xwe ya ji bo bîranîna jina Kurd a Îranî [[Mirina Jîna Emînî|Jîna Emînî]] ku ji ber tundiya polîsan jiyana xwe ji dest da, hat girtin <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.rferl.org/a/32059684.html |sernav=Iran Arrests Singer Whose Song Became Anthem of Ongoing Protests |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.lefigaro.fr/musique/iran-l-auteur-d-une-chanson-en-hommage-aux-manifestants-arrete-par-la-police-20220930 |sernav=Iran : l'auteur d'une chanson en hommage aux manifestants arrêté par la police |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[Le Figaro]] }}</ref> . <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.iranintl.com/202209298997 |sernav=شروین حاجی‌پور خواننده آهنگ "‌برای.." بازداشت شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Iran International]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.radiofarda.com/a/iranian-singer-songwriter-arrested-while-protests-continue-in-iran/32058304.html |sernav=شروین حاجی‌پور، خواننده ترانه "برای ..."، بازداشت شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Radio Farda]] }}</ref> Vîdyoya strana wî ya " Baraye. . . " <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=z8xXiqyfBg0 |sernav=Shervin - Baraye شروین - برای |paşnav=Shervin |tarîx=27 îlon 2022 |malper=www.youtube.com |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}</ref> ( {{bi-fa|برای}} , Ji bo. . .; Ji ber...) ku tê de wî tweetên protestoyî yên bi peyva ''Berayê...'', <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cbsnews.com/news/mahsa-amini-iran-protests-deaths-ruthless-crackdown-journalists-celebrities/?intcid=CNM-00-10abd1h |sernav=Iran detains journalists and celebrities as death toll from "ruthless" crackdown on protests climbs |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[CBS News]] }}</ref> di kêmtir î du rojan de <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/amnesty-iran-ordered-forces-to-severely-confront-protests/2022/09/30/ae2641b4-40bf-11ed-8c6e-9386bd7cd826_story.html |sernav=Separatists in Iran kill up to 19, including Guard commander |tarîx=2022-09-30 |malper=[[The Washington Post]] }}</ref> tenê li ser rûpela xwe ya [[Instagram]]ê zêdetirî 40 mîlyon carî <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.deutschlandfunk.de/iranischer-song-ueber-kritik-gegen-regime-mehr-als-40-millionen-mal-geklickt-saenger-festgenommen-100.html |sernav=Iranischer Song über Kritik gegen Regime mehr als 40 Millionen Mal geklickt – Sänger festgenommen |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[Deutschlandfunk Kultur]] |roja-gihiştinê=2022-10-05 |roja-arşîvê=2022-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220930155051/https://www.deutschlandfunk.de/iranischer-song-ueber-kritik-gegen-regime-mehr-als-40-millionen-mal-geklickt-saenger-festgenommen-100.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ] hate dîtin. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/persian/live/63072457 |sernav=شروین حاجی پور، خواننده ترانه اعتراضی "برای..." بازداشت شده است |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[BBC Persian]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://iranwire.com/fa/news-1/108098-شروین-حاجیپور-بازداشت-شد/ |sernav=شروین حاجی‌پور، خواننده آهنگ "‌برای…"، بازداشت شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=IranWire }}</ref> Mijara sereke ya stranê bi dirûşma "[[Jin, jiyan, azadî|Jin, Jiyan, Azadî]]" piştgiriya jinan e. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://ir.voanews.com/a/mahsa-amini-iran-protests-sanctions/6768944.html |sernav=گزارش زنده: بازداشت حسین ماهینی و شروین حاجی‌پور در سیزدهمین شب اعتراضات |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Voice of America]] }}</ref> Ji ber zextên rayedarên dewletê neçar ma ku stranê <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220930-iran-protests-over-mahsa-amini-death-enter-third-week |sernav=Iran protests over Mahsa Amini death enter third week |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[France 24]] }}</ref> jêbibe. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.elcorreo.com/internacional/asia/protestas-obligatorio-velo-20220929200825-ntrc.html |sernav=Las protestas contra el uso obligatorio del velo superan las fronteras de Irán |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[El Correo]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://per.euronews.com/2022/09/29/iran-protests-continues-mahsa-amini-from-university-to-un-secretary-general |sernav=اجرای ترانه "برای..." از صفحه اینستاگرام شروین حاجی‌پور حذف شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Euronews]] }}</ref> Ajansa Nûçeyan a Tasnîm a girêdayî Sipahê Pasdarên Şoreşa Îranê, guhertoya edîtorî ya vîdyoyê belav kir, ku tê de wêneyên destkeftên Komara Îslamî li şûna destkeftên orjînal nîşan didin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.barrons.com/news/iranian-singer-arrested-during-amini-protests-released-01664887506 |sernav=Iranian Singer Arrested During Amini Protests Released |paşnav=Presse |pêşnav=AFP-Agence France |malper=www.barrons.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-05 }}</ref> == Bertekên girtinê == * Roger Waters di tweetekê de ku ji rêzek ji strana " Bîlek Di Dîwarê de " (1979) ya Pink Floyd hatiye îlhamkirin de nivîsî: "Hey [[Ayetula|Ayetullah]], zarokan bihêle!" <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/persian/iran-63089427 |sernav=ابراز همبستگی هنرمندان جهان با اعتراضات: "در کنار زنان ایران ایستاده‌ام" |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[BBC Persian]] |ziman=fa |tercimeya-sernav=Arists from all over the World express their Solidarity with the Protests: I take a stand next to Iranian Women |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}</ref> * Murat Boz vîdyoya strana Şervîn a bi navê “Ji bo...” li ser rûpela xwe ya înstagramê belav kir û di sernivîsa xwe de wiha got: “Tê gotin ku Şervîn ji ber nivîsandina stranek li ser azadiya gelê [[Îran]]ê hatiye girtin, nebawer e. Hêvîdar im di dema binçavkirinê de tiştekî xirab neyê serê hevkarê min û demildest bê berdan. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://fa.al-ain.com/article/iran-singer-shervin |sernav=اعتراض خواننده مشهور ترکیه به بازداشت شروین، خواننده ترانه "برای" |tarîx=2022-09-30 |weşanger=العين الإخبارية |ziman=fa |tercimeya-sernav=The Protest of a Famous Turkish Singer against the Arrest of Shervin, the Singer of the "Baraye" Song |roja-gihiştinê=2022-10-01 |archive-date=2022-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930161251/https://fa.al-ain.com/article/iran-singer-shervin |url-status=dead }}</ref> * Stranbêjê muzîka pop û kevneşopî Mihemed Esfehanî li ser Instagrama xwe Şervîn wekî hevalê xwe yê ku di pêşbirkên Serdema Nû de nas kiriye bi nav kir û got, "Şervîn xortekî bêkêmasî jêhatî, bêguneh, şermok û hestiyar bû." <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independentpersian.com/node/272696/سیاسی-و-اجتماعی/«برای…»-شروین؛-بیان-خواسته%E2%80%8Cهای-نسل-معترض-دهه-۸۰ |sernav="برای…" شروین؛ بیان خواسته‌های نسل معترض دهه ۸۰ |tarîx=2022-10-01 |weşanger=Independent Persian |ziman=fa |tercimeya-sernav=The Protest of a Famous Turkish Singer against the Arrest of Shervin, the Singer of the "Baraye" Song |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references group="" responsive="1"></references> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1997]] [[Kategorî:Jîna Emînî]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Xelatgirên Xelata Grammyê]] [[Kategorî:Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022]] [[Kategorî:Xwepişandana diji kuştina jîna amînî]] q25gttd0nyxdhx94atq4av15cfemspa 2080392 2080391 2026-07-13T16:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2080392 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Shervin Hajipour | wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = شروین حاجی‌پور | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1997|3|30|df=yes}} | cihê_jidayikbûnê = [[Babolsar]], Iran | roja_mirinê = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | cihê_mirinê = | pîşe = | salên_çalak = | sedema_navdarbûnê = | xebat = "[[For...|Baraye...]]" | bejn = | malper = | modul = {{Agahîdank hunermend | embed = yes |amûr= |cure= [[Iranian pop music|Iranian pop]] |etîket= }} | alt_wêne = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> }} '''Şêrvîn Hacîpûr''' ( {{bi-fa|شروین حاجی‌پور}} ; 30 [[Adar]] 1997 ji dayik bûye) <ref name="iranenfejar.info">{{Jêder-malper |url=https://iranenfejar.info/instagram-celebrities/shervin-haji-pour/ |sernav=بیوگرافی شروین حاجی پور و بهترین آهنگ‌های احساسی او |tarîx=13 tîrmeh 2022 |malper=iranenfejar.info |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220930024735/https://iranenfejar.info/instagram-celebrities/shervin-haji-pour/ |roja-arşîvê=2022-09-30 |roja-gihiştinê=2 çiriya pêşîn 2022 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> stranbêjek îranî ye <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.radiofarda.com/a/32057509.html |sernav=ترانه اعتراضی "برای..." در شبکه‌های اجتماعی رکورد زد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Radio Farda]] }}</ref> ku bi strana xwe ya Baraye, ku wekî "sirûda" [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî]] ya 2022an hat binav kirin, tê nasîn. <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-10-01/iran-protest-los-angeles-mahsa-amini |sernav='Woman, life, freedom': L.A. protest over Iran draws thousands |tarîx=2022-10-01 |malper=Los Angeles Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-03 }}</ref> Piştî weşandina stranê demeke kin hat girtin. == Jînenîgarî == Hacîpûr li zanîngeha [[Mazenderan (parêzgeh)|Mazenderanê]] beşa aborî xwendiye. <ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://photokade.com/بیوگرافی-شروین-حاجی-پور/ |sernav=Biografi-ye Shervin Hajjipur az Asr-e Jadid ta dastgiri |paşnav=<!--Not stated--> |malper=photokade.com |weşanger= |ziman=fa |tercimeya-sernav=A Biography of Shervin Hajipur from [[New Era (TV series)|Asr-e Jadid]] to his arrest |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Wî di heşt saliya xwe de dest bi muzîkê kir dema ku ket pola kemanê û piştre ji çend dersên muzîkê mezûn bû. Dema ku di dibistana navîn de, bi awayekî profesyonel dest bi berhevkirina stranan kir. Dema ku li zanîngehê bû, wî ji bo lîstikên şanoyê û montajê muzîkê çêdikir. Tenê paşê wî bi xwe dest bi stranbêjiyê kir. <ref name=":1"/> Di 22 saliya xwe de <ref name=":1"/> Hacîpûr beşdarî pêşbirka muzîkê ya televîzyona ''Serdema Nû'' bû, li wir derbasî fînala gera duyemîn a sezona yekem bû, <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://fararu.com/fa/news/402774/کد-دستوری-رای-شروین-حاجی-آقاپور-و-شکوفه-عزیزی-در-قسمت-نهم-عصر-جدید |sernav=کد دستوری رای شروین حاجی آقاپور و شکوفه عزیزی در قسمت نهم عصر جدید |tarîx=2019-06-04 |weşanger=Fararu }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://shahrvand-newspaper.ir/News%3ANoMobile/Main/165775/%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87--%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D9%85-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AC%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%84 |sernav=ستاره عصر جدید هم کاور هم اوریجینال |tarîx=2019-06-12 |weşanger=Shahrvand Newspaper |roja-gihiştinê=2022-10-04 |roja-arşîvê=2022-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221004140638/https://shahrvand-newspaper.ir/News:NoMobile/Main/165775/%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87--%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D9%85-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AC%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%84 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Paşê, rêvebirê hunerî yê bernameyê ragihand ku Îran Weşan bi fikar bû ku ew ê paşê bibe sedema aloziyê. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bartarinha.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B2-20/1247089-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86 |sernav=استوری کارگردان عصر جدید برای "شروین" |tarîx=2022-09-30 |weşanger=Bartarinha |roja-gihiştinê=2022-10-04 |roja-arşîvê=2022-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221004221754/https://www.bartarinha.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B2-20/1247089-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://dailyfootball.tv/131376/hamed-safaee-shervin-hajipour/ |sernav=واکنش کارگردان عصر جدید به بازداشت شروین حاجی پور خواننده آهنگ "برای" در اینستاگرام |tarîx=2022-09-30 |weşanger=dailyfootball |roja-gihiştinê=2022-10-04 |roja-arşîvê=2022-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221005134949/https://dailyfootball.tv/131376/hamed-safaee-shervin-hajipour/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Girtin û binçav kirin === Hacîpûr di dema [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|xwepêşandanên Jîna Emînî]] li Îranê de, piştî weşandina strana xwe ya ji bo bîranîna jina Kurd a Îranî [[Mirina Jîna Emînî|Jîna Emînî]] ku ji ber tundiya polîsan jiyana xwe ji dest da, hat girtin <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.rferl.org/a/32059684.html |sernav=Iran Arrests Singer Whose Song Became Anthem of Ongoing Protests |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.lefigaro.fr/musique/iran-l-auteur-d-une-chanson-en-hommage-aux-manifestants-arrete-par-la-police-20220930 |sernav=Iran : l'auteur d'une chanson en hommage aux manifestants arrêté par la police |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[Le Figaro]] }}</ref> . <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.iranintl.com/202209298997 |sernav=شروین حاجی‌پور خواننده آهنگ "‌برای.." بازداشت شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Iran International]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.radiofarda.com/a/iranian-singer-songwriter-arrested-while-protests-continue-in-iran/32058304.html |sernav=شروین حاجی‌پور، خواننده ترانه "برای ..."، بازداشت شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Radio Farda]] }}</ref> Vîdyoya strana wî ya " Baraye. . . " <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=z8xXiqyfBg0 |sernav=Shervin - Baraye شروین - برای |paşnav=Shervin |tarîx=27 îlon 2022 |malper=www.youtube.com |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}</ref> ( {{bi-fa|برای}} , Ji bo. . .; Ji ber...) ku tê de wî tweetên protestoyî yên bi peyva ''Berayê...'', <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cbsnews.com/news/mahsa-amini-iran-protests-deaths-ruthless-crackdown-journalists-celebrities/?intcid=CNM-00-10abd1h |sernav=Iran detains journalists and celebrities as death toll from "ruthless" crackdown on protests climbs |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[CBS News]] }}</ref> di kêmtir î du rojan de <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/amnesty-iran-ordered-forces-to-severely-confront-protests/2022/09/30/ae2641b4-40bf-11ed-8c6e-9386bd7cd826_story.html |sernav=Separatists in Iran kill up to 19, including Guard commander |tarîx=2022-09-30 |malper=[[The Washington Post]] }}</ref> tenê li ser rûpela xwe ya [[Instagram]]ê zêdetirî 40 mîlyon carî <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.deutschlandfunk.de/iranischer-song-ueber-kritik-gegen-regime-mehr-als-40-millionen-mal-geklickt-saenger-festgenommen-100.html |sernav=Iranischer Song über Kritik gegen Regime mehr als 40 Millionen Mal geklickt – Sänger festgenommen |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[Deutschlandfunk Kultur]] |roja-gihiştinê=2022-10-05 |roja-arşîvê=2022-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220930155051/https://www.deutschlandfunk.de/iranischer-song-ueber-kritik-gegen-regime-mehr-als-40-millionen-mal-geklickt-saenger-festgenommen-100.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ] hate dîtin. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/persian/live/63072457 |sernav=شروین حاجی پور، خواننده ترانه اعتراضی "برای..." بازداشت شده است |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[BBC Persian]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://iranwire.com/fa/news-1/108098-شروین-حاجیپور-بازداشت-شد/ |sernav=شروین حاجی‌پور، خواننده آهنگ "‌برای…"، بازداشت شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=IranWire }}</ref> Mijara sereke ya stranê bi dirûşma "[[Jin, jiyan, azadî|Jin, Jiyan, Azadî]]" piştgiriya jinan e. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://ir.voanews.com/a/mahsa-amini-iran-protests-sanctions/6768944.html |sernav=گزارش زنده: بازداشت حسین ماهینی و شروین حاجی‌پور در سیزدهمین شب اعتراضات |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Voice of America]] }}</ref> Ji ber zextên rayedarên dewletê neçar ma ku stranê <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220930-iran-protests-over-mahsa-amini-death-enter-third-week |sernav=Iran protests over Mahsa Amini death enter third week |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[France 24]] }}</ref> jêbibe. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.elcorreo.com/internacional/asia/protestas-obligatorio-velo-20220929200825-ntrc.html |sernav=Las protestas contra el uso obligatorio del velo superan las fronteras de Irán |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[El Correo]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://per.euronews.com/2022/09/29/iran-protests-continues-mahsa-amini-from-university-to-un-secretary-general |sernav=اجرای ترانه "برای..." از صفحه اینستاگرام شروین حاجی‌پور حذف شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Euronews]] }}</ref> Ajansa Nûçeyan a Tasnîm a girêdayî Sipahê Pasdarên Şoreşa Îranê, guhertoya edîtorî ya vîdyoyê belav kir, ku tê de wêneyên destkeftên Komara Îslamî li şûna destkeftên orjînal nîşan didin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.barrons.com/news/iranian-singer-arrested-during-amini-protests-released-01664887506 |sernav=Iranian Singer Arrested During Amini Protests Released |paşnav=Presse |pêşnav=AFP-Agence France |malper=www.barrons.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-05 }}</ref> == Bertekên girtinê == * Roger Waters di tweetekê de ku ji rêzek ji strana " Bîlek Di Dîwarê de " (1979) ya Pink Floyd hatiye îlhamkirin de nivîsî: "Hey [[Ayetula|Ayetullah]], zarokan bihêle!" <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/persian/iran-63089427 |sernav=ابراز همبستگی هنرمندان جهان با اعتراضات: "در کنار زنان ایران ایستاده‌ام" |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[BBC Persian]] |ziman=fa |tercimeya-sernav=Arists from all over the World express their Solidarity with the Protests: I take a stand next to Iranian Women |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}</ref> * Murat Boz vîdyoya strana Şervîn a bi navê “Ji bo...” li ser rûpela xwe ya înstagramê belav kir û di sernivîsa xwe de wiha got: “Tê gotin ku Şervîn ji ber nivîsandina stranek li ser azadiya gelê [[Îran]]ê hatiye girtin, nebawer e. Hêvîdar im di dema binçavkirinê de tiştekî xirab neyê serê hevkarê min û demildest bê berdan. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://fa.al-ain.com/article/iran-singer-shervin |sernav=اعتراض خواننده مشهور ترکیه به بازداشت شروین، خواننده ترانه "برای" |tarîx=2022-09-30 |weşanger=العين الإخبارية |ziman=fa |tercimeya-sernav=The Protest of a Famous Turkish Singer against the Arrest of Shervin, the Singer of the "Baraye" Song |roja-gihiştinê=2022-10-01 |roja-arşîvê=2022-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220930161251/https://fa.al-ain.com/article/iran-singer-shervin |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Stranbêjê muzîka pop û kevneşopî Mihemed Esfehanî li ser Instagrama xwe Şervîn wekî hevalê xwe yê ku di pêşbirkên Serdema Nû de nas kiriye bi nav kir û got, "Şervîn xortekî bêkêmasî jêhatî, bêguneh, şermok û hestiyar bû." <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independentpersian.com/node/272696/سیاسی-و-اجتماعی/«برای…»-شروین؛-بیان-خواسته%E2%80%8Cهای-نسل-معترض-دهه-۸۰ |sernav="برای…" شروین؛ بیان خواسته‌های نسل معترض دهه ۸۰ |tarîx=2022-10-01 |weşanger=Independent Persian |ziman=fa |tercimeya-sernav=The Protest of a Famous Turkish Singer against the Arrest of Shervin, the Singer of the "Baraye" Song |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references group="" responsive="1"></references> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1997]] [[Kategorî:Jîna Emînî]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Xelatgirên Xelata Grammyê]] [[Kategorî:Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022]] [[Kategorî:Xwepişandana diji kuştina jîna amînî]] 0hjzmbevwykedsksiinsixwtvzh2fi7 0 134053 2080489 1917240 2026-07-14T07:36:44Z Makenzis 35367 /* Girêdanên derve */ 2080489 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | | | pattern_la1 = _blackborder | pattern_b1 = _jakoleeds19y | pattern_ra1 = _blackborder | pattern_sh1 = _blackbottom | leftarm1 = FFEE00 | body1 = FFEE00 | rightarm1 = FFEE00 | shorts1 = FFEE00 | socks1 = FFEE00 | pattern_la2 = _whiteborder | pattern_b2 = _jakoleeds1r | pattern_ra2 = _whiteborder | pattern_sh2 = _whitebottom | leftarm2 = FF0000 | body2 = FF0000 | rightarm2 = FF0000 | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 }} '''Klûba Werzişê ya El-Hudûd''' ( {{bi-ar|نادي الحدود الرياضي}} &#x27; ''Klûba Sporê ya Serhedê'' &#x27; ) Tîmek sporê ya [[Iraq|Îraqî]] ye, ku li cadeya Felastîn, devara rojhilatê [[Dîcle|çemê Dîcle]], [[Bexda|ya Bexdayê]] de ye . Ew ne bi tinê wek tîma gokanê belkî Tîmên wê di sporên cuda cuda de hene, di nav de [[futbol]], [[basketbol]], Jujutsu, Kickboxing, û Wrestling . Beşa herî naskirî ya Tîmên Jujutsu, Kickboxing û Guleştê ne ku di tûrnûvayên Erebî û Asyayî de wekî nûnerên [[Iraq]]ê dilîzin. <ref name="Hud2">{{Jêder-malper |url=http://www.alshuhadaa.com/readtxt6862.htm |tarîx=2 sibat 2014 |weşanger=alshuhadaa.com |ziman=ar |skrîpta-sernav=ar:مدير نادي الحدود الرياضي العميد جواد كاظم رهيف الدراجي ضيف الموقع الالكتروني }}</ref> == Dîrok == Tîmaya El-Hudûd di sala 1976an de ji aliyê Fermandeya Pasevanên Sînorî ya MOI ve hat damezrandin, di demsala 2008-2009 de, tîma futbolê yekem car di [[Iraqi Premier League|Lîga Bilind a Iraqê]] de dilîze. <ref name="Hud1">{{Jêder-malper |url=https://www.alsumaria.tv/mobile/news/1174/iraq-news |tarîx=24 îlon 2008 |weşanger=alsumaria.tv |ziman=ar |skrîpta-sernav=ar:الحدود يحاول التغلب على العقبات في اولى ظهور بالدوري الممتاز }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Xula Îraqê ya futbolê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Werziş-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1976an li Iraqê]] [[Kategorî:Werziş li Iraqê]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Iraqê]] sis2uwjc5zzpgs9iyp9nadnbluz8dff 0 139422 2080457 2055369 2026-07-13T22:47:40Z MikaelF 935 2080457 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2026}} '''Tawan''', '''binas''' an jî '''sûc''' kiryarekî neqanûnî ye ku ji aliyê [[dewlet]] an jî otorîteyekê din ve tê [[Siza|cezakirin]]. Peyva sûc di [[hiqûq]]a [[Siza|cezayê]] ya nûjen de, xwediyê pênaseyeke hêsan û pejirandî ya gerdûnî nîne, her çend pênaseyên [[Zagon|qanûnî]] ji bo hin armancan hatine pêşkêşkirin. Nêrîna herî populer ew e ku sûc kategoriyek e ku bi qanûnê hatiye afirandin; bi gotineke din, eger tiştek ji aliyê qanûnên pêwendîdar û derbasdar ve weke sûc bê ragihandin, sûc e. Pênaseyeke pêşniyarkirî ev e ku sûc kiryarek e ku ne tenê ji hin kesan re, lê di heman demê de ji [[civat]] an jî dewletekê re zirardar e ("xeletiyeke gelemperî"). Kiryarên bi vî rengî qedexe ne û bi qanûnê tên cezakirin. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Sûc]] [[Kategorî:Tawannasî]] d12ka224o1fbz36px7dg1x6jpgs32j9 2080460 2080457 2026-07-13T23:43:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}} 2080460 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2026}} '''Tawan''', '''binas''' an jî '''sûc''' kiryarekî neqanûnî ye ku ji aliyê [[dewlet]] an jî otorîteyekê din ve tê [[Siza|cezakirin]]. Peyva sûc di [[hiqûq]]a [[Siza|cezayê]] ya nûjen de, xwediyê pênaseyeke hêsan û pejirandî ya gerdûnî nîne, her çend pênaseyên [[Zagon|qanûnî]] ji bo hin armancan hatine pêşkêşkirin. Nêrîna herî populer ew e ku sûc kategoriyek e ku bi qanûnê hatiye afirandin; bi gotineke din, eger tiştek ji aliyê qanûnên pêwendîdar û derbasdar ve weke sûc bê ragihandin, sûc e. Pênaseyeke pêşniyarkirî ev e ku sûc kiryarek e ku ne tenê ji hin kesan re, lê di heman demê de ji [[civat]] an jî dewletekê re zirardar e ("xeletiyeke gelemperî"). Kiryarên bi vî rengî qedexe ne û bi qanûnê tên cezakirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Sûc]] [[Kategorî:Tawannasî]] g6xkml7x3os6cbp8v3wpbe11fa69xke 2 156563 2080490 2080362 2026-07-14T08:21:02Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2080490 wikitext text/x-wiki == 2026-07-14T08:21:00Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-13T08:20:47Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-12T08:21:00Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-11T08:20:56Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-10T08:20:48Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-09T12:31:11Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-07-09T08:20:46Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2070457 Qeydên kevn]''' rdzbl94dmnnqyr4p68346wyyznt7qk1 1 188833 2080524 1450935 2026-07-14T11:38:41Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Eskar]] weke [[Gotûbêj:Eskerê]] guhart 1450935 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} }} ataw1obicopiot5pk6sw0ct4evegvur 2 211750 2080428 2080330 2026-07-13T20:32:36Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2080428 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kana keviran]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Quarry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Protîst]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Protist]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 8dupggn74ivh4be7s7hx3yozxhapbda 4 214165 2080492 2080364 2026-07-14T08:39:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2080492 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 840557 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15115 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3605 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1485 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} qdlvvs90ivmho0gb9plia6uprzu7ykr 3 262370 2080408 1769935 2026-07-13T18:45:01Z Mfield 128511 Mfieldî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:Mokmirza]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:Mohkmirza]] guhart: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Mokmirza|Mokmirza]]" to "[[Special:CentralAuth/Mohkmirza|Mohkmirza]]" 1769935 wikitext text/x-wiki {{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 15:26, 3 tîrmeh 2024 (UTC)}} 3nk5ttsrtbthzaaelroxnz76xtxpngk 0 285419 2080385 1945086 2026-07-13T14:33:22Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2080385 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} [[Wêne:Kovara Şermola- Hejmara 25.jpg|thumb|Kovara Şermola - Hejmara 25]] '''Şermola''' kovareke [[wêje]]yî, [[çand]]î, demsalî û serbixwe ye ku bi zimanên [[kurdî]] ([[kurmancî]]) û [[erebî]] li Bakur û Rojhilatê Sûriyê ([[Rojavaya Kurdistanê]]) tê weşandin (2023). Hejmara yekem di 7ê sibata 2019an de li [[Qamişlo]]yê derket.<ref>https://shermola.net/ku/wp-content/uploads/2022/09/مجلة-شرمولا-kovara-sermola-15.pdf{{Mirin girêdan|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Xwedî û sernivîskarê giştî yê kovarê [[Dilşad Murad]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shermola.net/ku/?page_id=27 |sernav=Derbarê Kovarê |malper=kovara Şermola ya wêjeyî û çandî |roja-gihiştinê=2025-07-09 |ziman=en-US}}</ref> == Girêdanên derve == * [https://shermola.net/ku/ Malpera kovara Sermolayê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî]] 9vpk4k6nivvvu2xgqephz1se00yo9el 2080390 2080385 2026-07-13T15:22:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2080390 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} [[Wêne:Kovara Şermola- Hejmara 25.jpg|thumb|Kovara Şermola - Hejmara 25]] '''Şermola''' kovareke [[wêje]]yî, [[çand]]î, demsalî û serbixwe ye ku bi zimanên [[kurdî]] ([[kurmancî]]) û [[erebî]] li Bakur û Rojhilatê Sûriyê ([[Rojavaya Kurdistanê]]) tê weşandin (2023). Hejmara yekem di 7ê sibata 2019an de li [[Qamişlo]]yê derket.<ref>https://shermola.net/ku/wp-content/uploads/2022/09/مجلة-شرمولا-kovara-sermola-15.pdf{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> Xwedî û sernivîskarê giştî yê kovarê [[Dilşad Murad]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shermola.net/ku/?page_id=27 |sernav=Derbarê Kovarê |malper=kovara Şermola ya wêjeyî û çandî |roja-gihiştinê=2025-07-09 |ziman=en-US}}</ref> == Girêdanên derve == * [https://shermola.net/ku/ Malpera kovara Sermolayê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî]] ef4ega9h9zcbvbwtop8gnrfub779mfn 0 309188 2080386 1993221 2026-07-13T14:35:38Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2080386 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = | perçeyekî = | wêne = [[Wêne:Pictures of the Israeli attack on Tehran 1 Mehr (2).jpg|300px]] | binnivîs = Teqînên li Tehranê | dîrok = 13ê – 24ê hezîrana 2025an (12 roj) | herêm = [[Rojhilata Navîn]] | koordînat = | sedem = Nakokiyên siyasî | encam = | rewş = Bidawî bûye | şervan1 = {{ala|Îran}} | şervan2 = {{ala|Îsraêl}} | şervan3 = | fermandar1 = | fermandar2 = | fermandar3 = | yekîne1 = [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê|Artêşa Îranê]] | yekîne2 = [[Hêzên Parastina Îsraêlê|Artêşa Îsraêlê]] | yekîne3 = | hêz1 = | hêz2 = | hêz3 = | winda1 = | winda2 = | winda3 = | nîşe = }} '''Şerê 12 rojan''' şerekî di navbera hêzên hewayî yên [[Îsraêl]] û [[Îran]]ê de bû ku bi êrîşên dualî yên bi [[moşek]] û [[balafirên bê balfirvan]] û [[dron]]an ji 13 hezîranê 2025an dest pê kiriye û heya 24ê hezîranê berdewam kiribû. Êrîşa yekem di saetên serê sibe ya 13ê hezîrana sala 2025an de ji aliyê artêşa [[Îsraêl]]ê vê bi êrîşên berfireh li dijî çend deverên [[Îran]]ê hatiye destpêkirin. Hikumeta Îsraêlê vê êrîşê bi navê ''Operation Rising Lion'' bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-iran-strike-conflict/card/netanyahu-says-rising-lion-operation-will-last-as-many-days-as-it-takes--awFq7ykuEj4Mq9D4i0gw |sernav=Netanyahu Says Operation ‘Rising Lion’ Will Last ‘as Many Days as It Takes’ |malper=WSJ |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-857577 |sernav=Israel launches Operation Rising Lion to target Iran's nuclear threat {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref> Êrîşên ku ji aliyê [[Hêzên Parastina Îsraêlê|Hêzên Parastin a Îsraêlê]] (IDF) û [[Mossad]]ê ve hatine destpêkirin, tesîsên nukleerî, sazgehên leşkerî û xanîyên taybet ên rayedarên payebilind hatine armanc girtin ku di van êrîşan de zirar gihîştiye tesîsên nukleerî yên sereke û navendên rêveberiyên leşkerî ku di êrîşan de gelek leşkerên payebilind ên Îranê jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder |sernav=Iran's state TV footage shows residential building in Tehran damaged by Israeli strike |url=https://apnews.com/video/irans-state-tv-footage-shows-residential-building-in-tehran-damaged-by-israeli-strike-b494f6b86d1e4cbe847ce53607985d64 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857603 |sernav=IDF strikes, destroys Iran's largest uranium enrichment facility {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fassihi |pêşnav=Farnaz |paşnav2=Kershner |pêşnav2=Isabel |paşnav3=Odenheimer |pêşnav3=Natan |paşnav4=Shear |pêşnav4=Michael D. |tarîx=2025-06-13 |sernav=Israel-Iran Live Updates: Missiles Hit Tel Aviv in Retaliation for Strikes on Nuclear Sites |url=https://www.nytimes.com/live/2025/06/12/world/israel-iran-us-nuclear |roja-gihiştinê=2025-06-13 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Ev êrîş ji şerê Îran û Iraqê (1980-1988) vir ve ev êrîşa herî mezin e ku li dijî Îranê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ctvnews.ca/world/article/israel-attacks-irans-capital-with-explosions-booming-across-tehran-live-updates-here/ |sernav=Israel attacks Iran’s nuclear and missile sites and kills top military officials |malper=CTVNews |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en |paşnav=Press |pêşnav=The Associated }}</ref> Piştî destpêkirina êrîşan li seranserê Tehranê ku di nav de li nêzîkê baregehên leşkerî û li taxên ku fermandarên payebilind lê dijîn, teqîn çêdibin. Di dema teqînan de şahidên bûyerê behsa agirên mezin û teqînên dubare kirine. Li Natanz a li parêzgeha [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] ya Îranê ku yek ji krîtîktirîn tesîsên nukleerî yên welêt lê ye, teqîn çêdibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-natanz-home-to-key-nuclear-site-says-iranian-state-television/ |sernav=Explosions heard in Natanz, home to key nuclear site, says Iranian state television |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US |paşnav=Agencies and ToI Staff }}</ref> Her wiha santralên nukleerî yên li Xondab û Xuremabadê jî bûne armanca êrîşên Îsraêlê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202506127881#202506138621 |sernav=Live - Iran fires missiles at Israel, Netanyahu calls for Tehran's downfall |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref> Li gorî medyaya dewleta Îranê, fermandarê [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] Huseyîn Selamî,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-revolutionary-guard-commander-hossein-salami-killed-in-israeli-strike-says-iranian-state-media/ |sernav=Iran’s Revolutionary Guard commander Hossein Salami killed in Israeli strike, says Iranian state media |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US |paşnav=Agencies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-iran-strike-conflict/card/salami-head-of-iran-s-islamic-revolutionary-guard-corps-killed-in-israel-s-attack-Q3i3is8ufPHTmq1qjt6C |sernav=Hossein Salami, Head of Iran’s Islamic Revolutionary Guard Corps, Killed in Israel’s Attack |malper=WSJ |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US }}</ref> serfermandarê [[Artêşa Komara Îslamî]] general Mihemed Baqirî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2025/06/13/middleeast/israel-iran-strikes-military-deaths-intl-hnk |sernav=Israeli strikes kill some of Iran’s most powerful men, including military and nuclear leaders |malper=CNN |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en |paşnav=Ebrahim |pêşnav=Ross Adkin, Tamar Michaelis, Nadeen }}</ref> û zanyarên nukleerê Fereydûn Abbasî û Mihemed Mehdî Tehrançî di êrîşan de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-state-media-names-two-nuclear-scientists-killed-in-israeli-strike/ |sernav=Iran state media names two nuclear scientists killed in Israeli strike |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Di êrîşê de ligel endamên hêzên leşkerî yên Îranê kesên sivîl jî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.barrons.com/news/iran-state-media-says-civilians-killed-in-israel-strikes-on-tehran-97ab1ead |sernav=Iran State Media Says Civilians Killed In Israel Strikes On Tehran |malper=barrons |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-us |paşnav=Presse |pêşnav=AFP-Agence France }}</ref> Di nav avahiyên ku bûne armanca êrîşan; santralên nukleerî, baregehên leşkerî û deverên niştecihbûyî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-reports-fresh-explosions-in-tabriz-adviser-to-khamenei-said-injured-in-early-strikes/ |sernav=Iran reports fresh explosions in Tabriz; adviser to Khamenei said injured in early strikes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US |paşnav=Agencies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/israel-iran-attack |sernav=Live updates: Israel hit by missiles as Iran retaliates for strikes on nuclear sites |malper=AP News |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857640 |sernav=Israel reportedly strikes at Fordow nuclear site after destroying Natanz {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref> Êrîş nîvro û di danê êvara 13ê hezîranê de ji nû ve dest pê kirine û li gorî raporên hatine dayîn, êrîşên din jî li nêzîkê [[Balafirgeha Tewrêzê]] û li santralên nukleerî yên li [[Netenez (navçe)|Netenz]] û [[Fordo]]wê pêk hatine. Li gorî ''Jewish News Syndicate'' hinek beşên opozisyona Îranê ji îraniyan xwestine ku hikûmeta Îranê hilweşînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jns.org/iranian-opposition-calls-to-overthrow-the-mullahs/ |sernav=Iranian opposition calls to overthrow the mullahs }}</ref> == Paşperdeh == {{Gotara bingehîn|Dîroka Îranê}} === Aloziyên di navbera Îran û Îsraêlê de === Nakokiya di navbera Îsraêl û Îranê de têkoşîneke demdirêj û aloz a desthilatdariyê ye ku li ser bingeha dijminatiya îdeolojîk, berjewendiyên ewlehiyê û reqabeta herêmî ye. Îran Îsraêlê nas nake û bi awayekî çalak piştgiriyê dide komên çekdar ên wekê [[Hemas]], [[Hizbulaya Libnanê|Hizbula]], [[Hûsiyên Yemenê]] û [[Cîhada Îslamî]] ku bi rêkûpêk êrîşan li dijî Îsraêlê dikin. Di heman demê de, Îsraêl bernameya nukleerî ya Îranê wekê gefeke hebûnî dibîne û bi operasyonên veşartî û êrîşên hewayî yên hedefgirtî bersiv dide, nemaze li Sûriyeyê ku Îran hebûna xwe ya leşkerî didomîne. Sedemeke din a aloziyê êrîşa Hemasê ya li ser Îsraêlê bû ku di 7ê çiriya pêşîn a sala 2023an de pêk hatibû ku di êrîşê de zêdetirî 1000 kes hatibûn kuştin. Her çiqas beşdariya rasterast a Îranê ya ji bo êrîşên Hemasê bi nîqaşkirin be jî, piştgiriya Îranê ji bo rêxistina Hemasê bûye sedem ku Îran wekê hevkarê van êrîşan were dîtin. Bûyerê bi girîngî alozî zêde kiriye û nîşan daye ku nakokiyên li herêmê çiqas bi hev ve girêdayî ne. === Ji desthilatdariya pehlewiyan heya Komara Îslamî === Ji damezrandina Îsraêlê ku di sala 1948an de hatiye damezrandin heta Şoreşa Îslamî ya sala 1979an, Îran û Îsraêl ku di bin desthilatdariya pehlewî de bûn, têkiliyên nêzîk parastin û di gelek warên aborî, leşkerî û dîplomatîkê de hevkariyan kiribûn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/iran-israel-attacks-hezbollah-ayatollah-ali-khamenei-islamic-revolution/a-68780605 |sernav=Why are Iran and Israel sworn enemies? – DW – 06/13/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en }}</ref> Di vê demê de, Mossada Îsraêlê têkiliyên nêzîk bi [[SAVAK]]a şah re diparast ku ajanseke veşartî ku bi îşkencekirina îraniyan dihate naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://openthemagazine.com/feature/the-long-undoing-of-iran-israel-relations/ |sernav=The Long Undoing of Iran–Israel Relations |malper=Open The Magazine |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en |paşnav=Shoba |pêşnav=V. }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Johny |pêşnav=Stanly |tarîx=2025-06-14 |sernav=Ayatollah Ali Khamenei {{!}} The last ‘revolutionary’ of Iran |url=https://www.thehindu.com/news/international/profile-of-ayatollah-ali-khamenei-the-last-revolutionary-of-iran/article69695666.ece |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X }}</ref> Ev têkilî ya di navbera herdû welatan piştî şoreşê ji nişka ve qut dibe ku li cihê monarşiya alîgirê Rojava [[teokrasî|teokrasiyeke]] îslamî di bin serokatiya Ayetullah Ruhollah [[Xumeynî]] de hatiye damezrandin.<ref name=":0" /> Ji wê demê ve, rêberên Komara Îslamî bi tundî rexne li dagirkirina axa filistînî ya ji aliyê Îsraêlê ve hatiye desteserkirin û bi berdewamî soz dane ku dewleta Îsraêlê hilweşînin.<ref name=":0" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |tarîx=2025-06-12 |sernav=Why Israel May Be Considering an Attack on Iran |url=https://www.nytimes.com/article/israel-iran-attack-why.html |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Hikûmeta Îranê Îsraêlê wekê hebûneke biyanî û emperyalîst a li [[Rojhilata Navîn]] bi nav kiriye. Bi salan, retorîka fermî ya Îranê înkarkirina [[Holokost]]ê, bangên ji bo hilweşandina Îsraêlê û daxuyaniyên wekê gefên "paqijkirina Îsraêlê" parvekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2025/06/13/israel-iran-attacks-nuclear-sites/84180887007/ |sernav=What we know about Israel's attacks on Iran's nuclear sites − and Iran's drone response |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=Hjelmgaard |pêşnav=Kim }}</ref> Di sala 1982an de dema ku Îsraêlê êrîşî Libnanê kiriye, Îran [[Pasdaran|Pasdarên]] Şoreşê dişîne Libnanê ku alîkariya şîayan bikin ku di encama vê alîkariyê de rêxistina Hizbulayê hatiye damezrandin.<ref name=":0" /> Îranê her wiha piştgirî daye Hemas, Hûsî û komên iraqî yên ku bi hev re ku wekê "[[Mîhwera Berxwedanê]]" dihate nasînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Goldbaum |pêşnav=Christina |tarîx=2025-06-13 |sernav=Israel’s Strike on Iran Comes at a Moment of Weakness for Iran’s Proxies |url=https://www.nytimes.com/2025/06/13/world/middleeast/iran-proxies-axis-hezbollah-israel.html |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Ev hemî rêxistin hinek caran bi Îsraêlê re dikevin şerên çekdarî. Her çend Îsraêl bi xwe xwediyê çekên atomî be jî, Îsraêl bernameya nukleerî ya Îranê wekê gefeke stratejîk dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2025/6/13/israel-strikes-iran-what-happened-to-america-first |sernav=As Israel strikes Iran, what happened to ‘America First’? |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en |paşnav=Fernández |pêşnav=Belén }}</ref> Karbidestên Îsraêlî dibêjin ku Îraneke xwedî çekên kîmyewî dê metirsiyeke ji bo hebûna Îsraêlê çêbike û hikûmetên li pey hev israr kirine ku Îsraêl mafê xwe diparêze ku bernameya nukleerî ya Îranê nêzîkê kapasîteya çekan bibe, dê Îsraêl mudaxeleyên leşkerî bikar bîne. Di nîvê salên 2000an de, Dewletên Yekbûyî û Îsraêl di çarçoveya [[Operasyona Lîstikên Olîmpiyadê]] de gav avêtin ku tesîsên nukleerî yên Îranê sabote bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sanger |pêşnav=David E. |tarîx=2025-06-13 |sernav=Israel’s Ambition: Destroy the Heart of Iran’s Nuclear Program |url=https://www.nytimes.com/2025/06/12/world/middleeast/iran-nuclear-program-israel.html |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> == Kronolojî == Êrîşên esmanî yên Îsraêlê li dijî bernameya nukleerî ya Îranê ji aliyê zêdetirî 200 balafirên şer ve hatine kirin ku di nav de gelek [[balafira şer a F-35I|balafirên şer ên F-35I]] ku guhertoya Îsraêlî ya [[balafira şer a êrîşkar a nepenî F-35 Lightning II]] ya amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/israel-war-planes-fighter-jets-f35-2024-4 |sernav=Israel targeted Iran's nuclear program with F-35I Adir stealth fighter jets that cost $44,000 per hour to fly |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=Lakritz |pêşnav=Talia }}</ref> Li gorî agahiyan, F-35I bi tankên sotemeniyê yên konformal ên kêmdîtin hatine guhertin ku bêyî ku taybetmendiyên nepenî tawîz bidin an jî pêdivî bi dagirtina sotemeniyê di hewayê de hebe ew bikaribin menzîl û berxwedana wan hebe ku operasyonan li ser Îranê bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/israel-and-us-modified-f-35-jets-enable-iran-attack-without-refuelling-sources-say |sernav=Israel and US modified F-35s to enable Iran attack without refuelling, sources say |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://theaviationist.com/2025/06/15/israeli-f-35-modifications/ |sernav=Iran Strike Fuels Speculation of Secret Israeli Extended-Range F-35 Mods |malper=The Aviationist |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=Greet |pêşnav=Kai }}</ref> Ji ber ku reaktorên nukleerî yên ku dixebitin ku di nav de Santrala Nukleerî ya Buşehrê û Reaktora Lêkolînê ya Tehranê nebûye encama êrîşan di encama êrîşên hewayî de ti qezayên nukleerî çênebûne.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857645 |sernav=Why the Israeli army won’t strike Iran’s live reactor at Bushehr {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Her çiqas [[santrifujên nukleerî]] yên xerabûyî dikarin radyasyona asta nizm û madeyên kîmyewî yên pîşesaziyê berdin ku dikarin personelên li cihê kar tehdît bikin jî, ew ne dikarin teqînên nukleerî çêbikin û ne jî dikarin bibin sedema qirêjbûna deverekê di asta mezin de.<ref name=":9"/> === 13ê hezîranê === ==== Berê sibê ==== [[Wêne:Explosions in different areas of Tehran following Israeli attack Mizan 13 June 30.jpg|thumb|Bandora êrîşan li ser avahiyên Tehranê]] [[Wêne:June 2025 Iranian strikes on Bat Yam.jpg|thumb|Piştî êrîşa Îranê ser bajarê [[Bat Yam]]ê li Îsraêlê]] Di saetên serê sibeha 13ê hezîrana sala 2025an de artêşa Îsraêlê êrîşeke berfireh li dijî tesîsên nukleerî û binesaziya leşkerî ya Îranê daye destpêkirin ku heta saet 6:30ê sibê [[Hêza Hewayî ya Îsraêlê]] (HHÎ) pênc pêlên êrîşê pêk anîbûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-857575 |sernav=IDF strikes Iran nuclear targets, military commanders {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-has-so-far-carried-out-5-waves-of-strikes-in-iran-military-official-says/ |sernav=Israel has so far carried out 5 waves of strikes in Iran, military official says |malper= |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî agahiyan êrîşan hewayî li ser bi dehan cihan pêk hatiye ku di nav wan de cihên têkildarî bernameya nukleerî ya Îranê û fermandar û baregehên sereke yên leşkerî hebûn.<ref name=":1" /> Di heman demê de Mossadê komek êrîşên sabotajê yên veşartî li dijî pergalên parastina hewayî û binesaziya mûşekî ya Îranê pêk anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/report-mossad-carried-out-covert-sabotage-operations-against-iranian-air-defenses-long-range-missiles/ |sernav=Report: Mossad carried out covert sabotage operations against Iranian air defenses, long-range missiles |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US }}</ref> Îsraêlê ragihandiye ku wan li hedefên ku Tehran pêşbînî nedikir xistiye.<ref name=":1" /> Li gorî daxuyaniya Artêşa Îsraêlê di dema êrîşa destpêkê ya Îsraêlê de bi zêdetirî 200 balafirên şer ên Îsraêlê zêdetirî 330 teqemenî avêtine ser nêzîkê 100 hedefan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-200-aircraft-involved-in-opening-strikes-on-iran-with-several-top-officials-killed/ |sernav=IDF: 200 aircraft involved in opening strikes on Iran, with several top officials killed |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî rayedarekî îsraêlî, Mossadê li nêzîkê Tehranê bingehek veşartî ya dronan ava kiriye ku di çarçoveya operasyonê de ji bo lêdana avêjerên mûşekan ên ber bi Îsraêlê ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/mossad-set-up-a-drone-base-in-iran-uavs-were-activated-overnight-to-strike-surface-to-surface-missile-launchers-aimed-at-israel/ |sernav=Mossad set up drone base in Iran; UAVs were activated overnight to strike surface-to-surface missile launchers aimed at Israel |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ev mîsyon ku bi IDF re hatibû hevrêzkirin, her wiha qaçaxçîtkirina çekên rastîn bo nav Îranê û şandina komandoyên Mossadê ji bo neçalakkirina parastina hewayî yê ku serdestiya hewayî ji bo balafirên Îsraêlê misoger bike, di nav xwe de digirt.<ref name=":2" /> [[Hemîd Huseynî]] ku rayedarekî girêdayî hikûmetê li Tehranê ye gotiye ku êrîşa Îsraêlê "rêveberiya Tehranê di demek bê amadekirî" de pêk hatiye.<ref name=":4"/> Wî qebûl kiriye ku ev yek kêmbûna parastina hewayî ya bi bandor a Îranê ye û nekarîna Îranê ya rawestandina êrîşan li ser deverên krîtîk eşkere dike û ji kûrahiya ketina Îsraêlê matmayî maye.<ref name="Fassihi2025">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fassihi |pêşnav=Farnaz |tarîx=2025-06-14 |sernav=A Miscalculation by Iran Led to Israeli Strikes’ Extensive Toll, Officials Say |url=https://www.nytimes.com/2025/06/13/world/middleeast/iran-israel-strikes-nuclear-talks.html |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li gorî peyamên taybet ên ku bi ''[[The New York Times]]'' re hatine parvekirin, rayedarên îranî hêrs û bêbaweriya xwe li ser têkçûna welêt a pêşîgirtina li êrîşên Îsraêlê anîne ziman û pirsîne, "Parastina me ya hewayî li ku ye?" û "Çawa Îsraêl dikare were û êrîşî her tiştê ku dixwaze bike ... û em nekarin wan rawestînin?"<ref name="Fassihi2025" /> Wezîrê Parastinê ya Îsraêlê [[Israel Katz]] derdora saet 3ê sibê bi dema herêmî rewşa awarte li seranserê welêt îlan kir û hişyarî da ku dê di demek nêzîk de bi mûşek û dronan bersivek ji Tehranê were dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-begins-preemptive-strike-against-iran-defense-minister-says-sirens-wail-across-israel/ |sernav=Israel begins preemptive strike against Iran, defense minister says; sirens wail across Israel |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Her çiqas heta dema ragihandinê ya Îranê tu mûşekên balîstîk neavêtibûn jî ji ber pêşbînîkirina êrîşeke dijber a pêşbînîkirî ya Îranê, li seranserê Îsraêlê sîrenên hişyariyê hatibûn çalak kirin.<ref name=":1" /> Katz êrîşa Îsraêlê ya li ser Îranê wekê "êrîşeke pêşîlêgir" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cornwell |pêşnav=Alexander |paşnav2=Hafezi |pêşnav2=Parisa |paşnav3=Holland |pêşnav3=Steve |paşnav4=Cornwell |pêşnav4=Alexander |tarîx=2025-06-13 |sernav=Iran strikes back at Israel with missiles over Jerusalem, Tel Aviv |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-it-strikes-iran-amid-nuclear-tensions-2025-06-13/ |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Li gorî daxuyaniya Îsraêlê îstîxbaratên ku nîşan didin Îranê têra xwe [[uranyûm]]a dewlemendkirî kom kiriye ku di nav çend rojan de dikare 15 çekên nukleerî çêbike ku hatiye idiakirin ku ev êrîş ji ber vê îstîxbaratê hatiye kirin.<ref name=":1" /> Li seranserê Tehranê ku di nav de baregehên leşkerî û li taxên ku fermandarên payebilind lê dijîn hebûn, teqîn çêdibin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202506127881 |sernav=Live - Israel attacks targets across Tehran as Trump says peace 'will happen soon' |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en }}</ref> Di derbarê van tewînan de şahidan behsa agirên mezin û teqînên dubare yên li pey hev kirine. Ajansa Nûçeyan a Fars ku bi hikûmeta Îranê ve girêdayî ye, ragihandiye ku li Şehrakê Mahallatî ku taxeke li rojhilatê Tehranê ye ku efserên payebilind ên leşkerî yên Îranî û malbatên wan lê dijîn gelek xanî hatine bombebarankirin.<ref name=":4" /> Li gorî agahiyên ku hatine wergirtin, di êrîşê de agir bi baregeha Muhafizên Şoreşê ya Îranê ya li Tehranê ketiye. Li gorî agahiyan, hêza teqînan bû sedema hilweşîna hinek avahiyan li deverên ku êrîş lê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/7293795/israel-strikes-iran-attack-what-to-know/ |sernav=Iran Vows ‘Painful’ Response After Israeli Attack |malper=TIME |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en |paşnav=Guzman |pêşnav=Chad de |roja-arşîvê=2025-06-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250613020629/https://time.com/7293795/israel-strikes-iran-attack-what-to-know/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Netenza parêzgeha Îsfehanê ku yek ji tesîsên nukleerî ya herî kirîtîk ên Îranê li wir e teqîn çêdibin. Televîzyona dewleta Îranê "teqînên bi deng" li nêzîkî cihê ku du kargehên dewlemendkirina uranyumê lê ne piştrast kiriye ku [[santrala dewlemendkirina sotemeniyê ya bin erdê ya mezin]] ([[FEP]]) û [[santrala dewlemendkirina sotemeniyê ya pîlot]] ([[PFEP]]) ya li ser erdê hene tewîn pêk hatine.<ref name=":1" /> Di heman demê de santralên nukleerî yên li Xondab û li Xuremabadê jî bûne armanca êrîşan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020829-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |sernav=آخرین اخبار از حمله اسرائیل به ایران؛ آماده‌باش گسترده در منطقه اعلام شد |malper=شرق |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=fa |roja-arşîvê=2025-06-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250613022612/https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020829-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Piştê nîvro ==== Li gorî agahiyan Îsraêlê piştî nîvro li [[Tewrêz]]ê êrîşeke hewayî li dijî devereke nêzîkê [[Balafirgeha Tewrêzê]] pêk aniye. Di heman demê de Îsraêlê tesîsên nukleerî yên li [[Şîraz]] û Netenzê jî bombebaran kir. Herwiha li [[Baregeha Hewayî ya Hemedanê]] û [[Baregeha Leşkerî ya Parçînê]] teqîn çêbûn. Du teqînên din jî li nêzîkê [[Kargeha Dewlemendkirina Sotemeniyê ya Fordowê]] a bin erdê qewimîn ku hatiye diyar kirin ku droneke îsraêlî ji aliyê berevaniya hewayî ya Îranê ve hatiye xistin. Paşê artêşa Îsraêlê êrîşa li ser baregehên hewayî yên Hemedan û Tewrêzê piştrast kir û artêşa Îsraêlê îdia kiriye ku wan ew baregeh ji holê rakiriye û bi dehan dronan û avêjerên moşekan ji bejahiyê heya bejahiyê ya Îranê ji holê rakiriye. Saet 18:46 GMT, artêşa Îsraêlê carekê din dîsa diyar kiriye ku wan êrîşî Navenda Teknolojî/Lêkolînê ya Nukleerî ya Îsfehanê kiriye û aniye ziman ku ev navend di "veguherandina uranyuma dewlemendkirî" de xebat dimeşandin. Di heman rojê de medyaya Îranê ragihand ku herî kêm du balafirên şer ên Îsraêlê li ser qada hewayî ya Îranê hatine xistin û pîlotek jin jî hatiye girtin lê piştre ev îdia ji aliyê artêşa Îsraêlê ve hatiye înkar kirin. Di heman rojê de êvara 13e hezîranê de artêşa Îranê bi [[moşekên balîstîk]] bersiv daye êrîşên Îsraêlê. Di derbarê êrîşên Îranê de artêşa Îsraêlê diyar dike ku wan piraniya nêzîkî 100 moşekên ku ji Îranê hatine avêtin asteng kirine. Di heman demê bi vê êrîşa Îranê re duyên agirê ku ji ber êrîşên moşekan derketine ji navenda bajarê [[Tel Avîv]]ê bilind bûye. [[Artêşa Pasdarên Şoreşa Îranê]] ragihandiye ku wan li Îsraêlê "bi dehan hedef" kirine armanc.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c628p8x3qj0o |sernav=Êrîşên hevbeş ên di navbera Îran û Îsraêlê de: Dawî çi ye? |malper=BBC News Tirkî |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=tr }}</ref> Di heman rojê de [[Xameneyî]] gef li Îsraêlê xwariye û gotiye Îran dê "derbeyên giran" li Îsraêlê bide. Êrîşên hevbeş tevahiya şevê berdewam kirine.<ref name=":3" /> === 14ê hezîranê === [[Wêne:Air Defense Activity Against Hostile Targets in the Skies of Tehran 1 Tasnim.jpg|thumb|Dîmenek ji moşekên Îsraîlê li ser Tehranê.]] Di sibeha zû ya 14ê hezîranê de medyaya îranî teqîneke li [[Balafirgeha Navneteweyî ya Mehrabad a Tehranê]] ragihandiye û piştre jî agahiyên agirê mezin ê li balafirgehê hatine parvekirin. Li gorî [[Ajansa Nûçeyan a Farsê]] du guleyên mûşekan li derdora balafirê ketine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506148587 |sernav=Israeli airstrikes continue in Tehran and Isfahan, videos show |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Sîstema parastina hewayî ya Îranê li ser Îsfahanê li hemberî mûşekên Îsraêlê parastina bajêr kirine.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/14/iran-launches-fresh-wave-of-attacks-on-israel-state-tv |sernav=Iran launches fresh wave of attacks on Israel, two killed: Reports |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Li gorî raporên berdest artêşa Îranê bi rêya [[balafirên bêpîlot]] ên Îsraêlê li bakurê rojavayê Îranê bi dehan balafirên keşfê xistine xwarê û di encamê de her du alî jî guleyan ber bi hevdu ve avêtine.<ref name=":6"/> Serfermandarê Artêşa Îsraêlê [[Eyal Zamir]] û Fermandarê Hêzên Hewayî yên Îsraêlê [[Tomer Bar]] serê sibeha 14ê hezîranê ragihandine ku "rêya ber bi Tehranê ve hatiye vekirin" ku bi axavtinê wan diyar kiriye ku ji bo êrîşên li ser Îranê ji bo wan êdî hêsantir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/the-way-to-tehran-has-been-paved-idf-chiefs-say-air-force-to-begin-operating-freely-over-iranian-capital/ |sernav=The way to Tehran has been paved’: IDF chiefs say Air Force to begin operating freely over Iranian capital }}</ref> Artêşa Îsraêlê paşê diyar kiriye wan tesîseke bin erdê li rojavayê Îranê bombebaran kiriye ku ji bo hilanîna bi dehan mûşekên balîstîk û [[mûşeka krûz|krûz]] dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-spokesperson-israel-bombed-underground-iranian-facility-storing-dozens-of-missiles/ |sernav=IDF spokesperson: Israel bombed underground Iranian facility storing dozens of missiles }}</ref> Di heman rojê de Îranê mirina du fermandarên din ên payebilind piştrast kiriye ku ev fermandar general [[Xulamreza Mehrabî]] ku cîgirê serokê îstîxbaratê yê fermandariya giştî ya hêzên çekdarî bû û general [[Mehdî Rebbanî]] ku cîgirê serokê operasyonan bû. Di heman demê de rayedarên îranî jî îdia kirine ku wan sê balafirên F-35 ên Îsraêlê xistine xwarê û du pîlot jî dîl girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tehrantimes.com/news/514337/Third-F-35-fighter-jet-downed-in-Iranian-territory-two-Israeli |sernav=Third F-35 fighter jet downed in Iranian territory, two Israeli pilots now in custody |malper=Tehran Times |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250614152204/https://www.tehrantimes.com/news/514337/Third-F-35-fighter-jet-downed-in-Iranian-territory-two-Israeli |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wezareta Petrolê ya Îranê]] ragihandiye ku li parêzgeha [[Bûşehr]]ê êrîşî du qadên petrolê hatiye kirin ku di nav de [[platforma Qonaxa 14 a qada gazê ya Parsa Başûr]] û [[rafineriya gazê ya Fecr Cem]] hebû.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c93ydeqyq71t |sernav=Iran missiles cause multiple casualties after strikes in Israel |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506144861 |sernav=Iran's biggest gas refinery still on fire despite official denial |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Ji ber êrîşan agirên mezin hatine destpêkirin ku hilberîna herî kêm 12 milyon metrekupê gazê rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506147968 |sernav=Fire halts 12 million cubic meters of gas production at South Pars Phase 14 |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Li gorî saziya Heyva Sor a Îranê, heta roja 14ê hezîranê êrîşên Îsraêlê ji 31 parêzgehên Îranê bandor li 18 parêzgehan kiriye û 1414 karmendên saziyê beşdarî hewldanên alîkariyê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506147133 |sernav=Israeli attacks affect 18 of Iran’s 31 provinces, Red Crescent says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Saet 23:11an de (li gorî bi dema herêmî) artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan dest bi pêleke nû ya êrîşên li ser "xalên leşkerî" yên li Tehranê kiriye.<ref name=":7"/> Di van êrîşan de depoyên petrol û benzînê yên li bajêr hatin lêdan û elektrîka taxa Şehranê hatiye qutkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506145667 |sernav=Gasoline and oil depots in western Tehran hit by Israeli airstrikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Piştre di şeva heman rojê de [[Ajansa Nûçeyan a Tasnimê]] ragihand ku êrîşên Îsraêlê li paytextê li baregeha Wezareta Parastinê ya Îranê û avahiya Rêxistina Nûjenî û Lêkolînê ya Parastinê xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506143937 |sernav=Israeli airstrikes hit SPND building in Tehran - Tasnim |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Di bersiva van êrîşan de, Îranê mûşek avêtin navenda û bakurê Îsraêlê. Artêşa Îsraêlê piştrast kiriye ku Îranê êrîş li ser binesaziya wan ê nukleerî pêk aniye. Tîmên bersivdayîna awarte yên Îsraêlê diyar kirine ku di êrîşan de herî kêm 10 kes hatine kuştin û zêdetirî 100 kes jî birîndar bûne.<ref name=":3" /> === 15ê hezîranê === [[Wêne:Batch 3 Avash 15.jpg|thumb|Dîmenek ji êrîşa Îsraîlê ju di 15ê hezîrana 2025an de li Tehranê pêk hatiye.]] [[Hêzên Berevaniya Îsraêlê]] (IDF) hişyarî da sivîlên îranî ku ji navçeyên derdora kargehên çekan û baregehên leşkerî yên li Şîrazê derkevin. Hatiye diyarkirin ku li avahiya Wezareta Dadê ya li Tehranê grev hatiye ragihandin. Hêza Hewayî ya Îsraêlê diyar kiriye ku wan li [[Balafirgeha Navneteweyî ya Şehîd Haşimînejad a Mehşedê]] ku dora 2.300 kîlometreyan dûrî axa Îsraêlê ye balafireke sotemeniyê bombebaran kiriye ku dibe ku bombebaran kirina herî dûr ê dîroka Îsraêlê be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-air-force-bombed-iranian-refueling-plane-at-mashhad-airport-idf-confirms/ |sernav=In ‘most distant strike,’ Israeli Air Force bombs Iranian plane at Mashhad Airport in northeast Iran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Hatiye ragihandin ku Îranê ji bo rawestandina êrîşan û vejandina danûstandinên nukleerî yên rawestiyayî ji [[Ûman]] û [[Qeter]]ê navbeynkarî xwestiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-857732 |sernav=Iran turns to mediators to reach ceasefire, prevent Israeli strikes {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Îranê ragihandiye ku wan du kesên ku wekê endamên Mossadê hatine îdiakirin girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/live-iran-fires-missiles-as-israel-strikes-oil-facility-in-tehran |sernav=Israel-Iran updates: IRGC intelligence chief, two generals killed |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Najjar |pêşnav=Jillian Kestler-D'Amours,Brian Osgood,Usaid Siddiqui,Umut Uras,Hafsa Adil,Federica Marsi,Farah }}</ref> Artêşa Îsraêlê li Îranê li baregehên leşkerî yên ku mûşekên diavêjin xistiye. Di heman demê de wezareta derve ya Îranê jî ji aliyê artêşa Îsraêlê ve hatiye bombekirin. Moşek li serokê îstîxbaratê ku cîgirê serokê îstîxbaratê yê Pasdarên Şoreşa Îranê ketin û hatiye ragihandin ku serokê îstixbarata Îranê di vê êrîşê de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-confirms-israel-killed-irgc-intelligence-chief-and-his-deputy/ |sernav=Netanyahu says Israel killed IRGC intelligence chief and his deputy |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://iranwire.com/en/news/142178-car-bombs-detonate-near-tehran-government-buildings/ |sernav=CAR BOMBS DETONATE NEAR TEHRAN GOVERNMENT BUILDINGS |malper=iranwire.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Li gel êrîşên hewayî pênc wesayîtên bombebarkirî li seranserê Tehranê hatin teqandin ku teqîn li nêzîkê tesîsên hikûmetê û tesîsên têkildarî nukleerî çêbûne. Her çiqas rayedarekî Îsraêlê her cure destwerdanê red kiribe jî ajansa nûçeyan a dewleta Îranê [[IRNA]], bi îdiaya ku ji çavkaniyên agahdar hatiye girtin, îdia kiriye ku operasyon ji aliyê Îsraêlê ve hatiye kirin. Îranê êrîşên xwe yên li ser Îsraîlê heta êvarê berdewam kir û li bajarên wekî [[Heyfa]], Tel Avîv û [[Orşelîm]]ê teqîn hatin bihîstin. Rayedarên Îsraîlê ragihandine ku pergalên wê yên parastina hewayî li asîmanên Hayfa û Tel Avivê moşekan asteng kirine. Di heman demê de hatiye ragihandin ku herî kêm deh kes li Hayfayê bi sivikî birîndar bûne.<ref name=":3" /> [[Wezareta Tenduristiyê ya Îranê]] ragihandiye ku ji roja Înê 13ê hezîranê ve 224 kesan di êrîşên Îsraîlê de li seranserê welêt jiyana xwe ji dest dane. Li paytext Tehranê trafîk zêde daye nîşan ku şêniyên bajêr hewl didan ji bajêr derkevin.<ref name=":3" /> [[Televîzyona dewletê ya Îranê]] ragihandiye ku serokê [[Yekîneya Îstîxbaratê ya Sipaha Pasdarên Şoreşa Îranê]] di êrîşên roja yekşemê de hatiye kuştin.<ref name=":3" /> === 16ê hezîranê === [[Wêne:אבוקות בוערות במפעלים הפטרוכימיים במפרץ חיפה בשעה 5 בבוקר 16 ביוני 2025.jpg|thumb|Di şeva 15-16ê hezîrana sala 2025an de êrîşa Îranê li ser rafinerên petrola li Hayfayê.]] [[Wêne:Attack on IRIB's Live News Broadcasting Studio 02 (2).jpg|thumb|Di 16ê hezîrana 2025an de êrîşa Îsraîlê li ser studyoya IRIB li Tehranê.]] Îsraîlê êrîşî baregeha fermandariyê ya [[Hêza Qudsê]] ya li Tehranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-hit-quds-force-command-centers-in-tehran/ |sernav=IDF says it hit Quds Force command centers in Tehran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> Karbidestekî îsraîlî ji ajansa ''Wall Street Journal'' re gotiye ku nîşan hene ku tesîsa nukleerî ya bin erdê ya li Natanzê "bi nav ve daketiye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-official-to-wsj-underground-natanz-nuclear-facility-might-have-imploded/ |sernav=Israeli official to WSJ: Underground Natanz nuclear facility might have imploded |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> Ajansa navneteweyî ya Îranê ragihandiye ku dengê teqînan li nêzîkê tesîsa nukleerî ya Fordow hatiye bihîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/loud-explosions-reported-near-irans-fordo-nuclear-facility/ |sernav=Loud explosions reported near Iran’s Fordo nuclear facility |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> Hatiye diyar kirin ku êrîşên Îsraîlê li nêzîkî bingehên leşkerî yên Parçînê pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-reported-in-parchin-where-nuke-research-site-was-said-to-be-destroyed-in-october/ |sernav=Israeli strikes reported in Parchin, where nuke research site was said to be destroyed in October |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> [[Artêşa Ensar Elmehdî ya Pasdarên Şoreşa Îslamî ya Îranê]] ragihandiye ku yek ji fermandarên wan û leşkerek di êrîşekê de li navçeya [[Îcrîd]]a parêzgeha [[Zencan]]ê hatine kuştin.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/updates-death-toll-grows-as-iran-and-israel-continue-to-trade-attacks |sernav=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Magee |pêşnav=Ted Regencia,Usaid Siddiqui,Umut Uras,Farah Najjar,Caolán }}</ref> Ajanseke nûçeyan a girêdayî dadweriya Îranê ragihandiye ku kesê bi navê Îsmaîl Fîkrî ku hatiye îdiakirin sixûrekî Îsraîlê ye hatiye bidarvekirin. Ajansa nûçeyan ragihandiye ku Fîkrî berî girtina wî bi du sixûrên Mossadê re di têkiliyê de bû.<ref name=":8"/> [[Hêzên Berevaniya Îsraîlê]] ([[IDF]]) ragihand ku wan 120 avêjkarên mûşekên Îranê têk birine û li qada hewayî ya Tehranê "serdestiya hewayî ya tevahî" bi dest xistiye. General [[Effie Defrin]] diyar kiriye ku ji %30ê avêjkarên mûşekên Îranê hatine têkbirin.<ref name=":8"/> Di heman rojê de serokwezîrê Îsraîlê Bînyamîn Netanyahu diyar kiriye ku Îsraîlê asîmanê Tehranê kontrol dike.<ref name="Sangal2025">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-strikes-news-06-16-25-intl-hnk |sernav=Israel-Iran attacks, missile strikes on Tehran, Tel Aviv, Haifa, rising death tolls: Live updates |malper=CNN |tarîx=2025-06-16 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Sangal |pêşnav=Eugenia Yosef, Lex Harvey, Jessie Yeung, Antoinette Radford, Christian Edwards, Mostafa Salem, Maureen Chowdhury, Elise Hammond, Aditi }}</ref> Di heman demê de wî kuştina rêberê bilind Xumeynî red nekir û gotiye "Ev yek dê şer gurtir neke, ew ê şer bi dawî bike."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-857963 |sernav=Benjamin Netanyahu does not rule out killing Iran's Ayatollah Khameinei {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-16 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku wan karwanekî çekan di navbera Tehran û [[Qum]]ê de tune kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-air-force-hits-arms-convoy-between-tehran-and-qom/ |sernav=Israeli Air Force hits arms convoy between Tehran and Qom |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ajansa Nûçeyan a IRNAyê ragihandiye ku hêzên Îsraîlê êrîşî [[Nexweşxaneya Ferabî]] ya li [[Kirmaşan]]ê kirine ku di encamê de zirarên mezin gihîştin nexweşxaneyê û avahiyên li dora nexweşxaneyê.<ref name=":8"/> Hatiye diyarkirin ku Îsraîlê herî kêm 15 avahiyên kargeha mûşekan ê li Kirmaşanê hilweşandiye.<ref name="Sangal2025"/> Di heman rojê de artêşa Îsraîlê di dema weşana zindî ya televîzyonê de bombe li ser avahiya weşana dewletê ya Îranê IRIB barand ku ji ber vê yekê pêşkêşvanê televîzyonê weşanê qut dike û ji studyoya weşanê derdikeve.<ref name=":8"/><ref name=":8"/> Îsraîlê banga valakirina hinek deverên Tehranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-june-16-2025/ |sernav=June 16: Sirens sound across country after IRGC vows to strike Israel ‘without interruption’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê artêşa Îsraîlê li rojavayê Îranê palên moşekên Îranê bombebaran kiriye. Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku yek ji dronên wan 2 balafirên F-14 ên Îranî xistine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-attacking-missile-launchers-in-western-iran/ |sernav=IDF says it’s attacking missile launchers in western Iran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= |paşnav2= }}</ref> Di heman rojê de [[Nour News]] ragihandiye ku hêzên Îranê li ser Tewrêzê balafireke [[F-35]] a Îsraîlê xistine xwarê.<ref name=":8"/> === 17ê hezîranê === Serokê Amerîkayê [[Donald Trump]] di parvekirineke li ser platforma [[Truth Social]] diyar kiriye ku Tehran were valakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ndtv.com/world-news/israel-iran-conflict-everyone-should-immediately-evacuate-tehran-says-donald-trump-amid-fierce-fighting-8686429 |sernav="Everyone Should Evacuate Tehran": Trump Cuts Short G7 Visit With A Warning |malper=NDTV |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hafezi |pêşnav=Parisa |paşnav2=Choukeir |pêşnav2=Jana |paşnav3=Lubell |pêşnav3=Maayan |tarîx=2025-06-17 |sernav=Trump says he wants 'real end' to nuclear problem with Iran, Israel warns Khamenei |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/trump-urges-tehran-evacuation-iran-israel-conflict-enters-fifth-day-2025-06-17/ |roja-gihiştinê=2025-06-17 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku wan general [[Elî Şademanî]] tenê çend roj piştî ku ew wekê fermandarê [[Biryargeha Xetem Elenbiya]] hatibû tayînkirin, kuştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857996 |sernav=IDF kills Iranian commander Ali Shademani, showcasing intel. superiority {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Serfermandarê nû yê artêşa Îranê, general [[Xulamelî Reşîd]] ku li gorî artêşa Îsraîlê hem fermandarê Pasdarên Şoreşê û hem jî Hêzên Çekdar ên Îranê bû, di êrîşeke wan de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attacks-06-17-25-intl-hnk |sernav=Live updates: Israel and Iran trade strikes on fifth day of conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Kemp |pêşnav=Jessie Yeung, Lex Harvey, Chris Lau, Tamar Michaelis, Kareem Khadder, Antoinette Radford, Olivia }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-says-it-took-out-new-head-of-irans-war-command-after-killing-predecessor/ |sernav=Israel says it took out new top Iranian military commander, after killing predecessor |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Îsraîlê diyar kiriye ku wan "çend êrîşên berfireh" leşkerî yên li rojavayê Îranê (Rojhilata Kurdistanê) kirine ku ev êrêş bi armanca hedefgirtina palên roketan û depoyên balafirên bêpîlot hatine kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/17/israel-conducted-extensive-strikes-on-military-targets-in-west-iran- |sernav=Israel launches ‘extensive strikes’ on west Iran |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Hêzên Hewayî yên Îsraîlê vîdyoyek weşandiye ku di vîdeoyê de balafirên wan balafirên şer ên Îranê yên [[F-14A Tomcat]] li erdê hatine rûxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/air/irans-f-14-persian-tomcats-obliterated-in-israeli-airstrike |sernav=Iranian F-14 'Persian Tomcats' Obliterated In Israeli Airstrike |malper=The War Zone |tarîx=2025-06-16 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=Rogoway |pêşnav=Tyler }}</ref> Li gorî [[Ajansa Nûçeyan a Mehrê]], roketeke Îsraîlê li xaleke kontrolê ya li [[Kaşan]]ê xistiye û di encamê de sê kes mirine û çar kes jî birîndar bûne.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/17/live-israel-iran-trade-attacks-trump-orders-residents-of-tehran-to-flee |sernav=Missiles pound Iran and Israel as dozens ‘massacred’ in Gaza |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Quillen |pêşnav=Usaid Siddiqui,Stephen }}</ref> Ajansa nûçeyan a IRNAyê ku ajanseke dewletê ya Îranê ye ragihandiye ku hêzên Îsraîlê li Tehranê êrîşî avahiyek niştecihbûnê kirin û sê kes ji aliyê [[Heyva Sor a Îranê]] ve ji nav kavilan hatin rizgarkirin.<ref name=":10"/> Di heman demê Ajansa Nûçeyan a Farsê ragihandiye ku Banka Sepah a dewletê bûye armanca êrîşeke sîberî ya Îsraîlê.<ref name=":10"/> Hatiye ragihandin ku rêberê bilind ê Îranê Elî Xumeynî ji aliyê fermandarên payebilind ve ji posta xwe ya biryardana stratejîk a girîng ji ber "xirabbûna giran a tenduristiya wî ya derûnî" ya têkildarî êrîşên Îsraîlê ve hatiye dûrxistin. Hatiye îdiakirin ku ew ji aliyê endamên [[Îstîxbarata Îranê]] û Konseya Bilind a Ewlekariya Neteweyî ve hatiye dûrxistin û ji bo sitargehekê li [[Lavîzan]]ê hatiye veguhastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://derechadiario.com.ar/us/argentina/ayatollah-khamenei-is-believed-to-have-been-removed-from-key-decisions-following-a-mental-collapse |sernav=Ayatollah Khamenei was reportedly removed from key decision-making after a mental breakdown. |malper=La Derechadiario US |tarîx=2025-06-16 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Team |pêşnav=Editorial }}</ref> [[Ynet]]ê ragihandiye ku moşekek Îranê li bajarê [[Herzliya]]yê ketiye di encama êrîşê zirar daye avahiyek heşt qatî û otobûsek vala şewitiye.<ref name=":10"/> Dengê teqînan li navçeya Dan a Tel Avîvê û Qudsa Rojava hatiye bihîstin.<ref name=":10"/> Rojnameya ''Times of Israel''ê ragihandiye ku Îsraîlê di şeva 16 û 17ê hezîranê de 30 dronên Îranî xistine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/around-30-drones-shot-down-overnight-idf-says/ |sernav=Around 30 drones shot down overnight, IDF says |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> [[Muhafizên Şoreşa Îslamî ya Îranê]] îdîa kiriye ku wan li Îsraîlê li dijî navendên îstîxbarata leşkerî û navendeke plansaziya operasyonên Mossadê êrîş kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/17/live-israel-iran-trade-attacks-trump-orders-residents-of-tehran-to-flee |sernav=Iran vows ‘new wave’ of strikes on Israel as nuclear site threatened |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Quillen |pêşnav=Usaid Siddiqui,Stephen }}</ref> [[TRT World]] ku li Tirkiyeyê saziyeke dewletiye ragihandiye ku moşekeke Îranê li Yekîneya 8200 a Mossadê li [[Herzlî|Herzliyê]] ketiye.<ref>{{Jêder |sernav=Iranian strikes reportedly hit Mossad Unit 8200 |url=https://www.youtube.com/shorts/_gpl_q_ollU |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> === 18ê hezîranê === Hêzên Berevaniya Îsraîlê (IDF) diyar kiriye ku wan bi 50 balafirên şer li Tehranê nêzîkê 20 avahiyan xistine ku di nav wan de kargehên ku madeyên xav, pêkhate û pergalên çêkirina mûşekên balîstîk hildiberînin hebûn. Di heman demê de medyaya Îranê ragihandiye ku Îsraîlê li [[Xocîr]] êrîşî zanîngeheke girêdayî Muhafizên Şoreşa Îranê û kargeheke mûşekan kiriye. Droneke [[IFAya bêbalfirvan|IFAyê ya bêbalfirvan]] li ser Îranê ketiye di encama ketina dronê de ti birîndar çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Holland |pêşnav=Steve |paşnav2=Hafezi |pêşnav2=Parisa |paşnav3=Cornwell |pêşnav3=Alexander |paşnav4=Cornwell |pêşnav4=Alexander |tarîx=2025-06-19 |sernav=Trump keeps world guessing about US military action against Iran |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/americas/israel-iran-air-war-enters-sixth-day-trump-calls-irans-unconditional-surrender-2025-06-17/ |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraîlê her wiha îdia kiriye ku wan 70 bataryayên mûşekan ji holê rakirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-drone-shot-down-over-iran-overnight-says-no-fear-of-information-leaking/ |sernav=IDF confirms drone shot down over Iran overnight, says no fear of information leaking |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-858144 |sernav=Tehran downs first Israeli drone in Iranian territory, IDF confirms {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-18 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Her wiha Îsraîlê êrîşî [[tesîsên hilberîna santrifujên nukleerî]] kir û [[IAEA]] êrîşên li ser [[Kompleksa TESA ya Karajê]] û [[Kompleksa Lêkolînê ya Tehranê]] piştrast kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-18-25-intl-hnk |sernav=June 18, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en |paşnav=Kemp |pêşnav=Jessie Yeung, Lex Harvey, Chris Lau, Antoinette Radford, Maureen Chowdhury, Elise Hammond, Aditi Sangal, Tori B. Powell, Olivia }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iaea-confirms-israel-hit-two-centrifuge-production-sites-in-iran-overnight/ |sernav=IAEA confirms Israel hit two centrifuge production sites in Iran overnight |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ajansên nehênî yên Îranê pênc kesên ku tê îdiakirin bi Mossadê ve girêdayî ne girtine û wan bi "leşkerên diravî" tawanbar kirin ku "di nav gel de tirsê çêdikin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yerushalmy |pêşnav=Jonathan |paşnav2=Yang |pêşnav2=Maya |paşnav3=Ambrose |pêşnav3=Tom |paşnav4=Clinton |pêşnav4=Jane |paşnav5=Sedghi |pêşnav5=Amy |paşnav6=Lamb |pêşnav6=Kate |paşnav7=Nowell |pêşnav7=Jonathan Yerushalmy (now); Cecilia |paşnav8=Lamb (earlier) |pêşnav8=Kate |tarîx=2025-06-19 |sernav=Trump claims Iran was ‘a few weeks away’ from nuclear weapon – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jun/18/iran-israel-live-updates-air-strikes-tehran-trump-khamenei-middle-east-latest-news |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Li gorî raporên rojnameya ''Wall Street Journal'', [[moşekên Arrow]] yên parastinê diqedin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-is-running-low-on-arrow-missile-interceptors-wsj-reports/ |sernav=Israel is running low on Arrow missile interceptors, WSJ reports |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Li gorî agahiyan di sibeha 18ê hezîranê de dengê teqîneke mezin li Tehranê hatiye bihîstin lê rayedarên Îranî hê jî êrîşê piştrast nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2025/06/18/israel-says-it-killed-a-top-iranian-commander-in-latest-airstrikes |sernav=Explosions heard in Tehran as Israel launches a new wave of airstrikes |malper=euronews |tarîx=2025-06-18 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê li Tehranê êrîşî hinek cihan kiriye û banga valakirina xelkê navçeya 18an a Tehranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-conducts-fresh-strikes-in-area-of-tehran/ |sernav=IDF conducts fresh strikes in area of Tehran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref> Li gorî Îsraîlê di dema êrîşan de baregeha ewlehiya navxweyî ya Îranê hatiye rûxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/katz-says-latest-tehran-strike-destroyed-iran-internal-security-hq/ |sernav=Katz says latest Tehran strike destroyed Iran internal security HQ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî agahiyan, avahiyeke Heyva Sor a Îranê jî hatiye êxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506184054 |sernav=Israeli strike hits Iranian Red Crescent building in Tehran, Iranian media say |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-18 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Medyaya îranî ragihandiye ku hêzên Îranê li herêma [[Javadabad]]ê ya bajarê [[Varamin]]ê balafireke F-35 xistin xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/18/live-israel-iran-attacks-continue-trump-demands-unconditional-surrender |sernav=Updates: Israel, Iran continue missile attacks; 144 killed in Gaza |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en |paşnav=Osgood |pêşnav=Ted Regencia,Virginia Pietromarchi,Stephen Quillen,Maziar Motamedi,Jillian Kestler-D'Amours,Brian }}</ref> Serfermandarê Hêzên Parastinê ya Îsraîlê general [[Eyal Zamir]] diyar kiriye û gotiye me "Ji bûyerên 7ê çiriya pêşîn rasterast dersên girîng wergirtiye, em nasekinin, em pêşî li gefan bigirin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/zamir-says-idf-learned-lessons-from-oct-7-we-are-preventing-threats/ |sernav=Zamir says IDF learned lessons from Oct. 7: ‘We are preventing threats’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraîlê peyamek bi farisî weşand û di peyamê de diyar kiriye ku wan gelek peyam ji îraniyan werdigire ku tê de "tirs, bêhêvîbûn û hêrs li ser tiştên ku li Îranê diqewimin" hene û ji kesên ku dixwazin bi Îsraîlê re têkilî daynin xwestiye ku bi riya lînka malpera Mossadê vê têkiliyan pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/in-persian-message-idf-says-worried-iranians-should-contact-the-mossad/ |sernav=In Persian message, IDF says worried Iranians should contact the Mossad |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Îsraîlê di şeva 17 û 18ê hezîranê de sê dronên Îranê xistin xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/3-iranian-drones-intercepted-over-israel-by-air-force-overnight-military-confirms/ |sernav=3 Iranian drones intercepted over Israel by air force overnight, military confirms |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraîlê texmîn kiriye ku heta vê dîrokê ji destpêka şer û pevçûnan ve, Îranê 400 moşek û 1000 dron avêtine Îsraîlê. Herwiha Îsraîlê diyar kiriye ku tenê 20 moşek li deverên bajarî ketine û hatiye diyarkirin ku Îsraîlê ku li gorî êrîşan qurbanî gelek kêm hatine tomarkirin. Ji dronên ku hatine şandin herî kêm 200 dron neketin qada hewayî ya Îsraîlê û ji aliyê Îsraîlê ve hatiye diyar kirin ku yek ji wan negihiştiye negihiştiye hedefa xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-about-20-out-of-400-iranian-missiles-struck-in-urban-areas-casualties-far-below-prewar-estimates/ |sernav=IDF says about 20 out of 400 Iranian missiles struck in urban areas; casualties far below prewar estimates |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Îranê êvarê moşekeke balîstîk avêt Îsraîlê û li Tel Avîv û derdora bajêr dengê sîrenan bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-no-immediate-reports-of-impacts-in-urban-areas-idf-says-small-number-of-missiles-fired/ |sernav=Medics say no immediate reports of impacts in urban areas; IDF says small number of missiles fired |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/latest-iranian-attack-consisted-of-just-one-missile-that-was-intercepted/ |sernav=Latest Iranian attack consisted of just one missile that was intercepted |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî Supaya Pasdaran a Îranê, [[moşeka Secjil]] a dûravêj di êrîşên li dijî Îsraîlê de hatiye bikaranîn. Piştî ku moşek ji alîyê sîstema parastina hewayî ya Îsraîlê ve hatiye bêbandorkirin, dema ku perçeyek moşekê li wesayîta wî dikeve kesek bi sivikî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-one-person-lightly-wounded-as-a-fragment-of-iranian-missile-hits-a-car/ |sernav=Medics say one person lightly wounded as a fragment of Iranian missile hits car |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî rojnameya ''Washington Post'' bêyî dabînkirin an tevlêbûneke mezintir ên ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, hinek nirxandin pêşbînî dikin ku Îran bi tempoyeke sabît a êrîşan bidomîne Îsraîl dikare parastina xwe ya moşekî ji bo 10 an 12 rojên din biparêze. Berevajî vê yekê nirxandineke IISS destnîşan dike ku kûrahiya depoyên moşekî yên mayî yên Îsraîlê nayê zanîn lê kûrahiya cebilxaneya wê bi piştgiriya parastina moşekî ya Amerîkayê tê xurtkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Shih |pêşnav=Gerry |paşnav2=George |pêşnav2=Susannah |paşnav3=Hill |pêşnav3=Evan |paşnav4=Mahfouz |pêşnav4=Heba Farouk |paşnav5=Parker |pêşnav5=Claire |paşnav6=Craw |pêşnav6=Victoria |paşnav7=Bisset |pêşnav7=Victoria |paşnav8=Ledur |pêşnav8=Júlia |paşnav9=Shapiro |pêşnav9=Leslie |tarîx=2025-06-17 |sernav=Israel-Iran conflict may last only as long as their missiles hold out |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/06/17/israel-iran-missile-conflict/ |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Ji destpêka şer ve hejmara moşekên balîstîk ên Îranê bi berdewamî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foxnews.com/video/6374481851112 |sernav=Iranian ballistic missile salvos getting smaller {{!}} Fox News Video |malper=Fox News |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-launching-smaller-salvos-of-missiles-due-to-israel-diminishing-its-capabilities-idf/ |sernav=Iran launching smaller salvos of missiles due to Israel diminishing its capabilities — IDF |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> === 19ê hezîranê === Artêşa Îsraîlê di şeva 18ê hezîranê de bi balafirên şer êrîşî Tehranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-conducting-airstrikes-in-tehran/ |sernav=IDF says it’s conducting airstrikes in Tehran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref> Artêşa Îsraîlê ji niştecihên bajarên [[Arak]] û [[Xondab]]ê xwest ku ji herêmê derkevin.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-warns-residents-of-2-iranian-cities-to-evacuate/ |sernav=IDF warns Iranians to evacuate area of Arak heavy water reactor |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI |paşnav2=AP }}</ref> Reaktoreke [[ava giran]] li herêmê ye.<ref name=":11" /> Li gorî Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) Îsraîlê li yek ji reaktorên ku wekê IR-40 tê zanîn xistiye. Di heman demê de Îsraîlê diyar kiriye ku xetereya nizilêna radyasyonê tune ye. Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ragihandiye ku reaktor "nedixebitiya û ti materyalên nukleerî tê de tine bûn".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-tv-israel-hits-arak-heavy-water-reactor-after-evacuation-warning-no-radiation-danger/ |sernav=Iran TV: Israel hits Arak heavy water reactor after evacuation warning, ‘no radiation danger’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Agencies }}</ref> Serê sibê Îsraîlê êrîşî kargeheke pêşxistina çekên nukleerî kiriye û her wiha erîşê bi dehan tesîsên leşkerî yên li Îranê kiriye ku di nav de kargehên parastina hewayî û hilberîna moşekan hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-hits-irans-arak-reactor-nuclear-weapons-development-site-dozens-of-other-targets/ |sernav=IDF hits Iran’s Arak reactor, nuclear weapons development site, dozens of other targets |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku ew texmîn dikin ku sêyan du ji moşekên Îranê hatine jinavbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-estimates-it-has-hit-two-thirds-of-irans-missile-launchers-official/ |sernav=IDF estimates it has hit two-thirds of Iran’s missile launchers — official |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Di heman demê de Artêşa Îsraîlê îdîa kiriye ku balafirên wan ên bêmirov li leşkerên Îranî yên ku avêjerên moşekên balîstîk veher dikirin xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iaf-drones-struck-iranian-soldiers-who-were-repairing-ballistic-missile-launch-sites-says-idf/ |sernav=IAF drones struck Iranian soldiers who were repairing ballistic missile launch sites, says IDF |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê [[Bînyamîn Netanyahu]] di axavtinekê de diyar kiriye ku hevkariya Îsraîlê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re "ber bi çav" e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-19-25-intl-hnk |sernav=Live updates: Israel-Iran conflict, ballistic missile attacks, Trump weighs US involvement |malper=CNN |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en |paşnav=Sangal |pêşnav=Lex Harvey, Chris Lau, Laura Sharman, Antoinette Radford, Maureen Chowdhury, Aditi }}</ref> Wezîrê Parastinê ya Îsraîlê, [[Israel Katz]], gefa kuştina rêberê Îranê [[Elî Xamineyî]] xwariye ku ev yek wekê tolhildanek ji bo êrîşa moşekî ya Îranê li ser Navenda Pizîşkî ya Soroka li [[Bîrşeba]]yê bi nav kiriye gotiye: "Xamineyî dê ji ber sûcên xwe berdêlan bide".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-858269 |sernav=Israeli defense minister threatens to kill Iranian leader Ali Khamenei {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Îranê di nîvê şevê de di navbera 18 û 19ê hezîranê de moşekek balîstîk avêtiye Îsraîlê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-public-can-leave-bomb-shelters-after-latest-iran-missile-salvo/ |sernav=IDF says public can leave bomb shelters after latest Iran missile salvo |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Di heman rojê de Artêşa Îsraîlê du dronên îranî yên ku ber bi bakurê Îsraîlê ve diçûn xistiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-downs-iranian-drone-after-sirens-sound-in-northern-israel/ |sernav=Israel downs Iranian drone after sirens sound in northern Israel |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-air-force-downed-another-iranian-drone/ |sernav=IDF says air force downed another Iranian drone |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref> Di serê sibê de Îranê nêzîkê 20 moşekên balîstîk avêtin Îsraîlê ku bi kêmî ve çar bingehên li navend û başûrê Îsraîlê xistiye ku di nav de Navenda Pizîşkî ya Soroka li [[Beersheba]] û navenda Tel Aviv, [[Ramatgan]] û [[Holon]] hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/missiles-hit-tel-aviv-ramat-gan-and-holon/ |sernav=Missiles hit Tel Aviv, Ramat Gan and Holon |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/reports-of-four-impact-sites-following-missile-attack/ |sernav=Reports of injuries, extensive damage in multiple impact sites following missile attack |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî [[Wezareta Tenduristiyê ya Îsraîlê]] di êrîşan de 271 kes birîndar bûne ku çar ji wan bi giranî û 16 ji wan jî bi navînî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Livingstone |pêşnav=Helen |paşnav2=Yang |pêşnav2=Maya |paşnav3=Ambrose |pêşnav3=Tom |paşnav4=Coughlan |pêşnav4=Joe |paşnav5=Vernon |pêşnav5=Helen Livingstone (now); Hayden |paşnav6=Coughlan (earlier) |pêşnav6=Joe |tarîx=2025-06-20 |sernav=Israeli military issues evacuation warning – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jun/19/israel-iran-conflict-live-hospital-in-southern-israel-hit-in-iran-missile-strike-say-israeli-officials |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Berdevkê nexweşxaneyê ragihandiye ku, "zirar gihîştiye nexweşxaneyê û li deverên cuda jî ziyanên mezin çêbûne".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/iranian-missile-with-cluster-warhead-scatters-bombs-in-central-israel-idf-says/ |sernav=Iranian missile with cluster warhead scattered bombs in central Israel, IDF says |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/land/iran-just-used-ballistic-missiles-with-cluster-warheads-to-strike-israel |sernav=Iran Just Used Ballistic Missiles With Cluster Warheads To Strike Israel |malper=The War Zone |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=Trevithick |pêşnav=Joseph }}</ref> Herwiha di êrîşê de bombeyeke bi tesîr jî hatiye bikaranîn ku yek ji teqemeniyên wê li avahiyeke li [[Azor]]ê ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-858257 |sernav=Iran missile strike: Bar Siman-Tov clears Soroka Hospital, saves lives {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> [[Navenda Pizîşkî ya Soroka]] rastî êrîşeke rasterast hatiye ku bûye sedema zirarên mezin û gumanbariya rijandina kîmyewî.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/soroka-spokesperson-says-hospital-suffered-extensive-damage-people-wounded/ |sernav=Soroka spokesperson says hospital suffered ‘extensive damage,’ people wounded |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=AP }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynet |tarîx=2025-06-19 |sernav=Major damage to Soroka hospital following direct missile strike: See moment of impact and destruction |url=https://www.ynetnews.com/article/b1511dm11egx |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref> 71 kes li wir bi sivikî birîndar bûne û kesek din jî ji ber fikara akût hate dermankirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-19-25-intl-hnk |sernav=June 19, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en |paşnav=Powell |pêşnav=Lex Harvey, Chris Lau, Laura Sharman, Antoinette Radford, Maureen Chowdhury, Aditi Sangal, Tori B. }}</ref> IRNAyê îdia kiriye ku nexweşxane bi xeletî hatiye bombebarankirin û parka teknolojiyê ya Gav-Yam a nêzîkê "hedefa sereke" bûye ji ber ku tê îdiakirin ku ji aliyê IDF ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/herzog-hospital-hit-by-iranian-ballistic-missile-cares-for-israelis-of-all-faiths-and-our-neighbors-the-palestinians/ |sernav=Herzog: Hospital hit by Iranian ballistic missile ‘cares for Israelis of all faiths and our neighbors the Palestinians’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US }}</ref> Serokkomarê Îsraîlê diyar kiriye ku êrîşa li ser nexweşxaneyê "nîşanek jiyîna Îsraîlî û filistîniyan e". Li Ramat Ganê du kes bi giranî û 20 kesên din jî bi sivikî birîndar bûn. Li gorî wezîrê perwerdehiyê yê Îsraîlê moşekek li nêzîkê çend avahiyên bilind ketiye û li gorî agahiyên wî, dibistaneke zarokan jî bûye armanca êrîşan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/education-minister-posts-photo-of-kindergarten-yard-hit-in-iranian-barrage/ |sernav=Education minister posts photo of kindergarten yard hit in Iranian barrage |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Piştî ku moşekek li [[Holon]]ê li taxeke niştecihbûnê ketiye ku gelek avahiyên bilind zirar dîbinîn û 16 kes birîndar bûn ku çar ji wan bi giranî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saar-iran-deliberately-targeting-civilians-and-committing-war-crimes/ |sernav=Sa’ar: Iran deliberately targeting civilians and committing war crimes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Piştî êrîşa li ser nexweşxaneyê wezîrê karên derve yê Îsraîlê Gideon Sa'ar diyar kiriye ku "Rejîma Îranê bi zanebûn sivîlan dike hedef... sûcên şer dike" û "xetên wan ên sor tinene".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-06-20 |sernav=Iran–Israel war |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iran%E2%80%93Israel_war&oldid=1296568163 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Piştî êrîşan rêberê opozîsyona Îsraîlê Avigdor Lieberman diyar kiriye di axavtina xwe de gotiye "Xeyal bikin ka Îran dê bi çekên nukleerî çi bike," û ji Îsraîlê xwestiye ku şerê li dijî Îranê bidomîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/imagine-what-theyd-do-with-nukes-politicians-react-to-missile-attacks-on-hospital-cities/ |sernav=‘Imagine what they’d do with nukes’: Politicians react to missile attacks on hospital, cities |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Katz Xameneyî wekê "Hitlerê nûjen" bi nav kir û gotiye ku ew "nikare hebûna xwe bidomîne" û diyar kiriye ku jiholêrakirina Xameneyî di destê artêşa Îsraîlê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/israel-iran-war-strikes-khamenei-live-news-updates-2087741 |sernav=US confirms Iran contact as Trump weighs strike decision |malper=Newsweek |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> Bêyî ku ti rapor li ser bandor an qurbaniyan êrîşên tuneye, Îranê herî kêm deh moşek avêtiye bakurê Îsraîlê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-reports-of-injuries-after-iran-fires-at-least-10-missiles-at-northern-israel/ |sernav=No reports of injuries after Iran fires at least 10 missiles at northern Israel |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> === 20ê hezîranê === Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan şeva borî gelek navendên leşkerî yên Îranê armanc girtine ku di nav wan de tesîsên hilberîna mûşekan û navendeke lêkolîna nûkleerî ya li Tehranê hebûn. Di nav xalên sereke yên ku hatine armancgirtin de baregeha bernameya SPND jî hebû ku ajanseke ku balê dikişîne ser lêkolîn û pêşvebirina parastinê û tê îdia kirin ku di pêşvebirina çekên nûkleerî yên Îranê de jî beşdar e.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-20 |sernav=Israel says it hit dozens of military targets in Iran, including nuclear research site |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-it-struck-dozens-military-targets-iran-including-nuclear-research-2025-06-20/ |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-20-25-intl-hnk |sernav=Live updates: Israel and Iran trade strikes as Trump weighs US involvement |malper=CNN |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en |paşnav=Kemp |pêşnav=Chris Lau, Laura Sharman, Angus Watson, Sophie Tanno, Sana Noor Haq, Olivia }}</ref> Di heman demê de Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan di saetên sibê de 35 palên moşekî yên Îranê ji holê rakirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/fighter-jets-destroyed-35-missile-launchers-storage-sites-in-iran-this-morning-idf-says/ |sernav=Fighter jets destroyed 35 missile launchers, storage sites in Iran this morning, IDF says |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ajansa nûçeyan a Îranî ragihandiye ku firokeyeke bêmirov a Îsraîlê avahiyek li navçeya Gîşa ya Tehranê armanc girtiye. Li gorî agahiyên ku hatine wergirtin êrîş li dijî baregeheke leşkerî ya Besîcê hatiye kirin. Li gorî medyaya herêmî ya Îranê, zanyarekî nukleerî yê ku navê wî nayê zanîn li Tehranê ji aliyê Îsraîlê ve hatiye kuştin. Artêşa Îsraîlê di daxuyaniyek kurt de diyar kiriye ku wan binesaziya leşkerî yên li rojava û navenda Îranê armanc girtine. Li gorî raporan, li Tehran, Tewrêz, Şîraz, Îsfehan, Meşhed, Qum, [[Qazwên]], [[Yezd]] û [[Gîlan]]ê bi sed hezaran kes beşdarî xwepêşandanên li dijî êrîşên Îsraîlê bûne. Dîmenan nîşan didan ku ew alên Îran û Hizbullah û wêneyên fermandarên Îranî yên kuştî û Rêberê nilind Elî Xamineyî bilind kirine.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/20/live-iran-israel-continue-missile-fire-irans-fm-to-meet-eu-counterparts |sernav=Iran says it’s ready for nuclear talks when ‘Israeli aggression stops’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en |paşnav=Adler |pêşnav=Jillian Kestler-D'Amours,Nils }}</ref><ref name=":13"/><ref name=":13"/> Di nav xwepêşandanan de Serokê Dadweriya Îranê [[Xulam Huseyîn Muhsenî-Ejeî]], fermandarê berê yê Muhafizên Şoreşê general [[Mihemed Elî Caferî]] û her wiha çend wezîr û cîgirê serokê parlementoyê hebûn.<ref name=":13"/> Piştî êrîşeke din a moşekî ya Îranê ber bi Îsraîlê ve, moşek li [[Beersheba]] ketine li kolanekê ketiye ku kolan bi blokên apartmanan dorpêçkirî bû û zirar dîtine û bûye sedema derketina agir ê li nêzîkê ofîsa [[Microsoft]] a li parka teknolojiyên pêşketî ya [[Gav-Yam Negev]] û tesîsên din ên teknolojiyên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/for-second-day-in-row-iran-missile-hits-beersheba-damaging-buildings-wounding-7/ |sernav=For second day in row, Iran missile hits Beersheba, damaging buildings, wounding 7 |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-20-25-intl-hnk |sernav=June 20, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en |paşnav=Powell |pêşnav=Chris Lau, Laura Sharman, Angus Watson, Sophie Tanno, Sana Noor Haq, Olivia Kemp, Elise Hammond, Aditi Sangal, Tori B. }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-20 |sernav=Fire erupts near Microsoft office in Israel's Beer Sheva, CNN reports |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/fire-erupts-near-microsoft-office-israels-beer-sheva-cnn-reports-2025-06-20/ |roja-gihiştinê=2025-06-22 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Îstasyona trênê ya navendî ji ber zirara ku ji êrîşê wergirtibû demkî hate girtin. Di heman demê de Ji ber êrîşê heft sivîl bi sivikî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/2025-06-20/live-updates-858410 |sernav=Israel-Iran War Live Updates: Iran fires heavy ballistic missile barrage {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en }}</ref> Careke din dîsa Îranê 25 moşek avête Îsraîlê û hinek deverên li Heyfa, navend û li başûrê Îsraîlê bûne armanca êrîşên Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/some-25-missiles-launched-in-latest-iranian-barrage-idf-says/ |sernav=Some 25 missiles launched in latest Iranian barrage, IDF says |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Piştî grevê şîrketa barkêşiyê [[Maersk]] ragihandiye ku ew ê seferên keştiyan bo benderê rawestînin.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/footage-indicates-iran-used-cluster-bomb-in-beersheba-strike/ |sernav=Footage indicates Iran used cluster bomb in Beersheba strike |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li Hayfayê sê kesên ku yek ji wan kurekî 16 salî bû, ji ber teqîna şarapnelê bi giranî birîndar bûne û 20 kesên din jî bi sivikî birîndar bûne. Li [[Kermil]]ê jinek ji ber [[krîza dil]] jiyana xwe ji dest daye. Çend bandorên teqemeniyê yên biçûk li [[Bîrşeba]]yê hatine ragihandin ku di nav wan de yek li kreşê ketiye ku nîşan dide ku bombeyeke bi tesîr hatiye bikaranîn.<ref name=":14"/> Hatiye ragihandin ku li Tel Avîvê teqîn û li Orşelîmê jî herî kêm êrişa bi moşekan çêbûye.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/20/live-iran-israel-continue-missile-fire-irans-fm-to-meet-eu-counterparts |sernav=Iran says it’s ready for nuclear talks when ‘Israeli aggression stops’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en |paşnav=Adler |pêşnav=Alastair McCready,Jillian Kestler-D'Amours,Erin Hale,Tim Hume,Urooba Jamal,Ted Regencia,Nils }}</ref><ref name=":15"/> Li Heyfayê dema ku dîndar ên misilman tê de kom bûbûn, li Mizgefta El-Carînayê êrîşeke pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.c14.co.il/article/1248432 |sernav=מסגד נפגע במתקפת הטילים על חיפה, אנשי דת ששהו במקום נפצעו - ערוץ 14 {{!}} C14 |malper=www.c14.co.il |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=he }}</ref> Sekreterê kabîneya Îsraîlê [[Yossi Fox]] ragihandiye ku hêzên ewlehiyê yên Îsraîlê texmîn dikin ku Îranê heta niha 520 moşekên balîstîk avêtine Îsraîlê û tenê 25 ji wan li erdê ketine (her çend ne hewce be ku li hedefên xwe yên diyarkirî ketine) ku ev yek bi qasî ji %5 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/iranian-ballistic-missiles-hit-strategic-points-in-israeli-port-city-of-haifa |sernav=Iranian Ballistic Missiles Hit “Strategic Points” In Israeli Port City Of Haifa (Updated) |malper=The War Zone |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=Newdick |pêşnav=Thomas }}</ref> === 21ê hezîranê === Îsraîlê li Îsfehanê sê avahî bombebaran kiriye û medyaya Îranê ragihandiye ku tesîseke nukleerî bûye armanca êrîşên Îsraîlê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/israel-targets-isfahan-nuclear-site-qom-iranian-media/liveblog-post-72991078 |sernav=Israel targets Isfahan nuclear site, Qom — Iranian media – DW – 06/21/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Wezîrê Parastinê ya Îsraîl Katz diyar kiriye ku Hêzên Parastinê ya Îsraîlê fermandarê [[Hêza Qudsê]] [[Seîd Îzadî]] ku serokê "Şaxa Filistînê" bû û di êrîşên 7ê cotmehê ku bi pêşengiya Hemasê li li dijî Îsraîlê pêk hatibû de rolek lîstibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/israel-says-2-revolutionary-guard-commanders-killed/liveblog-post-72991119 |sernav=Israel says 2 Revolutionary Guard commanders killed – DW – 06/21/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9yxrxwzzzo |sernav=Israel says it killed Iran's military coordinator with Hamas |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-GB }}</ref> Piştî ku artêşa Îsraîlê li avahiyeke li Qomê xistiye fermandarê Muhafizên Şoreşê [[Behnam Şehriyarî]] piştî wesayîta wî bûye armanc û hatiye kuştin. Di heman demê de Îranê kuştina zanyarê dehem ê nûkleerî [[Îsar Tabatabaî-Qamşe]] ku ew jî bûye armanca êrîşên hewayî yên Îsraîlê, piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/ckg3rzj8emjt |sernav=Iran says US attacks will get 'response', as Trump claims 'we took bomb out of their hands' |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-says-nuclear-scientist-isar-tabatabai-qamsheh-killed-in-israeli-strike/ |sernav=Iranian media says nuclear scientist Isar Tabatabai-Qamsheh killed in Israeli strike |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US }}</ref> [[Ajansa Atomî ya Neteweyên Yekbûyî]] diyar kiriye ku bêyî ku xetera rijandina madeyên xeternak hebe atolyeyeke santrifujê li kompleksa lêkolînên nukleerî ya Îranê li Îsfehanê ku sêyem tesîsa bi vê awayê ye ji aliyê êrîşên Îsraîlê ve hate rûxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-21-25-intl-hnk |sernav=June 21, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=Yeung |pêşnav=Eve Brennan, Sophie Tanno, Pauline Lockwood, Adrienne Vogt, Tori B. Powell, Matt Meyer, Max Saltman, Kaanita Iyer, Isabelle D’Antonio, Jessie }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iaea-chief-confirms-centrifuge-manufacturing-workshop-in-isfahan-hit/ |sernav=IAEA chief confirms centrifuge manufacturing workshop in Isfahan hit |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=AFP }}</ref> Li gorî [[Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî]] ([[IAEA]]), di destpêkê de li wir atolyeyê makîneyek hatibû avakirin ku ji bo dewlemendkirina uranyûmê dihate bikaranîn. Balafireke Îsraîlê li bajarê Qumê li avahiyeke niştecihbûnê xistiye û her wiha li [[Necefabad]], [[Melerd]], Îsfehan û li Tehranê jî teqîn çêbûne. Li gorî nûçeya cîgirê parêzgarê parêzgehê ku ji ajansa nûçeyan a Fars re axiviye êrîşên esmanî yên Îsraîlê tesîseke nukleerî li Îsfehanê armanc girtine.<ref name="Powell2025">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-20-25-intl-hnk |sernav=June 20, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=Powell |pêşnav=Chris Lau, Laura Sharman, Angus Watson, Sophie Tanno, Sana Noor Haq, Olivia Kemp, Elise Hammond, Aditi Sangal, Tori B. }}</ref> Ajansa Farsê jî ragihandiye ku sîstema parastina hewayî ya li Îsfehanê hatiye çalakkirin. Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan li Şîrazê li navendeke leşkerî xistiye lê hejmara miriyan diyar nekiriye. Li gorî agahiyan Xamineyî di dema şerê berdewam de bi malbata xwe re di stargehekê de xwe veşartiye ji bo hilbijartina cîgirekî "biryarek neasayî" daye. Bi taybetî, kurê wî, Mojtaba ku dîndarekî xwedî têkiliyên nêzîk ê bi Pasdarên Şoreşa Îslamî re û demek dirêj e ku tê gotin ku ew hevrikekî sereke ye, di nav lîsteya namzedan de nîne. Di encama êrîşa asmanî ya Îsraîlê de baregeha [[Polîsê Sîber a Îranê]] ([[FATA]]) li Tehranê zirareke mezin dîtiye. Li gorî [[Iran International]], FATA di hewildanên hikûmeta Îranê yên ji bo tepeserkirina bi rêya çavdêriya medyaya civakî û darizandina welatiyan ji ber naveroka dîjîtal de roleke navendî lîstiye.<ref name=":17">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/21/live-iran-says-still-open-to-diplomacy-israel-vows-continued-attacks |sernav=Israel-Iran updates: Israel prepared for ‘long campaign’ against Iran |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=Osgood |pêşnav=Alastair McCready,Joseph Stepansky,Urooba Jamal,Usaid Siddiqui,Nils Adler,Tim Hume,Brian }}</ref> FATA bi hezaran doz li dijî kesan, rojnamevan û karsaziyan bi îdiaya naveroka "neexlaqî" an "dijdewletî" vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506217369 |sernav=Tehran cyber police building damaged amid ongoing Israeli strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan bi 30 balafirên şer êrîşî bi dehan xalen leşkerî li herêma Ahvazê kirine û nêzîkê 50 teqemenî bi ser xalên leşkerî ve avêtine ku nav van xalan de depoyeke moşekên balîstîk û navendeke radarê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-missile-launcher-storage-facility-among-targets-hit-in-latest-iran-strikes/ |sernav=IDF says missile launcher storage facility among targets hit in latest Iran strikes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Di êrîşeke li Tehranê de parêzvanekî berê yê rêberê Hizbullahê Hesen Nesrullah û endamekî tevgera Ketaîb Seyîd el-Şuheda hatine kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-21 |sernav=Israeli strike on Tehran kills bodyguard of slain Hezbollah chief |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-strike-tehran-kills-bodyguard-slain-hezbollah-chief-2025-06-21/ |roja-gihiştinê=2025-06-23 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Piştre artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan nêzîk bi 60 balafirên şer êvarê li navenda Îranê êrîş pêk anîne û sê balafirên şer ên F-14 rûxandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-spokesman-says-three-iranian-f-14-fighter-jets-destroyed-in-latest-strikes/ |sernav=IDF spokesman says three Iranian F-14 fighter jets destroyed in latest strikes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Piştî ku Îranê pêlek nû yê moşekan avêt û li avahiyek niştecihbûnê li [[Beyt Shean]] xist, li Tel Avîv û bajarê [[Holon]] ê nêzîk agir derket lê di van êrîşan de ti birîndar çênebûn.<ref name=":17"/><ref name=":17"/><ref name="Powell2025"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/mda-says-no-injuries-found-after-search-of-home-hit-by-iranian-drone/ |sernav=MDA says no injuries found after search of home hit by Iranian drone |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraîlê îdîa kiriye ku wan şeva borî 40 dronên Îranê astengkirine û her wiha diyar kiriye ku ji destpêka şer ve 470 dron hatine xistin ku ev jî rêjeya ji %99 ye. Balafireke Shahed-136 a Îranî karî li Beyt Sheanê li malekê bixe û zirarê bide avahiyê, di heman demê de balafireke din jî li nêzîkî Otobana 90em li herêma [[Arabah]]ê li deverek vekirî dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/drone-hits-israeli-home-for-first-time-powerful-explosions-heard-in-iran-amid-strikes/ |sernav=IDF strikes in Iran target drones, F-14 jets and missiles; UAV hits home in Beit She’an |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |pêşnav2= |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI }}</ref> === 22ê hezîranê === Li gorî daxuyaniya Artêşa Îsraîlê 20 balafirên şer bi şev li dehan xalên leşkerî yên li navenda Îranê dide ku di nav de cihên hilberîn û depokirina çekan, parastina hewayî û binesaziya Balafirgeha Navneteweyî ya Îsfahanê hebûn. Dana sibeha 22 hezîranê de Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku wan du balafirên şer ên Îranî F-5 û 8 avêjerên moşekên balîstîk li Balafirgeha Dezfulê kirine armanc û leşkerên li nêzîk jî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-22 |sernav=2 F-5 jets downed, key military sites hit: Israel gives 24-hour recap; shares video of strikes on Iran |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/2-f-5-jets-downed-key-military-sites-hit-israel-gives-24-hour-recap-shares-video-of-strikes-on-iran/articleshow/122004764.cms |roja-gihiştinê=2025-06-23 |xebat=The Times of India |issn=0971-8257 }}</ref> Li Tehran, Îsfahan û Bender Lenge dengê teqînên bihêz hat piştê van teqînan pergala parastinê hewayî ya Îranê çalak bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2=AFP |tarîx=2025-06-21 |sernav=Reports: Powerful explosions heard in central and northern Tehran |url=https://www.ynetnews.com/article/omrzruwla |roja-gihiştinê=2025-06-23 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref> Dengê teqînan li bajarê Bûşehrê jî hatiye bihîstin ku medyaya Îranê ragihandiye ku Îsraîlê li Yezdê santralek elektrîkê û baregeheke leşkerî armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-bushehr-home-to-irans-only-nuclear-plant/ |sernav=Explosions heard in Bushehr, home to Iran’s only nuclear power plant |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=AP }}</ref> Artêşa Îsraîlê piştrast kiriye ku wan bi karanîna 30 balafirên şer nêzîkê 60 bombeyan li deverên Îsfahan, Bûşehr, Ahwaz û Yezdê êrîşên hevdem pêk anîne. Di nav xalên êrîşan de baregeha moşekên stratejîk ên 'Îmam Huseyîn' li Yezdê, baregeha baregeheke dronan a Îranê, kargehên bateriyên parastina hewayî, avêjerên moşekan û cihên depokirina dronan hebûn. Di êrîşê de gelek leşkerên Îranî yên ku li platformên avêtinê dixebitîn hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/30-israeli-fighter-jets-strike-dozens-of-targets-in-four-areas-of-iran-says-military/ |sernav=30 Israeli fighter jets strike dozens of targets in four areas of Iran, says military |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/22/live-us-joins-israels-attacks-on-iran-bombs-three-nuclear-sites |sernav=Updates: Iran says US strikes betrayed diplomacy, warns of consequences |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=Adler |pêşnav=Brian Osgood,Ali Harb,Joseph Stepansky,Stephen Quillen,Usaid Siddiqui,Alma Milisic,Farah Najjar,Nils }}</ref> Piştre Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku 20 balafirên şer 30 teqemenî avêtine xalên wekê navendên mûşekên balîstîk, peyk û radarên li Kermaşan û Hemedanê û sîstema parastina hewayî ya li navenda Tehranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/israel-presses-airstrikes-across-iran-as-us-attacks-bring-battle-to-turning-point/ |sernav=Israel presses airstrikes across Iran as US attacks bring battle to ‘turning point’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI }}</ref> Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku Îranê di du êrîşan de 27 moşek avêtine Îsraîlê û 11 cih ji Bilindahiyên Golanê bigire heta Galîleya Jorîn û deverên peravê yên bakur û navendî yên Îsraîlê hatine xistin û li Tel Aviv û Heyfayê "zirarên mezin" hatine ragihandin. Di êrîşan de 86 kes birîndar bûne.<ref name=":16"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-haifa-impact-likely-caused-by-misfired-interceptor/ |sernav=IDF says Haifa impact likely caused by misfired interceptor |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ji ber teqînekê li avahiyekê li Tel Avîvê sêzdeh kes bi sivikî birîndar bûn û şeş kes jî li Ness Ziona birîndar dibin. Li ser Rêya 431 a nêzîkî Be'er Ya'akov kesek bi sivikî birîndar bûye û moşekek astengker a îsraîlî ya şaş bi îhtîmaleke mezin li Hayfayê ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/health-ministry-says-86-people-treated-for-injuries-after-strikes-2-moderately-hurt/ |sernav=Health Ministry says 86 people treated for injuries after strikes, 2 moderately hurt |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> ==== Êrîşa Dewletên Yekbûyî ==== Di 22ê hezîranê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li kêleka Îsraîlê tevlî şer bû û bombebaranên B-2 şandin sê tesîsên nukleerî yên Îranê ku di nav wan de Fordow, Natanz û Isfahan hebûn. Serokê Dewletên Yekbûyî Donald Trump îdîa kiriye ku tesîsên armancgirtî "bi tevahî hatine tunekirin".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20250622_10/ |sernav=Trump: Attacks on Iran 'spectacular success' {{!}} NHK WORLD-JAPAN News |malper=NHK WORLD |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Di bersivê de hikûmeta Îranê got diyar kiriye tesîsa Fordowê bi giranî zirar nedîtiye. IRIB diyar kiriye ku tenê tunelên derketin û ketinê yên Fordowê hatine rûxandin lê tesîs bi xwe wêran nebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iran-downplays-us-strikes-says-only-two-tunnels-damaged-at-fordow |sernav=Iran downplays US strikes, says "only two tunnels" damaged at Fordow {{!}} Caliber.Az |malper=caliber.az |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Wêneyên satelîtê ya tesîsa Fordow demek kurt piştî êrîşê ji aliyê Associated Press ve hatiye weşandin. Wêneyan zirara li çiyayê ku tesîs di bin de bû û dûyêb gewr a ku li hewayê difiriya nîşan didan. Her wiha zirara deriyên tesîsê yên ku bi axê hatine girtin, nîşan daye ku çend tunel/kraterên mezin jî dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gulftoday.ae/news/2025/06/22/images-show-damage-to-the-entryways-at-irans-fordo-nuclear-site-after-us-strikes |sernav=Images show damage to the entryways at Iran's Fordow nuclear site after US strikes |malper=gulftoday |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=gulftoday }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/satellite-images-damage-iran-fordow-nuclear-site-after-us-strikes-2025-6 |sernav=Satellite images show the damage at Iran's deeply buried Fordow nuclear site after massive US strikes |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=Epstein |pêşnav=Jake }}</ref> Beriya êrîşan, wêneyên satelîtê yên tesîsê zêdebûna lojîstîkê nîşan didin, digel ku gelek barhilgir/makîneyên giran li nêzî cihê kom bûne ku ev yek jî nîşan dide ku îhtîmala veguhestina materyalên nukleerî yên Îranê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businesstoday.in/world/story/did-iran-move-centrifuges-before-us-strike-satellite-images-show-trucks-lined-up-at-fordow-481338-2025-06-22 |sernav=Did Iran move centrifuges before US strike? Satellite images show trucks lined up at Fordow - BusinessToday |malper=Business Today |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Piştre çavkaniyek îranî ji Reuters re ragihandiye ku wan piraniya uranyuma dewlemendkirî ji tesîsê beriya êrîşan ji bo cihekî nenas veguheztine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/iranian-source-says-enriched-uranium-moved-fordow-us-strikes |sernav=Iranian source says enriched uranium moved from Fordow before US strikes |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Li gorî Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ji êrîşa DYAyê ya li ser Îranê û vir ve ti radyasyoneke nû li tesîsên nukleerî yên Îranê nehatiye tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/6/22/us-joins-israel-in-attacks-against-iran-strikes-key-nuclear-sites |sernav=US joins Israel in attacks against Iran, strikes key nuclear sites |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê ragihandiye ku ew di plansazkirina êrîşan de "bi tevahî hevahengî" bi Dewletên Yekbûyî re bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg9r4q99g4o |sernav=What we know about US air strikes on three Iranian nuclear sites |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.belganewsagency.eu/iran-warns-of-everlasting-consequences-of-us-strikes-on-nuclear-sites |sernav=Iran warns of ‘everlasting consequences’ of US strikes on nuclear sites |malper=belganewsagency.eu |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-BE |paşnav=Service |pêşnav=Flanders News |archive-date=2025-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251117043422/https://www.belganewsagency.eu/iran-warns-of-everlasting-consequences-of-us-strikes-on-nuclear-sites |url-status=dead }}</ref> Serokê Heyva Sor Pîr Huseyîn Kolîvand diyar kiriye ku di êrîşan de ti kes nemiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/22/iran-red-crescent-says-no-deaths-in-us-strikes-on-nuclear-sites- |sernav=Iran Red Crescent says no deaths in US strikes on nuclear sites |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> === 23ê hezîranê === Êrîşên Îsraîlê şeş balafirgeh li rojava, rojhilat û navenda Îranê kirin armanc ku di nava wan de rêyên hewayî, tesîsên binê erdê û balafireke sotemeniyê hebûn. Di êrîşan de 15 balafirên şer û helîkopterên Îranî yên wekî F-14, F-5 û AH-1 hatin rûxandin. Îsraîlê her wiha li Kirmaşanê baregeh û depoyên moşekan kirin armanc.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-858648 |sernav=Israel hits Basij HQ in Tehran, kills hundreds of IRGC fighters in Iran {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://report.az/en/other-countries/israel-attacks-six-airfields-in-western-eastern-central-iran/ |sernav=Israel attacks six airfields in western, eastern, central Iran |malper=Report News Agency |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref> Supaya Pasdaran a Îranê li Xuremabadê firokeyeke bêpîlot a Hermes 900 a Îsraîlê xistiye xwarê.<ref name=":19">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/23/live-iran-vows-to-respond-to-us-attacks-trump-hints-at-regime-change |sernav=Updates: US President Trump says Israel and Iran agreed to ceasefire |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en |paşnav=Milisic |pêşnav=Joseph Stepansky,Ted Regencia,Usaid Siddiqui,Stephen Quillen,Rory Sullivan,Umut Uras,Farah Najjar,Ali Harb,Alma }}</ref> Medyaya bin kontrola dewleta Îranê ragihandiye ku sîxurekî gumanbar, Mihemed Emîn Mehdavî Şayesteh, ji ber têkiliyên wî yên bi Mossadê re hatiye mehkûmkirin û hatiye bidarvekirin.<ref name=":19"/> Nêzîkî 50 balafirên şer ên Îsraîlê di du saetan de êrîşî Tehranê kirin û zêdetirî 100 teqemenî avêtin bajêr. Artêşa Îsraîlê navendên fermandariya leşkerî û binesaziyê û hêzên ewlehiya navxweyî yên Îranê armanc girtine û rayedarekî Îsraîlî texmîn kir ku bi sedan pasdarên îranî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/in-tehran-idf-strikes-irgc-sites-gate-of-evin-prison-destruction-of-israel-clock/ |sernav=In Tehran, IDF strikes IRGC sites, gate of Evin Prison, ‘Destruction of Israel’ clock |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2=ToI |paşnav3=Agencies }}</ref><ref name=":18"/> Cihên ku bûne armanca êrîşên Îsraîlê baregeha Besîcê, Zindana Evînê û Saeta Jimartina Paşve ya Meydana Filistînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-june-23-2025/ |sernav=June 23: Vance says US now seeking to ‘build a long-term settlement’ for Mideast peace |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Wekî din Îsraîl dibêje ku wan êrîşî rêyên gihîştina Fordow jî kirine. Bombebarana Îsraîlê li ber deriyê girtîgeha Evînê dikeve ku di heman demê de wezîrê karên derve yê Îsraîlê Gideon Sa'ar bi dirûşmeya "bijî azadî" peyamekê li ser hesabê xwe yên medyaya civakî weşandiye.<ref name=":20">{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/iran-trump-us-strikes-israel-tehran-netanyahu-nuclear-fordow-latest-13382979 |sernav=Israel-Iran live: Trump announces Israel-Iran ceasefire has begun and tells them: 'Please do not violate it' |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.breakingnews.ie/world/israel-hits-iranian-government-targets-including-evin-prison-in-tehran-1776075.html |sernav=Israel hits Iranian government targets, including Evin Prison in Tehran |malper=BreakingNews.ie |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref> Çavkaniyên îranî ragihandine ku Îsraîlê li santrala elektrîkê ya li Evînê xistiye û bûye sedema qutbûna elektrîkê û her çiqas zanîngehê bi xwe ev yek red kiriye Zanîngeha Şehîd Beheştî jî xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Mills |pêşnav=Andrew |paşnav2=Hafezi |pêşnav2=Parisa |paşnav3=Cornwell |pêşnav3=Alexander |paşnav4=Cornwell |pêşnav4=Alexander |tarîx=2025-06-23 |sernav=Iran fires missiles at US base in Qatar, Trump calls for peace |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-weighs-retaliation-against-us-strikes-nuclear-sites-2025-06-23/ |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Îranê 15 moşekan avêtin Îsraîlê û şarapnelên ji moşekên Îranê li çend bajaran ketin. Dengê teqînan li Orşelîmê hat û bûye sedema ku sîren 30 deqeyan lê bidin. Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku êrîş ji pênc guleyên cuda pêk hatiye ku her yek ji çend guleyan pêk hatiye. Her wiha hatiye gotin ku piraniya moşekan ji aliyê pergala parastina hewayî ya Îsraîlê ve hatine xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/23/israel-says-missiles-launched-from-iran- |sernav=Israel hits Iran’s Evin prison, says strikes on Tehran are biggest yet |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynet |tarîx=2025-06-23 |sernav=Israel reportedly strikes Iran's Fordow nuclear facility; Iran fires missiles across Israel |url=https://www.ynetnews.com/article/r1mbbulnex |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref> Korporasyona Elektrîkê ya Îsraîlê ragihandiye ku piştî ku moşek li nêzîkî "tesîseke binesaziyê ya stratejîk" ketiye li başûrê Îsraîlê qutbûnên elektrîkê çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/iran-fires-ballistic-missiles-at-israel-idf-targets-tehran-with-unprecedented-strikes/ |sernav=Iran fires 6-7 missiles at Israel over 40 minutes; IDF targets Tehran with ‘unprecedented’ strikes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies }}</ref> Medyaya Îranî ragihandiye ku êrîşa bi roketan ji aliyê Pasdarên Şoreşa Îslamî ve hatiye organîzekirin û bandor li pênc cihan hatiye ragihandin ku di nav de Sefed, Tel Aviv, Aşkelon, Aşdod û Beysan heye<ref name=":19"/> û di heman demê de medyaya Îsraîlê çar teqîn ragihandiye ku yek ji wan li Aşdod û Tel Laşîş a li başûrê Orşelîma Rojava bû lê ji ber sansura leşkerî ya Îsraîlê hejmara giştî ya bandoran diyar nebûye.<ref name=":19"/><ref name=":19"/> Medya Îsraîlî ragihandiye ku sîren li komunên Îsraîlê ku di nav de Nahariya, Geşer Haziv, Hila, Me'ona û Mi'ilya hebûn lê daye.<ref name=":19"/> Di nûçeyan de hatiye ragihandin ku Îranê êrîşî baregehên leşkerî yên amerîkî yên li Qeterê kiriye ku ew wekê "moşekên bihêz û wêranker" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ndtv.com/world-news/operation-besharat-fatah-iran-strikes-al-udeid-base-in-qatar-targeted-us-base-in-qatar-with-devastating-powerful-missile-attack-iranian-armed-forces-8742718 |sernav=Targeted US Base With Devastating, Powerful Missile Attack: Iran Statement |malper=NDTV |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-06-24 |sernav=Iran–Israel war |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iran%E2%80%93Israel_war&oldid=1297114781 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Îranê herî kêm şeş moşek avêtine Baregeha Hewayî ya Amerîkî ya El Udeyd li Qeterê û li ser Dohayê teqîn jî çêbûn. Îranê vê êrîşê wekê "Operasyona Mizgîniya Serkeftinê" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-23 |sernav=Axios: Iran launches six missiles toward US bases in Qatar |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/axios-iran-launches-six-missiles-toward-us-bases-qatar-2025-06-23/ |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref><ref name=":20"/> Di heman demê de hatiye ragihandin ku baregehên amerîkî yên li Iraqê jî bûne armanca êrîşên Îranê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kelly |pêşnav=Kieran |paşnav2=Cleave |pêşnav2=Iona |paşnav3=Madadi |pêşnav3=Afshin |paşnav4=Smith |pêşnav4=Benedict |paşnav5=Stringer |pêşnav5=Connor |paşnav6=Riley-Smith |pêşnav6=Ben |paşnav7=Hamblin |pêşnav7=Andrea |tarîx=2025-06-23 |sernav=Iran-Israel ceasefire latest: Tehran says it will stop attacks if Israel does |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/06/23/iran-israel-us-strikes-latest-news-nuclear-sites-trump/ |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=The Telegraph |ziman=en-GB |issn=0307-1235 }}</ref> Li gorî rayedarên Qeterê moşekên ku El Udeyd armanc digirtin hatine bêbandorkirin û ti qurbanî çênebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/qatar-says-no-one-was-injured-in-the-iranian-attack-on-base-housing-us-troops/ |sernav=Qatar says no one injured in Iranian attack on base housing US troops |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Lêbelê rayedarekî ji Reuters re gotiye ku li derveyî Qeterê ti êrîş li dijî baregehên amerîkî çênebûye.<ref name=":20"/> Di daxuyaniya artêşa Îranê de wiha hatiye gotin: "Em ê di tu şert û mercan de tu êrîşek li ser xaka Îranê bêbersiv nehêlin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://trt.global/world/article/8280fa136455 |sernav=TRT Global - Iran launches missile strikes on US base in Qatar |malper=trt.global |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref> Êrîş ji aliyê çend dewletên Kendavê ve bi şermezarkirinê hat pêşwazîkirin. Îranê gef xwar ku êrîşa Amerîkayê dê bibe sedema hilweşîna artêşa Amerîkayê li herêma MENA û Amerîkayê wekê "rejîmeke şerxwaz" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-us-strikes-06-23-25-intl-hnk |sernav=June 23, 2025 - Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en |paşnav=Hammond |pêşnav=Nectar Gan, Helen Regan, Jessie Yeung, Rhea Mogul, Rob Picheta, Maureen Chowdhury, Aditi Sangal, Elise }}</ref> Erebistana Siûdî êrîşa Îranê bi tundî şermezar kir û got ku ew li dijî qanûnên navneteweyî ne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fassihi |pêşnav=Farnaz |paşnav2=Swan |pêşnav2=Jonathan |paşnav3=Bergman |pêşnav3=Ronen |paşnav4=Boxerman |pêşnav4=Aaron |paşnav5=Rasgon |pêşnav5=Adam |tarîx=2025-06-23 |sernav=Trump Says Cease-Fire Has Started Between Iran and Israel |url=https://www.nytimes.com/live/2025/06/23/world/iran-israel-ceasefire-trump |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> === 24ê hezîranê === Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku wan di beriya agirbestê de bi şev bi sedan endamên Besîcê û zanyarekî nukleerî kuştine. Di heman rojê de çavkaniyên îranî mirina zanyarê nukleerî Mihemed Reza Sadiqî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2=Zitun |pêşnav2=Yoav |tarîx=2025-06-24 |sernav=Iranian nuclear scientist killed in an IDF targeted strikes; others targeted but their fate is unknown |url=https://www.ynetnews.com/article/h1w009cwell |roja-gihiştinê=2025-06-25 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref> Elî Bagerî her wiha diyar kiriye ku di êrîşên hewayî yên Îsraîlê yên şevê din li ser avahiyên niştecihbûnê yên li parêzgeha Gîlanê de neh kes hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/24/nine-people-killed-in-israeli-strikes-on-iran-before-ceasefire-takes-effect-governor |sernav=Nine people killed in Israeli strikes on Iran before ceasefire takes effect: Governor |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-24 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê piştî ku bi Îranê re li ser agirbestê li hev kiriye, êrîşên xwe ji nû ve dest pê kiriye û Îranê bi avêtina du moşekên li bajarên Îsraîlê bi binpêkirina peymana aştiyê tawanbar kiriye. Wezîrê Parastinê ya Îsraîlê Katz di axavtinekê xwe de diyar kiriye ku wî ferman daye Hêzên Parastinê yên Îsraîlê ku "bi tundî bersivê bidin binpêkirina agirbestê ku ji aliyê Îranê ve pêk hatiye û bi êrîşên dijwar êrîşan li dijî xalên rejîmê li navenda Tehranê pêk bînin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/7297098/israel-iran-ceasefire-broken-missile-strikes-tehran/ |sernav=Ceasefire Collapses as Israel Accuses Iran of Missile Attack |malper=TIME |tarîx=2025-06-24 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en |paşnav=Jeyaretnam |pêşnav=Miranda |roja-arşîvê=2025-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250625030612/https://time.com/7297098/israel-iran-ceasefire-broken-missile-strikes-tehran/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê Dewletên Yekbuyî Donald Trump hişyarî daye Îsraîlê ku êrîşên xwe berdewam neke, ji ber ku ew ê bibe "binpêkirinek mezin" û her du aliyan jî sûcdar kiriye ku wan agirbestê binpê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/trump-warns-israel-do-not-drop-those-bombs-amid-ceasefire-breach-reports |sernav=Trump warns Israel: 'Do not drop those bombs' amid ceasefire breach reports |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê piştrast kiriye ku wan li nêzîkê Tehranê li ser binpêkirina agirbestê ji aliyê Îranê ve li sîstema radara xistiye. Di daxuyaniyê de hatiye diyarkirin piştî ku Netanyahu û Trump axivine, Îsraîl ji êrîşên zêde dûr ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-us-trump-06-24-25-intl-hnk |sernav=June 24, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-24 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en |paşnav=Powell |pêşnav=Helen Regan, Lex Harvey, John Liu, Lauren Said-Moorhouse, Rob Picheta, Maureen Chowdhury, Elise Hammond, Aditi Sangal, Tori B. }}</ref> Rojnameyên îranî ragihandinê ku piştî bihîstina teqînan li Babol û Babolsarê, pergala parastina hewayî ya Îranê hatiye çalakkirin. Medyaya dewleta Iraqê ji çavkaniyên rayedarekî leşkerî ragihandiye ku êrîşên dronan li ser baregeha leşkerî ya li Taciyê hatine kirin lê îdia kiriye ku ti qurbanî çênebûne.<ref name=":21">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/24/live-trump-announces-ceasefire-no-confirmation-from-israel-iran |sernav=Updates: Trump warns Israel not to attack Iran as fragile ceasefire holds |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en |paşnav=Magee |pêşnav=Ted Regencia,Maziar Motamedi,Stephen Quillen,Rory Sullivan,Ali Harb,Caolán }}</ref> Ajansa nûçeyan a Tasnim a Îranê ragihandiye ku li nêzîkê Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê bi droneyan Kompleksa Serkevtinê ya Amerîkî hatiye armancgirtin.<ref name=":21"/> Li gorî agahiyan baregeha leşkerî ya Beledê ya li Iraqê jî rastî êrîşê hatiye.<ref name=":21"/> Ajansa nûçeyan a Îran Tasnim îdîa kiriye ku dengê du teqînan li hundirê baregehê hatiye bihîstin. Televîzyona El Sumarya jî ragihandiye ku li dijî sîstema radarê ya baregeha Îmam Elî ya Iraqê êrîşek hatiye kirin.<ref name=":21"/> Di 24ê hezîranê li gorî dema herêmî saet 6:45ê sibê de berevaniya asmanî ya Îranê bersiv da êrîşên Îsraîlê yên li ser paytextê û Îranê di saet 7:07ê sibê de careke din moşekan avêtiye Beer Shevayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-us-strikes-06-23-25-intl-hnk |sernav=June 23, 2025 - Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en |paşnav=Hammond |pêşnav=Nectar Gan, Helen Regan, Jessie Yeung, Rhea Mogul, Rob Picheta, Maureen Chowdhury, Aditi Sangal, Elise }}</ref> Piştre di heman sibehê de Îsraîlê ragihandiye ku ew li ser agirbestek dualî ya ji hêla Dewletên Yekbûyî û Qeterê ve hatî çêkirin, razî bûne û armancên xwe yên operasyonel wekê ku hatine bidestxistin dibîne.<ref name="Fulton2025">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Lucy |paşnav3=Ambrose |pêşnav3=Tom |paşnav4=Clinton |pêşnav4=Jane |paşnav5=Coughlan |pêşnav5=Joe |paşnav6=Lamb |pêşnav6=Kate |paşnav7=Campbell |pêşnav7=Adam Fulton (now); Lucy |paşnav8=Lamb (earlier) |pêşnav8=Kate |tarîx=2025-06-25 |sernav=Israel agrees to deepen ‘close’ security cooperation with US – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jun/24/israel-iran-war-live-updates-trump-declares-ceasefire-tehran-attack-us-base-qatar |roja-gihiştinê=2025-06-25 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Derdora saet 11:00 de (li gorî dema herêmî ya Rojhilata Navîn), rayedarên Îsraîlê îdia kirin ku pêlek din a moşekan ji alîyê Îranê ve hatiye avêtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stuff.co.nz/world-news/360722787/israel-iran-conflict |sernav=Stuff |malper=www.stuff.co.nz |roja-gihiştinê=2025-06-25 }}</ref> Wezîrê Parastinê ya Îsraîlê Katz ragihandiye ku Îranê bi tevahî agirbest binpê kiriye û wî ferman daye Artêşa Îsraîlê ku êrîşên xwe yên li ser Îranê ji nû ve dest pê bike.<ref name="Fulton2025"/> Rayedarekî Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku du saet û nîv piştî destpêkirina agirbestê du moşekên balîstîk ber bi Bakurê Îsraîlê ve hatine avêtin û her du jî ji aliyê parastina hewayî ya Îsraîlê ve hatine astengkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn7ze4vmk2pt |sernav=US strikes did not destroy Iran's nuclear programme, intelligence report says |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-GB }}</ref> Serokerkanê Giştî yê Hêzên Çekdar ên Îranê, Ebdulrehîm Mûsewî, tohmeta binpêkirina agirbestê red kiriye û diyar kiriye ku tohmeta Îsraîlê ya avêtina moşekan nerast e. Konseya Bilind a Ewlekariya Neteweyî ya Îranê ragihandiye ku "her êrîşeke din dê bi bersiveke biryardar, tund û di wextê xwe de ji aliyê Îranê ve were bersivdayîn".<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.armradio.am/2025/06/24/israel-accuses-iran-of-violating-ceasefire-and-orders-powerful-strikes-on-tehran/ |sernav=Israel accuses Iran of violating ceasefire and orders ‘powerful strikes’ on Tehran |malper=Public Radio of Armenia |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-US }}</ref> Her çiqas saet piştî 4ê sibê bi dema herêmî ti rapor li ser êrîşên Îsraîlê yên li Îranê tune be jî, baregeha navendî ya Muhafizên Şoreşa Îslamî ya Îranê îdia kiriye ku Îsraîlê heta saet 9ê sibê bi dema herêmî êrîş pêk anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/iran-israel-war-updates-6-24-2025 |sernav=Early report says US strikes only set Iran’s nuclear program back months |malper=AP News |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> == Qûrbaniyên şer == === Îran === [[Wêne:Funeral of 2-month-old martyr in Behesht-e Zahra, 2025-06-19 03 Mehr.jpg|thumb|Di 19ê hezîrana sala 2025an de cinazeyê qurbaniyekî êrîşa Îsraîlê li Tehranê.]] Heta 20ê hezîranê HRANA texmîn kiriye ku di êrîşên li dijî Îranê de herî kêm 657 kes hatine kuştin û 2.037 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-iran-war-latest-06-20-2025-7c3307c446da24fb8f8ac038e93b9b85 |sernav=The Latest: Israel and Iran trade strikes as European diplomacy yields no breakthrough |malper=AP News |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> Wezareta Tenduristiyê ya Îranê ragihandiye ku li gorî NBC Newsê, ji 2500an zêdetir kes birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/world/middle-east/live-blog/israel-iran-live-updates-trump-two-week-deadline-us-action-uk-eu-talk-rcna214040 |sernav=Israel-Iran conflict: Fresh attacks as Trump sets two-week deadline for U.S. action |malper=NBC News |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> Rayedarên îsraîlî ragihandine ku herî kêm şeş fermandarên payebilind ên leşkerî yên Îranê di dema şer de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-reveals-that-it-killed-six-top-iranian-military-commanders-and-nine-nuclear-scientists/ |sernav=IDF reveals that it killed six top Iranian military commanders and nine nuclear scientists |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Du çavkaniyên herêmî di 15ê hezîranê de ragihandine ku hejmara kuştiyên zanyarên nûkleerî yên îranî gihîştiye 14 kesan ku di nav wan de hinek ji wan di êrîşên bombeyî yên otomobîlan de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/idf-warns-iranians-near-arms-plants-to-evacuate-as-strikes-batter-country-for-3rd-day/ |sernav=Extensive strikes in Tehran after IDF warns Iranians near arms plants to evacuate |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2= |paşnav3=Agencies }}</ref> Waliyê parêzgeha Azerbaycana Rojhilat a Îranê diyar kiriye ku di êrîşên roja yekem de li parêzgehê 31 kes hatine kuştin ku di nav wan de 30 leşker û endameke Komeleya Heyva Sor a Îranê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c93ydeqyq71t |sernav=Iran missiles cause multiple casualties after strikes in Israel |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-GB }}</ref> === Îsraîl === Li Îsraîlê [[Magen David Adom]] ragihandiye ku 28 kes ji ber êrîşên Îranê hatine kuştin. Wezareta Tenduristiyê Îsraîlê diyar kiriye ku 3.238 kesên din jî rakirine nexweşxaneyê ku ji wan 28 di rewşeke giran de ne, 111 kes di rewşeke sivik de ne û 30 kes ji wan di rewşeke nediyar de ne. Kesên mayî bi sivikî birîndar bûne an jî ji ber êrişên [[panîk]]ê hatin dermankirin. Zêdetirî 9.000 kesên din jî ji cih û warên xwe koçber bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medical-officials-say-28-people-were-killed-over-3000-wounded-by-iranian-missiles-during-conflict/ |sernav=Medical officials say 28 people were killed, over 3,000 wounded by Iranian missiles during conflict |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> == Bandor == === Navnetewî === Bi despêke şer re qada hewayî ya dewletên wekê Sûrîyê, Îsraîl, Îran û Iraqê ji bo trafika balafirên sivîl hatine girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lifshitz-Klieger |pêşnav=Iris |tarîx=2025-06-13 |sernav=Israeli strike on Iran grounds flights, leaves tens of thousands of Israelis stranded abroad |url=https://www.ynetnews.com/travel/article/bkiwamfmeg |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/13/iraq-closes-airspace-suspends-flights-at-all-airports-state-media |sernav=Iraq closes airspace, suspends flights at all airports: State media |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.royanews.tv/news/60395 |sernav=Jordanian army issues statement following 'Israeli' attack on Iran |malper=Roya News |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en }}</ref> Rayedarên îsraîlî li seranserê welat rewşa awarte ya taybet ragihand, qada xwe ya hewayî girt, dibistan girtin û li Îsraîlê kombûnên mezin ên civakî qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2025/06/12/middleeast/israel-iran-strikes-intl-hnk |sernav=Israel hits Iran’s nuclear program and military leadership in unprecedented strikes |malper=CNN |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Fox |pêşnav=Helen Regan, Lauren Izso, Tamar Michaelis, Nadeen Ebrahim, Kara }}</ref> Gelek welatan bi daxuyaniyên fermî bi destpêkirina şer re li dijî êrîşên Îsraîlê bertek dane nîşan<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/718401-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7 |sernav=کدام کشورها حمله اسرائیل به ایران را محکوم کردند؟ |malper=اعتمادآنلاین |tarîx=2025-06-28 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=fa |roja-arşîvê=2025-06-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250615124337/https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/718401-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://qudsonline.ir/news/1074312/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7 |sernav=روابط عمومی سپاه اعلام کرد؛ شهادت ۷ فرمانده نیروی هوافضای سپاه در حمله سحرگاه ۲۳ خرداد رژیم صهیونیستی |malper=قدس آنلاین |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=fa }}</ref> û hinek welatan jî ji bo rawestandina şer daxwaza navbeynkarîya di navbera Îsraîl û Îranê de kirine. === Dîplomasî === Civîna [[Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî]] di 13ê hezîranê de bi daxuyaniyên balyozên Îran û Îsraîlê li New Yorkê bi dawî bûye. Balyozê Îranê [[Emîr Seîd Îravanî]] diyar kiriye ku êrîşên Îsraîlê ragihandina şer e ku Îsraîlê bi êrîşkariyeke pêşwext û bi binpêkirina rasterast a Peymana NY tawanbar kiriye. Balyozê Îsraîlê [[Danny Danon]] êrîş wekê "parastina xwe ji bo dewleta Îsraîlê" bi nav kiriye û îdia kiriye ku ew ji ber têkçûna dîplomasiyê çêbûne û ragihandiye ku ew hatiye ku "nas bike ku civaka navneteweyî di rawestandina bernameya nukleerî ya Îranê de bi ser neketiye".<ref name=":22">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/13/live-explosions-reported-in-iran-amid-israel-tensions |sernav=Updates: Iran hits Israel with air strikes after nuclear site attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Adil |pêşnav=Ted Regencia,Alastair McCready,Ali Harb,Erin Hale,Tim Hume,Umut Uras,Virginia Pietromarchi,Nils Adler,Caolán Magee,Abby Seiff,Usaid Siddiqui,Jillian Kestler-D'Amours,Hafsa }}</ref> Piştî êrîşê, danûstandinên dîplomatîk ên li ser enerjiya nukleerî yên di navbera Amerîka û Îranê de ku berê şer biryar hatibû dayîn ku li Omanê pêk werin, ji bo demek nediyar hatibû rawestandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/israel-strikes-iran-initial-assessments-washington-institute-experts |sernav=Israel Strikes Iran: Initial Assessments from Washington Institute Experts {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en }}</ref> Di 15ê hezîranê de, serokkomarê Qibrîsê [[Nikos Christodoulides]] ragihandiye ku wî peyamek ji serokkomarê Îranê [[Mesûd Pezeşkiyan]] wergirtiye ku ji bo hikûmeta Îsraîlê hatiye şandin û Christodoulides dê di pêwendiyeke telefonî de bi Netanyahu re li ser vê mijarê biaxive.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/cyprus-pm-says-he-will-speak-to-netanyahu-today-to-convey-message-from-iran/ |sernav=Cyprus PM says he will speak to Netanyahu today to convey message from Iran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Di heman rojê de medyaya Îsraîlê ragihandiye ku Îranê ji bo rawestandina êrîşên Îsraîlê, bi hikûmetên Qeter û Umanê re têkilî daniye ku bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re pêwendiyan pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-857732 |sernav=Iran turns to mediators to reach ceasefire, prevent Israeli strikes {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en }}</ref> Trump ragihandibû ku "gelek bang û civîn" hene ji bo navbeynkariya agirbestekê ku tê payîn di demek nêzîk de pêk were û gotîye ku ew li bendê ye ku "di demek nêzîk" peymanek çêbibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/live-iran-fires-missiles-as-israel-strikes-oil-facility-in-tehran |sernav=Israel-Iran updates: IRGC intelligence chief, two generals killed |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Najjar |pêşnav=Jillian Kestler-D'Amours,Brian Osgood,Usaid Siddiqui,Umut Uras,Hafsa Adil,Federica Marsi,Farah }}</ref> Di 16ê hezîranê de wezareta karên derve ya Îranê ragihandiye ku Meclîsa Şêwirmendiya Îslamî, parlementoya welêt, dest bi amadekirina pêşniyarekê kiriye ku ji Peymana Nebelavbûna Çekên Atomî derkevin û di heman demê de diya kiriye ku niyeta wan ê çêkirina çekên atomî tineye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/updates-death-toll-grows-as-iran-and-israel-continue-to-trade-attacks |sernav=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Magee |pêşnav=Ted Regencia,Usaid Siddiqui,Umut Uras,Farah Najjar,Caolán }}</ref> Çend wezîrên derve yên welatên ewropî ji Îranê xwestine ku vegere dîplomasiyê û "ji aloziya dûr bisekine".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/european-fms-urge-iran-to-return-to-diplomacy-avoid-escalation/ |sernav=European FMs urge Iran to return to diplomacy, avoid escalation |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Di 24ê hezîrana 2025an de piştî hewildanên dîplomatîk ên hevrêzkirî bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, agirbestek di navbera Îsraîl û Îranê de bi fermî saet li dora 04:00 GMT de ketiye meriyetê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Mason |pêşnav=Jeff |paşnav2=Holland |pêşnav2=Steve |paşnav3=Mason |pêşnav3=Jeff |tarîx=2025-06-24 |sernav=Trump brokered ceasefire in call with Netanyahu while US team spoke to Iran |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-brokered-ceasefire-agreement-contact-with-israel-iran-white-house-official-2025-06-23/ |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> === Bandora şer li ser Îsraîlê === [[Wêne:Iranian missile strike in Bat Yam, 15 June 2025. IV.jpg|thumb|Dîmenek ji Bat Yamê ku avahî bûne armanca êrîşên Îranê.]] Piştî êrîşên hewayî yên Îsraîlê yên li ser Îranê, Îsraîlê rewşa hişyariya herî bilind ragihandiye û hişyarî da sivîlan ku li stargehan bimînin û li bendê bin ku êrîşên din ên zêdetir çêdibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/International/israel-military-action-iran-coming-days-sources/story?id=122776202 |sernav=Israel strikes dozens of targets in Iran, including nuclear program: IDF |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Kombûnên giştî hatin qedexekirin, dibistan hatin girtin û geştên hewayî yên li balafirgeha sereke ya Îsraîlê wekê tevdîrên pêşîlêgirtinê hatin betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/ben-gurion-shut-until-further-notice-israeli-airlines-evacuate-fleets-to-avoid-iranian-attack/ |sernav=Ben Gurion shut until further notice; Israeli airlines evacuate fleets to avoid Iranian attack |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= |paşnav2=Agencies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-home-front-command-extends-ban-on-gatherings-schools-and-workplaces-to-remain-closed/ |sernav=IDF Home Front Command extends ban on gatherings; schools and workplaces to remain closed |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Îranê hişyarî daye ku eger baregeh û keştîyên amerîkî, brîtanî û fransî yên li herêmê di rûbirûbûna êrîşên Îsraîlê de alîkariya Îsraîlê bikin, ew ê wan armanc bigirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Langford |pêşnav=Antonia |paşnav2=Hamblin |pêşnav2=Andrea |paşnav3=Bodkin |pêşnav3=Henry |paşnav4=Robinson |pêşnav4=Niamh |paşnav5=Zagon |pêşnav5=Chanel |tarîx=2025-06-15 |sernav=Iran’s intelligence chief killed in Israeli strike |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/06/15/israel-iran-stikes-middle-east/ |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=The Telegraph |ziman=en-GB |issn=0307-1235 }}</ref> Îsraîlê ji bo vegerandina li dora 100.000 îsraîliyên ku ji ber şer û pevçûnan li derveyî welêt asê mane operasyoneke veguhestina esmanî dabû destpêkirin. Şîrketên hewayî yên Îsraîlê El Al û şîrketên hewayî yên herêmî Israir û Arkia ragihandine ku ew ê beşdar bibin û El Al diyar kiriye ku wan firînên vegerandinê ji Atîna, Budapeşte, Mîlano, Romayê, Parîs û Londonê hatine plankirin. Operatorê keştîya gerê Mano Maritime jî diyar kiriye ku ew beşdarê alîkariya veguhastinan bibin. Du firînên pêşîn di 18ê hezîranê de ji Larnaca, Qibrisê, rabûn û bi sedan welatî vegerandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Scheer |pêşnav=Steven |paşnav2=Kambas |pêşnav2=Michele |tarîx=2025-06-18 |sernav=Israel launches airlift to bring home stranded citizens after Iran strikes |url=https://www.reuters.com/world/europe/israel-launches-airlift-bring-home-stranded-citizens-after-iran-strike-2025-06-18/ |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/first-repatriation-flights-spirit-israelis-home-from-cyprus-as-air-mission-takes-off/ |sernav=First repatriation flights spirit Israelis home from Cyprus as air mission takes off |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= |paşnav2=page |pêşnav2= }}</ref> Êrîşa Îranê li ser Enstîtuya Weizmannê ku "saziyeke lêkolînê ya piralî ya pêşeng a cîhanê di warê zanistên xwezayî û rast de ye", zirareke giran da lêkolînên pêşketî yên bijîşkî û biyolojîkî. Profesorekî Weizmannê ji rojnameya ''The Times of Israel'' re diyar kiriye ku hevkarên wan ji çar aliyên cîhanê hevgirtina xwe bi enstîtuyê re nîşan dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/from-heart-tissue-to-dna-samples-weizmann-scientists-mourn-work-vaporized-in-iran-attack/ |sernav=From heart tissue to DNA samples, Weizmann scientists mourn work vaporized in Iran attack |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> === Bandora şer li ser Îranê === [[Wêne:Explosions in different areas of Tehran following the June 13 2025 attack by Israel (Mizan 2nd batch) 31.jpg|thumb|Dîmenek ji Tehranê ku avahiyeke bûye armanca êrîşên Îsraîlê.]] Piştî êrîşa destpêkê, li seranserê bajarên mezin ên Îranê, bajarên wekê [[Tehran]], [[Îsfehan]] û li [[Şîraz (navçe)|Şîrazê]] qutbûnên berfireh ên înternetê çêbûne. Ev qutbûnên elektrîkê ji ber zirara binesaziyê û qedexeyên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine bikaranîn ku armanca wan kontrolkirina belavbûna agahiyan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.news9live.com/videos/world-videos/elon-musks-starlink-provides-internet-access-to-iran-amid-war-with-israel-2867705 |sernav=Elon Musk’s Starlink provides internet access to Iran amid war with Israel |malper=News9live |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ts2.tech/en/why-starlink-keeps-hitting-red-tape-around-the-world/ |sernav=Why Starlink Keeps Hitting Red Tape Around the World |malper=TS2 Space |tarîx=2025-06-03 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=Frąckiewicz |pêşnav=Marcin }}</ref> Rojnameya The Guardianê ragihandibû ku welatîyên Îranê xwe wekê kesên ku "di nav çar dîwaran de asê mane" diyar kirine, welatîyek din jî diyar kiriye ku qedexeya derketina derve heye û welatî tenê bi karanîna aplikasyonên herêmî ve hatiye sînordar kirin ku hikûmet vê yekê "ji bo bidestxistina agahiyan" bikar aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |tarîx=2025-06-25 |sernav=‘It’s like being walled in’: young Iranians try to break through internet blackout |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/25/young-iranians-break-through-internet-blackout |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di bersiva vê girtinê de, [[SpaceX]] ya [[Elon Musk]] xizmeta înternetê ya [[Starlînk]] a xwe ji bo Îranê ji nû ve çalak kiriye. Li gorî raporan, armanc ew bû ku di dema şer de ji sivîlên îranî gihîştina înternetê ya bê sansur peyda bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foxnews.com/video/6374266558112 |sernav=Mark Levin calls on Elon Musk to 'turn on Starlink' for Iranian people {{!}} Fox News Video |malper=Fox News |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US }}</ref> Rayedaran ji ber fikarên li ser daneyên ku bi Îsraîlê re hatine berhevkirin, ji îraniyan xwestin ku WhatsAppê jê bibin. WhatsAppê di bersivê de diyar kiriye ku ew "fikar in ku ev raporên derewîn dê bibin hincet ku xizmetên me di demekê de ku mirov herî zêde hewcedarê wan in werin asteng kirin" û diyar kiriye ku ew ti agahiyê bi ti hikûmetan re parve nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/whatsapp-decries-false-reports-after-iran-tells-public-to-delete-the-app/ |sernav=WhatsApp decries ‘false reports’ after Iran tells public to delete the app |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=AP }}</ref> Ajansa Nûçeyan a Tasnimê ragihandibû ku her çiqas tesîs bi xwe rasterast ji ber êrîşan bi bandor nebûye jî rayedarên Îranê geştên hewayî yên li [[Balafirgeha Navneteweyî ya Îmam Xumeynî]] rawestandine.<ref name=":22"/> Balafirên vegerê ji bo heciyên ku li Erebistana Siûdî bûn ji alîyê rayedarên îranî ve hatibûn betalkirin. CNNê ragihandibû ku Îranî ji 15ê hezîranê pê ve ji bajarên mezin ên Îranê koç dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-strikes-news-06-15-25 |sernav=Israel and Iran broaden attacks as conflict enters fourth day |malper=CNN |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Tawfeeq |pêşnav=Jessie Yeung, Lex Harvey, Sophie Tanno, Rob Picheta, Caitlin Danaher, Nadeen Ebrahim, Mitchell McCluskey, Jonny Hallam, Mohammed }}</ref> Li gorî NetBlocksê Îranê înternetê ji bo zêdetirî 12 demjimêran asteng kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/monitor-group-says-iran-cut-off-from-the-internet-for-more-than-12-hours/ |sernav=Monitor group says Iran cut off from the internet for more than 12 hours |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref> Di 21ê hezîranê de Iran International ragihandiye ku li gorî Netblocks înternet dîsa qut bûye. Digiato ragihandiye ku welatî îdia dikin ku gihîştina wan bi înternetê tine ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202506219728 |sernav=نت‌‌بلاکس: اینترنت در ایران بار دیگر قطع شد |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=fa }}</ref> Ajansa fermî ya rêveberîya Îranê ÎRNA diyar kiriye ku ji ber êrîşên Îsraîlê ya li ser Îranê 935 kes jiyana xwe dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://xwebun2.org/irna-di-erisen-israile-de-935-kes-mirin/ |sernav=IRNA: Di êrîşên Îsraîlê de 935 kes mirin {{!}} Xwebûn |tarîx=2025-06-30 |roja-gihiştinê=2025-06-30 |ziman=tr |paşnav=Nûçeyan |pêşnav=Navenda }}</ref> == Helwesta kurdan û mixalefeta Îranê == {{Gotara bingehîn|Pêvçûnên li Rojhilatê Kurdistanê (2016-niha)}} Wek tê zanîn li sala 2016ê hinek partiyên kurd biryara xebata çekdarî kiribûn. Şervanên kurd li Rojhilatê Kurdistanê belave bibûn. Her wisa hinek êrîşên çekdarî jî li dijî leşkerên Îranê kiribûn. Lê ji ber nebûna alîkariya derve, negihişt armancekê. Jixwe li sala 2021ê de Îranê êrîş li baregehên partiyên kurd kiribûn li Hewlêrê û di encamê de gelek serkirde û şervanên kurd hatibûn kuştin. Lê niha Îsraêlê dest bi şer kir û tevahiya Îranê bombebaran dike. Hêjayî gotinê ye ku li Îranê hem mixalefeta etnîkî heye hem jî ya farsan heye. Li rojavayê Îranê tirkên azerî, kurd û ereb daxwaza xweseriyê dikin. Li rojhilatê Îranê daxwazên [[tirkmen]] û [[belûc]]an heye. Her wisa malbata pehlewiyan jî daxwaza monarşiya xwe dikin. Ji bilî van mixalefet jî a [[sekûler]] heye ku ji [[komûnîst]], [[sosyalîst]], [[demokrat]] û [[lîberal]]ên îranî pêk tê. Piştî êrîşên Îsraêlê di xezîrana 2025ê de ji bilî hinek partiyên biçûk yên etnîkî hêj partiyan helwesta xwe nîşan nedaye. Jixwe çi kes nizane ev şer wê heta kûderê dewam bike. Hemû grûbên mixalefetê û etnîkî, temaşeya proseyê dikin. Hêdî hêdî helwesta wan dê aşkera be.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2025}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:Herekatên leşkerî yên Îranê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:1980î li Îranê]] [[Kategorî:1980î li Îsraêlê]] 723ep9uj9rr8chjsqoaknhedx74g6v7 2080387 2080386 2026-07-13T15:12:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2080387 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = | perçeyekî = | wêne = [[Wêne:Pictures of the Israeli attack on Tehran 1 Mehr (2).jpg|300px]] | binnivîs = Teqînên li Tehranê | dîrok = 13ê – 24ê hezîrana 2025an (12 roj) | herêm = [[Rojhilata Navîn]] | koordînat = | sedem = Nakokiyên siyasî | encam = | rewş = Bidawî bûye | şervan1 = {{ala|Îran}} | şervan2 = {{ala|Îsraêl}} | şervan3 = | fermandar1 = | fermandar2 = | fermandar3 = | yekîne1 = [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê|Artêşa Îranê]] | yekîne2 = [[Hêzên Parastina Îsraêlê|Artêşa Îsraêlê]] | yekîne3 = | hêz1 = | hêz2 = | hêz3 = | winda1 = | winda2 = | winda3 = | nîşe = }} '''Şerê 12 rojan''' şerekî di navbera hêzên hewayî yên [[Îsraêl]] û [[Îran]]ê de bû ku bi êrîşên dualî yên bi [[moşek]] û [[balafirên bê balfirvan]] û [[dron]]an ji 13 hezîranê 2025an dest pê kiriye û heya 24ê hezîranê berdewam kiribû. Êrîşa yekem di saetên serê sibe ya 13ê hezîrana sala 2025an de ji aliyê artêşa [[Îsraêl]]ê vê bi êrîşên berfireh li dijî çend deverên [[Îran]]ê hatiye destpêkirin. Hikumeta Îsraêlê vê êrîşê bi navê ''Operation Rising Lion'' bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-iran-strike-conflict/card/netanyahu-says-rising-lion-operation-will-last-as-many-days-as-it-takes--awFq7ykuEj4Mq9D4i0gw |sernav=Netanyahu Says Operation ‘Rising Lion’ Will Last ‘as Many Days as It Takes’ |malper=WSJ |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-857577 |sernav=Israel launches Operation Rising Lion to target Iran's nuclear threat {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref> Êrîşên ku ji aliyê [[Hêzên Parastina Îsraêlê|Hêzên Parastin a Îsraêlê]] (IDF) û [[Mossad]]ê ve hatine destpêkirin, tesîsên nukleerî, sazgehên leşkerî û xanîyên taybet ên rayedarên payebilind hatine armanc girtin ku di van êrîşan de zirar gihîştiye tesîsên nukleerî yên sereke û navendên rêveberiyên leşkerî ku di êrîşan de gelek leşkerên payebilind ên Îranê jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder |sernav=Iran's state TV footage shows residential building in Tehran damaged by Israeli strike |url=https://apnews.com/video/irans-state-tv-footage-shows-residential-building-in-tehran-damaged-by-israeli-strike-b494f6b86d1e4cbe847ce53607985d64 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857603 |sernav=IDF strikes, destroys Iran's largest uranium enrichment facility {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fassihi |pêşnav=Farnaz |paşnav2=Kershner |pêşnav2=Isabel |paşnav3=Odenheimer |pêşnav3=Natan |paşnav4=Shear |pêşnav4=Michael D. |tarîx=2025-06-13 |sernav=Israel-Iran Live Updates: Missiles Hit Tel Aviv in Retaliation for Strikes on Nuclear Sites |url=https://www.nytimes.com/live/2025/06/12/world/israel-iran-us-nuclear |roja-gihiştinê=2025-06-13 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Ev êrîş ji şerê Îran û Iraqê (1980-1988) vir ve ev êrîşa herî mezin e ku li dijî Îranê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ctvnews.ca/world/article/israel-attacks-irans-capital-with-explosions-booming-across-tehran-live-updates-here/ |sernav=Israel attacks Iran’s nuclear and missile sites and kills top military officials |malper=CTVNews |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en |paşnav=Press |pêşnav=The Associated }}</ref> Piştî destpêkirina êrîşan li seranserê Tehranê ku di nav de li nêzîkê baregehên leşkerî û li taxên ku fermandarên payebilind lê dijîn, teqîn çêdibin. Di dema teqînan de şahidên bûyerê behsa agirên mezin û teqînên dubare kirine. Li Natanz a li parêzgeha [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] ya Îranê ku yek ji krîtîktirîn tesîsên nukleerî yên welêt lê ye, teqîn çêdibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-natanz-home-to-key-nuclear-site-says-iranian-state-television/ |sernav=Explosions heard in Natanz, home to key nuclear site, says Iranian state television |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US |paşnav=Agencies and ToI Staff }}</ref> Her wiha santralên nukleerî yên li Xondab û Xuremabadê jî bûne armanca êrîşên Îsraêlê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202506127881#202506138621 |sernav=Live - Iran fires missiles at Israel, Netanyahu calls for Tehran's downfall |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref> Li gorî medyaya dewleta Îranê, fermandarê [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] Huseyîn Selamî,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-revolutionary-guard-commander-hossein-salami-killed-in-israeli-strike-says-iranian-state-media/ |sernav=Iran’s Revolutionary Guard commander Hossein Salami killed in Israeli strike, says Iranian state media |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US |paşnav=Agencies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-iran-strike-conflict/card/salami-head-of-iran-s-islamic-revolutionary-guard-corps-killed-in-israel-s-attack-Q3i3is8ufPHTmq1qjt6C |sernav=Hossein Salami, Head of Iran’s Islamic Revolutionary Guard Corps, Killed in Israel’s Attack |malper=WSJ |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US }}</ref> serfermandarê [[Artêşa Komara Îslamî]] general Mihemed Baqirî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2025/06/13/middleeast/israel-iran-strikes-military-deaths-intl-hnk |sernav=Israeli strikes kill some of Iran’s most powerful men, including military and nuclear leaders |malper=CNN |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en |paşnav=Ebrahim |pêşnav=Ross Adkin, Tamar Michaelis, Nadeen }}</ref> û zanyarên nukleerê Fereydûn Abbasî û Mihemed Mehdî Tehrançî di êrîşan de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-state-media-names-two-nuclear-scientists-killed-in-israeli-strike/ |sernav=Iran state media names two nuclear scientists killed in Israeli strike |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Di êrîşê de ligel endamên hêzên leşkerî yên Îranê kesên sivîl jî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.barrons.com/news/iran-state-media-says-civilians-killed-in-israel-strikes-on-tehran-97ab1ead |sernav=Iran State Media Says Civilians Killed In Israel Strikes On Tehran |malper=barrons |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-us |paşnav=Presse |pêşnav=AFP-Agence France }}</ref> Di nav avahiyên ku bûne armanca êrîşan; santralên nukleerî, baregehên leşkerî û deverên niştecihbûyî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-reports-fresh-explosions-in-tabriz-adviser-to-khamenei-said-injured-in-early-strikes/ |sernav=Iran reports fresh explosions in Tabriz; adviser to Khamenei said injured in early strikes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en-US |paşnav=Agencies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/israel-iran-attack |sernav=Live updates: Israel hit by missiles as Iran retaliates for strikes on nuclear sites |malper=AP News |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857640 |sernav=Israel reportedly strikes at Fordow nuclear site after destroying Natanz {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-13 |ziman=en }}</ref> Êrîş nîvro û di danê êvara 13ê hezîranê de ji nû ve dest pê kirine û li gorî raporên hatine dayîn, êrîşên din jî li nêzîkê [[Balafirgeha Tewrêzê]] û li santralên nukleerî yên li [[Netenez (navçe)|Netenz]] û [[Fordo]]wê pêk hatine. Li gorî ''Jewish News Syndicate'' hinek beşên opozisyona Îranê ji îraniyan xwestine ku hikûmeta Îranê hilweşînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jns.org/iranian-opposition-calls-to-overthrow-the-mullahs/ |sernav=Iranian opposition calls to overthrow the mullahs }}</ref> == Paşperdeh == {{Gotara bingehîn|Dîroka Îranê}} === Aloziyên di navbera Îran û Îsraêlê de === Nakokiya di navbera Îsraêl û Îranê de têkoşîneke demdirêj û aloz a desthilatdariyê ye ku li ser bingeha dijminatiya îdeolojîk, berjewendiyên ewlehiyê û reqabeta herêmî ye. Îran Îsraêlê nas nake û bi awayekî çalak piştgiriyê dide komên çekdar ên wekê [[Hemas]], [[Hizbulaya Libnanê|Hizbula]], [[Hûsiyên Yemenê]] û [[Cîhada Îslamî]] ku bi rêkûpêk êrîşan li dijî Îsraêlê dikin. Di heman demê de, Îsraêl bernameya nukleerî ya Îranê wekê gefeke hebûnî dibîne û bi operasyonên veşartî û êrîşên hewayî yên hedefgirtî bersiv dide, nemaze li Sûriyeyê ku Îran hebûna xwe ya leşkerî didomîne. Sedemeke din a aloziyê êrîşa Hemasê ya li ser Îsraêlê bû ku di 7ê çiriya pêşîn a sala 2023an de pêk hatibû ku di êrîşê de zêdetirî 1000 kes hatibûn kuştin. Her çiqas beşdariya rasterast a Îranê ya ji bo êrîşên Hemasê bi nîqaşkirin be jî, piştgiriya Îranê ji bo rêxistina Hemasê bûye sedem ku Îran wekê hevkarê van êrîşan were dîtin. Bûyerê bi girîngî alozî zêde kiriye û nîşan daye ku nakokiyên li herêmê çiqas bi hev ve girêdayî ne. === Ji desthilatdariya pehlewiyan heya Komara Îslamî === Ji damezrandina Îsraêlê ku di sala 1948an de hatiye damezrandin heta Şoreşa Îslamî ya sala 1979an, Îran û Îsraêl ku di bin desthilatdariya pehlewî de bûn, têkiliyên nêzîk parastin û di gelek warên aborî, leşkerî û dîplomatîkê de hevkariyan kiribûn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/iran-israel-attacks-hezbollah-ayatollah-ali-khamenei-islamic-revolution/a-68780605 |sernav=Why are Iran and Israel sworn enemies? – DW – 06/13/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en }}</ref> Di vê demê de, Mossada Îsraêlê têkiliyên nêzîk bi [[SAVAK]]a şah re diparast ku ajanseke veşartî ku bi îşkencekirina îraniyan dihate naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://openthemagazine.com/feature/the-long-undoing-of-iran-israel-relations/ |sernav=The Long Undoing of Iran–Israel Relations |malper=Open The Magazine |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en |paşnav=Shoba |pêşnav=V. }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Johny |pêşnav=Stanly |tarîx=2025-06-14 |sernav=Ayatollah Ali Khamenei {{!}} The last ‘revolutionary’ of Iran |url=https://www.thehindu.com/news/international/profile-of-ayatollah-ali-khamenei-the-last-revolutionary-of-iran/article69695666.ece |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X }}</ref> Ev têkilî ya di navbera herdû welatan piştî şoreşê ji nişka ve qut dibe ku li cihê monarşiya alîgirê Rojava [[teokrasî|teokrasiyeke]] îslamî di bin serokatiya Ayetullah Ruhollah [[Xumeynî]] de hatiye damezrandin.<ref name=":0" /> Ji wê demê ve, rêberên Komara Îslamî bi tundî rexne li dagirkirina axa filistînî ya ji aliyê Îsraêlê ve hatiye desteserkirin û bi berdewamî soz dane ku dewleta Îsraêlê hilweşînin.<ref name=":0" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |tarîx=2025-06-12 |sernav=Why Israel May Be Considering an Attack on Iran |url=https://www.nytimes.com/article/israel-iran-attack-why.html |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Hikûmeta Îranê Îsraêlê wekê hebûneke biyanî û emperyalîst a li [[Rojhilata Navîn]] bi nav kiriye. Bi salan, retorîka fermî ya Îranê înkarkirina [[Holokost]]ê, bangên ji bo hilweşandina Îsraêlê û daxuyaniyên wekê gefên "paqijkirina Îsraêlê" parvekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2025/06/13/israel-iran-attacks-nuclear-sites/84180887007/ |sernav=What we know about Israel's attacks on Iran's nuclear sites − and Iran's drone response |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=Hjelmgaard |pêşnav=Kim }}</ref> Di sala 1982an de dema ku Îsraêlê êrîşî Libnanê kiriye, Îran [[Pasdaran|Pasdarên]] Şoreşê dişîne Libnanê ku alîkariya şîayan bikin ku di encama vê alîkariyê de rêxistina Hizbulayê hatiye damezrandin.<ref name=":0" /> Îranê her wiha piştgirî daye Hemas, Hûsî û komên iraqî yên ku bi hev re ku wekê "[[Mîhwera Berxwedanê]]" dihate nasînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Goldbaum |pêşnav=Christina |tarîx=2025-06-13 |sernav=Israel’s Strike on Iran Comes at a Moment of Weakness for Iran’s Proxies |url=https://www.nytimes.com/2025/06/13/world/middleeast/iran-proxies-axis-hezbollah-israel.html |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Ev hemî rêxistin hinek caran bi Îsraêlê re dikevin şerên çekdarî. Her çend Îsraêl bi xwe xwediyê çekên atomî be jî, Îsraêl bernameya nukleerî ya Îranê wekê gefeke stratejîk dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2025/6/13/israel-strikes-iran-what-happened-to-america-first |sernav=As Israel strikes Iran, what happened to ‘America First’? |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en |paşnav=Fernández |pêşnav=Belén }}</ref> Karbidestên Îsraêlî dibêjin ku Îraneke xwedî çekên kîmyewî dê metirsiyeke ji bo hebûna Îsraêlê çêbike û hikûmetên li pey hev israr kirine ku Îsraêl mafê xwe diparêze ku bernameya nukleerî ya Îranê nêzîkê kapasîteya çekan bibe, dê Îsraêl mudaxeleyên leşkerî bikar bîne. Di nîvê salên 2000an de, Dewletên Yekbûyî û Îsraêl di çarçoveya [[Operasyona Lîstikên Olîmpiyadê]] de gav avêtin ku tesîsên nukleerî yên Îranê sabote bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sanger |pêşnav=David E. |tarîx=2025-06-13 |sernav=Israel’s Ambition: Destroy the Heart of Iran’s Nuclear Program |url=https://www.nytimes.com/2025/06/12/world/middleeast/iran-nuclear-program-israel.html |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> == Kronolojî == Êrîşên esmanî yên Îsraêlê li dijî bernameya nukleerî ya Îranê ji aliyê zêdetirî 200 balafirên şer ve hatine kirin ku di nav de gelek [[balafira şer a F-35I|balafirên şer ên F-35I]] ku guhertoya Îsraêlî ya [[balafira şer a êrîşkar a nepenî F-35 Lightning II]] ya amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/israel-war-planes-fighter-jets-f35-2024-4 |sernav=Israel targeted Iran's nuclear program with F-35I Adir stealth fighter jets that cost $44,000 per hour to fly |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=Lakritz |pêşnav=Talia }}</ref> Li gorî agahiyan, F-35I bi tankên sotemeniyê yên konformal ên kêmdîtin hatine guhertin ku bêyî ku taybetmendiyên nepenî tawîz bidin an jî pêdivî bi dagirtina sotemeniyê di hewayê de hebe ew bikaribin menzîl û berxwedana wan hebe ku operasyonan li ser Îranê bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/israel-and-us-modified-f-35-jets-enable-iran-attack-without-refuelling-sources-say |sernav=Israel and US modified F-35s to enable Iran attack without refuelling, sources say |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://theaviationist.com/2025/06/15/israeli-f-35-modifications/ |sernav=Iran Strike Fuels Speculation of Secret Israeli Extended-Range F-35 Mods |malper=The Aviationist |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=Greet |pêşnav=Kai }}</ref> Ji ber ku reaktorên nukleerî yên ku dixebitin ku di nav de Santrala Nukleerî ya Buşehrê û Reaktora Lêkolînê ya Tehranê nebûye encama êrîşan di encama êrîşên hewayî de ti qezayên nukleerî çênebûne.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857645 |sernav=Why the Israeli army won’t strike Iran’s live reactor at Bushehr {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Her çiqas [[santrifujên nukleerî]] yên xerabûyî dikarin radyasyona asta nizm û madeyên kîmyewî yên pîşesaziyê berdin ku dikarin personelên li cihê kar tehdît bikin jî, ew ne dikarin teqînên nukleerî çêbikin û ne jî dikarin bibin sedema qirêjbûna deverekê di asta mezin de.<ref name=":9"/> === 13ê hezîranê === ==== Berê sibê ==== [[Wêne:Explosions in different areas of Tehran following Israeli attack Mizan 13 June 30.jpg|thumb|Bandora êrîşan li ser avahiyên Tehranê]] [[Wêne:June 2025 Iranian strikes on Bat Yam.jpg|thumb|Piştî êrîşa Îranê ser bajarê [[Bat Yam]]ê li Îsraêlê]] Di saetên serê sibeha 13ê hezîrana sala 2025an de artêşa Îsraêlê êrîşeke berfireh li dijî tesîsên nukleerî û binesaziya leşkerî ya Îranê daye destpêkirin ku heta saet 6:30ê sibê [[Hêza Hewayî ya Îsraêlê]] (HHÎ) pênc pêlên êrîşê pêk anîbûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-857575 |sernav=IDF strikes Iran nuclear targets, military commanders {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-has-so-far-carried-out-5-waves-of-strikes-in-iran-military-official-says/ |sernav=Israel has so far carried out 5 waves of strikes in Iran, military official says |malper= |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî agahiyan êrîşan hewayî li ser bi dehan cihan pêk hatiye ku di nav wan de cihên têkildarî bernameya nukleerî ya Îranê û fermandar û baregehên sereke yên leşkerî hebûn.<ref name=":1" /> Di heman demê de Mossadê komek êrîşên sabotajê yên veşartî li dijî pergalên parastina hewayî û binesaziya mûşekî ya Îranê pêk anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/report-mossad-carried-out-covert-sabotage-operations-against-iranian-air-defenses-long-range-missiles/ |sernav=Report: Mossad carried out covert sabotage operations against Iranian air defenses, long-range missiles |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US }}</ref> Îsraêlê ragihandiye ku wan li hedefên ku Tehran pêşbînî nedikir xistiye.<ref name=":1" /> Li gorî daxuyaniya Artêşa Îsraêlê di dema êrîşa destpêkê ya Îsraêlê de bi zêdetirî 200 balafirên şer ên Îsraêlê zêdetirî 330 teqemenî avêtine ser nêzîkê 100 hedefan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-200-aircraft-involved-in-opening-strikes-on-iran-with-several-top-officials-killed/ |sernav=IDF: 200 aircraft involved in opening strikes on Iran, with several top officials killed |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî rayedarekî îsraêlî, Mossadê li nêzîkê Tehranê bingehek veşartî ya dronan ava kiriye ku di çarçoveya operasyonê de ji bo lêdana avêjerên mûşekan ên ber bi Îsraêlê ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/mossad-set-up-a-drone-base-in-iran-uavs-were-activated-overnight-to-strike-surface-to-surface-missile-launchers-aimed-at-israel/ |sernav=Mossad set up drone base in Iran; UAVs were activated overnight to strike surface-to-surface missile launchers aimed at Israel |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ev mîsyon ku bi IDF re hatibû hevrêzkirin, her wiha qaçaxçîtkirina çekên rastîn bo nav Îranê û şandina komandoyên Mossadê ji bo neçalakkirina parastina hewayî yê ku serdestiya hewayî ji bo balafirên Îsraêlê misoger bike, di nav xwe de digirt.<ref name=":2" /> [[Hemîd Huseynî]] ku rayedarekî girêdayî hikûmetê li Tehranê ye gotiye ku êrîşa Îsraêlê "rêveberiya Tehranê di demek bê amadekirî" de pêk hatiye.<ref name=":4"/> Wî qebûl kiriye ku ev yek kêmbûna parastina hewayî ya bi bandor a Îranê ye û nekarîna Îranê ya rawestandina êrîşan li ser deverên krîtîk eşkere dike û ji kûrahiya ketina Îsraêlê matmayî maye.<ref name="Fassihi2025">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fassihi |pêşnav=Farnaz |tarîx=2025-06-14 |sernav=A Miscalculation by Iran Led to Israeli Strikes’ Extensive Toll, Officials Say |url=https://www.nytimes.com/2025/06/13/world/middleeast/iran-israel-strikes-nuclear-talks.html |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li gorî peyamên taybet ên ku bi ''[[The New York Times]]'' re hatine parvekirin, rayedarên îranî hêrs û bêbaweriya xwe li ser têkçûna welêt a pêşîgirtina li êrîşên Îsraêlê anîne ziman û pirsîne, "Parastina me ya hewayî li ku ye?" û "Çawa Îsraêl dikare were û êrîşî her tiştê ku dixwaze bike ... û em nekarin wan rawestînin?"<ref name="Fassihi2025" /> Wezîrê Parastinê ya Îsraêlê [[Israel Katz]] derdora saet 3ê sibê bi dema herêmî rewşa awarte li seranserê welêt îlan kir û hişyarî da ku dê di demek nêzîk de bi mûşek û dronan bersivek ji Tehranê were dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-begins-preemptive-strike-against-iran-defense-minister-says-sirens-wail-across-israel/ |sernav=Israel begins preemptive strike against Iran, defense minister says; sirens wail across Israel |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Her çiqas heta dema ragihandinê ya Îranê tu mûşekên balîstîk neavêtibûn jî ji ber pêşbînîkirina êrîşeke dijber a pêşbînîkirî ya Îranê, li seranserê Îsraêlê sîrenên hişyariyê hatibûn çalak kirin.<ref name=":1" /> Katz êrîşa Îsraêlê ya li ser Îranê wekê "êrîşeke pêşîlêgir" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cornwell |pêşnav=Alexander |paşnav2=Hafezi |pêşnav2=Parisa |paşnav3=Holland |pêşnav3=Steve |paşnav4=Cornwell |pêşnav4=Alexander |tarîx=2025-06-13 |sernav=Iran strikes back at Israel with missiles over Jerusalem, Tel Aviv |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-it-strikes-iran-amid-nuclear-tensions-2025-06-13/ |roja-gihiştinê=2025-06-15 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Li gorî daxuyaniya Îsraêlê îstîxbaratên ku nîşan didin Îranê têra xwe [[uranyûm]]a dewlemendkirî kom kiriye ku di nav çend rojan de dikare 15 çekên nukleerî çêbike ku hatiye idiakirin ku ev êrîş ji ber vê îstîxbaratê hatiye kirin.<ref name=":1" /> Li seranserê Tehranê ku di nav de baregehên leşkerî û li taxên ku fermandarên payebilind lê dijîn hebûn, teqîn çêdibin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202506127881 |sernav=Live - Israel attacks targets across Tehran as Trump says peace 'will happen soon' |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en }}</ref> Di derbarê van tewînan de şahidan behsa agirên mezin û teqînên dubare yên li pey hev kirine. Ajansa Nûçeyan a Fars ku bi hikûmeta Îranê ve girêdayî ye, ragihandiye ku li Şehrakê Mahallatî ku taxeke li rojhilatê Tehranê ye ku efserên payebilind ên leşkerî yên Îranî û malbatên wan lê dijîn gelek xanî hatine bombebarankirin.<ref name=":4" /> Li gorî agahiyên ku hatine wergirtin, di êrîşê de agir bi baregeha Muhafizên Şoreşê ya Îranê ya li Tehranê ketiye. Li gorî agahiyan, hêza teqînan bû sedema hilweşîna hinek avahiyan li deverên ku êrîş lê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/7293795/israel-strikes-iran-attack-what-to-know/ |sernav=Iran Vows ‘Painful’ Response After Israeli Attack |malper=TIME |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=en |paşnav=Guzman |pêşnav=Chad de |roja-arşîvê=2025-06-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250613020629/https://time.com/7293795/israel-strikes-iran-attack-what-to-know/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Netenza parêzgeha Îsfehanê ku yek ji tesîsên nukleerî ya herî kirîtîk ên Îranê li wir e teqîn çêdibin. Televîzyona dewleta Îranê "teqînên bi deng" li nêzîkî cihê ku du kargehên dewlemendkirina uranyumê lê ne piştrast kiriye ku [[santrala dewlemendkirina sotemeniyê ya bin erdê ya mezin]] ([[FEP]]) û [[santrala dewlemendkirina sotemeniyê ya pîlot]] ([[PFEP]]) ya li ser erdê hene tewîn pêk hatine.<ref name=":1" /> Di heman demê de santralên nukleerî yên li Xondab û li Xuremabadê jî bûne armanca êrîşan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020829-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |sernav=آخرین اخبار از حمله اسرائیل به ایران؛ آماده‌باش گسترده در منطقه اعلام شد |malper=شرق |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-15 |ziman=fa |roja-arşîvê=2025-06-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250613022612/https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-6/1020829-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Piştê nîvro ==== Li gorî agahiyan Îsraêlê piştî nîvro li [[Tewrêz]]ê êrîşeke hewayî li dijî devereke nêzîkê [[Balafirgeha Tewrêzê]] pêk aniye. Di heman demê de Îsraêlê tesîsên nukleerî yên li [[Şîraz]] û Netenzê jî bombebaran kir. Herwiha li [[Baregeha Hewayî ya Hemedanê]] û [[Baregeha Leşkerî ya Parçînê]] teqîn çêbûn. Du teqînên din jî li nêzîkê [[Kargeha Dewlemendkirina Sotemeniyê ya Fordowê]] a bin erdê qewimîn ku hatiye diyar kirin ku droneke îsraêlî ji aliyê berevaniya hewayî ya Îranê ve hatiye xistin. Paşê artêşa Îsraêlê êrîşa li ser baregehên hewayî yên Hemedan û Tewrêzê piştrast kir û artêşa Îsraêlê îdia kiriye ku wan ew baregeh ji holê rakiriye û bi dehan dronan û avêjerên moşekan ji bejahiyê heya bejahiyê ya Îranê ji holê rakiriye. Saet 18:46 GMT, artêşa Îsraêlê carekê din dîsa diyar kiriye ku wan êrîşî Navenda Teknolojî/Lêkolînê ya Nukleerî ya Îsfehanê kiriye û aniye ziman ku ev navend di "veguherandina uranyuma dewlemendkirî" de xebat dimeşandin. Di heman rojê de medyaya Îranê ragihand ku herî kêm du balafirên şer ên Îsraêlê li ser qada hewayî ya Îranê hatine xistin û pîlotek jin jî hatiye girtin lê piştre ev îdia ji aliyê artêşa Îsraêlê ve hatiye înkar kirin. Di heman rojê de êvara 13e hezîranê de artêşa Îranê bi [[moşekên balîstîk]] bersiv daye êrîşên Îsraêlê. Di derbarê êrîşên Îranê de artêşa Îsraêlê diyar dike ku wan piraniya nêzîkî 100 moşekên ku ji Îranê hatine avêtin asteng kirine. Di heman demê bi vê êrîşa Îranê re duyên agirê ku ji ber êrîşên moşekan derketine ji navenda bajarê [[Tel Avîv]]ê bilind bûye. [[Artêşa Pasdarên Şoreşa Îranê]] ragihandiye ku wan li Îsraêlê "bi dehan hedef" kirine armanc.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c628p8x3qj0o |sernav=Êrîşên hevbeş ên di navbera Îran û Îsraêlê de: Dawî çi ye? |malper=BBC News Tirkî |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=tr }}</ref> Di heman rojê de [[Xameneyî]] gef li Îsraêlê xwariye û gotiye Îran dê "derbeyên giran" li Îsraêlê bide. Êrîşên hevbeş tevahiya şevê berdewam kirine.<ref name=":3" /> === 14ê hezîranê === [[Wêne:Air Defense Activity Against Hostile Targets in the Skies of Tehran 1 Tasnim.jpg|thumb|Dîmenek ji moşekên Îsraîlê li ser Tehranê.]] Di sibeha zû ya 14ê hezîranê de medyaya îranî teqîneke li [[Balafirgeha Navneteweyî ya Mehrabad a Tehranê]] ragihandiye û piştre jî agahiyên agirê mezin ê li balafirgehê hatine parvekirin. Li gorî [[Ajansa Nûçeyan a Farsê]] du guleyên mûşekan li derdora balafirê ketine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506148587 |sernav=Israeli airstrikes continue in Tehran and Isfahan, videos show |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Sîstema parastina hewayî ya Îranê li ser Îsfahanê li hemberî mûşekên Îsraêlê parastina bajêr kirine.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/14/iran-launches-fresh-wave-of-attacks-on-israel-state-tv |sernav=Iran launches fresh wave of attacks on Israel, two killed: Reports |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Li gorî raporên berdest artêşa Îranê bi rêya [[balafirên bêpîlot]] ên Îsraêlê li bakurê rojavayê Îranê bi dehan balafirên keşfê xistine xwarê û di encamê de her du alî jî guleyan ber bi hevdu ve avêtine.<ref name=":6"/> Serfermandarê Artêşa Îsraêlê [[Eyal Zamir]] û Fermandarê Hêzên Hewayî yên Îsraêlê [[Tomer Bar]] serê sibeha 14ê hezîranê ragihandine ku "rêya ber bi Tehranê ve hatiye vekirin" ku bi axavtinê wan diyar kiriye ku ji bo êrîşên li ser Îranê ji bo wan êdî hêsantir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/the-way-to-tehran-has-been-paved-idf-chiefs-say-air-force-to-begin-operating-freely-over-iranian-capital/ |sernav=The way to Tehran has been paved’: IDF chiefs say Air Force to begin operating freely over Iranian capital }}</ref> Artêşa Îsraêlê paşê diyar kiriye wan tesîseke bin erdê li rojavayê Îranê bombebaran kiriye ku ji bo hilanîna bi dehan mûşekên balîstîk û [[mûşeka krûz|krûz]] dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-spokesperson-israel-bombed-underground-iranian-facility-storing-dozens-of-missiles/ |sernav=IDF spokesperson: Israel bombed underground Iranian facility storing dozens of missiles }}</ref> Di heman rojê de Îranê mirina du fermandarên din ên payebilind piştrast kiriye ku ev fermandar general [[Xulamreza Mehrabî]] ku cîgirê serokê îstîxbaratê yê fermandariya giştî ya hêzên çekdarî bû û general [[Mehdî Rebbanî]] ku cîgirê serokê operasyonan bû. Di heman demê de rayedarên îranî jî îdia kirine ku wan sê balafirên F-35 ên Îsraêlê xistine xwarê û du pîlot jî dîl girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tehrantimes.com/news/514337/Third-F-35-fighter-jet-downed-in-Iranian-territory-two-Israeli |sernav=Third F-35 fighter jet downed in Iranian territory, two Israeli pilots now in custody |malper=Tehran Times |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250614152204/https://www.tehrantimes.com/news/514337/Third-F-35-fighter-jet-downed-in-Iranian-territory-two-Israeli |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wezareta Petrolê ya Îranê]] ragihandiye ku li parêzgeha [[Bûşehr]]ê êrîşî du qadên petrolê hatiye kirin ku di nav de [[platforma Qonaxa 14 a qada gazê ya Parsa Başûr]] û [[rafineriya gazê ya Fecr Cem]] hebû.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c93ydeqyq71t |sernav=Iran missiles cause multiple casualties after strikes in Israel |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506144861 |sernav=Iran's biggest gas refinery still on fire despite official denial |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Ji ber êrîşan agirên mezin hatine destpêkirin ku hilberîna herî kêm 12 milyon metrekupê gazê rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506147968 |sernav=Fire halts 12 million cubic meters of gas production at South Pars Phase 14 |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Li gorî saziya Heyva Sor a Îranê, heta roja 14ê hezîranê êrîşên Îsraêlê ji 31 parêzgehên Îranê bandor li 18 parêzgehan kiriye û 1414 karmendên saziyê beşdarî hewldanên alîkariyê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506147133 |sernav=Israeli attacks affect 18 of Iran’s 31 provinces, Red Crescent says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Saet 23:11an de (li gorî bi dema herêmî) artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan dest bi pêleke nû ya êrîşên li ser "xalên leşkerî" yên li Tehranê kiriye.<ref name=":7"/> Di van êrîşan de depoyên petrol û benzînê yên li bajêr hatin lêdan û elektrîka taxa Şehranê hatiye qutkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506145667 |sernav=Gasoline and oil depots in western Tehran hit by Israeli airstrikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Piştre di şeva heman rojê de [[Ajansa Nûçeyan a Tasnimê]] ragihand ku êrîşên Îsraêlê li paytextê li baregeha Wezareta Parastinê ya Îranê û avahiya Rêxistina Nûjenî û Lêkolînê ya Parastinê xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506143937 |sernav=Israeli airstrikes hit SPND building in Tehran - Tasnim |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-16 |ziman=en }}</ref> Di bersiva van êrîşan de, Îranê mûşek avêtin navenda û bakurê Îsraêlê. Artêşa Îsraêlê piştrast kiriye ku Îranê êrîş li ser binesaziya wan ê nukleerî pêk aniye. Tîmên bersivdayîna awarte yên Îsraêlê diyar kirine ku di êrîşan de herî kêm 10 kes hatine kuştin û zêdetirî 100 kes jî birîndar bûne.<ref name=":3" /> === 15ê hezîranê === [[Wêne:Batch 3 Avash 15.jpg|thumb|Dîmenek ji êrîşa Îsraîlê ju di 15ê hezîrana 2025an de li Tehranê pêk hatiye.]] [[Hêzên Berevaniya Îsraêlê]] (IDF) hişyarî da sivîlên îranî ku ji navçeyên derdora kargehên çekan û baregehên leşkerî yên li Şîrazê derkevin. Hatiye diyarkirin ku li avahiya Wezareta Dadê ya li Tehranê grev hatiye ragihandin. Hêza Hewayî ya Îsraêlê diyar kiriye ku wan li [[Balafirgeha Navneteweyî ya Şehîd Haşimînejad a Mehşedê]] ku dora 2.300 kîlometreyan dûrî axa Îsraêlê ye balafireke sotemeniyê bombebaran kiriye ku dibe ku bombebaran kirina herî dûr ê dîroka Îsraêlê be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-air-force-bombed-iranian-refueling-plane-at-mashhad-airport-idf-confirms/ |sernav=In ‘most distant strike,’ Israeli Air Force bombs Iranian plane at Mashhad Airport in northeast Iran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Hatiye ragihandin ku Îranê ji bo rawestandina êrîşan û vejandina danûstandinên nukleerî yên rawestiyayî ji [[Ûman]] û [[Qeter]]ê navbeynkarî xwestiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-857732 |sernav=Iran turns to mediators to reach ceasefire, prevent Israeli strikes {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Îranê ragihandiye ku wan du kesên ku wekê endamên Mossadê hatine îdiakirin girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/live-iran-fires-missiles-as-israel-strikes-oil-facility-in-tehran |sernav=Israel-Iran updates: IRGC intelligence chief, two generals killed |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Najjar |pêşnav=Jillian Kestler-D'Amours,Brian Osgood,Usaid Siddiqui,Umut Uras,Hafsa Adil,Federica Marsi,Farah }}</ref> Artêşa Îsraêlê li Îranê li baregehên leşkerî yên ku mûşekên diavêjin xistiye. Di heman demê de wezareta derve ya Îranê jî ji aliyê artêşa Îsraêlê ve hatiye bombekirin. Moşek li serokê îstîxbaratê ku cîgirê serokê îstîxbaratê yê Pasdarên Şoreşa Îranê ketin û hatiye ragihandin ku serokê îstixbarata Îranê di vê êrîşê de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-confirms-israel-killed-irgc-intelligence-chief-and-his-deputy/ |sernav=Netanyahu says Israel killed IRGC intelligence chief and his deputy |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://iranwire.com/en/news/142178-car-bombs-detonate-near-tehran-government-buildings/ |sernav=CAR BOMBS DETONATE NEAR TEHRAN GOVERNMENT BUILDINGS |malper=iranwire.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Li gel êrîşên hewayî pênc wesayîtên bombebarkirî li seranserê Tehranê hatin teqandin ku teqîn li nêzîkê tesîsên hikûmetê û tesîsên têkildarî nukleerî çêbûne. Her çiqas rayedarekî Îsraêlê her cure destwerdanê red kiribe jî ajansa nûçeyan a dewleta Îranê [[IRNA]], bi îdiaya ku ji çavkaniyên agahdar hatiye girtin, îdia kiriye ku operasyon ji aliyê Îsraêlê ve hatiye kirin. Îranê êrîşên xwe yên li ser Îsraîlê heta êvarê berdewam kir û li bajarên wekî [[Heyfa]], Tel Avîv û [[Orşelîm]]ê teqîn hatin bihîstin. Rayedarên Îsraîlê ragihandine ku pergalên wê yên parastina hewayî li asîmanên Hayfa û Tel Avivê moşekan asteng kirine. Di heman demê de hatiye ragihandin ku herî kêm deh kes li Hayfayê bi sivikî birîndar bûne.<ref name=":3" /> [[Wezareta Tenduristiyê ya Îranê]] ragihandiye ku ji roja Înê 13ê hezîranê ve 224 kesan di êrîşên Îsraîlê de li seranserê welêt jiyana xwe ji dest dane. Li paytext Tehranê trafîk zêde daye nîşan ku şêniyên bajêr hewl didan ji bajêr derkevin.<ref name=":3" /> [[Televîzyona dewletê ya Îranê]] ragihandiye ku serokê [[Yekîneya Îstîxbaratê ya Sipaha Pasdarên Şoreşa Îranê]] di êrîşên roja yekşemê de hatiye kuştin.<ref name=":3" /> === 16ê hezîranê === [[Wêne:אבוקות בוערות במפעלים הפטרוכימיים במפרץ חיפה בשעה 5 בבוקר 16 ביוני 2025.jpg|thumb|Di şeva 15-16ê hezîrana sala 2025an de êrîşa Îranê li ser rafinerên petrola li Hayfayê.]] [[Wêne:Attack on IRIB's Live News Broadcasting Studio 02 (2).jpg|thumb|Di 16ê hezîrana 2025an de êrîşa Îsraîlê li ser studyoya IRIB li Tehranê.]] Îsraîlê êrîşî baregeha fermandariyê ya [[Hêza Qudsê]] ya li Tehranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-hit-quds-force-command-centers-in-tehran/ |sernav=IDF says it hit Quds Force command centers in Tehran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> Karbidestekî îsraîlî ji ajansa ''Wall Street Journal'' re gotiye ku nîşan hene ku tesîsa nukleerî ya bin erdê ya li Natanzê "bi nav ve daketiye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-official-to-wsj-underground-natanz-nuclear-facility-might-have-imploded/ |sernav=Israeli official to WSJ: Underground Natanz nuclear facility might have imploded |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> Ajansa navneteweyî ya Îranê ragihandiye ku dengê teqînan li nêzîkê tesîsa nukleerî ya Fordow hatiye bihîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/loud-explosions-reported-near-irans-fordo-nuclear-facility/ |sernav=Loud explosions reported near Iran’s Fordo nuclear facility |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> Hatiye diyar kirin ku êrîşên Îsraîlê li nêzîkî bingehên leşkerî yên Parçînê pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-reported-in-parchin-where-nuke-research-site-was-said-to-be-destroyed-in-october/ |sernav=Israeli strikes reported in Parchin, where nuke research site was said to be destroyed in October |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> [[Artêşa Ensar Elmehdî ya Pasdarên Şoreşa Îslamî ya Îranê]] ragihandiye ku yek ji fermandarên wan û leşkerek di êrîşekê de li navçeya [[Îcrîd]]a parêzgeha [[Zencan]]ê hatine kuştin.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/updates-death-toll-grows-as-iran-and-israel-continue-to-trade-attacks |sernav=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Magee |pêşnav=Ted Regencia,Usaid Siddiqui,Umut Uras,Farah Najjar,Caolán }}</ref> Ajanseke nûçeyan a girêdayî dadweriya Îranê ragihandiye ku kesê bi navê Îsmaîl Fîkrî ku hatiye îdiakirin sixûrekî Îsraîlê ye hatiye bidarvekirin. Ajansa nûçeyan ragihandiye ku Fîkrî berî girtina wî bi du sixûrên Mossadê re di têkiliyê de bû.<ref name=":8"/> [[Hêzên Berevaniya Îsraîlê]] ([[IDF]]) ragihand ku wan 120 avêjkarên mûşekên Îranê têk birine û li qada hewayî ya Tehranê "serdestiya hewayî ya tevahî" bi dest xistiye. General [[Effie Defrin]] diyar kiriye ku ji %30ê avêjkarên mûşekên Îranê hatine têkbirin.<ref name=":8"/> Di heman rojê de serokwezîrê Îsraîlê Bînyamîn Netanyahu diyar kiriye ku Îsraîlê asîmanê Tehranê kontrol dike.<ref name="Sangal2025">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-strikes-news-06-16-25-intl-hnk |sernav=Israel-Iran attacks, missile strikes on Tehran, Tel Aviv, Haifa, rising death tolls: Live updates |malper=CNN |tarîx=2025-06-16 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Sangal |pêşnav=Eugenia Yosef, Lex Harvey, Jessie Yeung, Antoinette Radford, Christian Edwards, Mostafa Salem, Maureen Chowdhury, Elise Hammond, Aditi }}</ref> Di heman demê de wî kuştina rêberê bilind Xumeynî red nekir û gotiye "Ev yek dê şer gurtir neke, ew ê şer bi dawî bike."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-857963 |sernav=Benjamin Netanyahu does not rule out killing Iran's Ayatollah Khameinei {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-16 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku wan karwanekî çekan di navbera Tehran û [[Qum]]ê de tune kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-air-force-hits-arms-convoy-between-tehran-and-qom/ |sernav=Israeli Air Force hits arms convoy between Tehran and Qom |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ajansa Nûçeyan a IRNAyê ragihandiye ku hêzên Îsraîlê êrîşî [[Nexweşxaneya Ferabî]] ya li [[Kirmaşan]]ê kirine ku di encamê de zirarên mezin gihîştin nexweşxaneyê û avahiyên li dora nexweşxaneyê.<ref name=":8"/> Hatiye diyarkirin ku Îsraîlê herî kêm 15 avahiyên kargeha mûşekan ê li Kirmaşanê hilweşandiye.<ref name="Sangal2025"/> Di heman rojê de artêşa Îsraîlê di dema weşana zindî ya televîzyonê de bombe li ser avahiya weşana dewletê ya Îranê IRIB barand ku ji ber vê yekê pêşkêşvanê televîzyonê weşanê qut dike û ji studyoya weşanê derdikeve.<ref name=":8"/><ref name=":8"/> Îsraîlê banga valakirina hinek deverên Tehranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-june-16-2025/ |sernav=June 16: Sirens sound across country after IRGC vows to strike Israel ‘without interruption’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê artêşa Îsraîlê li rojavayê Îranê palên moşekên Îranê bombebaran kiriye. Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku yek ji dronên wan 2 balafirên F-14 ên Îranî xistine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-attacking-missile-launchers-in-western-iran/ |sernav=IDF says it’s attacking missile launchers in western Iran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= |paşnav2= }}</ref> Di heman rojê de [[Nour News]] ragihandiye ku hêzên Îranê li ser Tewrêzê balafireke [[F-35]] a Îsraîlê xistine xwarê.<ref name=":8"/> === 17ê hezîranê === Serokê Amerîkayê [[Donald Trump]] di parvekirineke li ser platforma [[Truth Social]] diyar kiriye ku Tehran were valakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ndtv.com/world-news/israel-iran-conflict-everyone-should-immediately-evacuate-tehran-says-donald-trump-amid-fierce-fighting-8686429 |sernav="Everyone Should Evacuate Tehran": Trump Cuts Short G7 Visit With A Warning |malper=NDTV |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hafezi |pêşnav=Parisa |paşnav2=Choukeir |pêşnav2=Jana |paşnav3=Lubell |pêşnav3=Maayan |tarîx=2025-06-17 |sernav=Trump says he wants 'real end' to nuclear problem with Iran, Israel warns Khamenei |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/trump-urges-tehran-evacuation-iran-israel-conflict-enters-fifth-day-2025-06-17/ |roja-gihiştinê=2025-06-17 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku wan general [[Elî Şademanî]] tenê çend roj piştî ku ew wekê fermandarê [[Biryargeha Xetem Elenbiya]] hatibû tayînkirin, kuştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857996 |sernav=IDF kills Iranian commander Ali Shademani, showcasing intel. superiority {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Serfermandarê nû yê artêşa Îranê, general [[Xulamelî Reşîd]] ku li gorî artêşa Îsraîlê hem fermandarê Pasdarên Şoreşê û hem jî Hêzên Çekdar ên Îranê bû, di êrîşeke wan de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attacks-06-17-25-intl-hnk |sernav=Live updates: Israel and Iran trade strikes on fifth day of conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Kemp |pêşnav=Jessie Yeung, Lex Harvey, Chris Lau, Tamar Michaelis, Kareem Khadder, Antoinette Radford, Olivia }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-says-it-took-out-new-head-of-irans-war-command-after-killing-predecessor/ |sernav=Israel says it took out new top Iranian military commander, after killing predecessor |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Îsraîlê diyar kiriye ku wan "çend êrîşên berfireh" leşkerî yên li rojavayê Îranê (Rojhilata Kurdistanê) kirine ku ev êrêş bi armanca hedefgirtina palên roketan û depoyên balafirên bêpîlot hatine kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/17/israel-conducted-extensive-strikes-on-military-targets-in-west-iran- |sernav=Israel launches ‘extensive strikes’ on west Iran |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> Hêzên Hewayî yên Îsraîlê vîdyoyek weşandiye ku di vîdeoyê de balafirên wan balafirên şer ên Îranê yên [[F-14A Tomcat]] li erdê hatine rûxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/air/irans-f-14-persian-tomcats-obliterated-in-israeli-airstrike |sernav=Iranian F-14 'Persian Tomcats' Obliterated In Israeli Airstrike |malper=The War Zone |tarîx=2025-06-16 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=Rogoway |pêşnav=Tyler }}</ref> Li gorî [[Ajansa Nûçeyan a Mehrê]], roketeke Îsraîlê li xaleke kontrolê ya li [[Kaşan]]ê xistiye û di encamê de sê kes mirine û çar kes jî birîndar bûne.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/17/live-israel-iran-trade-attacks-trump-orders-residents-of-tehran-to-flee |sernav=Missiles pound Iran and Israel as dozens ‘massacred’ in Gaza |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Quillen |pêşnav=Usaid Siddiqui,Stephen }}</ref> Ajansa nûçeyan a IRNAyê ku ajanseke dewletê ya Îranê ye ragihandiye ku hêzên Îsraîlê li Tehranê êrîşî avahiyek niştecihbûnê kirin û sê kes ji aliyê [[Heyva Sor a Îranê]] ve ji nav kavilan hatin rizgarkirin.<ref name=":10"/> Di heman demê Ajansa Nûçeyan a Farsê ragihandiye ku Banka Sepah a dewletê bûye armanca êrîşeke sîberî ya Îsraîlê.<ref name=":10"/> Hatiye ragihandin ku rêberê bilind ê Îranê Elî Xumeynî ji aliyê fermandarên payebilind ve ji posta xwe ya biryardana stratejîk a girîng ji ber "xirabbûna giran a tenduristiya wî ya derûnî" ya têkildarî êrîşên Îsraîlê ve hatiye dûrxistin. Hatiye îdiakirin ku ew ji aliyê endamên [[Îstîxbarata Îranê]] û Konseya Bilind a Ewlekariya Neteweyî ve hatiye dûrxistin û ji bo sitargehekê li [[Lavîzan]]ê hatiye veguhastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://derechadiario.com.ar/us/argentina/ayatollah-khamenei-is-believed-to-have-been-removed-from-key-decisions-following-a-mental-collapse |sernav=Ayatollah Khamenei was reportedly removed from key decision-making after a mental breakdown. |malper=La Derechadiario US |tarîx=2025-06-16 |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Team |pêşnav=Editorial }}</ref> [[Ynet]]ê ragihandiye ku moşekek Îranê li bajarê [[Herzliya]]yê ketiye di encama êrîşê zirar daye avahiyek heşt qatî û otobûsek vala şewitiye.<ref name=":10"/> Dengê teqînan li navçeya Dan a Tel Avîvê û Qudsa Rojava hatiye bihîstin.<ref name=":10"/> Rojnameya ''Times of Israel''ê ragihandiye ku Îsraîlê di şeva 16 û 17ê hezîranê de 30 dronên Îranî xistine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/around-30-drones-shot-down-overnight-idf-says/ |sernav=Around 30 drones shot down overnight, IDF says |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> [[Muhafizên Şoreşa Îslamî ya Îranê]] îdîa kiriye ku wan li Îsraîlê li dijî navendên îstîxbarata leşkerî û navendeke plansaziya operasyonên Mossadê êrîş kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/17/live-israel-iran-trade-attacks-trump-orders-residents-of-tehran-to-flee |sernav=Iran vows ‘new wave’ of strikes on Israel as nuclear site threatened |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en |paşnav=Quillen |pêşnav=Usaid Siddiqui,Stephen }}</ref> [[TRT World]] ku li Tirkiyeyê saziyeke dewletiye ragihandiye ku moşekeke Îranê li Yekîneya 8200 a Mossadê li [[Herzlî|Herzliyê]] ketiye.<ref>{{Jêder |sernav=Iranian strikes reportedly hit Mossad Unit 8200 |url=https://www.youtube.com/shorts/_gpl_q_ollU |roja-gihiştinê=2025-06-17 |ziman=en }}</ref> === 18ê hezîranê === Hêzên Berevaniya Îsraîlê (IDF) diyar kiriye ku wan bi 50 balafirên şer li Tehranê nêzîkê 20 avahiyan xistine ku di nav wan de kargehên ku madeyên xav, pêkhate û pergalên çêkirina mûşekên balîstîk hildiberînin hebûn. Di heman demê de medyaya Îranê ragihandiye ku Îsraîlê li [[Xocîr]] êrîşî zanîngeheke girêdayî Muhafizên Şoreşa Îranê û kargeheke mûşekan kiriye. Droneke [[IFAya bêbalfirvan|IFAyê ya bêbalfirvan]] li ser Îranê ketiye di encama ketina dronê de ti birîndar çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Holland |pêşnav=Steve |paşnav2=Hafezi |pêşnav2=Parisa |paşnav3=Cornwell |pêşnav3=Alexander |paşnav4=Cornwell |pêşnav4=Alexander |tarîx=2025-06-19 |sernav=Trump keeps world guessing about US military action against Iran |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/americas/israel-iran-air-war-enters-sixth-day-trump-calls-irans-unconditional-surrender-2025-06-17/ |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraîlê her wiha îdia kiriye ku wan 70 bataryayên mûşekan ji holê rakirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-drone-shot-down-over-iran-overnight-says-no-fear-of-information-leaking/ |sernav=IDF confirms drone shot down over Iran overnight, says no fear of information leaking |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-858144 |sernav=Tehran downs first Israeli drone in Iranian territory, IDF confirms {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-18 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Her wiha Îsraîlê êrîşî [[tesîsên hilberîna santrifujên nukleerî]] kir û [[IAEA]] êrîşên li ser [[Kompleksa TESA ya Karajê]] û [[Kompleksa Lêkolînê ya Tehranê]] piştrast kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-18-25-intl-hnk |sernav=June 18, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en |paşnav=Kemp |pêşnav=Jessie Yeung, Lex Harvey, Chris Lau, Antoinette Radford, Maureen Chowdhury, Elise Hammond, Aditi Sangal, Tori B. Powell, Olivia }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iaea-confirms-israel-hit-two-centrifuge-production-sites-in-iran-overnight/ |sernav=IAEA confirms Israel hit two centrifuge production sites in Iran overnight |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ajansên nehênî yên Îranê pênc kesên ku tê îdiakirin bi Mossadê ve girêdayî ne girtine û wan bi "leşkerên diravî" tawanbar kirin ku "di nav gel de tirsê çêdikin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yerushalmy |pêşnav=Jonathan |paşnav2=Yang |pêşnav2=Maya |paşnav3=Ambrose |pêşnav3=Tom |paşnav4=Clinton |pêşnav4=Jane |paşnav5=Sedghi |pêşnav5=Amy |paşnav6=Lamb |pêşnav6=Kate |paşnav7=Nowell |pêşnav7=Jonathan Yerushalmy (now); Cecilia |paşnav8=Lamb (earlier) |pêşnav8=Kate |tarîx=2025-06-19 |sernav=Trump claims Iran was ‘a few weeks away’ from nuclear weapon – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jun/18/iran-israel-live-updates-air-strikes-tehran-trump-khamenei-middle-east-latest-news |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Li gorî raporên rojnameya ''Wall Street Journal'', [[moşekên Arrow]] yên parastinê diqedin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-is-running-low-on-arrow-missile-interceptors-wsj-reports/ |sernav=Israel is running low on Arrow missile interceptors, WSJ reports |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Li gorî agahiyan di sibeha 18ê hezîranê de dengê teqîneke mezin li Tehranê hatiye bihîstin lê rayedarên Îranî hê jî êrîşê piştrast nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2025/06/18/israel-says-it-killed-a-top-iranian-commander-in-latest-airstrikes |sernav=Explosions heard in Tehran as Israel launches a new wave of airstrikes |malper=euronews |tarîx=2025-06-18 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê li Tehranê êrîşî hinek cihan kiriye û banga valakirina xelkê navçeya 18an a Tehranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-conducts-fresh-strikes-in-area-of-tehran/ |sernav=IDF conducts fresh strikes in area of Tehran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref> Li gorî Îsraîlê di dema êrîşan de baregeha ewlehiya navxweyî ya Îranê hatiye rûxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/katz-says-latest-tehran-strike-destroyed-iran-internal-security-hq/ |sernav=Katz says latest Tehran strike destroyed Iran internal security HQ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî agahiyan, avahiyeke Heyva Sor a Îranê jî hatiye êxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506184054 |sernav=Israeli strike hits Iranian Red Crescent building in Tehran, Iranian media say |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-18 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Medyaya îranî ragihandiye ku hêzên Îranê li herêma [[Javadabad]]ê ya bajarê [[Varamin]]ê balafireke F-35 xistin xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/18/live-israel-iran-attacks-continue-trump-demands-unconditional-surrender |sernav=Updates: Israel, Iran continue missile attacks; 144 killed in Gaza |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en |paşnav=Osgood |pêşnav=Ted Regencia,Virginia Pietromarchi,Stephen Quillen,Maziar Motamedi,Jillian Kestler-D'Amours,Brian }}</ref> Serfermandarê Hêzên Parastinê ya Îsraîlê general [[Eyal Zamir]] diyar kiriye û gotiye me "Ji bûyerên 7ê çiriya pêşîn rasterast dersên girîng wergirtiye, em nasekinin, em pêşî li gefan bigirin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/zamir-says-idf-learned-lessons-from-oct-7-we-are-preventing-threats/ |sernav=Zamir says IDF learned lessons from Oct. 7: ‘We are preventing threats’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraîlê peyamek bi farisî weşand û di peyamê de diyar kiriye ku wan gelek peyam ji îraniyan werdigire ku tê de "tirs, bêhêvîbûn û hêrs li ser tiştên ku li Îranê diqewimin" hene û ji kesên ku dixwazin bi Îsraîlê re têkilî daynin xwestiye ku bi riya lînka malpera Mossadê vê têkiliyan pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/in-persian-message-idf-says-worried-iranians-should-contact-the-mossad/ |sernav=In Persian message, IDF says worried Iranians should contact the Mossad |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Îsraîlê di şeva 17 û 18ê hezîranê de sê dronên Îranê xistin xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/3-iranian-drones-intercepted-over-israel-by-air-force-overnight-military-confirms/ |sernav=3 Iranian drones intercepted over Israel by air force overnight, military confirms |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraîlê texmîn kiriye ku heta vê dîrokê ji destpêka şer û pevçûnan ve, Îranê 400 moşek û 1000 dron avêtine Îsraîlê. Herwiha Îsraîlê diyar kiriye ku tenê 20 moşek li deverên bajarî ketine û hatiye diyarkirin ku Îsraîlê ku li gorî êrîşan qurbanî gelek kêm hatine tomarkirin. Ji dronên ku hatine şandin herî kêm 200 dron neketin qada hewayî ya Îsraîlê û ji aliyê Îsraîlê ve hatiye diyar kirin ku yek ji wan negihiştiye negihiştiye hedefa xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-about-20-out-of-400-iranian-missiles-struck-in-urban-areas-casualties-far-below-prewar-estimates/ |sernav=IDF says about 20 out of 400 Iranian missiles struck in urban areas; casualties far below prewar estimates |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Îranê êvarê moşekeke balîstîk avêt Îsraîlê û li Tel Avîv û derdora bajêr dengê sîrenan bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-no-immediate-reports-of-impacts-in-urban-areas-idf-says-small-number-of-missiles-fired/ |sernav=Medics say no immediate reports of impacts in urban areas; IDF says small number of missiles fired |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/latest-iranian-attack-consisted-of-just-one-missile-that-was-intercepted/ |sernav=Latest Iranian attack consisted of just one missile that was intercepted |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî Supaya Pasdaran a Îranê, [[moşeka Secjil]] a dûravêj di êrîşên li dijî Îsraîlê de hatiye bikaranîn. Piştî ku moşek ji alîyê sîstema parastina hewayî ya Îsraîlê ve hatiye bêbandorkirin, dema ku perçeyek moşekê li wesayîta wî dikeve kesek bi sivikî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-one-person-lightly-wounded-as-a-fragment-of-iranian-missile-hits-a-car/ |sernav=Medics say one person lightly wounded as a fragment of Iranian missile hits car |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li gorî rojnameya ''Washington Post'' bêyî dabînkirin an tevlêbûneke mezintir ên ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, hinek nirxandin pêşbînî dikin ku Îran bi tempoyeke sabît a êrîşan bidomîne Îsraîl dikare parastina xwe ya moşekî ji bo 10 an 12 rojên din biparêze. Berevajî vê yekê nirxandineke IISS destnîşan dike ku kûrahiya depoyên moşekî yên mayî yên Îsraîlê nayê zanîn lê kûrahiya cebilxaneya wê bi piştgiriya parastina moşekî ya Amerîkayê tê xurtkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Shih |pêşnav=Gerry |paşnav2=George |pêşnav2=Susannah |paşnav3=Hill |pêşnav3=Evan |paşnav4=Mahfouz |pêşnav4=Heba Farouk |paşnav5=Parker |pêşnav5=Claire |paşnav6=Craw |pêşnav6=Victoria |paşnav7=Bisset |pêşnav7=Victoria |paşnav8=Ledur |pêşnav8=Júlia |paşnav9=Shapiro |pêşnav9=Leslie |tarîx=2025-06-17 |sernav=Israel-Iran conflict may last only as long as their missiles hold out |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/06/17/israel-iran-missile-conflict/ |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Ji destpêka şer ve hejmara moşekên balîstîk ên Îranê bi berdewamî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foxnews.com/video/6374481851112 |sernav=Iranian ballistic missile salvos getting smaller {{!}} Fox News Video |malper=Fox News |tarîx=2025-06-17 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-launching-smaller-salvos-of-missiles-due-to-israel-diminishing-its-capabilities-idf/ |sernav=Iran launching smaller salvos of missiles due to Israel diminishing its capabilities — IDF |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> === 19ê hezîranê === Artêşa Îsraîlê di şeva 18ê hezîranê de bi balafirên şer êrîşî Tehranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-conducting-airstrikes-in-tehran/ |sernav=IDF says it’s conducting airstrikes in Tehran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref> Artêşa Îsraîlê ji niştecihên bajarên [[Arak]] û [[Xondab]]ê xwest ku ji herêmê derkevin.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-warns-residents-of-2-iranian-cities-to-evacuate/ |sernav=IDF warns Iranians to evacuate area of Arak heavy water reactor |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI |paşnav2=AP }}</ref> Reaktoreke [[ava giran]] li herêmê ye.<ref name=":11" /> Li gorî Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) Îsraîlê li yek ji reaktorên ku wekê IR-40 tê zanîn xistiye. Di heman demê de Îsraîlê diyar kiriye ku xetereya nizilêna radyasyonê tune ye. Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ragihandiye ku reaktor "nedixebitiya û ti materyalên nukleerî tê de tine bûn".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-tv-israel-hits-arak-heavy-water-reactor-after-evacuation-warning-no-radiation-danger/ |sernav=Iran TV: Israel hits Arak heavy water reactor after evacuation warning, ‘no radiation danger’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Agencies }}</ref> Serê sibê Îsraîlê êrîşî kargeheke pêşxistina çekên nukleerî kiriye û her wiha erîşê bi dehan tesîsên leşkerî yên li Îranê kiriye ku di nav de kargehên parastina hewayî û hilberîna moşekan hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-hits-irans-arak-reactor-nuclear-weapons-development-site-dozens-of-other-targets/ |sernav=IDF hits Iran’s Arak reactor, nuclear weapons development site, dozens of other targets |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku ew texmîn dikin ku sêyan du ji moşekên Îranê hatine jinavbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-estimates-it-has-hit-two-thirds-of-irans-missile-launchers-official/ |sernav=IDF estimates it has hit two-thirds of Iran’s missile launchers — official |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Di heman demê de Artêşa Îsraîlê îdîa kiriye ku balafirên wan ên bêmirov li leşkerên Îranî yên ku avêjerên moşekên balîstîk veher dikirin xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iaf-drones-struck-iranian-soldiers-who-were-repairing-ballistic-missile-launch-sites-says-idf/ |sernav=IAF drones struck Iranian soldiers who were repairing ballistic missile launch sites, says IDF |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê [[Bînyamîn Netanyahu]] di axavtinekê de diyar kiriye ku hevkariya Îsraîlê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re "ber bi çav" e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-19-25-intl-hnk |sernav=Live updates: Israel-Iran conflict, ballistic missile attacks, Trump weighs US involvement |malper=CNN |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en |paşnav=Sangal |pêşnav=Lex Harvey, Chris Lau, Laura Sharman, Antoinette Radford, Maureen Chowdhury, Aditi }}</ref> Wezîrê Parastinê ya Îsraîlê, [[Israel Katz]], gefa kuştina rêberê Îranê [[Elî Xamineyî]] xwariye ku ev yek wekê tolhildanek ji bo êrîşa moşekî ya Îranê li ser Navenda Pizîşkî ya Soroka li [[Bîrşeba]]yê bi nav kiriye gotiye: "Xamineyî dê ji ber sûcên xwe berdêlan bide".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-858269 |sernav=Israeli defense minister threatens to kill Iranian leader Ali Khamenei {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Îranê di nîvê şevê de di navbera 18 û 19ê hezîranê de moşekek balîstîk avêtiye Îsraîlê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-public-can-leave-bomb-shelters-after-latest-iran-missile-salvo/ |sernav=IDF says public can leave bomb shelters after latest Iran missile salvo |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Di heman rojê de Artêşa Îsraîlê du dronên îranî yên ku ber bi bakurê Îsraîlê ve diçûn xistiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-downs-iranian-drone-after-sirens-sound-in-northern-israel/ |sernav=Israel downs Iranian drone after sirens sound in northern Israel |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-air-force-downed-another-iranian-drone/ |sernav=IDF says air force downed another Iranian drone |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref> Di serê sibê de Îranê nêzîkê 20 moşekên balîstîk avêtin Îsraîlê ku bi kêmî ve çar bingehên li navend û başûrê Îsraîlê xistiye ku di nav de Navenda Pizîşkî ya Soroka li [[Beersheba]] û navenda Tel Aviv, [[Ramatgan]] û [[Holon]] hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/missiles-hit-tel-aviv-ramat-gan-and-holon/ |sernav=Missiles hit Tel Aviv, Ramat Gan and Holon |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/reports-of-four-impact-sites-following-missile-attack/ |sernav=Reports of injuries, extensive damage in multiple impact sites following missile attack |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî [[Wezareta Tenduristiyê ya Îsraîlê]] di êrîşan de 271 kes birîndar bûne ku çar ji wan bi giranî û 16 ji wan jî bi navînî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Livingstone |pêşnav=Helen |paşnav2=Yang |pêşnav2=Maya |paşnav3=Ambrose |pêşnav3=Tom |paşnav4=Coughlan |pêşnav4=Joe |paşnav5=Vernon |pêşnav5=Helen Livingstone (now); Hayden |paşnav6=Coughlan (earlier) |pêşnav6=Joe |tarîx=2025-06-20 |sernav=Israeli military issues evacuation warning – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jun/19/israel-iran-conflict-live-hospital-in-southern-israel-hit-in-iran-missile-strike-say-israeli-officials |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Berdevkê nexweşxaneyê ragihandiye ku, "zirar gihîştiye nexweşxaneyê û li deverên cuda jî ziyanên mezin çêbûne".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/iranian-missile-with-cluster-warhead-scatters-bombs-in-central-israel-idf-says/ |sernav=Iranian missile with cluster warhead scattered bombs in central Israel, IDF says |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/land/iran-just-used-ballistic-missiles-with-cluster-warheads-to-strike-israel |sernav=Iran Just Used Ballistic Missiles With Cluster Warheads To Strike Israel |malper=The War Zone |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=Trevithick |pêşnav=Joseph }}</ref> Herwiha di êrîşê de bombeyeke bi tesîr jî hatiye bikaranîn ku yek ji teqemeniyên wê li avahiyeke li [[Azor]]ê ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-858257 |sernav=Iran missile strike: Bar Siman-Tov clears Soroka Hospital, saves lives {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> [[Navenda Pizîşkî ya Soroka]] rastî êrîşeke rasterast hatiye ku bûye sedema zirarên mezin û gumanbariya rijandina kîmyewî.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/soroka-spokesperson-says-hospital-suffered-extensive-damage-people-wounded/ |sernav=Soroka spokesperson says hospital suffered ‘extensive damage,’ people wounded |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=AP }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynet |tarîx=2025-06-19 |sernav=Major damage to Soroka hospital following direct missile strike: See moment of impact and destruction |url=https://www.ynetnews.com/article/b1511dm11egx |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref> 71 kes li wir bi sivikî birîndar bûne û kesek din jî ji ber fikara akût hate dermankirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-19-25-intl-hnk |sernav=June 19, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en |paşnav=Powell |pêşnav=Lex Harvey, Chris Lau, Laura Sharman, Antoinette Radford, Maureen Chowdhury, Aditi Sangal, Tori B. }}</ref> IRNAyê îdia kiriye ku nexweşxane bi xeletî hatiye bombebarankirin û parka teknolojiyê ya Gav-Yam a nêzîkê "hedefa sereke" bûye ji ber ku tê îdiakirin ku ji aliyê IDF ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/herzog-hospital-hit-by-iranian-ballistic-missile-cares-for-israelis-of-all-faiths-and-our-neighbors-the-palestinians/ |sernav=Herzog: Hospital hit by Iranian ballistic missile ‘cares for Israelis of all faiths and our neighbors the Palestinians’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US }}</ref> Serokkomarê Îsraîlê diyar kiriye ku êrîşa li ser nexweşxaneyê "nîşanek jiyîna Îsraîlî û filistîniyan e". Li Ramat Ganê du kes bi giranî û 20 kesên din jî bi sivikî birîndar bûn. Li gorî wezîrê perwerdehiyê yê Îsraîlê moşekek li nêzîkê çend avahiyên bilind ketiye û li gorî agahiyên wî, dibistaneke zarokan jî bûye armanca êrîşan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/education-minister-posts-photo-of-kindergarten-yard-hit-in-iranian-barrage/ |sernav=Education minister posts photo of kindergarten yard hit in Iranian barrage |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Piştî ku moşekek li [[Holon]]ê li taxeke niştecihbûnê ketiye ku gelek avahiyên bilind zirar dîbinîn û 16 kes birîndar bûn ku çar ji wan bi giranî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saar-iran-deliberately-targeting-civilians-and-committing-war-crimes/ |sernav=Sa’ar: Iran deliberately targeting civilians and committing war crimes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Piştî êrîşa li ser nexweşxaneyê wezîrê karên derve yê Îsraîlê Gideon Sa'ar diyar kiriye ku "Rejîma Îranê bi zanebûn sivîlan dike hedef... sûcên şer dike" û "xetên wan ên sor tinene".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-06-20 |sernav=Iran–Israel war |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iran%E2%80%93Israel_war&oldid=1296568163 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Piştî êrîşan rêberê opozîsyona Îsraîlê Avigdor Lieberman diyar kiriye di axavtina xwe de gotiye "Xeyal bikin ka Îran dê bi çekên nukleerî çi bike," û ji Îsraîlê xwestiye ku şerê li dijî Îranê bidomîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/imagine-what-theyd-do-with-nukes-politicians-react-to-missile-attacks-on-hospital-cities/ |sernav=‘Imagine what they’d do with nukes’: Politicians react to missile attacks on hospital, cities |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Katz Xameneyî wekê "Hitlerê nûjen" bi nav kir û gotiye ku ew "nikare hebûna xwe bidomîne" û diyar kiriye ku jiholêrakirina Xameneyî di destê artêşa Îsraîlê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/israel-iran-war-strikes-khamenei-live-news-updates-2087741 |sernav=US confirms Iran contact as Trump weighs strike decision |malper=Newsweek |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> Bêyî ku ti rapor li ser bandor an qurbaniyan êrîşên tuneye, Îranê herî kêm deh moşek avêtiye bakurê Îsraîlê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-reports-of-injuries-after-iran-fires-at-least-10-missiles-at-northern-israel/ |sernav=No reports of injuries after Iran fires at least 10 missiles at northern Israel |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> === 20ê hezîranê === Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan şeva borî gelek navendên leşkerî yên Îranê armanc girtine ku di nav wan de tesîsên hilberîna mûşekan û navendeke lêkolîna nûkleerî ya li Tehranê hebûn. Di nav xalên sereke yên ku hatine armancgirtin de baregeha bernameya SPND jî hebû ku ajanseke ku balê dikişîne ser lêkolîn û pêşvebirina parastinê û tê îdia kirin ku di pêşvebirina çekên nûkleerî yên Îranê de jî beşdar e.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-20 |sernav=Israel says it hit dozens of military targets in Iran, including nuclear research site |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-it-struck-dozens-military-targets-iran-including-nuclear-research-2025-06-20/ |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-20-25-intl-hnk |sernav=Live updates: Israel and Iran trade strikes as Trump weighs US involvement |malper=CNN |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en |paşnav=Kemp |pêşnav=Chris Lau, Laura Sharman, Angus Watson, Sophie Tanno, Sana Noor Haq, Olivia }}</ref> Di heman demê de Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan di saetên sibê de 35 palên moşekî yên Îranê ji holê rakirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/fighter-jets-destroyed-35-missile-launchers-storage-sites-in-iran-this-morning-idf-says/ |sernav=Fighter jets destroyed 35 missile launchers, storage sites in Iran this morning, IDF says |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ajansa nûçeyan a Îranî ragihandiye ku firokeyeke bêmirov a Îsraîlê avahiyek li navçeya Gîşa ya Tehranê armanc girtiye. Li gorî agahiyên ku hatine wergirtin êrîş li dijî baregeheke leşkerî ya Besîcê hatiye kirin. Li gorî medyaya herêmî ya Îranê, zanyarekî nukleerî yê ku navê wî nayê zanîn li Tehranê ji aliyê Îsraîlê ve hatiye kuştin. Artêşa Îsraîlê di daxuyaniyek kurt de diyar kiriye ku wan binesaziya leşkerî yên li rojava û navenda Îranê armanc girtine. Li gorî raporan, li Tehran, Tewrêz, Şîraz, Îsfehan, Meşhed, Qum, [[Qazwên]], [[Yezd]] û [[Gîlan]]ê bi sed hezaran kes beşdarî xwepêşandanên li dijî êrîşên Îsraîlê bûne. Dîmenan nîşan didan ku ew alên Îran û Hizbullah û wêneyên fermandarên Îranî yên kuştî û Rêberê nilind Elî Xamineyî bilind kirine.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/20/live-iran-israel-continue-missile-fire-irans-fm-to-meet-eu-counterparts |sernav=Iran says it’s ready for nuclear talks when ‘Israeli aggression stops’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en |paşnav=Adler |pêşnav=Jillian Kestler-D'Amours,Nils }}</ref><ref name=":13"/><ref name=":13"/> Di nav xwepêşandanan de Serokê Dadweriya Îranê [[Xulam Huseyîn Muhsenî-Ejeî]], fermandarê berê yê Muhafizên Şoreşê general [[Mihemed Elî Caferî]] û her wiha çend wezîr û cîgirê serokê parlementoyê hebûn.<ref name=":13"/> Piştî êrîşeke din a moşekî ya Îranê ber bi Îsraîlê ve, moşek li [[Beersheba]] ketine li kolanekê ketiye ku kolan bi blokên apartmanan dorpêçkirî bû û zirar dîtine û bûye sedema derketina agir ê li nêzîkê ofîsa [[Microsoft]] a li parka teknolojiyên pêşketî ya [[Gav-Yam Negev]] û tesîsên din ên teknolojiyên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/for-second-day-in-row-iran-missile-hits-beersheba-damaging-buildings-wounding-7/ |sernav=For second day in row, Iran missile hits Beersheba, damaging buildings, wounding 7 |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-20-25-intl-hnk |sernav=June 20, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en |paşnav=Powell |pêşnav=Chris Lau, Laura Sharman, Angus Watson, Sophie Tanno, Sana Noor Haq, Olivia Kemp, Elise Hammond, Aditi Sangal, Tori B. }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-20 |sernav=Fire erupts near Microsoft office in Israel's Beer Sheva, CNN reports |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/fire-erupts-near-microsoft-office-israels-beer-sheva-cnn-reports-2025-06-20/ |roja-gihiştinê=2025-06-22 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Îstasyona trênê ya navendî ji ber zirara ku ji êrîşê wergirtibû demkî hate girtin. Di heman demê de Ji ber êrîşê heft sivîl bi sivikî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/2025-06-20/live-updates-858410 |sernav=Israel-Iran War Live Updates: Iran fires heavy ballistic missile barrage {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en }}</ref> Careke din dîsa Îranê 25 moşek avête Îsraîlê û hinek deverên li Heyfa, navend û li başûrê Îsraîlê bûne armanca êrîşên Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/some-25-missiles-launched-in-latest-iranian-barrage-idf-says/ |sernav=Some 25 missiles launched in latest Iranian barrage, IDF says |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Piştî grevê şîrketa barkêşiyê [[Maersk]] ragihandiye ku ew ê seferên keştiyan bo benderê rawestînin.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/footage-indicates-iran-used-cluster-bomb-in-beersheba-strike/ |sernav=Footage indicates Iran used cluster bomb in Beersheba strike |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Li Hayfayê sê kesên ku yek ji wan kurekî 16 salî bû, ji ber teqîna şarapnelê bi giranî birîndar bûne û 20 kesên din jî bi sivikî birîndar bûne. Li [[Kermil]]ê jinek ji ber [[krîza dil]] jiyana xwe ji dest daye. Çend bandorên teqemeniyê yên biçûk li [[Bîrşeba]]yê hatine ragihandin ku di nav wan de yek li kreşê ketiye ku nîşan dide ku bombeyeke bi tesîr hatiye bikaranîn.<ref name=":14"/> Hatiye ragihandin ku li Tel Avîvê teqîn û li Orşelîmê jî herî kêm êrişa bi moşekan çêbûye.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/20/live-iran-israel-continue-missile-fire-irans-fm-to-meet-eu-counterparts |sernav=Iran says it’s ready for nuclear talks when ‘Israeli aggression stops’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en |paşnav=Adler |pêşnav=Alastair McCready,Jillian Kestler-D'Amours,Erin Hale,Tim Hume,Urooba Jamal,Ted Regencia,Nils }}</ref><ref name=":15"/> Li Heyfayê dema ku dîndar ên misilman tê de kom bûbûn, li Mizgefta El-Carînayê êrîşeke pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.c14.co.il/article/1248432 |sernav=מסגד נפגע במתקפת הטילים על חיפה, אנשי דת ששהו במקום נפצעו - ערוץ 14 {{!}} C14 |malper=www.c14.co.il |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=he }}</ref> Sekreterê kabîneya Îsraîlê [[Yossi Fox]] ragihandiye ku hêzên ewlehiyê yên Îsraîlê texmîn dikin ku Îranê heta niha 520 moşekên balîstîk avêtine Îsraîlê û tenê 25 ji wan li erdê ketine (her çend ne hewce be ku li hedefên xwe yên diyarkirî ketine) ku ev yek bi qasî ji %5 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/iranian-ballistic-missiles-hit-strategic-points-in-israeli-port-city-of-haifa |sernav=Iranian Ballistic Missiles Hit “Strategic Points” In Israeli Port City Of Haifa (Updated) |malper=The War Zone |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=Newdick |pêşnav=Thomas }}</ref> === 21ê hezîranê === Îsraîlê li Îsfehanê sê avahî bombebaran kiriye û medyaya Îranê ragihandiye ku tesîseke nukleerî bûye armanca êrîşên Îsraîlê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/israel-targets-isfahan-nuclear-site-qom-iranian-media/liveblog-post-72991078 |sernav=Israel targets Isfahan nuclear site, Qom — Iranian media – DW – 06/21/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Wezîrê Parastinê ya Îsraîl Katz diyar kiriye ku Hêzên Parastinê ya Îsraîlê fermandarê [[Hêza Qudsê]] [[Seîd Îzadî]] ku serokê "Şaxa Filistînê" bû û di êrîşên 7ê cotmehê ku bi pêşengiya Hemasê li li dijî Îsraîlê pêk hatibû de rolek lîstibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/israel-says-2-revolutionary-guard-commanders-killed/liveblog-post-72991119 |sernav=Israel says 2 Revolutionary Guard commanders killed – DW – 06/21/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn9yxrxwzzzo |sernav=Israel says it killed Iran's military coordinator with Hamas |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-GB }}</ref> Piştî ku artêşa Îsraîlê li avahiyeke li Qomê xistiye fermandarê Muhafizên Şoreşê [[Behnam Şehriyarî]] piştî wesayîta wî bûye armanc û hatiye kuştin. Di heman demê de Îranê kuştina zanyarê dehem ê nûkleerî [[Îsar Tabatabaî-Qamşe]] ku ew jî bûye armanca êrîşên hewayî yên Îsraîlê, piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/ckg3rzj8emjt |sernav=Iran says US attacks will get 'response', as Trump claims 'we took bomb out of their hands' |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-says-nuclear-scientist-isar-tabatabai-qamsheh-killed-in-israeli-strike/ |sernav=Iranian media says nuclear scientist Isar Tabatabai-Qamsheh killed in Israeli strike |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US }}</ref> [[Ajansa Atomî ya Neteweyên Yekbûyî]] diyar kiriye ku bêyî ku xetera rijandina madeyên xeternak hebe atolyeyeke santrifujê li kompleksa lêkolînên nukleerî ya Îranê li Îsfehanê ku sêyem tesîsa bi vê awayê ye ji aliyê êrîşên Îsraîlê ve hate rûxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-21-25-intl-hnk |sernav=June 21, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=Yeung |pêşnav=Eve Brennan, Sophie Tanno, Pauline Lockwood, Adrienne Vogt, Tori B. Powell, Matt Meyer, Max Saltman, Kaanita Iyer, Isabelle D’Antonio, Jessie }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iaea-chief-confirms-centrifuge-manufacturing-workshop-in-isfahan-hit/ |sernav=IAEA chief confirms centrifuge manufacturing workshop in Isfahan hit |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=AFP }}</ref> Li gorî [[Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî]] ([[IAEA]]), di destpêkê de li wir atolyeyê makîneyek hatibû avakirin ku ji bo dewlemendkirina uranyûmê dihate bikaranîn. Balafireke Îsraîlê li bajarê Qumê li avahiyeke niştecihbûnê xistiye û her wiha li [[Necefabad]], [[Melerd]], Îsfehan û li Tehranê jî teqîn çêbûne. Li gorî nûçeya cîgirê parêzgarê parêzgehê ku ji ajansa nûçeyan a Fars re axiviye êrîşên esmanî yên Îsraîlê tesîseke nukleerî li Îsfehanê armanc girtine.<ref name="Powell2025">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-20-25-intl-hnk |sernav=June 20, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=Powell |pêşnav=Chris Lau, Laura Sharman, Angus Watson, Sophie Tanno, Sana Noor Haq, Olivia Kemp, Elise Hammond, Aditi Sangal, Tori B. }}</ref> Ajansa Farsê jî ragihandiye ku sîstema parastina hewayî ya li Îsfehanê hatiye çalakkirin. Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan li Şîrazê li navendeke leşkerî xistiye lê hejmara miriyan diyar nekiriye. Li gorî agahiyan Xamineyî di dema şerê berdewam de bi malbata xwe re di stargehekê de xwe veşartiye ji bo hilbijartina cîgirekî "biryarek neasayî" daye. Bi taybetî, kurê wî, Mojtaba ku dîndarekî xwedî têkiliyên nêzîk ê bi Pasdarên Şoreşa Îslamî re û demek dirêj e ku tê gotin ku ew hevrikekî sereke ye, di nav lîsteya namzedan de nîne. Di encama êrîşa asmanî ya Îsraîlê de baregeha [[Polîsê Sîber a Îranê]] ([[FATA]]) li Tehranê zirareke mezin dîtiye. Li gorî [[Iran International]], FATA di hewildanên hikûmeta Îranê yên ji bo tepeserkirina bi rêya çavdêriya medyaya civakî û darizandina welatiyan ji ber naveroka dîjîtal de roleke navendî lîstiye.<ref name=":17">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/21/live-iran-says-still-open-to-diplomacy-israel-vows-continued-attacks |sernav=Israel-Iran updates: Israel prepared for ‘long campaign’ against Iran |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=Osgood |pêşnav=Alastair McCready,Joseph Stepansky,Urooba Jamal,Usaid Siddiqui,Nils Adler,Tim Hume,Brian }}</ref> FATA bi hezaran doz li dijî kesan, rojnamevan û karsaziyan bi îdiaya naveroka "neexlaqî" an "dijdewletî" vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202506217369 |sernav=Tehran cyber police building damaged amid ongoing Israeli strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan bi 30 balafirên şer êrîşî bi dehan xalen leşkerî li herêma Ahvazê kirine û nêzîkê 50 teqemenî bi ser xalên leşkerî ve avêtine ku nav van xalan de depoyeke moşekên balîstîk û navendeke radarê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-missile-launcher-storage-facility-among-targets-hit-in-latest-iran-strikes/ |sernav=IDF says missile launcher storage facility among targets hit in latest Iran strikes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Di êrîşeke li Tehranê de parêzvanekî berê yê rêberê Hizbullahê Hesen Nesrullah û endamekî tevgera Ketaîb Seyîd el-Şuheda hatine kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-21 |sernav=Israeli strike on Tehran kills bodyguard of slain Hezbollah chief |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-strike-tehran-kills-bodyguard-slain-hezbollah-chief-2025-06-21/ |roja-gihiştinê=2025-06-23 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Piştre artêşa Îsraîlê ragihandiye ku wan nêzîk bi 60 balafirên şer êvarê li navenda Îranê êrîş pêk anîne û sê balafirên şer ên F-14 rûxandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-spokesman-says-three-iranian-f-14-fighter-jets-destroyed-in-latest-strikes/ |sernav=IDF spokesman says three Iranian F-14 fighter jets destroyed in latest strikes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Piştî ku Îranê pêlek nû yê moşekan avêt û li avahiyek niştecihbûnê li [[Beyt Shean]] xist, li Tel Avîv û bajarê [[Holon]] ê nêzîk agir derket lê di van êrîşan de ti birîndar çênebûn.<ref name=":17"/><ref name=":17"/><ref name="Powell2025"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/mda-says-no-injuries-found-after-search-of-home-hit-by-iranian-drone/ |sernav=MDA says no injuries found after search of home hit by Iranian drone |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraîlê îdîa kiriye ku wan şeva borî 40 dronên Îranê astengkirine û her wiha diyar kiriye ku ji destpêka şer ve 470 dron hatine xistin ku ev jî rêjeya ji %99 ye. Balafireke Shahed-136 a Îranî karî li Beyt Sheanê li malekê bixe û zirarê bide avahiyê, di heman demê de balafireke din jî li nêzîkî Otobana 90em li herêma [[Arabah]]ê li deverek vekirî dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/drone-hits-israeli-home-for-first-time-powerful-explosions-heard-in-iran-amid-strikes/ |sernav=IDF strikes in Iran target drones, F-14 jets and missiles; UAV hits home in Beit She’an |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |pêşnav2= |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI }}</ref> === 22ê hezîranê === Li gorî daxuyaniya Artêşa Îsraîlê 20 balafirên şer bi şev li dehan xalên leşkerî yên li navenda Îranê dide ku di nav de cihên hilberîn û depokirina çekan, parastina hewayî û binesaziya Balafirgeha Navneteweyî ya Îsfahanê hebûn. Dana sibeha 22 hezîranê de Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku wan du balafirên şer ên Îranî F-5 û 8 avêjerên moşekên balîstîk li Balafirgeha Dezfulê kirine armanc û leşkerên li nêzîk jî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-22 |sernav=2 F-5 jets downed, key military sites hit: Israel gives 24-hour recap; shares video of strikes on Iran |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/2-f-5-jets-downed-key-military-sites-hit-israel-gives-24-hour-recap-shares-video-of-strikes-on-iran/articleshow/122004764.cms |roja-gihiştinê=2025-06-23 |xebat=The Times of India |issn=0971-8257 }}</ref> Li Tehran, Îsfahan û Bender Lenge dengê teqînên bihêz hat piştê van teqînan pergala parastinê hewayî ya Îranê çalak bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2=AFP |tarîx=2025-06-21 |sernav=Reports: Powerful explosions heard in central and northern Tehran |url=https://www.ynetnews.com/article/omrzruwla |roja-gihiştinê=2025-06-23 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref> Dengê teqînan li bajarê Bûşehrê jî hatiye bihîstin ku medyaya Îranê ragihandiye ku Îsraîlê li Yezdê santralek elektrîkê û baregeheke leşkerî armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-bushehr-home-to-irans-only-nuclear-plant/ |sernav=Explosions heard in Bushehr, home to Iran’s only nuclear power plant |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=AP }}</ref> Artêşa Îsraîlê piştrast kiriye ku wan bi karanîna 30 balafirên şer nêzîkê 60 bombeyan li deverên Îsfahan, Bûşehr, Ahwaz û Yezdê êrîşên hevdem pêk anîne. Di nav xalên êrîşan de baregeha moşekên stratejîk ên 'Îmam Huseyîn' li Yezdê, baregeha baregeheke dronan a Îranê, kargehên bateriyên parastina hewayî, avêjerên moşekan û cihên depokirina dronan hebûn. Di êrîşê de gelek leşkerên Îranî yên ku li platformên avêtinê dixebitîn hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/30-israeli-fighter-jets-strike-dozens-of-targets-in-four-areas-of-iran-says-military/ |sernav=30 Israeli fighter jets strike dozens of targets in four areas of Iran, says military |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/22/live-us-joins-israels-attacks-on-iran-bombs-three-nuclear-sites |sernav=Updates: Iran says US strikes betrayed diplomacy, warns of consequences |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=Adler |pêşnav=Brian Osgood,Ali Harb,Joseph Stepansky,Stephen Quillen,Usaid Siddiqui,Alma Milisic,Farah Najjar,Nils }}</ref> Piştre Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku 20 balafirên şer 30 teqemenî avêtine xalên wekê navendên mûşekên balîstîk, peyk û radarên li Kermaşan û Hemedanê û sîstema parastina hewayî ya li navenda Tehranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/israel-presses-airstrikes-across-iran-as-us-attacks-bring-battle-to-turning-point/ |sernav=Israel presses airstrikes across Iran as US attacks bring battle to ‘turning point’ |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI }}</ref> Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku Îranê di du êrîşan de 27 moşek avêtine Îsraîlê û 11 cih ji Bilindahiyên Golanê bigire heta Galîleya Jorîn û deverên peravê yên bakur û navendî yên Îsraîlê hatine xistin û li Tel Aviv û Heyfayê "zirarên mezin" hatine ragihandin. Di êrîşan de 86 kes birîndar bûne.<ref name=":16"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-haifa-impact-likely-caused-by-misfired-interceptor/ |sernav=IDF says Haifa impact likely caused by misfired interceptor |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Ji ber teqînekê li avahiyekê li Tel Avîvê sêzdeh kes bi sivikî birîndar bûn û şeş kes jî li Ness Ziona birîndar dibin. Li ser Rêya 431 a nêzîkî Be'er Ya'akov kesek bi sivikî birîndar bûye û moşekek astengker a îsraîlî ya şaş bi îhtîmaleke mezin li Hayfayê ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/health-ministry-says-86-people-treated-for-injuries-after-strikes-2-moderately-hurt/ |sernav=Health Ministry says 86 people treated for injuries after strikes, 2 moderately hurt |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> ==== Êrîşa Dewletên Yekbûyî ==== Di 22ê hezîranê de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li kêleka Îsraîlê tevlî şer bû û bombebaranên B-2 şandin sê tesîsên nukleerî yên Îranê ku di nav wan de Fordow, Natanz û Isfahan hebûn. Serokê Dewletên Yekbûyî Donald Trump îdîa kiriye ku tesîsên armancgirtî "bi tevahî hatine tunekirin".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20250622_10/ |sernav=Trump: Attacks on Iran 'spectacular success' {{!}} NHK WORLD-JAPAN News |malper=NHK WORLD |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Di bersivê de hikûmeta Îranê got diyar kiriye tesîsa Fordowê bi giranî zirar nedîtiye. IRIB diyar kiriye ku tenê tunelên derketin û ketinê yên Fordowê hatine rûxandin lê tesîs bi xwe wêran nebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iran-downplays-us-strikes-says-only-two-tunnels-damaged-at-fordow |sernav=Iran downplays US strikes, says "only two tunnels" damaged at Fordow {{!}} Caliber.Az |malper=caliber.az |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Wêneyên satelîtê ya tesîsa Fordow demek kurt piştî êrîşê ji aliyê Associated Press ve hatiye weşandin. Wêneyan zirara li çiyayê ku tesîs di bin de bû û dûyêb gewr a ku li hewayê difiriya nîşan didan. Her wiha zirara deriyên tesîsê yên ku bi axê hatine girtin, nîşan daye ku çend tunel/kraterên mezin jî dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gulftoday.ae/news/2025/06/22/images-show-damage-to-the-entryways-at-irans-fordo-nuclear-site-after-us-strikes |sernav=Images show damage to the entryways at Iran's Fordow nuclear site after US strikes |malper=gulftoday |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en |paşnav=gulftoday }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/satellite-images-damage-iran-fordow-nuclear-site-after-us-strikes-2025-6 |sernav=Satellite images show the damage at Iran's deeply buried Fordow nuclear site after massive US strikes |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-US |paşnav=Epstein |pêşnav=Jake }}</ref> Beriya êrîşan, wêneyên satelîtê yên tesîsê zêdebûna lojîstîkê nîşan didin, digel ku gelek barhilgir/makîneyên giran li nêzî cihê kom bûne ku ev yek jî nîşan dide ku îhtîmala veguhestina materyalên nukleerî yên Îranê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businesstoday.in/world/story/did-iran-move-centrifuges-before-us-strike-satellite-images-show-trucks-lined-up-at-fordow-481338-2025-06-22 |sernav=Did Iran move centrifuges before US strike? Satellite images show trucks lined up at Fordow - BusinessToday |malper=Business Today |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Piştre çavkaniyek îranî ji Reuters re ragihandiye ku wan piraniya uranyuma dewlemendkirî ji tesîsê beriya êrîşan ji bo cihekî nenas veguheztine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/iranian-source-says-enriched-uranium-moved-fordow-us-strikes |sernav=Iranian source says enriched uranium moved from Fordow before US strikes |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Li gorî Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ji êrîşa DYAyê ya li ser Îranê û vir ve ti radyasyoneke nû li tesîsên nukleerî yên Îranê nehatiye tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/6/22/us-joins-israel-in-attacks-against-iran-strikes-key-nuclear-sites |sernav=US joins Israel in attacks against Iran, strikes key nuclear sites |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê ragihandiye ku ew di plansazkirina êrîşan de "bi tevahî hevahengî" bi Dewletên Yekbûyî re bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg9r4q99g4o |sernav=What we know about US air strikes on three Iranian nuclear sites |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.belganewsagency.eu/iran-warns-of-everlasting-consequences-of-us-strikes-on-nuclear-sites |sernav=Iran warns of ‘everlasting consequences’ of US strikes on nuclear sites |malper=belganewsagency.eu |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en-BE |paşnav=Service |pêşnav=Flanders News |roja-arşîvê=2025-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251117043422/https://www.belganewsagency.eu/iran-warns-of-everlasting-consequences-of-us-strikes-on-nuclear-sites |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê Heyva Sor Pîr Huseyîn Kolîvand diyar kiriye ku di êrîşan de ti kes nemiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/22/iran-red-crescent-says-no-deaths-in-us-strikes-on-nuclear-sites- |sernav=Iran Red Crescent says no deaths in US strikes on nuclear sites |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-22 |roja-gihiştinê=2025-06-23 |ziman=en }}</ref> === 23ê hezîranê === Êrîşên Îsraîlê şeş balafirgeh li rojava, rojhilat û navenda Îranê kirin armanc ku di nava wan de rêyên hewayî, tesîsên binê erdê û balafireke sotemeniyê hebûn. Di êrîşan de 15 balafirên şer û helîkopterên Îranî yên wekî F-14, F-5 û AH-1 hatin rûxandin. Îsraîlê her wiha li Kirmaşanê baregeh û depoyên moşekan kirin armanc.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-858648 |sernav=Israel hits Basij HQ in Tehran, kills hundreds of IRGC fighters in Iran {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://report.az/en/other-countries/israel-attacks-six-airfields-in-western-eastern-central-iran/ |sernav=Israel attacks six airfields in western, eastern, central Iran |malper=Report News Agency |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref> Supaya Pasdaran a Îranê li Xuremabadê firokeyeke bêpîlot a Hermes 900 a Îsraîlê xistiye xwarê.<ref name=":19">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/23/live-iran-vows-to-respond-to-us-attacks-trump-hints-at-regime-change |sernav=Updates: US President Trump says Israel and Iran agreed to ceasefire |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en |paşnav=Milisic |pêşnav=Joseph Stepansky,Ted Regencia,Usaid Siddiqui,Stephen Quillen,Rory Sullivan,Umut Uras,Farah Najjar,Ali Harb,Alma }}</ref> Medyaya bin kontrola dewleta Îranê ragihandiye ku sîxurekî gumanbar, Mihemed Emîn Mehdavî Şayesteh, ji ber têkiliyên wî yên bi Mossadê re hatiye mehkûmkirin û hatiye bidarvekirin.<ref name=":19"/> Nêzîkî 50 balafirên şer ên Îsraîlê di du saetan de êrîşî Tehranê kirin û zêdetirî 100 teqemenî avêtin bajêr. Artêşa Îsraîlê navendên fermandariya leşkerî û binesaziyê û hêzên ewlehiya navxweyî yên Îranê armanc girtine û rayedarekî Îsraîlî texmîn kir ku bi sedan pasdarên îranî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/in-tehran-idf-strikes-irgc-sites-gate-of-evin-prison-destruction-of-israel-clock/ |sernav=In Tehran, IDF strikes IRGC sites, gate of Evin Prison, ‘Destruction of Israel’ clock |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2=ToI |paşnav3=Agencies }}</ref><ref name=":18"/> Cihên ku bûne armanca êrîşên Îsraîlê baregeha Besîcê, Zindana Evînê û Saeta Jimartina Paşve ya Meydana Filistînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-june-23-2025/ |sernav=June 23: Vance says US now seeking to ‘build a long-term settlement’ for Mideast peace |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Wekî din Îsraîl dibêje ku wan êrîşî rêyên gihîştina Fordow jî kirine. Bombebarana Îsraîlê li ber deriyê girtîgeha Evînê dikeve ku di heman demê de wezîrê karên derve yê Îsraîlê Gideon Sa'ar bi dirûşmeya "bijî azadî" peyamekê li ser hesabê xwe yên medyaya civakî weşandiye.<ref name=":20">{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/iran-trump-us-strikes-israel-tehran-netanyahu-nuclear-fordow-latest-13382979 |sernav=Israel-Iran live: Trump announces Israel-Iran ceasefire has begun and tells them: 'Please do not violate it' |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.breakingnews.ie/world/israel-hits-iranian-government-targets-including-evin-prison-in-tehran-1776075.html |sernav=Israel hits Iranian government targets, including Evin Prison in Tehran |malper=BreakingNews.ie |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref> Çavkaniyên îranî ragihandine ku Îsraîlê li santrala elektrîkê ya li Evînê xistiye û bûye sedema qutbûna elektrîkê û her çiqas zanîngehê bi xwe ev yek red kiriye Zanîngeha Şehîd Beheştî jî xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Mills |pêşnav=Andrew |paşnav2=Hafezi |pêşnav2=Parisa |paşnav3=Cornwell |pêşnav3=Alexander |paşnav4=Cornwell |pêşnav4=Alexander |tarîx=2025-06-23 |sernav=Iran fires missiles at US base in Qatar, Trump calls for peace |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-weighs-retaliation-against-us-strikes-nuclear-sites-2025-06-23/ |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> Îranê 15 moşekan avêtin Îsraîlê û şarapnelên ji moşekên Îranê li çend bajaran ketin. Dengê teqînan li Orşelîmê hat û bûye sedema ku sîren 30 deqeyan lê bidin. Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku êrîş ji pênc guleyên cuda pêk hatiye ku her yek ji çend guleyan pêk hatiye. Her wiha hatiye gotin ku piraniya moşekan ji aliyê pergala parastina hewayî ya Îsraîlê ve hatine xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/23/israel-says-missiles-launched-from-iran- |sernav=Israel hits Iran’s Evin prison, says strikes on Tehran are biggest yet |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynet |tarîx=2025-06-23 |sernav=Israel reportedly strikes Iran's Fordow nuclear facility; Iran fires missiles across Israel |url=https://www.ynetnews.com/article/r1mbbulnex |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref> Korporasyona Elektrîkê ya Îsraîlê ragihandiye ku piştî ku moşek li nêzîkî "tesîseke binesaziyê ya stratejîk" ketiye li başûrê Îsraîlê qutbûnên elektrîkê çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/iran-fires-ballistic-missiles-at-israel-idf-targets-tehran-with-unprecedented-strikes/ |sernav=Iran fires 6-7 missiles at Israel over 40 minutes; IDF targets Tehran with ‘unprecedented’ strikes |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies }}</ref> Medyaya Îranî ragihandiye ku êrîşa bi roketan ji aliyê Pasdarên Şoreşa Îslamî ve hatiye organîzekirin û bandor li pênc cihan hatiye ragihandin ku di nav de Sefed, Tel Aviv, Aşkelon, Aşdod û Beysan heye<ref name=":19"/> û di heman demê de medyaya Îsraîlê çar teqîn ragihandiye ku yek ji wan li Aşdod û Tel Laşîş a li başûrê Orşelîma Rojava bû lê ji ber sansura leşkerî ya Îsraîlê hejmara giştî ya bandoran diyar nebûye.<ref name=":19"/><ref name=":19"/> Medya Îsraîlî ragihandiye ku sîren li komunên Îsraîlê ku di nav de Nahariya, Geşer Haziv, Hila, Me'ona û Mi'ilya hebûn lê daye.<ref name=":19"/> Di nûçeyan de hatiye ragihandin ku Îranê êrîşî baregehên leşkerî yên amerîkî yên li Qeterê kiriye ku ew wekê "moşekên bihêz û wêranker" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ndtv.com/world-news/operation-besharat-fatah-iran-strikes-al-udeid-base-in-qatar-targeted-us-base-in-qatar-with-devastating-powerful-missile-attack-iranian-armed-forces-8742718 |sernav=Targeted US Base With Devastating, Powerful Missile Attack: Iran Statement |malper=NDTV |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-06-24 |sernav=Iran–Israel war |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iran%E2%80%93Israel_war&oldid=1297114781 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Îranê herî kêm şeş moşek avêtine Baregeha Hewayî ya Amerîkî ya El Udeyd li Qeterê û li ser Dohayê teqîn jî çêbûn. Îranê vê êrîşê wekê "Operasyona Mizgîniya Serkeftinê" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-06-23 |sernav=Axios: Iran launches six missiles toward US bases in Qatar |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/axios-iran-launches-six-missiles-toward-us-bases-qatar-2025-06-23/ |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref><ref name=":20"/> Di heman demê de hatiye ragihandin ku baregehên amerîkî yên li Iraqê jî bûne armanca êrîşên Îranê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kelly |pêşnav=Kieran |paşnav2=Cleave |pêşnav2=Iona |paşnav3=Madadi |pêşnav3=Afshin |paşnav4=Smith |pêşnav4=Benedict |paşnav5=Stringer |pêşnav5=Connor |paşnav6=Riley-Smith |pêşnav6=Ben |paşnav7=Hamblin |pêşnav7=Andrea |tarîx=2025-06-23 |sernav=Iran-Israel ceasefire latest: Tehran says it will stop attacks if Israel does |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/06/23/iran-israel-us-strikes-latest-news-nuclear-sites-trump/ |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=The Telegraph |ziman=en-GB |issn=0307-1235 }}</ref> Li gorî rayedarên Qeterê moşekên ku El Udeyd armanc digirtin hatine bêbandorkirin û ti qurbanî çênebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/qatar-says-no-one-was-injured-in-the-iranian-attack-on-base-housing-us-troops/ |sernav=Qatar says no one injured in Iranian attack on base housing US troops |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Lêbelê rayedarekî ji Reuters re gotiye ku li derveyî Qeterê ti êrîş li dijî baregehên amerîkî çênebûye.<ref name=":20"/> Di daxuyaniya artêşa Îranê de wiha hatiye gotin: "Em ê di tu şert û mercan de tu êrîşek li ser xaka Îranê bêbersiv nehêlin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://trt.global/world/article/8280fa136455 |sernav=TRT Global - Iran launches missile strikes on US base in Qatar |malper=trt.global |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en }}</ref> Êrîş ji aliyê çend dewletên Kendavê ve bi şermezarkirinê hat pêşwazîkirin. Îranê gef xwar ku êrîşa Amerîkayê dê bibe sedema hilweşîna artêşa Amerîkayê li herêma MENA û Amerîkayê wekê "rejîmeke şerxwaz" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-us-strikes-06-23-25-intl-hnk |sernav=June 23, 2025 - Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-24 |ziman=en |paşnav=Hammond |pêşnav=Nectar Gan, Helen Regan, Jessie Yeung, Rhea Mogul, Rob Picheta, Maureen Chowdhury, Aditi Sangal, Elise }}</ref> Erebistana Siûdî êrîşa Îranê bi tundî şermezar kir û got ku ew li dijî qanûnên navneteweyî ne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fassihi |pêşnav=Farnaz |paşnav2=Swan |pêşnav2=Jonathan |paşnav3=Bergman |pêşnav3=Ronen |paşnav4=Boxerman |pêşnav4=Aaron |paşnav5=Rasgon |pêşnav5=Adam |tarîx=2025-06-23 |sernav=Trump Says Cease-Fire Has Started Between Iran and Israel |url=https://www.nytimes.com/live/2025/06/23/world/iran-israel-ceasefire-trump |roja-gihiştinê=2025-06-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> === 24ê hezîranê === Artêşa Îsraîlê diyar kiriye ku wan di beriya agirbestê de bi şev bi sedan endamên Besîcê û zanyarekî nukleerî kuştine. Di heman rojê de çavkaniyên îranî mirina zanyarê nukleerî Mihemed Reza Sadiqî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2=Zitun |pêşnav2=Yoav |tarîx=2025-06-24 |sernav=Iranian nuclear scientist killed in an IDF targeted strikes; others targeted but their fate is unknown |url=https://www.ynetnews.com/article/h1w009cwell |roja-gihiştinê=2025-06-25 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref> Elî Bagerî her wiha diyar kiriye ku di êrîşên hewayî yên Îsraîlê yên şevê din li ser avahiyên niştecihbûnê yên li parêzgeha Gîlanê de neh kes hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/24/nine-people-killed-in-israeli-strikes-on-iran-before-ceasefire-takes-effect-governor |sernav=Nine people killed in Israeli strikes on Iran before ceasefire takes effect: Governor |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-24 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê piştî ku bi Îranê re li ser agirbestê li hev kiriye, êrîşên xwe ji nû ve dest pê kiriye û Îranê bi avêtina du moşekên li bajarên Îsraîlê bi binpêkirina peymana aştiyê tawanbar kiriye. Wezîrê Parastinê ya Îsraîlê Katz di axavtinekê xwe de diyar kiriye ku wî ferman daye Hêzên Parastinê yên Îsraîlê ku "bi tundî bersivê bidin binpêkirina agirbestê ku ji aliyê Îranê ve pêk hatiye û bi êrîşên dijwar êrîşan li dijî xalên rejîmê li navenda Tehranê pêk bînin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/7297098/israel-iran-ceasefire-broken-missile-strikes-tehran/ |sernav=Ceasefire Collapses as Israel Accuses Iran of Missile Attack |malper=TIME |tarîx=2025-06-24 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en |paşnav=Jeyaretnam |pêşnav=Miranda |roja-arşîvê=2025-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250625030612/https://time.com/7297098/israel-iran-ceasefire-broken-missile-strikes-tehran/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê Dewletên Yekbuyî Donald Trump hişyarî daye Îsraîlê ku êrîşên xwe berdewam neke, ji ber ku ew ê bibe "binpêkirinek mezin" û her du aliyan jî sûcdar kiriye ku wan agirbestê binpê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/trump-warns-israel-do-not-drop-those-bombs-amid-ceasefire-breach-reports |sernav=Trump warns Israel: 'Do not drop those bombs' amid ceasefire breach reports |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê piştrast kiriye ku wan li nêzîkê Tehranê li ser binpêkirina agirbestê ji aliyê Îranê ve li sîstema radara xistiye. Di daxuyaniyê de hatiye diyarkirin piştî ku Netanyahu û Trump axivine, Îsraîl ji êrîşên zêde dûr ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-us-trump-06-24-25-intl-hnk |sernav=June 24, 2025 – Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-24 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en |paşnav=Powell |pêşnav=Helen Regan, Lex Harvey, John Liu, Lauren Said-Moorhouse, Rob Picheta, Maureen Chowdhury, Elise Hammond, Aditi Sangal, Tori B. }}</ref> Rojnameyên îranî ragihandinê ku piştî bihîstina teqînan li Babol û Babolsarê, pergala parastina hewayî ya Îranê hatiye çalakkirin. Medyaya dewleta Iraqê ji çavkaniyên rayedarekî leşkerî ragihandiye ku êrîşên dronan li ser baregeha leşkerî ya li Taciyê hatine kirin lê îdia kiriye ku ti qurbanî çênebûne.<ref name=":21">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/24/live-trump-announces-ceasefire-no-confirmation-from-israel-iran |sernav=Updates: Trump warns Israel not to attack Iran as fragile ceasefire holds |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en |paşnav=Magee |pêşnav=Ted Regencia,Maziar Motamedi,Stephen Quillen,Rory Sullivan,Ali Harb,Caolán }}</ref> Ajansa nûçeyan a Tasnim a Îranê ragihandiye ku li nêzîkê Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê bi droneyan Kompleksa Serkevtinê ya Amerîkî hatiye armancgirtin.<ref name=":21"/> Li gorî agahiyan baregeha leşkerî ya Beledê ya li Iraqê jî rastî êrîşê hatiye.<ref name=":21"/> Ajansa nûçeyan a Îran Tasnim îdîa kiriye ku dengê du teqînan li hundirê baregehê hatiye bihîstin. Televîzyona El Sumarya jî ragihandiye ku li dijî sîstema radarê ya baregeha Îmam Elî ya Iraqê êrîşek hatiye kirin.<ref name=":21"/> Di 24ê hezîranê li gorî dema herêmî saet 6:45ê sibê de berevaniya asmanî ya Îranê bersiv da êrîşên Îsraîlê yên li ser paytextê û Îranê di saet 7:07ê sibê de careke din moşekan avêtiye Beer Shevayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-us-strikes-06-23-25-intl-hnk |sernav=June 23, 2025 - Israel-Iran conflict |malper=CNN |tarîx=2025-06-23 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en |paşnav=Hammond |pêşnav=Nectar Gan, Helen Regan, Jessie Yeung, Rhea Mogul, Rob Picheta, Maureen Chowdhury, Aditi Sangal, Elise }}</ref> Piştre di heman sibehê de Îsraîlê ragihandiye ku ew li ser agirbestek dualî ya ji hêla Dewletên Yekbûyî û Qeterê ve hatî çêkirin, razî bûne û armancên xwe yên operasyonel wekê ku hatine bidestxistin dibîne.<ref name="Fulton2025">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Lucy |paşnav3=Ambrose |pêşnav3=Tom |paşnav4=Clinton |pêşnav4=Jane |paşnav5=Coughlan |pêşnav5=Joe |paşnav6=Lamb |pêşnav6=Kate |paşnav7=Campbell |pêşnav7=Adam Fulton (now); Lucy |paşnav8=Lamb (earlier) |pêşnav8=Kate |tarîx=2025-06-25 |sernav=Israel agrees to deepen ‘close’ security cooperation with US – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jun/24/israel-iran-war-live-updates-trump-declares-ceasefire-tehran-attack-us-base-qatar |roja-gihiştinê=2025-06-25 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Derdora saet 11:00 de (li gorî dema herêmî ya Rojhilata Navîn), rayedarên Îsraîlê îdia kirin ku pêlek din a moşekan ji alîyê Îranê ve hatiye avêtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stuff.co.nz/world-news/360722787/israel-iran-conflict |sernav=Stuff |malper=www.stuff.co.nz |roja-gihiştinê=2025-06-25 }}</ref> Wezîrê Parastinê ya Îsraîlê Katz ragihandiye ku Îranê bi tevahî agirbest binpê kiriye û wî ferman daye Artêşa Îsraîlê ku êrîşên xwe yên li ser Îranê ji nû ve dest pê bike.<ref name="Fulton2025"/> Rayedarekî Artêşa Îsraîlê ragihandiye ku du saet û nîv piştî destpêkirina agirbestê du moşekên balîstîk ber bi Bakurê Îsraîlê ve hatine avêtin û her du jî ji aliyê parastina hewayî ya Îsraîlê ve hatine astengkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn7ze4vmk2pt |sernav=US strikes did not destroy Iran's nuclear programme, intelligence report says |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-GB }}</ref> Serokerkanê Giştî yê Hêzên Çekdar ên Îranê, Ebdulrehîm Mûsewî, tohmeta binpêkirina agirbestê red kiriye û diyar kiriye ku tohmeta Îsraîlê ya avêtina moşekan nerast e. Konseya Bilind a Ewlekariya Neteweyî ya Îranê ragihandiye ku "her êrîşeke din dê bi bersiveke biryardar, tund û di wextê xwe de ji aliyê Îranê ve were bersivdayîn".<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.armradio.am/2025/06/24/israel-accuses-iran-of-violating-ceasefire-and-orders-powerful-strikes-on-tehran/ |sernav=Israel accuses Iran of violating ceasefire and orders ‘powerful strikes’ on Tehran |malper=Public Radio of Armenia |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-US }}</ref> Her çiqas saet piştî 4ê sibê bi dema herêmî ti rapor li ser êrîşên Îsraîlê yên li Îranê tune be jî, baregeha navendî ya Muhafizên Şoreşa Îslamî ya Îranê îdia kiriye ku Îsraîlê heta saet 9ê sibê bi dema herêmî êrîş pêk anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/iran-israel-war-updates-6-24-2025 |sernav=Early report says US strikes only set Iran’s nuclear program back months |malper=AP News |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> == Qûrbaniyên şer == === Îran === [[Wêne:Funeral of 2-month-old martyr in Behesht-e Zahra, 2025-06-19 03 Mehr.jpg|thumb|Di 19ê hezîrana sala 2025an de cinazeyê qurbaniyekî êrîşa Îsraîlê li Tehranê.]] Heta 20ê hezîranê HRANA texmîn kiriye ku di êrîşên li dijî Îranê de herî kêm 657 kes hatine kuştin û 2.037 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-iran-war-latest-06-20-2025-7c3307c446da24fb8f8ac038e93b9b85 |sernav=The Latest: Israel and Iran trade strikes as European diplomacy yields no breakthrough |malper=AP News |tarîx=2025-06-20 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> Wezareta Tenduristiyê ya Îranê ragihandiye ku li gorî NBC Newsê, ji 2500an zêdetir kes birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/world/middle-east/live-blog/israel-iran-live-updates-trump-two-week-deadline-us-action-uk-eu-talk-rcna214040 |sernav=Israel-Iran conflict: Fresh attacks as Trump sets two-week deadline for U.S. action |malper=NBC News |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en }}</ref> Rayedarên îsraîlî ragihandine ku herî kêm şeş fermandarên payebilind ên leşkerî yên Îranê di dema şer de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-reveals-that-it-killed-six-top-iranian-military-commanders-and-nine-nuclear-scientists/ |sernav=IDF reveals that it killed six top Iranian military commanders and nine nuclear scientists |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Du çavkaniyên herêmî di 15ê hezîranê de ragihandine ku hejmara kuştiyên zanyarên nûkleerî yên îranî gihîştiye 14 kesan ku di nav wan de hinek ji wan di êrîşên bombeyî yên otomobîlan de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/idf-warns-iranians-near-arms-plants-to-evacuate-as-strikes-batter-country-for-3rd-day/ |sernav=Extensive strikes in Tehran after IDF warns Iranians near arms plants to evacuate |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-US |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2= |paşnav3=Agencies }}</ref> Waliyê parêzgeha Azerbaycana Rojhilat a Îranê diyar kiriye ku di êrîşên roja yekem de li parêzgehê 31 kes hatine kuştin ku di nav wan de 30 leşker û endameke Komeleya Heyva Sor a Îranê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c93ydeqyq71t |sernav=Iran missiles cause multiple casualties after strikes in Israel |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-GB }}</ref> === Îsraîl === Li Îsraîlê [[Magen David Adom]] ragihandiye ku 28 kes ji ber êrîşên Îranê hatine kuştin. Wezareta Tenduristiyê Îsraîlê diyar kiriye ku 3.238 kesên din jî rakirine nexweşxaneyê ku ji wan 28 di rewşeke giran de ne, 111 kes di rewşeke sivik de ne û 30 kes ji wan di rewşeke nediyar de ne. Kesên mayî bi sivikî birîndar bûne an jî ji ber êrişên [[panîk]]ê hatin dermankirin. Zêdetirî 9.000 kesên din jî ji cih û warên xwe koçber bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medical-officials-say-28-people-were-killed-over-3000-wounded-by-iranian-missiles-during-conflict/ |sernav=Medical officials say 28 people were killed, over 3,000 wounded by Iranian missiles during conflict |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-25 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> == Bandor == === Navnetewî === Bi despêke şer re qada hewayî ya dewletên wekê Sûrîyê, Îsraîl, Îran û Iraqê ji bo trafika balafirên sivîl hatine girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lifshitz-Klieger |pêşnav=Iris |tarîx=2025-06-13 |sernav=Israeli strike on Iran grounds flights, leaves tens of thousands of Israelis stranded abroad |url=https://www.ynetnews.com/travel/article/bkiwamfmeg |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=Ynetnews |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/13/iraq-closes-airspace-suspends-flights-at-all-airports-state-media |sernav=Iraq closes airspace, suspends flights at all airports: State media |malper=Al Arabiya English |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.royanews.tv/news/60395 |sernav=Jordanian army issues statement following 'Israeli' attack on Iran |malper=Roya News |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en }}</ref> Rayedarên îsraîlî li seranserê welat rewşa awarte ya taybet ragihand, qada xwe ya hewayî girt, dibistan girtin û li Îsraîlê kombûnên mezin ên civakî qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2025/06/12/middleeast/israel-iran-strikes-intl-hnk |sernav=Israel hits Iran’s nuclear program and military leadership in unprecedented strikes |malper=CNN |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Fox |pêşnav=Helen Regan, Lauren Izso, Tamar Michaelis, Nadeen Ebrahim, Kara }}</ref> Gelek welatan bi daxuyaniyên fermî bi destpêkirina şer re li dijî êrîşên Îsraîlê bertek dane nîşan<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/718401-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7 |sernav=کدام کشورها حمله اسرائیل به ایران را محکوم کردند؟ |malper=اعتمادآنلاین |tarîx=2025-06-28 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=fa |roja-arşîvê=2025-06-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250615124337/https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/718401-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://qudsonline.ir/news/1074312/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7 |sernav=روابط عمومی سپاه اعلام کرد؛ شهادت ۷ فرمانده نیروی هوافضای سپاه در حمله سحرگاه ۲۳ خرداد رژیم صهیونیستی |malper=قدس آنلاین |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=fa }}</ref> û hinek welatan jî ji bo rawestandina şer daxwaza navbeynkarîya di navbera Îsraîl û Îranê de kirine. === Dîplomasî === Civîna [[Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî]] di 13ê hezîranê de bi daxuyaniyên balyozên Îran û Îsraîlê li New Yorkê bi dawî bûye. Balyozê Îranê [[Emîr Seîd Îravanî]] diyar kiriye ku êrîşên Îsraîlê ragihandina şer e ku Îsraîlê bi êrîşkariyeke pêşwext û bi binpêkirina rasterast a Peymana NY tawanbar kiriye. Balyozê Îsraîlê [[Danny Danon]] êrîş wekê "parastina xwe ji bo dewleta Îsraîlê" bi nav kiriye û îdia kiriye ku ew ji ber têkçûna dîplomasiyê çêbûne û ragihandiye ku ew hatiye ku "nas bike ku civaka navneteweyî di rawestandina bernameya nukleerî ya Îranê de bi ser neketiye".<ref name=":22">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/13/live-explosions-reported-in-iran-amid-israel-tensions |sernav=Updates: Iran hits Israel with air strikes after nuclear site attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Adil |pêşnav=Ted Regencia,Alastair McCready,Ali Harb,Erin Hale,Tim Hume,Umut Uras,Virginia Pietromarchi,Nils Adler,Caolán Magee,Abby Seiff,Usaid Siddiqui,Jillian Kestler-D'Amours,Hafsa }}</ref> Piştî êrîşê, danûstandinên dîplomatîk ên li ser enerjiya nukleerî yên di navbera Amerîka û Îranê de ku berê şer biryar hatibû dayîn ku li Omanê pêk werin, ji bo demek nediyar hatibû rawestandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/israel-strikes-iran-initial-assessments-washington-institute-experts |sernav=Israel Strikes Iran: Initial Assessments from Washington Institute Experts {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en }}</ref> Di 15ê hezîranê de, serokkomarê Qibrîsê [[Nikos Christodoulides]] ragihandiye ku wî peyamek ji serokkomarê Îranê [[Mesûd Pezeşkiyan]] wergirtiye ku ji bo hikûmeta Îsraîlê hatiye şandin û Christodoulides dê di pêwendiyeke telefonî de bi Netanyahu re li ser vê mijarê biaxive.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/cyprus-pm-says-he-will-speak-to-netanyahu-today-to-convey-message-from-iran/ |sernav=Cyprus PM says he will speak to Netanyahu today to convey message from Iran |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Di heman rojê de medyaya Îsraîlê ragihandiye ku Îranê ji bo rawestandina êrîşên Îsraîlê, bi hikûmetên Qeter û Umanê re têkilî daniye ku bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re pêwendiyan pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-857732 |sernav=Iran turns to mediators to reach ceasefire, prevent Israeli strikes {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en }}</ref> Trump ragihandibû ku "gelek bang û civîn" hene ji bo navbeynkariya agirbestekê ku tê payîn di demek nêzîk de pêk were û gotîye ku ew li bendê ye ku "di demek nêzîk" peymanek çêbibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/live-iran-fires-missiles-as-israel-strikes-oil-facility-in-tehran |sernav=Israel-Iran updates: IRGC intelligence chief, two generals killed |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Najjar |pêşnav=Jillian Kestler-D'Amours,Brian Osgood,Usaid Siddiqui,Umut Uras,Hafsa Adil,Federica Marsi,Farah }}</ref> Di 16ê hezîranê de wezareta karên derve ya Îranê ragihandiye ku Meclîsa Şêwirmendiya Îslamî, parlementoya welêt, dest bi amadekirina pêşniyarekê kiriye ku ji Peymana Nebelavbûna Çekên Atomî derkevin û di heman demê de diya kiriye ku niyeta wan ê çêkirina çekên atomî tineye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/updates-death-toll-grows-as-iran-and-israel-continue-to-trade-attacks |sernav=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Magee |pêşnav=Ted Regencia,Usaid Siddiqui,Umut Uras,Farah Najjar,Caolán }}</ref> Çend wezîrên derve yên welatên ewropî ji Îranê xwestine ku vegere dîplomasiyê û "ji aloziya dûr bisekine".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/european-fms-urge-iran-to-return-to-diplomacy-avoid-escalation/ |sernav=European FMs urge Iran to return to diplomacy, avoid escalation |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Di 24ê hezîrana 2025an de piştî hewildanên dîplomatîk ên hevrêzkirî bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, agirbestek di navbera Îsraîl û Îranê de bi fermî saet li dora 04:00 GMT de ketiye meriyetê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Mason |pêşnav=Jeff |paşnav2=Holland |pêşnav2=Steve |paşnav3=Mason |pêşnav3=Jeff |tarîx=2025-06-24 |sernav=Trump brokered ceasefire in call with Netanyahu while US team spoke to Iran |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-brokered-ceasefire-agreement-contact-with-israel-iran-white-house-official-2025-06-23/ |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref> === Bandora şer li ser Îsraîlê === [[Wêne:Iranian missile strike in Bat Yam, 15 June 2025. IV.jpg|thumb|Dîmenek ji Bat Yamê ku avahî bûne armanca êrîşên Îranê.]] Piştî êrîşên hewayî yên Îsraîlê yên li ser Îranê, Îsraîlê rewşa hişyariya herî bilind ragihandiye û hişyarî da sivîlan ku li stargehan bimînin û li bendê bin ku êrîşên din ên zêdetir çêdibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/International/israel-military-action-iran-coming-days-sources/story?id=122776202 |sernav=Israel strikes dozens of targets in Iran, including nuclear program: IDF |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Kombûnên giştî hatin qedexekirin, dibistan hatin girtin û geştên hewayî yên li balafirgeha sereke ya Îsraîlê wekê tevdîrên pêşîlêgirtinê hatin betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/ben-gurion-shut-until-further-notice-israeli-airlines-evacuate-fleets-to-avoid-iranian-attack/ |sernav=Ben Gurion shut until further notice; Israeli airlines evacuate fleets to avoid Iranian attack |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= |paşnav2=Agencies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-home-front-command-extends-ban-on-gatherings-schools-and-workplaces-to-remain-closed/ |sernav=IDF Home Front Command extends ban on gatherings; schools and workplaces to remain closed |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> Îranê hişyarî daye ku eger baregeh û keştîyên amerîkî, brîtanî û fransî yên li herêmê di rûbirûbûna êrîşên Îsraîlê de alîkariya Îsraîlê bikin, ew ê wan armanc bigirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Langford |pêşnav=Antonia |paşnav2=Hamblin |pêşnav2=Andrea |paşnav3=Bodkin |pêşnav3=Henry |paşnav4=Robinson |pêşnav4=Niamh |paşnav5=Zagon |pêşnav5=Chanel |tarîx=2025-06-15 |sernav=Iran’s intelligence chief killed in Israeli strike |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/06/15/israel-iran-stikes-middle-east/ |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=The Telegraph |ziman=en-GB |issn=0307-1235 }}</ref> Îsraîlê ji bo vegerandina li dora 100.000 îsraîliyên ku ji ber şer û pevçûnan li derveyî welêt asê mane operasyoneke veguhestina esmanî dabû destpêkirin. Şîrketên hewayî yên Îsraîlê El Al û şîrketên hewayî yên herêmî Israir û Arkia ragihandine ku ew ê beşdar bibin û El Al diyar kiriye ku wan firînên vegerandinê ji Atîna, Budapeşte, Mîlano, Romayê, Parîs û Londonê hatine plankirin. Operatorê keştîya gerê Mano Maritime jî diyar kiriye ku ew beşdarê alîkariya veguhastinan bibin. Du firînên pêşîn di 18ê hezîranê de ji Larnaca, Qibrisê, rabûn û bi sedan welatî vegerandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Scheer |pêşnav=Steven |paşnav2=Kambas |pêşnav2=Michele |tarîx=2025-06-18 |sernav=Israel launches airlift to bring home stranded citizens after Iran strikes |url=https://www.reuters.com/world/europe/israel-launches-airlift-bring-home-stranded-citizens-after-iran-strike-2025-06-18/ |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=Reuters |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/first-repatriation-flights-spirit-israelis-home-from-cyprus-as-air-mission-takes-off/ |sernav=First repatriation flights spirit Israelis home from Cyprus as air mission takes off |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= |paşnav2=page |pêşnav2= }}</ref> Êrîşa Îranê li ser Enstîtuya Weizmannê ku "saziyeke lêkolînê ya piralî ya pêşeng a cîhanê di warê zanistên xwezayî û rast de ye", zirareke giran da lêkolînên pêşketî yên bijîşkî û biyolojîkî. Profesorekî Weizmannê ji rojnameya ''The Times of Israel'' re diyar kiriye ku hevkarên wan ji çar aliyên cîhanê hevgirtina xwe bi enstîtuyê re nîşan dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/from-heart-tissue-to-dna-samples-weizmann-scientists-mourn-work-vaporized-in-iran-attack/ |sernav=From heart tissue to DNA samples, Weizmann scientists mourn work vaporized in Iran attack |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=page |pêşnav= }}</ref> === Bandora şer li ser Îranê === [[Wêne:Explosions in different areas of Tehran following the June 13 2025 attack by Israel (Mizan 2nd batch) 31.jpg|thumb|Dîmenek ji Tehranê ku avahiyeke bûye armanca êrîşên Îsraîlê.]] Piştî êrîşa destpêkê, li seranserê bajarên mezin ên Îranê, bajarên wekê [[Tehran]], [[Îsfehan]] û li [[Şîraz (navçe)|Şîrazê]] qutbûnên berfireh ên înternetê çêbûne. Ev qutbûnên elektrîkê ji ber zirara binesaziyê û qedexeyên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine bikaranîn ku armanca wan kontrolkirina belavbûna agahiyan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.news9live.com/videos/world-videos/elon-musks-starlink-provides-internet-access-to-iran-amid-war-with-israel-2867705 |sernav=Elon Musk’s Starlink provides internet access to Iran amid war with Israel |malper=News9live |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ts2.tech/en/why-starlink-keeps-hitting-red-tape-around-the-world/ |sernav=Why Starlink Keeps Hitting Red Tape Around the World |malper=TS2 Space |tarîx=2025-06-03 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=Frąckiewicz |pêşnav=Marcin }}</ref> Rojnameya The Guardianê ragihandibû ku welatîyên Îranê xwe wekê kesên ku "di nav çar dîwaran de asê mane" diyar kirine, welatîyek din jî diyar kiriye ku qedexeya derketina derve heye û welatî tenê bi karanîna aplikasyonên herêmî ve hatiye sînordar kirin ku hikûmet vê yekê "ji bo bidestxistina agahiyan" bikar aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |tarîx=2025-06-25 |sernav=‘It’s like being walled in’: young Iranians try to break through internet blackout |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/25/young-iranians-break-through-internet-blackout |roja-gihiştinê=2025-06-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di bersiva vê girtinê de, [[SpaceX]] ya [[Elon Musk]] xizmeta înternetê ya [[Starlînk]] a xwe ji bo Îranê ji nû ve çalak kiriye. Li gorî raporan, armanc ew bû ku di dema şer de ji sivîlên îranî gihîştina înternetê ya bê sansur peyda bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foxnews.com/video/6374266558112 |sernav=Mark Levin calls on Elon Musk to 'turn on Starlink' for Iranian people {{!}} Fox News Video |malper=Fox News |tarîx=2025-06-14 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US }}</ref> Rayedaran ji ber fikarên li ser daneyên ku bi Îsraîlê re hatine berhevkirin, ji îraniyan xwestin ku WhatsAppê jê bibin. WhatsAppê di bersivê de diyar kiriye ku ew "fikar in ku ev raporên derewîn dê bibin hincet ku xizmetên me di demekê de ku mirov herî zêde hewcedarê wan in werin asteng kirin" û diyar kiriye ku ew ti agahiyê bi ti hikûmetan re parve nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/whatsapp-decries-false-reports-after-iran-tells-public-to-delete-the-app/ |sernav=WhatsApp decries ‘false reports’ after Iran tells public to delete the app |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=AP }}</ref> Ajansa Nûçeyan a Tasnimê ragihandibû ku her çiqas tesîs bi xwe rasterast ji ber êrîşan bi bandor nebûye jî rayedarên Îranê geştên hewayî yên li [[Balafirgeha Navneteweyî ya Îmam Xumeynî]] rawestandine.<ref name=":22"/> Balafirên vegerê ji bo heciyên ku li Erebistana Siûdî bûn ji alîyê rayedarên îranî ve hatibûn betalkirin. CNNê ragihandibû ku Îranî ji 15ê hezîranê pê ve ji bajarên mezin ên Îranê koç dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-strikes-news-06-15-25 |sernav=Israel and Iran broaden attacks as conflict enters fourth day |malper=CNN |tarîx=2025-06-15 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en |paşnav=Tawfeeq |pêşnav=Jessie Yeung, Lex Harvey, Sophie Tanno, Rob Picheta, Caitlin Danaher, Nadeen Ebrahim, Mitchell McCluskey, Jonny Hallam, Mohammed }}</ref> Li gorî NetBlocksê Îranê înternetê ji bo zêdetirî 12 demjimêran asteng kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/monitor-group-says-iran-cut-off-from-the-internet-for-more-than-12-hours/ |sernav=Monitor group says Iran cut off from the internet for more than 12 hours |malper=www.timesofisrael.com |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=ToI }}</ref> Di 21ê hezîranê de Iran International ragihandiye ku li gorî Netblocks înternet dîsa qut bûye. Digiato ragihandiye ku welatî îdia dikin ku gihîştina wan bi înternetê tine ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202506219728 |sernav=نت‌‌بلاکس: اینترنت در ایران بار دیگر قطع شد |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-06-21 |roja-gihiştinê=2025-06-28 |ziman=fa }}</ref> Ajansa fermî ya rêveberîya Îranê ÎRNA diyar kiriye ku ji ber êrîşên Îsraîlê ya li ser Îranê 935 kes jiyana xwe dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://xwebun2.org/irna-di-erisen-israile-de-935-kes-mirin/ |sernav=IRNA: Di êrîşên Îsraîlê de 935 kes mirin {{!}} Xwebûn |tarîx=2025-06-30 |roja-gihiştinê=2025-06-30 |ziman=tr |paşnav=Nûçeyan |pêşnav=Navenda }}</ref> == Helwesta kurdan û mixalefeta Îranê == {{Gotara bingehîn|Pêvçûnên li Rojhilatê Kurdistanê (2016-niha)}} Wek tê zanîn li sala 2016ê hinek partiyên kurd biryara xebata çekdarî kiribûn. Şervanên kurd li Rojhilatê Kurdistanê belave bibûn. Her wisa hinek êrîşên çekdarî jî li dijî leşkerên Îranê kiribûn. Lê ji ber nebûna alîkariya derve, negihişt armancekê. Jixwe li sala 2021ê de Îranê êrîş li baregehên partiyên kurd kiribûn li Hewlêrê û di encamê de gelek serkirde û şervanên kurd hatibûn kuştin. Lê niha Îsraêlê dest bi şer kir û tevahiya Îranê bombebaran dike. Hêjayî gotinê ye ku li Îranê hem mixalefeta etnîkî heye hem jî ya farsan heye. Li rojavayê Îranê tirkên azerî, kurd û ereb daxwaza xweseriyê dikin. Li rojhilatê Îranê daxwazên [[tirkmen]] û [[belûc]]an heye. Her wisa malbata pehlewiyan jî daxwaza monarşiya xwe dikin. Ji bilî van mixalefet jî a [[sekûler]] heye ku ji [[komûnîst]], [[sosyalîst]], [[demokrat]] û [[lîberal]]ên îranî pêk tê. Piştî êrîşên Îsraêlê di xezîrana 2025ê de ji bilî hinek partiyên biçûk yên etnîkî hêj partiyan helwesta xwe nîşan nedaye. Jixwe çi kes nizane ev şer wê heta kûderê dewam bike. Hemû grûbên mixalefetê û etnîkî, temaşeya proseyê dikin. Hêdî hêdî helwesta wan dê aşkera be.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2025}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:Herekatên leşkerî yên Îranê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:1980î li Îranê]] [[Kategorî:1980î li Îsraêlê]] ejba407rebtysqhwp96e71lm8k0tpef 0 311746 2080381 2080203 2026-07-13T13:44:27Z Ghybu 9854 Ji bo [[Pîrenê]] hat beralîkirin 2080381 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Pîrenê]] 6lknkv2qy8rl3naqffcwibpgjtrzk8x 0 328964 2080458 2080204 2026-07-13T23:03:53Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Pîrenê]] hat sererastkirin 2080458 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Pîrenê]] 6lknkv2qy8rl3naqffcwibpgjtrzk8x 0 328966 2080415 2080334 2026-07-13T20:00:25Z Kurê Acemî 105128 /* Ekolojî */ 2080415 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 4jyhb9lmgthesiecfqp2j828yultg6s 2080416 2080415 2026-07-13T20:01:41Z Kurê Acemî 105128 /* Ekolojî */ 2080416 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] mzixpzq4oj9byt2s4d0oc2qc82x77ae 2080417 2080416 2026-07-13T20:05:38Z Kurê Acemî 105128 /* Ekolojî */ 2080417 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên. ==== . ==== Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 6ux9lbvbj62r921pg4qkq7i7nr9s75w 2080418 2080417 2026-07-13T20:07:54Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080418 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên. ==== . ==== Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[Protîst|protîstan]] wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] s82jhunwsm2yk1vebbrxdvd8q3htmp4 2080419 2080418 2026-07-13T20:09:48Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080419 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên. ==== . ==== Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[Protîst|protîstan]] wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye. Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin û yên din li ser [[Polîp|polîpan]] xwarin dikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 6gfwq444sj5ippfhjd81asixalk8w0t 2080420 2080419 2026-07-13T20:09:57Z Kurê Acemî 105128 /* Ekolojî */ 2080420 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên. Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[Protîst|protîstan]] wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye. Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin û yên din li ser [[Polîp|polîpan]] xwarin dikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] e3oq6a1so1j6qbbj9gwn87wxt9rguh6 2080421 2080420 2026-07-13T20:11:04Z Kurê Acemî 105128 /* Ekolojî */ 2080421 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Cite journal |last1=Ducker |first1=James |last2=Falkenberg |first2=Laura J. |date=2020 |title=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |journal=Frontiers in Marine Science |language=English |volume=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |article-number=597441}}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[Protîst|protîstan]] wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{cite journal |author=Tendal O.S. |year=1985 |title=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |url-status=dead |journal=Galathea Report |volume=16 |pages=95–98 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |archive-date=2012-11-30 |access-date=2013-09-14}}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Cite journal |last1=Wägele |first1=H. |date=March 1989 |title=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |journal=Marine Biology |volume=100 |issue=4 |pages=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088}}</ref> û yên din li ser [[Polîp|polîpan]] xwarin dikin.<ref>{{cite journal |last1=Lambert |first1=Walter J. |date=1991 |title=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |journal=Biological Bulletin |volume=181 |issue=2 |pages=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] tqtit9tyhlgibrj79zu2a6tbz0tt1jo 2080422 2080421 2026-07-13T20:11:24Z Kurê Acemî 105128 /* Ekolojî */ 2080422 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Cite journal |last1=Ducker |first1=James |last2=Falkenberg |first2=Laura J. |date=2020 |title=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |journal=Frontiers in Marine Science |language=English |volume=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |article-number=597441}}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[Protîst|protîstan]] wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{cite journal |author=Tendal O.S. |year=1985 |title=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |url-status=dead |journal=Galathea Report |volume=16 |pages=95–98 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |archive-date=2012-11-30 |access-date=2013-09-14}}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Cite journal |last1=Wägele |first1=H. |date=March 1989 |title=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |journal=Marine Biology |volume=100 |issue=4 |pages=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088}}</ref> û yên din li ser [[Polîp|polîpan]] xwarin dikin.<ref>{{cite journal |last1=Lambert |first1=Walter J. |date=1991 |title=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |journal=Biological Bulletin |volume=181 |issue=2 |pages=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644}}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] ss8q75wse4lbwvl4mf45vvizxzfy6ai 2080423 2080422 2026-07-13T20:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2080423 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 2f4elnzioqgw8h7x9zpsfxny8jtetbw 2080424 2080423 2026-07-13T20:14:25Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080424 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[Kambriyen|kambriyenê]] de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] n9knvo94dqbnuu4x771935g0tdj50di 2080425 2080424 2026-07-13T20:15:17Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080425 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[Kambriyen|kambriyenê]] de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma bavê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] ha5q1x3q9d99766qufhs5lu8chdylb6 2080426 2080425 2026-07-13T20:15:33Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080426 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[Kambriyen|kambriyenê]] de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] k0ffzyw4y70a8w18t3p6jjrmjzzp794 2080434 2080426 2026-07-13T21:12:42Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080434 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[Kambriyen|kambriyenê]] de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] bmvks7sedp3xld9sdez2rxbsxsr0my1 2080435 2080434 2026-07-13T21:13:15Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080435 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[Kambriyen|kambriyenê]] de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. === . === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] fj8ezxy6vzj38pvjzp5pkyst31f6p5g 2080436 2080435 2026-07-13T21:15:06Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080436 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[Kambriyen|kambriyenê]] de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. === . === Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] m5gng512zracgdvn0a5t5y7g5jz8dvv 2080438 2080436 2026-07-13T21:16:55Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080438 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[Kambriyen|kambriyenê]] de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. === . === Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 0kvpds6r7ci2nkhj7x5ct847cktfs6m 2080439 2080438 2026-07-13T21:17:11Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080439 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[Kambriyen|kambriyenê]] de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] favn14cbcswa9gqzahnqv2atyn2vcj9 2080440 2080439 2026-07-13T21:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2080440 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] oszfnpqd4a74iwcz1ydlu83tm5mhxfn 2080463 2080440 2026-07-14T03:31:30Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080463 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. === . === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] gm04dqcdkgvumzfqb0jq7y90zyqbp1t 2080464 2080463 2026-07-14T03:50:49Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080464 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. === . === Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn|Çînê]] de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] qzbzld6encjachmn7daiq8w8xa7amsd 2080465 2080464 2026-07-14T03:52:10Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080465 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. === . === Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn|Çînê]] de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[Trîlobît|trîlobîtên]] herî kevn çêkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] ab6mibmmygwu7xert3yu7gu9nkq9gl4 2080466 2080465 2026-07-14T03:54:03Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080466 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. === . === Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn|Çînê]] de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[Trîlobît|trîlobîtên]] herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] lezoxacmvw4ejthwyunx4m1uoqgb80s 2080467 2080466 2026-07-14T03:54:47Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080467 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. === . === Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn|Çînê]] de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[Trîlobît|trîlobîtên]] herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî mezên (êsî) ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] cxefvoux30fkthzoavj6awatf55qgwu 2080468 2080467 2026-07-14T03:54:58Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080468 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn|Çînê]] de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[Trîlobît|trîlobîtên]] herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî mezên (êsî) ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] owg6tz3maipqcrt9kxgvz7bkk2vaxd5 2080469 2080468 2026-07-14T04:23:27Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080469 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn|Çînê]] de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[Trîlobît|trîlobîtên]] herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] nwigyefjbc0ygqs38lvnoiapymetnwo 2080470 2080469 2026-07-14T04:24:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2080470 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn|Çînê]] de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[Trîlobît|trîlobîtên]] herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] lgc0vr1uj4csr727or60s4a8hlwb4h2 2080471 2080470 2026-07-14T04:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir.) 2080471 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] myhjijfnyxoicwrxrp8g8v416p6h2xb 2080474 2080471 2026-07-14T05:17:51Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080474 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. === . === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 808pf8k491famm3b7nv26p4wtllusb3 2080475 2080474 2026-07-14T05:19:02Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080475 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. === . === Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[Zikpê|zikpêyê]] bûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] pu2fbf653az87vtw5khnj84keelt9ce 2080476 2080475 2026-07-14T05:19:12Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080476 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. === . === Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[Zikpê|zikpêyan]] bûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] pd36oehejcjyjzbyigfq2158l68isro 2080477 2080476 2026-07-14T05:20:24Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080477 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. === . === Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[Zikpê|zikpêyan]] bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] ipr38tekhgadrpxuusj6cztwzuziiwx 2080478 2080477 2026-07-14T05:20:38Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080478 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[Zikpê|zikpêyan]] bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] rbc17x2icgdc06xk4kkfzhadi9o6bfq 2080479 2080478 2026-07-14T05:25:38Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080479 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[Zikpê|zikpêyan]] bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. === . === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] goz53ernnzrh1aofeajrkrijn3xf0gb 2080480 2080479 2026-07-14T05:27:07Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080480 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[Zikpê|zikpêyan]] bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. === . === ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] q88qj0ajxco90rixuk6ol06eec5wmpf 2080481 2080480 2026-07-14T05:28:28Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080481 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[Zikpê|zikpêyan]] bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. === . === ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tirşikmêran) e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] sscnx78sikgddyv5oucp3dnmh7gksdw 2080482 2080481 2026-07-14T05:29:10Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080482 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[Zikpê|zikpêyan]] bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. === . === ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] p3hxd9fccyt373gixxnyeuyesm0qv5t 2080483 2080482 2026-07-14T05:30:46Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080483 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[Zikpê|zikpêyan]] bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. === . === ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn '''plectronoceras''' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 8zx8of6oa3jrkvx2ctk1a5t0o7ehd16 2080484 2080483 2026-07-14T05:30:56Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080484 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[Zikpê|zikpêyan]] bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. === . === ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] h5i6fp5oupazsxgje1vjvnqx1hc2z0p 2080485 2080484 2026-07-14T05:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2080485 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. === . === ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 1a1g9px5t3oe86a91q7tax1fc34gljx 2080486 2080485 2026-07-14T05:33:05Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080486 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. === . === ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] mzvbz61w2d3zwt55xystjh8jg99knlp 2080487 2080486 2026-07-14T05:34:56Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080487 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. === . === ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] jh5tnkcsgftc15xuobju5dblbpnlnzi 2080488 2080487 2026-07-14T05:35:08Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080488 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] qjz2ws4n219haof6urjwl01ipbueus0 2080493 2080488 2026-07-14T08:54:58Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080493 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene. === . === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] bg0gxnxquchh62lh89fsbiltaiuseif 2080495 2080493 2026-07-14T09:01:41Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080495 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene. === . === Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin. Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] nju1cp8m4qasfa6kzmp0chk21wusjpg 2080496 2080495 2026-07-14T09:03:07Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080496 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene. === . === Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin. Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê. Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin. Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 6mkyrdop9p2jh3qjnms8wd3w2310uew 2080497 2080496 2026-07-14T09:18:03Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080497 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene. === . === Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin. Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê. Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin. Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] fna85xvlgy4bea473fgcawcyuf1xwkw 2080498 2080497 2026-07-14T09:18:19Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080498 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene. Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin. Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê. Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin. Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 05zqvbhsl3g4ywv6lez9xqxxuw6brh1 2080499 2080498 2026-07-14T09:25:10Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080499 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[File:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene. Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin. Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê. Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin. Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 8hp8q8vfipgwa3v7dcciarn4soekaie 2080500 2080499 2026-07-14T09:25:48Z Kurê Acemî 105128 2080500 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene. Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin. Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê. Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin. Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] k2b19s2axij328kyjlk2a8o97ijr3h2 2080504 2080500 2026-07-14T10:49:46Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080504 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|''Kimberella quadrata'' ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene. Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin. Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê. Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin. Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] jsvt1x24lin7ydc8laruvgvty1vy3ed 2080505 2080504 2026-07-14T10:50:24Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080505 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene. Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin. Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê. Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin. Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 909434xq4rx7ux2a78l1qg4s44kkr4n 2080506 2080505 2026-07-14T10:53:39Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080506 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. {| style="float:right;" |- valign="top" |[[File:Yochelcionella_cyrano_svg_hariadhi.svg|thumb | right | upright=0.55 | Fosîla biçûka helsyionelîdê ''yochelcionella'' tê wisa hesab kirin ku moluskayeke dawî ye.<ref name="RunnegarPojeta1974" />]] |[[File:Neptunea despecta.jpg|thumb | right | upright=0.55 | Qolikên girêdarekî spiralî di gelek [[Zikpê|zikpêyan]] de xuya dikin.<ref name="RuppertFoxBarnes2004"/>{{rp|pages=300–343}}]] |} Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene. Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin. Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê. Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin. Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 5u2pmo1ybyxjqdnn1i7ogj605p3kb6h 2080507 2080506 2026-07-14T10:54:31Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080507 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin. Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na. ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin, lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn, heke ev jî be. Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye. Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in. Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne. {| style="float:right;" |- valign="top" |[[File:Yochelcionella_cyrano_svg_hariadhi.svg|thumb | right | upright=0.55 | Fosîla biçûka helsyionelîdê ''yochelcionella'' tê wisa hesab kirin ku moluskayeke dawî ye.]] |[[File:Neptunea despecta.jpg|thumb | right | upright=0.55 | Qolikên girêdarekî spiralî di gelek [[Zikpê|zikpêyan]] de xuya dikin.]] |} Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin, tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye. Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne. Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn. Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî. ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî. Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene. Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin. Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê. Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin. Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 7v90u58v7fb9hglyrln8bpmjgviuas1 2080508 2080507 2026-07-14T11:00:51Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080508 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin.<ref>{{cite journal |vauthors=Budd GE, Jensen S |date=May 2000 |title=A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla |journal=Biol Rev Camb Philos Soc |volume=75 |issue=2 |pages=253–95 |doi=10.1111/j.1469-185X.1999.tb00046.x |pmid=10881389 |article-number=S000632310000548X}}</ref> Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na.<ref name="Cabej">{{cite book |title=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |last=Cabej |first=Nelson R. |publisher=Elsevier Science |date=2019 |page=152 |isbn=978-0-12-814312-4 |url=https://books.google.com/books?id=QdO1DwAAQBAJ&dq=Myoscolex&pg=PA152}}</ref> ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin,<ref name="Fedonkin1997">{{Cite journal |author=Fedonkin, M.A. |author2=Waggoner, B.M. |date=August 28, 1997 |title=The Late Precambrian fossil Kimberella is a mollusc-like bilaterian organism |journal=Nature |volume=388 |issue=6645 |page=868 |bibcode=1997Natur.388..868F |doi=10.1038/42242 |s2cid=4395089 |doi-access=free}}</ref> lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn,<ref name="Butterfield2006">{{Cite journal |author=Butterfield, N.J. |year=2006 |title=Hooking some stem-group "worms": fossil lophotrochozoans in the Burgess Shale |journal=BioEssays |volume=28 |issue=12 |pages=1161–6 |bibcode=2006BiEss..28.1161B |doi=10.1002/bies.20507 |pmid=17120226 |s2cid=29130876}}</ref> heke ev jî be.<ref>{{cite journal |last1=Budd |first1=Graham E. |last2=Jensen |first2=Sören |date=February 2017 |title=The origin of the animals and a 'Savannah' hypothesis for early bilaterian evolution: Early evolution of the animals |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-270199 |journal=Biological Reviews |volume=92 |issue=1 |pages=446–473 |doi=10.1111/brv.12239 |pmid=26588818 |hdl-access=free |hdl=10662/8091}}</ref> Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye.<ref name="Butterfield2006" /> Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in.<ref name="Butterfield2006" /> Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne.<ref name="Cruz1998">{{cite journal |last1=Cruz |first1=Renato |last2=Lins |first2=Ulysses |last3=Farina |first3=Marcos |date=1998 |title=Minerals of the Radular Apparatus of ''Falcidens'' sp. (Caudofoveata) and the Evolutionary Implications for the Phylum Mollusca |journal=Biological Bulletin |volume=194 |issue=2 |pages=224–230 |doi=10.2307/1543051 |jstor=1543051 |id={{BHL page|5407000}} {{Gale|A20779444}}}}</ref> {| style="float:right;" |- valign="top" |[[File:Yochelcionella_cyrano_svg_hariadhi.svg|thumb | right | upright=0.55 | Fosîla biçûka helsyionelîdê ''yochelcionella'' tê wisa hesab kirin ku moluskayeke dawî ye.]] |[[File:Neptunea despecta.jpg|thumb | right | upright=0.55 | Qolikên girêdarekî spiralî di gelek [[Zikpê|zikpêyan]] de xuya dikin.]] |} Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin,<ref name="Parkhaev 2007">{{cite journal |last1=Parkhaev |first1=P. Y. |date=2007 |title=The Cambrian 'basement' of gastropod evolution |journal=Geological Society, London, Special Publications |volume=286 |pages=415–421 |bibcode=2007GSLSP.286..415P |doi=10.1144/SP286.31}}</ref> tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye.<ref name="Butterfield2006" /> Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne.<ref name="Mus2008">{{Cite journal |author=Mus, M.M. |author2=Palacios, T. |author3=Jensen, S. |year=2008 |title=Size of the earliest mollusks: Did small helcionellids grow to become large adults? |journal=Geology |volume=36 |issue=2 |page=175 |bibcode=2008Geo....36..175M |doi=10.1130/G24218A.1}}</ref> Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn.<ref>{{cite journal |last1=Landing |first1=E. |last2=Geyer |first2=G. |last3=Bartowski |first3=K.E. |year=2002 |title=Latest Early Cambrian Small Shelly Fossils, Trilobites, and Hatch Hill Dysaerobic Interval on the Quebec Continental Slope |journal=Journal of Paleontology |volume=76 |issue=2 |pages=287–305 |bibcode=2002JPal...76..287L |doi=10.1666/0022-3360(2002)076<0287:LECSSF>2.0.CO;2 |jstor=1307143 |s2cid=130381069}}</ref> Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî.<ref name="FrýdaNützelWagner2008">{{cite book |title=Phylogeny and evolution of the Mollusca |last=Frýda |first=J. |publisher=California Press |year=2008 |pages=239–264 |isbn=978-0-520-25092-5 |editor=Ponder, W.F. |chapter=Paleozoic Gastropoda |author2=Nützel, A. |author3=Wagner, P.J. |editor2=Lindberg, D.R. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=nm0IZAQQ6S0C&pg=RA1-PA239}}</ref> ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî.<ref>{{Cite book |title=Proterozoic-Cambrian of the Great Basin and Beyond, Pacific Section SEPM Book 93 |author1=Hagadorn, J.W. |publisher=SEPM (Society for Sedimentary Geology) |year=2002 |pages=135–150 |editor=Corsetti, F.A. |contribution=The Early Cambrian problematic fossil Volborthella: New insights from the Basin and Range |url=http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911152548/http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |archive-date=2006-09-11 |url-status=dead |author2=Waggoner, B.M. |name-list-style=amp}}</ref> Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Vinther |first1=Jakob |last2=Parry |first2=Luke A. |last3=Lee |first3=Mirinae |last4=Nielsen |first4=Morten Lunde |last5=Oh |first5=Yeongju |last6=Park |first6=Changkun |last7=Kihm |first7=Ji-Hoon |last8=DeVivo |first8=Giacinto |last9=Harper |first9=David A. T. |last10=Nielsen |first10=Arne T. |last11=Park |first11=Tae-Yoon S. |date=2025-07-25 |title=A fossilized ventral ganglion reveals a chaetognath affinity for Cambrian nectocaridids |journal=Science Advances |language=en |volume=11 |issue=30 |bibcode=2025SciA...11.6990V |doi=10.1126/sciadv.adu6990 |issn=2375-2548 |pmc=12285702 |pmid=40700488 |article-number=eadu6990}}</ref> Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin.<ref name=":0" /> Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be.<ref name=":0" /> Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene.<ref>{{cite web |url=http://www.thecephalopodpage.org/evolution.php |title=A Broad Brush History of the Cephalopoda |access-date=2009-03-21 |last=Monks |first=N.}}</ref> Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin.<ref>{{Cite journal |author=Gubanov, A.P. |author2=Peel, J.S. |year=2003 |title=The early Cambrian helcionelloid mollusc ''Anabarella'' Vostokova |journal=Palaeontology |volume=46 |issue=5 |pages=1073–87 |bibcode=2003Palgy..46.1073G |doi=10.1111/1475-4983.00334 |s2cid=84893338 |doi-access=free}}</ref> Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê.<ref>{{Cite journal |author=Zong-Jie, F. |year=2006 |title=An introduction to Ordovician bivalves of southern China, with a discussion of the early evolution of the Bivalvia |journal=Geological Journal |volume=41 |issue=3–4 |pages=303–328 |bibcode=2006GeolJ..41..303Z |doi=10.1002/gj.1048 |s2cid=129430674}}</ref> Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin.<ref>{{Cite journal |author=Raup, D.M. |author2=Jablonski, D. |year=1993 |title=Geography of end-Cretaceous marine bivalve extinctions |journal=Science |volume=260 |issue=5110 |pages=971–3 |bibcode=1993Sci...260..971R |doi=10.1126/science.11537491 |pmid=11537491}}</ref> Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin.<ref name="Sumrall2009">{{Cite journal |last1=Malinky |first1=J.M. |year=2009 |title=Permian Hyolithida from Australia: The Last of the Hyoliths? |journal=Journal of Paleontology |volume=83 |issue=1 |pages=147–152 |bibcode=2009JPal...83..147M |doi=10.1666/08-094R.1 |s2cid=85924056}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 5zass0l6hpbq2tjo4wc86wx8m2lydpk 2080510 2080508 2026-07-14T11:02:12Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080510 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin.<ref>{{cite journal |vauthors=Budd GE, Jensen S |date=May 2000 |title=A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla |journal=Biol Rev Camb Philos Soc |volume=75 |issue=2 |pages=253–95 |doi=10.1111/j.1469-185X.1999.tb00046.x |pmid=10881389 |article-number=S000632310000548X}}</ref> Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na.<ref name="Cabej">{{cite book |title=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |last=Cabej |first=Nelson R. |publisher=Elsevier Science |date=2019 |page=152 |isbn=978-0-12-814312-4 |url=https://books.google.com/books?id=QdO1DwAAQBAJ&dq=Myoscolex&pg=PA152}}</ref> ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin,<ref name="Fedonkin1997">{{Cite journal |author=Fedonkin, M.A. |author2=Waggoner, B.M. |date=August 28, 1997 |title=The Late Precambrian fossil Kimberella is a mollusc-like bilaterian organism |journal=Nature |volume=388 |issue=6645 |page=868 |bibcode=1997Natur.388..868F |doi=10.1038/42242 |s2cid=4395089 |doi-access=free}}</ref> lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn,<ref name="Butterfield2006">{{Cite journal |author=Butterfield, N.J. |year=2006 |title=Hooking some stem-group "worms": fossil lophotrochozoans in the Burgess Shale |journal=BioEssays |volume=28 |issue=12 |pages=1161–6 |bibcode=2006BiEss..28.1161B |doi=10.1002/bies.20507 |pmid=17120226 |s2cid=29130876}}</ref> heke ev jî be.<ref>{{cite journal |last1=Budd |first1=Graham E. |last2=Jensen |first2=Sören |date=February 2017 |title=The origin of the animals and a 'Savannah' hypothesis for early bilaterian evolution: Early evolution of the animals |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-270199 |journal=Biological Reviews |volume=92 |issue=1 |pages=446–473 |doi=10.1111/brv.12239 |pmid=26588818 |hdl-access=free |hdl=10662/8091}}</ref> Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye.<ref name="Butterfield2006" /> Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in.<ref name="Butterfield2006" /> Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne.<ref name="Cruz1998">{{cite journal |last1=Cruz |first1=Renato |last2=Lins |first2=Ulysses |last3=Farina |first3=Marcos |date=1998 |title=Minerals of the Radular Apparatus of ''Falcidens'' sp. (Caudofoveata) and the Evolutionary Implications for the Phylum Mollusca |journal=Biological Bulletin |volume=194 |issue=2 |pages=224–230 |doi=10.2307/1543051 |jstor=1543051 |id={{BHL page|5407000}} {{Gale|A20779444}}}}</ref> {| style="float:right;" |- valign="top" |[[File:Yochelcionella_cyrano_svg_hariadhi.svg|thumb | right | upright=0.55 | Fosîla biçûka helsyionelîdê ''yochelcionella'' tê wisa hesab kirin ku moluskayeke dawî ye.]] |[[File:Neptunea despecta.jpg|thumb | right | upright=0.55 | Qolikên girêdarekî spiralî di gelek [[Zikpê|zikpêyan]] de xuya dikin.]] |} Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin,<ref name="Parkhaev 2007">{{cite journal |last1=Parkhaev |first1=P. Y. |date=2007 |title=The Cambrian 'basement' of gastropod evolution |journal=Geological Society, London, Special Publications |volume=286 |pages=415–421 |bibcode=2007GSLSP.286..415P |doi=10.1144/SP286.31}}</ref> tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye.<ref name="Butterfield2006" /> Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne.<ref name="Mus2008">{{Cite journal |author=Mus, M.M. |author2=Palacios, T. |author3=Jensen, S. |year=2008 |title=Size of the earliest mollusks: Did small helcionellids grow to become large adults? |journal=Geology |volume=36 |issue=2 |page=175 |bibcode=2008Geo....36..175M |doi=10.1130/G24218A.1}}</ref> Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn.<ref>{{cite journal |last1=Landing |first1=E. |last2=Geyer |first2=G. |last3=Bartowski |first3=K.E. |year=2002 |title=Latest Early Cambrian Small Shelly Fossils, Trilobites, and Hatch Hill Dysaerobic Interval on the Quebec Continental Slope |journal=Journal of Paleontology |volume=76 |issue=2 |pages=287–305 |bibcode=2002JPal...76..287L |doi=10.1666/0022-3360(2002)076<0287:LECSSF>2.0.CO;2 |jstor=1307143 |s2cid=130381069}}</ref> Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî.<ref name="FrýdaNützelWagner2008">{{cite book |title=Phylogeny and evolution of the Mollusca |last=Frýda |first=J. |publisher=California Press |year=2008 |pages=239–264 |isbn=978-0-520-25092-5 |editor=Ponder, W.F. |chapter=Paleozoic Gastropoda |author2=Nützel, A. |author3=Wagner, P.J. |editor2=Lindberg, D.R. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=nm0IZAQQ6S0C&pg=RA1-PA239}}</ref> ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî.<ref>{{Cite book |title=Proterozoic-Cambrian of the Great Basin and Beyond, Pacific Section SEPM Book 93 |author1=Hagadorn, J.W. |publisher=SEPM (Society for Sedimentary Geology) |year=2002 |pages=135–150 |editor=Corsetti, F.A. |contribution=The Early Cambrian problematic fossil Volborthella: New insights from the Basin and Range |url=http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911152548/http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |archive-date=2006-09-11 |url-status=dead |author2=Waggoner, B.M. |name-list-style=amp}}</ref> Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene.<ref>{{cite web |url=http://www.thecephalopodpage.org/evolution.php |title=A Broad Brush History of the Cephalopoda |access-date=2009-03-21 |last=Monks |first=N.}}</ref> Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin.<ref>{{Cite journal |author=Gubanov, A.P. |author2=Peel, J.S. |year=2003 |title=The early Cambrian helcionelloid mollusc ''Anabarella'' Vostokova |journal=Palaeontology |volume=46 |issue=5 |pages=1073–87 |bibcode=2003Palgy..46.1073G |doi=10.1111/1475-4983.00334 |s2cid=84893338 |doi-access=free}}</ref> Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê.<ref>{{Cite journal |author=Zong-Jie, F. |year=2006 |title=An introduction to Ordovician bivalves of southern China, with a discussion of the early evolution of the Bivalvia |journal=Geological Journal |volume=41 |issue=3–4 |pages=303–328 |bibcode=2006GeolJ..41..303Z |doi=10.1002/gj.1048 |s2cid=129430674}}</ref> Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin.<ref>{{Cite journal |author=Raup, D.M. |author2=Jablonski, D. |year=1993 |title=Geography of end-Cretaceous marine bivalve extinctions |journal=Science |volume=260 |issue=5110 |pages=971–3 |bibcode=1993Sci...260..971R |doi=10.1126/science.11537491 |pmid=11537491}}</ref> Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin.<ref name="Sumrall2009">{{Cite journal |last1=Malinky |first1=J.M. |year=2009 |title=Permian Hyolithida from Australia: The Last of the Hyoliths? |journal=Journal of Paleontology |volume=83 |issue=1 |pages=147–152 |bibcode=2009JPal...83..147M |doi=10.1666/08-094R.1 |s2cid=85924056}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] gkjbo6lm8eau02vjifgf4n64u8sy252 2080511 2080510 2026-07-14T11:02:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2080511 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Etîmolojî == == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin.<ref>{{cite journal |vauthors=Budd GE, Jensen S |date=May 2000 |title=A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla |journal=Biol Rev Camb Philos Soc |volume=75 |issue=2 |pages=253–95 |doi=10.1111/j.1469-185X.1999.tb00046.x |pmid=10881389 |article-number=S000632310000548X}}</ref> Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na.<ref name="Cabej">{{cite book |title=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |last=Cabej |first=Nelson R. |publisher=Elsevier Science |date=2019 |page=152 |isbn=978-0-12-814312-4 |url=https://books.google.com/books?id=QdO1DwAAQBAJ&dq=Myoscolex&pg=PA152}}</ref> ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin,<ref name="Fedonkin1997">{{Cite journal |author=Fedonkin, M.A. |author2=Waggoner, B.M. |date=August 28, 1997 |title=The Late Precambrian fossil Kimberella is a mollusc-like bilaterian organism |journal=Nature |volume=388 |issue=6645 |page=868 |bibcode=1997Natur.388..868F |doi=10.1038/42242 |s2cid=4395089 |doi-access=free}}</ref> lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn,<ref name="Butterfield2006">{{Cite journal |author=Butterfield, N.J. |year=2006 |title=Hooking some stem-group "worms": fossil lophotrochozoans in the Burgess Shale |journal=BioEssays |volume=28 |issue=12 |pages=1161–6 |bibcode=2006BiEss..28.1161B |doi=10.1002/bies.20507 |pmid=17120226 |s2cid=29130876}}</ref> heke ev jî be.<ref>{{cite journal |last1=Budd |first1=Graham E. |last2=Jensen |first2=Sören |date=February 2017 |title=The origin of the animals and a 'Savannah' hypothesis for early bilaterian evolution: Early evolution of the animals |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-270199 |journal=Biological Reviews |volume=92 |issue=1 |pages=446–473 |doi=10.1111/brv.12239 |pmid=26588818 |hdl-access=free |hdl=10662/8091}}</ref> Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye.<ref name="Butterfield2006" /> Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in.<ref name="Butterfield2006" /> Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne.<ref name="Cruz1998">{{cite journal |last1=Cruz |first1=Renato |last2=Lins |first2=Ulysses |last3=Farina |first3=Marcos |date=1998 |title=Minerals of the Radular Apparatus of ''Falcidens'' sp. (Caudofoveata) and the Evolutionary Implications for the Phylum Mollusca |journal=Biological Bulletin |volume=194 |issue=2 |pages=224–230 |doi=10.2307/1543051 |jstor=1543051 |id={{BHL page|5407000}} {{Gale|A20779444}}}}</ref> {| style="float:right;" |- valign="top" |[[File:Yochelcionella_cyrano_svg_hariadhi.svg|thumb | right | upright=0.55 | Fosîla biçûka helsyionelîdê ''yochelcionella'' tê wisa hesab kirin ku moluskayeke dawî ye.]] |[[File:Neptunea despecta.jpg|thumb | right | upright=0.55 | Qolikên girêdarekî spiralî di gelek [[Zikpê|zikpêyan]] de xuya dikin.]] |} Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin,<ref name="Parkhaev 2007">{{cite journal |last1=Parkhaev |first1=P. Y. |date=2007 |title=The Cambrian 'basement' of gastropod evolution |journal=Geological Society, London, Special Publications |volume=286 |pages=415–421 |bibcode=2007GSLSP.286..415P |doi=10.1144/SP286.31}}</ref> tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye.<ref name="Butterfield2006" /> Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne.<ref name="Mus2008">{{Cite journal |author=Mus, M.M. |author2=Palacios, T. |author3=Jensen, S. |year=2008 |title=Size of the earliest mollusks: Did small helcionellids grow to become large adults? |journal=Geology |volume=36 |issue=2 |page=175 |bibcode=2008Geo....36..175M |doi=10.1130/G24218A.1}}</ref> Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn.<ref>{{cite journal |last1=Landing |first1=E. |last2=Geyer |first2=G. |last3=Bartowski |first3=K.E. |year=2002 |title=Latest Early Cambrian Small Shelly Fossils, Trilobites, and Hatch Hill Dysaerobic Interval on the Quebec Continental Slope |journal=Journal of Paleontology |volume=76 |issue=2 |pages=287–305 |bibcode=2002JPal...76..287L |doi=10.1666/0022-3360(2002)076<0287:LECSSF>2.0.CO;2 |jstor=1307143 |s2cid=130381069}}</ref> Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî.<ref name="FrýdaNützelWagner2008">{{cite book |title=Phylogeny and evolution of the Mollusca |last=Frýda |first=J. |publisher=California Press |year=2008 |pages=239–264 |isbn=978-0-520-25092-5 |editor=Ponder, W.F. |chapter=Paleozoic Gastropoda |author2=Nützel, A. |author3=Wagner, P.J. |editor2=Lindberg, D.R. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=nm0IZAQQ6S0C&pg=RA1-PA239}}</ref> ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî.<ref>{{Cite book |title=Proterozoic-Cambrian of the Great Basin and Beyond, Pacific Section SEPM Book 93 |author1=Hagadorn, J.W. |publisher=SEPM (Society for Sedimentary Geology) |year=2002 |pages=135–150 |editor=Corsetti, F.A. |contribution=The Early Cambrian problematic fossil Volborthella: New insights from the Basin and Range |url=http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911152548/http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |archive-date=2006-09-11 |url-status=dead |author2=Waggoner, B.M. |name-list-style=amp}}</ref> Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene.<ref>{{cite web |url=http://www.thecephalopodpage.org/evolution.php |title=A Broad Brush History of the Cephalopoda |access-date=2009-03-21 |last=Monks |first=N.}}</ref> Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin.<ref>{{Cite journal |author=Gubanov, A.P. |author2=Peel, J.S. |year=2003 |title=The early Cambrian helcionelloid mollusc ''Anabarella'' Vostokova |journal=Palaeontology |volume=46 |issue=5 |pages=1073–87 |bibcode=2003Palgy..46.1073G |doi=10.1111/1475-4983.00334 |s2cid=84893338 |doi-access=free}}</ref> Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê.<ref>{{Cite journal |author=Zong-Jie, F. |year=2006 |title=An introduction to Ordovician bivalves of southern China, with a discussion of the early evolution of the Bivalvia |journal=Geological Journal |volume=41 |issue=3–4 |pages=303–328 |bibcode=2006GeolJ..41..303Z |doi=10.1002/gj.1048 |s2cid=129430674}}</ref> Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin.<ref>{{Cite journal |author=Raup, D.M. |author2=Jablonski, D. |year=1993 |title=Geography of end-Cretaceous marine bivalve extinctions |journal=Science |volume=260 |issue=5110 |pages=971–3 |bibcode=1993Sci...260..971R |doi=10.1126/science.11537491 |pmid=11537491}}</ref> Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin.<ref name="Sumrall2009">{{Cite journal |last1=Malinky |first1=J.M. |year=2009 |title=Permian Hyolithida from Australia: The Last of the Hyoliths? |journal=Journal of Paleontology |volume=83 |issue=1 |pages=147–152 |bibcode=2009JPal...83..147M |doi=10.1666/08-094R.1 |s2cid=85924056}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] p50th5apfo286t566c6bqpqebini3ln 2080512 2080511 2026-07-14T11:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Valahiya nav rast kir, Kelîmeyên sihirî rast kir.) 2080512 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Etîmolojî == == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê xirrê (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Budd GE, Jensen S |tarîx=May 2000 |sernav=A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla |kovar=Biol Rev Camb Philos Soc |cild=75 |hejmar=2 |rr=253–95 |doi=10.1111/j.1469-185X.1999.tb00046.x |pmid=10881389 |hejmara-gotarê=S000632310000548X }}</ref> Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na.<ref name="Cabej">{{Jêder-kitêb |sernav=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |paşnav=Cabej |pêşnav=Nelson R. |weşanger=Elsevier Science |tarîx=2019 |rûpel=152 |isbn=978-0-12-814312-4 |url=https://books.google.com/books?id=QdO1DwAAQBAJ&dq=Myoscolex&pg=PA152 }}</ref> ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin,<ref name="Fedonkin1997">{{Jêder-kovar |nivîskar=Fedonkin, M.A. |nivîskar2=Waggoner, B.M. |tarîx=28 tebax 1997 |sernav=The Late Precambrian fossil Kimberella is a mollusc-like bilaterian organism |kovar=Nature |cild=388 |hejmar=6645 |rûpel=868 |bibcode=1997Natur.388..868F |doi=10.1038/42242 |s2cid=4395089 |doi-access=free }}</ref> lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn,<ref name="Butterfield2006">{{Jêder-kovar |nivîskar=Butterfield, N.J. |sal=2006 |sernav=Hooking some stem-group "worms": fossil lophotrochozoans in the Burgess Shale |kovar=BioEssays |cild=28 |hejmar=12 |rr=1161–6 |bibcode=2006BiEss..28.1161B |doi=10.1002/bies.20507 |pmid=17120226 |s2cid=29130876 }}</ref> heke ev jî be.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Budd |pêşnav1=Graham E. |paşnav2=Jensen |pêşnav2=Sören |tarîx=February 2017 |sernav=The origin of the animals and a 'Savannah' hypothesis for early bilaterian evolution: Early evolution of the animals |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-270199 |kovar=Biological Reviews |cild=92 |hejmar=1 |rr=446–473 |doi=10.1111/brv.12239 |pmid=26588818 |hdl-access=free |hdl=10662/8091 }}</ref> Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye.<ref name="Butterfield2006" /> Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in.<ref name="Butterfield2006" /> Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne.<ref name="Cruz1998">{{Jêder-kovar |paşnav1=Cruz |pêşnav1=Renato |paşnav2=Lins |pêşnav2=Ulysses |paşnav3=Farina |pêşnav3=Marcos |tarîx=1998 |sernav=Minerals of the Radular Apparatus of ''Falcidens'' sp. (Caudofoveata) and the Evolutionary Implications for the Phylum Mollusca |kovar=Biological Bulletin |cild=194 |hejmar=2 |rr=224–230 |doi=10.2307/1543051 |jstor=1543051 |id={{BHL page|5407000}} {{Gale|A20779444}} }}</ref> {| style="float:right;" |- valign="top" |[[Wêne:Yochelcionella_cyrano_svg_hariadhi.svg|thumb |rast| upright=0.55 | Fosîla biçûka helsyionelîdê ''yochelcionella'' tê wisa hesab kirin ku moluskayeke dawî ye.]] |[[Wêne:Neptunea despecta.jpg|thumb |rast| upright=0.55 | Qolikên girêdarekî spiralî di gelek [[zikpê]]yan de xuya dikin.]] |} Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin,<ref name="Parkhaev 2007">{{Jêder-kovar |paşnav1=Parkhaev |pêşnav1=P. Y. |tarîx=2007 |sernav=The Cambrian 'basement' of gastropod evolution |kovar=Geological Society, London, Special Publications |cild=286 |rr=415–421 |bibcode=2007GSLSP.286..415P |doi=10.1144/SP286.31 }}</ref> tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye.<ref name="Butterfield2006" /> Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne.<ref name="Mus2008">{{Jêder-kovar |nivîskar=Mus, M.M. |nivîskar2=Palacios, T. |nivîskar3=Jensen, S. |sal=2008 |sernav=Size of the earliest mollusks: Did small helcionellids grow to become large adults? |kovar=Geology |cild=36 |hejmar=2 |rûpel=175 |bibcode=2008Geo....36..175M |doi=10.1130/G24218A.1 }}</ref> Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Landing |pêşnav1=E. |paşnav2=Geyer |pêşnav2=G. |paşnav3=Bartowski |pêşnav3=K.E. |sal=2002 |sernav=Latest Early Cambrian Small Shelly Fossils, Trilobites, and Hatch Hill Dysaerobic Interval on the Quebec Continental Slope |kovar=Journal of Paleontology |cild=76 |hejmar=2 |rr=287–305 |bibcode=2002JPal...76..287L |doi=10.1666/0022-3360(2002)076<0287:LECSSF>2.0.CO;2 |jstor=1307143 |s2cid=130381069 }}</ref> Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî.<ref name="FrýdaNützelWagner2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Phylogeny and evolution of the Mollusca |paşnav=Frýda |pêşnav=J. |weşanger=California Press |sal=2008 |rr=239–264 |isbn=978-0-520-25092-5 |edîtor=Ponder, W.F. |beş=Paleozoic Gastropoda |nivîskar2=Nützel, A. |nivîskar3=Wagner, P.J. |edîtor2=Lindberg, D.R. |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=nm0IZAQQ6S0C&pg=RA1-PA239 }}</ref> ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Proterozoic-Cambrian of the Great Basin and Beyond, Pacific Section SEPM Book 93 |nivîskar1=Hagadorn, J.W. |weşanger=SEPM (Society for Sedimentary Geology) |sal=2002 |rr=135–150 |edîtor=Corsetti, F.A. |contribution=The Early Cambrian problematic fossil Volborthella: New insights from the Basin and Range |url=http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060911152548/http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |roja-arşîvê=2006-09-11 |rewşa-urlyê=mirî |nivîskar2=Waggoner, B.M. |name-list-style=amp }}</ref> Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thecephalopodpage.org/evolution.php |sernav=A Broad Brush History of the Cephalopoda |roja-gihiştinê=2009-03-21 |paşnav=Monks |pêşnav=N. }}</ref> Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Gubanov, A.P. |nivîskar2=Peel, J.S. |sal=2003 |sernav=The early Cambrian helcionelloid mollusc ''Anabarella'' Vostokova |kovar=Palaeontology |cild=46 |hejmar=5 |rr=1073–87 |bibcode=2003Palgy..46.1073G |doi=10.1111/1475-4983.00334 |s2cid=84893338 |doi-access=free }}</ref> Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Zong-Jie, F. |sal=2006 |sernav=An introduction to Ordovician bivalves of southern China, with a discussion of the early evolution of the Bivalvia |kovar=Geological Journal |cild=41 |hejmar=3–4 |rr=303–328 |bibcode=2006GeolJ..41..303Z |doi=10.1002/gj.1048 |s2cid=129430674 }}</ref> Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Raup, D.M. |nivîskar2=Jablonski, D. |sal=1993 |sernav=Geography of end-Cretaceous marine bivalve extinctions |kovar=Science |cild=260 |hejmar=5110 |rr=971–3 |bibcode=1993Sci...260..971R |doi=10.1126/science.11537491 |pmid=11537491 }}</ref> Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin.<ref name="Sumrall2009">{{Jêder-kovar |paşnav1=Malinky |pêşnav1=J.M. |sal=2009 |sernav=Permian Hyolithida from Australia: The Last of the Hyoliths? |kovar=Journal of Paleontology |cild=83 |hejmar=1 |rr=147–152 |bibcode=2009JPal...83..147M |doi=10.1666/08-094R.1 |s2cid=85924056 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] oowl3ey2vnrks415tbe32c3oz6xjk2d 0 328969 2080401 2026-07-13T18:21:42Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' (bi swêdî: Kurdiska räven) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li Îranê ji dayika xwe bûye. Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li Swêdê mezin bûye. Ji sala 2023a..." hat çêkirin 2080401 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' (bi swêdî: Kurdiska räven) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li Îranê ji dayika xwe bûye. Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li Swêdê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê. {{Çk}} [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] lnkks0e6u5nnflt9fgzpzr551sb9dzd 2080407 2080401 2026-07-13T18:43:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}}; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 2080407 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' (bi swêdî: Kurdiska räven) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li Îranê ji dayika xwe bûye. Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li Swêdê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] qlzv999ca3j38az1ekmmihbeym2i7we 2080442 2080407 2026-07-13T21:46:36Z MikaelF 935 2080442 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' (bi swêdî: Kurdiska räven) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li Îranê ji dayika xwe bûye. Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li Swêdê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] 5xll7roh8a94vo8lsw8py4d4pu9ct03 2080443 2080442 2026-07-13T21:51:27Z MikaelF 935 2080443 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' (bi swêdî: Kurdiska räven) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li Îranê ji dayika xwe bûye.<ref>{{ref|rubrik=Kioskägaren blev landets mest ökände gängledare|url=https://www.svd.se/a/P4GvMe/har-ar-mannen-bakom-gangens-blodbad|tidning=Svenska Dagbladet/TT|datum=2023-09-16|hämtdatum=2023-11-29|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=Simon Uggla, Marc|efternamn2=Skogelin}}</ref> Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li Swêdê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] 61ftcm5qxjrr0own71m590oyiqojhuy 2080444 2080443 2026-07-13T21:52:38Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2080444 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' (bi swêdî: Kurdiska räven) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li Îranê ji dayika xwe bûye.<ref>{{ref|rubrik=Kioskägaren blev landets mest ökände gängledare|url=https://www.svd.se/a/P4GvMe/har-ar-mannen-bakom-gangens-blodbad|tidning=Svenska Dagbladet/TT|datum=2023-09-16|hämtdatum=2023-11-29|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=Simon Uggla, Marc|efternamn2=Skogelin}}</ref> Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li Swêdê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] 9nxqnbcaq4fg4bml7yc0o0gthorjhpl 2080445 2080444 2026-07-13T21:56:56Z MikaelF 935 2080445 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' (bi swêdî: Kurdiska räven) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li Îranê ji dayika xwe bûye.<ref>{{ref name|rubrik=Kioskägaren blev landets mest ökände gängledare|url=https://www.svd.se/a/P4GvMe/har-ar-mannen-bakom-gangens-blodbad|tidning=Svenska Dagbladet/TT|datum=2023-09-16|hämtdatum=2023-11-29|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=Simon Uggla, Marc|efternamn2=Skogelin}}</ref> Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li Swêdê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê.<ref name="tv4">{{Webbref|titel=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven"|url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven|verk=www.tv4.se|hämtdatum=2023-07-06|språk=sv|datum=2023-04-23|författare=Therése Cedergren}}</ref><ref name=":4">{{ref name|rubrik=Minidokumentär: Så blev Rawa Majid ”Kurdiska räven”|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/sa-blev-rawa-majid-kurdiska-raven|tidning=SVT Nyheter|datum=2023-09-13|hämtdatum=2023-09-13|språk=sv|förnamn=Malvina|efternamn=Britts}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] 625lxtnzbcv8zjdjk83g44roxh7f9bs 2080446 2080445 2026-07-13T21:59:26Z MikaelF 935 2080446 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' ({{langx|sv|Kurdiska räven}}) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li Îranê ji dayika xwe bûye.<ref>{{ref name|rubrik=Kioskägaren blev landets mest ökände gängledare|url=https://www.svd.se/a/P4GvMe/har-ar-mannen-bakom-gangens-blodbad|tidning=Svenska Dagbladet/TT|datum=2023-09-16|hämtdatum=2023-11-29|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=Simon Uggla, Marc|efternamn2=Skogelin}}</ref> Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li Swêdê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê.<ref name="tv4">{{Webbref|titel=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven"|url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven|verk=www.tv4.se|hämtdatum=2023-07-06|språk=sv|datum=2023-04-23|författare=Therése Cedergren}}</ref><ref name=":4">{{ref name|rubrik=Minidokumentär: Så blev Rawa Majid ”Kurdiska räven”|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/sa-blev-rawa-majid-kurdiska-raven|tidning=SVT Nyheter|datum=2023-09-13|hämtdatum=2023-09-13|språk=sv|förnamn=Malvina|efternamn=Britts}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] oyje4s16o0ciz00r9dzw9thqdub49nq 2080447 2080446 2026-07-13T22:02:11Z MikaelF 935 2080447 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' ({{langx|sv|Kurdiska räven}}) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li Îranê ji dayika xwe bûye.<ref>{{ref name|rubrik=Kioskägaren blev landets mest ökände gängledare|url=https://www.svd.se/a/P4GvMe/har-ar-mannen-bakom-gangens-blodbad|tidning=Svenska Dagbladet/TT|datum=2023-09-16|hämtdatum=2023-11-29|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=Simon Uggla, Marc|efternamn2=Skogelin}}</ref> Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li Swêdê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê.<ref name="tv4">{{Webbref|titel=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven"|url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven|verk=www.tv4.se|hämtdatum=2023-07-06|språk=sv|datum=2023-04-23|författare=Therése Cedergren}}</ref><ref name=":4">{{ref name|rubrik=Minidokumentär: Så blev Rawa Majid ”Kurdiska räven”|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/sa-blev-rawa-majid-kurdiska-raven|tidning=SVT Nyheter|datum=2023-09-13|hämtdatum=2023-09-13|språk=sv|förnamn=Malvina|efternamn=Britts}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] kdlue5w10tt14ch7al92ovxy17fuki9 2080448 2080447 2026-07-13T22:02:36Z MikaelF 935 2080448 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' ({{langx|sv|Kurdiska räven}}) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li Îranê ji dayika xwe bûye.<ref>{{ref name|rubrik=Kioskägaren blev landets mest ökände gängledare|url=https://www.svd.se/a/P4GvMe/har-ar-mannen-bakom-gangens-blodbad|tidning=Svenska Dagbladet/TT|datum=2023-09-16|hämtdatum=2023-11-29|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=Simon Uggla, Marc|efternamn2=Skogelin}}</ref> Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li Swêdê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê.<ref name="tv4">{{Webbref|titel=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven"|url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven|verk=www.tv4.se|hämtdatum=2023-07-06|språk=sv|datum=2023-04-23|författare=Therése Cedergren}}</ref><ref name=":4">{{ref name|rubrik=Minidokumentär: Så blev Rawa Majid ”Kurdiska räven”|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/sa-blev-rawa-majid-kurdiska-raven|tidning=SVT Nyheter|datum=2023-09-13|hämtdatum=2023-09-13|språk=sv|förnamn=Malvina|efternamn=Britts}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] a479onrygjlyzey4oosg7jszqtelxlf 2080449 2080448 2026-07-13T22:12:53Z MikaelF 935 2080449 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' ({{langx|sv|Kurdiska räven}}) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li [[Kirmaşan]]ê ([[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]]) ji dayika xwe bûye.<ref>{{ref name|rubrik=Kioskägaren blev landets mest ökände gängledare|url=https://www.svd.se/a/P4GvMe/har-ar-mannen-bakom-gangens-blodbad|tidning=Svenska Dagbladet/TT|datum=2023-09-16|hämtdatum=2023-11-29|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=Simon Uggla, Marc|efternamn2=Skogelin}}</ref> Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li [[Swêd]]ê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê.<ref name="tv4">{{Webbref|titel=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven"|url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven|verk=www.tv4.se|hämtdatum=2023-07-06|språk=sv|datum=2023-04-23|författare=Therése Cedergren}}</ref><ref name=":4">{{ref name|rubrik=Minidokumentär: Så blev Rawa Majid ”Kurdiska räven”|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/sa-blev-rawa-majid-kurdiska-raven|tidning=SVT Nyheter|datum=2023-09-13|hämtdatum=2023-09-13|språk=sv|förnamn=Malvina|efternamn=Britts}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] aazgj87ckk1k84x0jeczmbbekcm23k7 2080450 2080449 2026-07-13T22:21:24Z MikaelF 935 2080450 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' ({{langx|sv|Kurdiska räven}}) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li [[Kirmaşan]]ê ([[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]]) ji dayika xwe bûye.<ref>{{ref name|rubrik=Kioskägaren blev landets mest ökände gängledare|url=https://www.svd.se/a/P4GvMe/har-ar-mannen-bakom-gangens-blodbad|tidning=Svenska Dagbladet/TT|datum=2023-09-16|hämtdatum=2023-11-29|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=Simon Uggla, Marc|efternamn2=Skogelin}}</ref> Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li [[Swêd]]ê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê.<ref name="tv4">{{Webbref|titel=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven"|url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven|verk=www.tv4.se|hämtdatum=2023-07-06|språk=sv|datum=2023-04-23|författare=Therése Cedergren}}</ref><ref name=":4">{{ref name|rubrik=Minidokumentär: Så blev Rawa Majid ”Kurdiska räven”|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/sa-blev-rawa-majid-kurdiska-raven|tidning=SVT Nyheter|datum=2023-09-13|hämtdatum=2023-09-13|språk=sv|förnamn=Malvina|efternamn=Britts}}</ref> Hem [[tawanbar]] û hem jî [[qurbanî]] di dema pêla tundûtûjiyê de pir caran zarok bûne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] 4w5c4aqwdulszkmo9b0ju2n4apib31a 2080451 2080450 2026-07-13T22:24:18Z MikaelF 935 2080451 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' ({{langx|sv|Kurdiska räven}}) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li [[Kirmaşan]]ê ([[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]]) ji dayika xwe bûye.<ref>{{ref name|rubrik=Kioskägaren blev landets mest ökände gängledare|url=https://www.svd.se/a/P4GvMe/har-ar-mannen-bakom-gangens-blodbad|tidning=Svenska Dagbladet/TT|datum=2023-09-16|hämtdatum=2023-11-29|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=Simon Uggla, Marc|efternamn2=Skogelin}}</ref> Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li [[Swêd]]ê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê.<ref name="tv4">{{Webbref|titel=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven"|url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven|verk=www.tv4.se|hämtdatum=2023-07-06|språk=sv|datum=2023-04-23|författare=Therése Cedergren}}</ref><ref name=":4">{{ref name|rubrik=Minidokumentär: Så blev Rawa Majid ”Kurdiska räven”|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/sa-blev-rawa-majid-kurdiska-raven|tidning=SVT Nyheter|datum=2023-09-13|hämtdatum=2023-09-13|språk=sv|förnamn=Malvina|efternamn=Britts}}</ref> Hem [[tawanbar]] û hem jî [[qurbanî]] di dema pêla tundûtûjiyê de pir caran zarok bûne.<ref name="tv4">{{Webbref|titel=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven"|url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven|verk=www.tv4.se|hämtdatum=2023-07-06|språk=sv|datum=2023-04-23|författare=Therése Cedergren}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] ox0ndjusvy5ddsnwh67xpheuyaxekj0 2080462 2080451 2026-07-14T00:32:29Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir.) 2080462 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' ({{langx|sv|Kurdiska räven}}) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li [[Kirmaşan]]ê ([[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]]) ji dayika xwe bûye.<ref>{{ref name|rubrik=Kioskägaren blev landets mest ökände gängledare|url=https://www.svd.se/a/P4GvMe/har-ar-mannen-bakom-gangens-blodbad|tidning=Svenska Dagbladet/TT|datum=2023-09-16|hämtdatum=2023-11-29|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=Simon Uggla, Marc|efternamn2=Skogelin}}</ref> Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li [[Swêd]]ê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê.<ref name="tv4">{{Cite web/Swedish|titel=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven"|url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven|verk=www.tv4.se|hämtdatum=2023-07-06|språk=sv|datum=2023-04-23|författare=Therése Cedergren}}</ref><ref name=":4">{{ref name|rubrik=Minidokumentär: Så blev Rawa Majid ”Kurdiska räven”|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/sa-blev-rawa-majid-kurdiska-raven|tidning=SVT Nyheter|datum=2023-09-13|hämtdatum=2023-09-13|språk=sv|förnamn=Malvina|efternamn=Britts}}</ref> Hem [[tawanbar]] û hem jî [[qurbanî]] di dema pêla tundûtûjiyê de pir caran zarok bûne.<ref name="tv4">{{Cite web/Swedish|titel=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven"|url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven|verk=www.tv4.se|hämtdatum=2023-07-06|språk=sv|datum=2023-04-23|författare=Therése Cedergren}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] gcqbdhihxdim3xmy4rlkn8tkejc8vsh 2080472 2080462 2026-07-14T04:39:38Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin 2080472 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' ({{langx|sv|Kurdiska räven}}) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li [[Kirmaşan]]ê ([[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]]) ji dayika xwe bûye.<ref>{{ref name|rubrik=Kioskägaren blev landets mest ökände gängledare|url=https://www.svd.se/a/P4GvMe/har-ar-mannen-bakom-gangens-blodbad|tidning=Svenska Dagbladet/TT|datum=2023-09-16|hämtdatum=2023-11-29|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=Simon Uggla, Marc|efternamn2=Skogelin}}</ref> Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li [[Swêd]]ê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê.<ref name="tv4">{{cite web|author=Therése Cedergren|title=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven"|access-date=2023-07-06|work=www.tv4.se|url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven|language=sv|date=2023-04-23}}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji swêdî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref name=":4">{{ref name|rubrik=Minidokumentär: Så blev Rawa Majid ”Kurdiska räven”|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/sa-blev-rawa-majid-kurdiska-raven|tidning=SVT Nyheter|datum=2023-09-13|hämtdatum=2023-09-13|språk=sv|förnamn=Malvina|efternamn=Britts}}</ref> Hem [[tawanbar]] û hem jî [[qurbanî]] di dema pêla tundûtûjiyê de pir caran zarok bûne.<ref name="tv4">{{cite web|author=Therése Cedergren|title=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven"|access-date=2023-07-06|work=www.tv4.se|url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven|language=sv|date=2023-04-23}}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji swêdî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] edaml6zw5djq93zlcwgeh9ic8b91iee 2080473 2080472 2026-07-14T05:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2080473 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' ({{langx|sv|Kurdiska räven}}) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li [[Kirmaşan]]ê ([[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]]) ji dayika xwe bûye.<ref>{{ref name|rubrik=Kioskägaren blev landets mest ökände gängledare|url=https://www.svd.se/a/P4GvMe/har-ar-mannen-bakom-gangens-blodbad|tidning=Svenska Dagbladet/TT|datum=2023-09-16|hämtdatum=2023-11-29|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=Simon Uggla, Marc|efternamn2=Skogelin}}</ref> Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li [[Swêd]]ê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê.<ref name="tv4">{{Jêder-malper |nivîskar=Therése Cedergren |sernav=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven" |roja-gihiştinê=2023-07-06 |xebat=www.tv4.se |url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven |ziman=sv |tarîx=2023-04-23 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji swêdî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref name=":4">{{ref name|rubrik=Minidokumentär: Så blev Rawa Majid ”Kurdiska räven”|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/sa-blev-rawa-majid-kurdiska-raven|tidning=SVT Nyheter|datum=2023-09-13|hämtdatum=2023-09-13|språk=sv|förnamn=Malvina|efternamn=Britts}}</ref> Hem [[tawanbar]] û hem jî [[qurbanî]] di dema pêla tundûtûjiyê de pir caran zarok bûne.<ref name="tv4">{{Jêder-malper |nivîskar=Therése Cedergren |sernav=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven" |roja-gihiştinê=2023-07-06 |xebat=www.tv4.se |url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven |ziman=sv |tarîx=2023-04-23 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji swêdî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] rd5js0pts3ramxuijqkpa2lirr64vwo 2080503 2080473 2026-07-14T10:48:09Z MikaelF 935 2080503 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' ({{langx|sv|Kurdiska räven}}) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî yê bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li [[Kirmaşan]]ê ([[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]]) ji dayika xwe bûye.<ref>{{ref name|rubrik=Kioskägaren blev landets mest ökände gängledare|url=https://www.svd.se/a/P4GvMe/har-ar-mannen-bakom-gangens-blodbad|tidning=Svenska Dagbladet/TT|datum=2023-09-16|hämtdatum=2023-11-29|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=Simon Uggla, Marc|efternamn2=Skogelin}}</ref> Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li [[Swêd]]ê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê.<ref name="tv4">{{Jêder-malper |nivîskar=Therése Cedergren |sernav=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven" |roja-gihiştinê=2023-07-06 |xebat=www.tv4.se |url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven |ziman=sv |tarîx=2023-04-23 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji swêdî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref name=":4">{{ref name|rubrik=Minidokumentär: Så blev Rawa Majid ”Kurdiska räven”|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/sa-blev-rawa-majid-kurdiska-raven|tidning=SVT Nyheter|datum=2023-09-13|hämtdatum=2023-09-13|språk=sv|förnamn=Malvina|efternamn=Britts}}</ref> Hem [[tawanbar]] û hem jî [[qurbanî]] di dema pêla tundûtûjiyê de pir caran zarok bûne.<ref name="tv4">{{Jêder-malper |nivîskar=Therése Cedergren |sernav=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven" |roja-gihiştinê=2023-07-06 |xebat=www.tv4.se |url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven |ziman=sv |tarîx=2023-04-23 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji swêdî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] 3nsbkgxz3ltn3ui37w7vtew8pib3ni7 2080513 2080503 2026-07-14T11:12:17Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2080513 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rewa Mecîd''', an jî '''Rawa Majid''', wek '''Roviyê Kurd''' ({{langx|sv|Kurdiska räven}}) û '''Foxkurdish''' jî tê nasîn, tawanbarekî swêdî yê bi eslê xwe kurd e ku di 12ê tîrmeha 1986an de li [[Kirmaşan]]ê ([[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]]) ji dayika xwe bûye.<ref>{{ref name|rubrik=Kioskägaren blev landets mest ökände gängledare|url=https://www.svd.se/a/P4GvMe/har-ar-mannen-bakom-gangens-blodbad|tidning=Svenska Dagbladet/TT|datum=2023-09-16|hämtdatum=2023-11-29|issn=1101-2412|språk=sv|efternamn=Simon Uggla, Marc|efternamn2=Skogelin}}</ref> Ew serokê tora krîmînal a bi navê [[Foxtrot]] e. Foxtrot rêxistineke sûckar a qaçaxçîtiya tiryak û çekan e ku di dawiya salên 2010an de li [[Swêd]]ê mezin bûye. Ji sala 2023an û vir ve di navbera Foxtrot û komên tawankar ên din de şerekî tûj çêbû, bû sedema gelek teqîn û kuştinan li kolanên Swêdê.<ref name="tv4">{{Jêder-malper |nivîskar=Therése Cedergren |sernav=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven" |roja-gihiştinê=2023-07-06 |xebat=www.tv4.se |url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven |ziman=sv |tarîx=2023-04-23 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji swêdî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref name=":4">{{ref name|rubrik=Minidokumentär: Så blev Rawa Majid ”Kurdiska räven”|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/sa-blev-rawa-majid-kurdiska-raven|tidning=SVT Nyheter|datum=2023-09-13|hämtdatum=2023-09-13|språk=sv|förnamn=Malvina|efternamn=Britts}}</ref> Hem [[tawanbar]] û hem jî [[qurbanî]] di dema pêla tundûtûjiyê de pir caran zarok bûne.<ref name="tv4">{{Jêder-malper |nivîskar=Therése Cedergren |sernav=Kartläggning: Rawa Majid är "Kurdiska räven" |roja-gihiştinê=2023-07-06 |xebat=www.tv4.se |url=https://www.tv4.se/artikel/4pwkGGe1wTx9t21BT8T6gi/kartlaeggning-rawa-majid-aer-kurdiska-raeven |ziman=sv |tarîx=2023-04-23 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji swêdî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Tawanbarên kurd]] mru7cbmwrwlwml8rnczfkpnu3q2mek7 3 328970 2080409 2026-07-13T18:45:01Z Mfield 128511 Mfieldî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:Mokmirza]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:Mohkmirza]] guhart: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Mokmirza|Mokmirza]]" to "[[Special:CentralAuth/Mohkmirza|Mohkmirza]]" 2080409 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja bikarhêner:Mohkmirza]] 6c00zv51wd3j6qm9sfdjgl77ohusbbm 0 328971 2080523 2026-07-14T11:38:41Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Eskar]] weke [[Eskerê]] guhart 2080523 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Eskerê]] 42atqtb036va0bcc3y5g81xyqexew71 1 328972 2080525 2026-07-14T11:38:41Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Eskar]] weke [[Gotûbêj:Eskerê]] guhart 2080525 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Eskerê]] 2k8x94uvg7zx14nf6ny0upsytqmdjer