Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 1 652 2080545 2080501 2026-07-14T18:19:01Z Penaber49 39672 /* Problem */ Bersiv 2080545 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=zêde}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Navîn}} }} Heval, tu dikarî bi Soranî binîvîsî, lê bele înglîzi hacet nake. == Problem == @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bira [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Soran%C3%AE&diff=cur&oldid=1954417 vana] edîtên problematîk in, wextê "dewlet" bêje, divê em Îran, Îraq binivîsin lê ji bo welat em dikarin Kurdistan bi kar bînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:05, 13 tîrmeh 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] bira ez hay jê heme. Pêwiste ji bo gelek agahîdank ên me bi taybeta parametreya welat werin çêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:10, 14 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav bira hay jê heme. Ev yek ji ber kêmasiyên parametreya welat çêdibin. Ji me pêwîstî e hema hema di hemî Agahîdankan de li gel parametreya dewletan, parametreya welat hebe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:19, 14 tîrmeh 2026 (UTC) pkpdj8q40umet9qtqvjs78lre833wtj 2080546 2080545 2026-07-14T18:24:24Z Penaber49 39672 2080546 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=zêde}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Navîn}} }} Heval, tu dikarî bi Soranî binîvîsî, lê bele înglîzi hacet nake. == Problem == @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bira [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Soran%C3%AE&diff=cur&oldid=1954417 vana] edîtên problematîk in, wextê "dewlet" bêje, divê em Îran, Îraq binivîsin lê ji bo welat em dikarin Kurdistan bi kar bînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:05, 13 tîrmeh 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] bira ez hay jê heme. Pêwiste ji bo gelek agahîdank ên me bi taybeta parametreya welat werin çêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:10, 14 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav bira ez hay jê heme. Ev yek ji ber kêmasiyên parametreya welat çêdibin. Ji me pêwîstî e hema hema di hemî Agahîdankan de li gel parametreya dewletan, parametreya welat hebe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:19, 14 tîrmeh 2026 (UTC) hdshxdgrrnnvmetlp7jrgi1bhryykmv 2080594 2080546 2026-07-15T09:42:48Z Wikihez 39702 /* Problem */ Bersiv 2080594 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=zêde}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Navîn}} }} Heval, tu dikarî bi Soranî binîvîsî, lê bele înglîzi hacet nake. == Problem == @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bira [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Soran%C3%AE&diff=cur&oldid=1954417 vana] edîtên problematîk in, wextê "dewlet" bêje, divê em Îran, Îraq binivîsin lê ji bo welat em dikarin Kurdistan bi kar bînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 21:05, 13 tîrmeh 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] bira ez hay jê heme. Pêwiste ji bo gelek agahîdank ên me bi taybeta parametreya welat werin çêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:10, 14 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav bira ez hay jê heme. Ev yek ji ber kêmasiyên parametreya welat çêdibin. Ji me pêwîstî e hema hema di hemî Agahîdankan de li gel parametreya dewletan, parametreya welat hebe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:19, 14 tîrmeh 2026 (UTC) :::Niha li ser skrîpt û kodên wîkîferhengê dixebitin, wexta xilas bû, ez ê li ser parametreyan dîsa bixebitim înşellah. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 09:42, 15 tîrmeh 2026 (UTC) 3xxhl6p9c7el4kfdgibkbb9pbcjnxjn 0 3593 2080535 1981435 2026-07-14T15:01:04Z MikaelF 935 2080535 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Seydayê Tîrêj | navê_rastî = Nayif | roja_jidayikbûnê = 1923 | cihê_jidayikbûnê = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]] [[Rojavaya Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Dîrok|23|adar|2002}} | hevwelatî = [[Kurdistan]] | dîn = [[Îslam]] | bandorbar = [[Mele Îbrahîmê Golî]], [[Cegerxwîn]], [[Qedrî Can]] û [[Hesen Hişyar]] | netewe = [[Kurd]] | bav = Heso | pîşe = [[Helbestvan]] û [[Wêje]]van | xelat = <span> * Xelata Roja Helbesta Kurdî li Sûriyê 1995. * Xelata 100 Saliya Rojnamevaniya Kurdî. 1998, Hewlêr. * Xelata Koma Helebçe ya Folklorê Kurdî li Cizîrê- Hesîçe. 2001. </span> }} '''Seydayê Tîrêj''' (jdb. [[1923]]<ref>"Seyda Tîrêj.", Welat, 64:1993, r. 16.</ref> − m. {{Mirin|23|adar|2002}}) [[wêje]]van û [[helbestvan]]ekî Kurd bû. == Jînenîgarî == Mamoste û helbestvanê helbesta resen nemir Tîrêj di sala 1923an de li parêzgeha [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçê]] gundê [[Nicîm]]ê hatiye dinê. Navê wî yê rastî Nayif e. Ew kurê Heso ye. Gava ew dibe şeş salî, bavê wî mala xwe koç dike û li gundê [[Sêmitik]]ê bi cîwar dibin. Tîrêj li wê derê û li cem [[Mele Îbrahîmê Golî]], [[Quran]]ê û çend pertûkên [[dîn]]î dixwîne. Wek gelek [[Lîsteya helbestvanên kurd|helbestvanên kurdan]], ew jî di dibistana dînî de dest bi xwendin û nivîsandinê dike. Ew, di sala [[1937]]an de hatiye bajarê [[Amûdê]] û li wê derê dest bi dibistanê kiriye. Pênc salan li wê dibistanê xwendiye. Lê ji ber mercên aborî xwendina xwe nedomandiye. Li wê derê, têkiliyên wî bi helbestvanên mezin [[Cegerxwîn]], [[Qedrî Can]], [[Hesen Hişyar]] û [[Nûredîn Zaza]] re xurt bûye. Bi akam û kartêkirina wan jî, evîna helbestnivîsandinê di dilê wî de gul vedide. Bi wan re xebata niştimanperweriyê kiriye û wek gelek welatperwer û rojinbîrên Kurdan, Seydayê Tîrêj jî, di nava civata Xoybûnê de cihê xwe girtiye. Ligel nivîsandina helbest û çîrokan, têkoşîneke ramyarî jî meşandiye. Di sala 1952an de bi destê parastinê tê girtin û dîwanek ji helbestên wî yên ne belavbûyî jî tê talan kirin. Mamostayê mezin û bi navûdeng Cegerxwîn di dîwana xwe ya ([[Kî me Ez]]) de, li ser Seydayê Tîrêj, bi navê wî yê rastî ([[Nayifê Heso]]) helbestek nivîsandiye û hêviyên hêja ji wî kiriye. Seydayê Cegerxwîn di wê helbesta xwe de weha dibêje: {{Helbest| Ev xwendin û bîzanebûn<br> Nêzîk dikin serxwebûn<br> Xortên wek te pir zana<br> Gerek bêjin; Nezana<br> Bira destên hev bigirîn<br> Di vê rê de em bimirîn..." |nivîskar=Cegerxwîn }} Ew, ji neçarî demeke dirêj xwe li nav Erebên Cibûran diparêze. Di sala [[1973]]yan de bera xwe dide bajarê Hesîçeyê û li wir cîwar dibe, heta ku ji nav me koç dike. Seyda, di bîr û baweriyên xwe de [[Berzanî]] bû. Lê hevaltî bi tu rêxistin û partiyan re nekir. Kurdekî serbixwe bû. Sed dilov û mehder li ser gora wî bibarin. Di roja şemiya 23yê adara 2002yan de, demjimêr heştê hêvarê li nexwêşxaneya Dr. Îsam Bexdê li bajarê Hesîçeyê li Cizîrê, helbestvanê helbesta resen seydayê Tîrêj çû ber dilovaniya Xwedê; navê wî di nava dilê kurdan da herbimîn e. == Berhem == === Berhemên wî yên çapkirî === * [[Dîwana Xelat]], pêşgotin: D. Zengî, Libnan-Beyrût-1985. * [[Dîwana Zozan]], pêşgotin: D. Zengî, Libnan-Beyrût-1990. * [[Dîwana Cûdî]], pêşgotin: D. Zengî, Libnan-Beyrût-1998. * [[Serpêhatiyên Kurdan]] (1): Çapa yekem di sala 1992an de li weşanên [[Zanîn (kovar)]] ê û li sala 2014an ji no ve, di gel wergera Farisî, li Îranê çap bû. === Berhemê wî yên neçapkirî === * [[Mewlûda Kurdmancî]] * Dîwanek ji helbestan * Serpêhatiyên Kurdan (2). === Xelatên wî === * Xelata Roja Helbesta Kurdî li Sûriyê 1995. * Xelata 100 Saliya Rojnamevaniya kurdî. 1998, Hewlêr. * Xelata Koma Helebçe ya Folklorê kurdî li Cizîrê- Hesîçe. 2001. == Helbest == Rêjîmên şovenîst digel talankirina dewlemen-diya serxak û binxakiya welatê me, bi dijwariyek mezin êrîşî ser ziman, tore û folklora kurdî jî dikin. Lê, herwekî xuya ye, ev armanc û daxwaza wan heta niha neçûye serî û di dilê wan de bûye kulek mezin. Ji bo em ji bin destê van rêjîmên şovenîst derkevin, me bi sedan serhildan û berxwedanên birûmet dane jiyandin; gelek keç û xortên me di vê rêyê de xwe gorî axa me ya pîroz kirine. Ev şer, di warê parastina ziman, tore, û zargotina kurdî de jî, bi dijwarî dom dike û roj bi rojê heta gihîştin bi azadiyê, her ku diçe geştir û gurtir dibe. Ronakbîr, nivîskar, helbestvan û hozanên Kurd yên bi rûmet di nava vî şerê ha de, cihekî taybetî digrin. Xebat û têkoşîneke giranbiha û birûmet dikin. Pêwîst e, ku em vê xebat û têkoşîna hêja û giranbiha kêm nebînin û di vê beşa şerê tevgera rizgarîxwaziya gelê kurd de, wan tenê nehêlin û ne zindîkuj û mirîperest bin, di saxiyê de xwedî li wan derkevin. Yek ji wan helbestvanên bi nav û deng jî, Seydayê Tîrêj e. Ew li ser şop û rêya helbestvanên helbesta Kilasîk ya resen helbesta xwe ristiye û honandiye. Wî bi van çend gotinan nerîna xwe di warê helbestê de diyar kiriye: “Ez li helbestê bi nezimê (nahelbestê), awazê (ahengê), qafiyeyê (serweyê, rêzbendê), û naveroka wê dinêrim. Ev çar şert, dikin helbest”. Seyda, rûmet, ronahî û gewherê helbestê jî wiha dibîne: {{Helbest|Ma rûmeta şi’rê çi ye, ned’ karûbara netew debî Ronahiya şi’rê çi ye, pesnê welat ku têd’ nebî Çi bikim ji wê şi’ra rijî, danegire dilketin û mejî Derdê dil û jan nekûji, çaxê ku cewher têd’ nebî }} Ew, li gorî dîtina xwe van mercan ji bona helbestê dibîne, û ji xwe rê dike mîna per û baskên balayekî baz ku bi yek firê baskê xwe li ezmanê helbesta resen dide û xwe di kûrahiya dilê xwendevanê helbesta kurdî de cîwar dike. Germahiya tîrêja helbestê, pencên xwe di dil û hestê xwendevan de rewa dike, û xwendevanê xwe di nav tevna pursir û pursiriyê de dîl dike. Bi vê raza ne penî, tezînokên xwêşiyê û akama xwe li dil, hest û derûnan dihingêve. Li pişt evî bazê serbilind, bazekî şêt û bêhempa di gasîna helbesta kurdî de heye. Ew baz jî seydayê nemir Cegerxwîn e. Tîrêj, di bin baskê helbesta Cegerxwîn de berz û mezin dibe. Hînî perwaze û firê dibe. Di behra Cezîrî û Xanî de hevotî melevaniyê dibe. Linik wî, bejna helbestê pir bilind, bi xeml û xêz û bi kêş û serwe ye, bi zimanekî rewan, pesin û halan, haldan û salixdanên rojeve, gazin û hêviyên rewşa gel di jîna jîweriyê de, di yek hest û hizrî de, li ber tîrêja ronîkirina reya hişyariyê têne meyandin. Wek me gotî, bi awayekî klasîk helbetên xwe dihûne: (pesin, şînî, evînî, xweşxwan, perwerî û li ser zimanê bale û teban), kêşa helbestan li ser movik û bi bare ne. Çewa seyda di bin baskê helbestvanên me yên klasîk de mezin bû, weharenge gelek helbetvanên me yên kilasîknivîs jî di bin bandora seydayê Tîrêj de mane, û akameke xurt li nifşê pey xwe re kiriye. Ew, ji dibistana helbesta jîwerî bû, bi rewş û bûyerên gelê xwe ve pir girêdayî bû. Heger merov li rêzkirina naveroka helbestan hûr-hûr meyzeke, merov xelekên dîroka gelê xwe, û bûyer û serpêhatiyên wan gav bi gav, roj bi roj û dem bi dem lêdivarqile. Ji wan bûyerên herî balkêş ya ku bû sedemê xwêştir, ciwantir û şêrîntirîn helbest bi seydayê Tîrêj rê bête der. Ew kuştiyarî, talankirin û malwêrankirina ko bi serê gelê Kurd hati bû. Têkçûna peymana yazdehê adarê bû. Seyda, hêtûna derûna wî, kelandin û lihevketina hundirê wî, sergêjî û pizotên hest û hinav û cergê wî bi hev re ew dane ber pêlan û peqiyan, li ezmanê toreya kurdî helbesta (Ey bilbilê dilşadî) hate vejandin. Ev helbest nûzayeke nû bû di dîroka helbesta kurdî ya resen de. Em dikarin bibêjin seyda bi vê helbesta xwe derbasî gerdûna xwêştirîn helbestên kurdî dibe. Ew, di helbestên xwe de, zor û gazinkariya li ser neteweyê Kurd, hoy û sedemên bindestiya gel, û ji bo rizgariya Kurdistanê pêwîstiya têkoşînek bi yekdest û canbêzariyek bê sînor didît, bi hunermendiyek mezin û bi zimanekî şêrîn û zelal ev rewş aniye ziman. Bêdiro, bi derd û kovan, xweşî û nexweşî, peşketin û pêşveçûna gelê xwe ve dijiya. Radestî li ber narvînê nedikir, û xwe dîlê hêvî û lavlavan nedidît. Lewra digot: '' jîn divê kotek û zor e ''. Ango ûştê azadî û xoybûnê zor e. Zor nebe setem netê hilavêtin. Bi lavlavan merov naghê armanca xwe. Têkoşîn şana hebûnê ye. Bi baweriyeke bêbend û sînor rizgariya Kurdistanê bi şerê çekdariyê dibîne, û dibêje: {{Helbest|Ez nerevim nerevim pêşmergim ez nerevim Wek hîm û tehtê çihê tû car ji cîh nalivim Bi zaroktî dayê min şîr daye min bi xwînê Dinya li min bî yek bî ji ya xwe danakevim. }} Bi rastî Seyda, heta bi roja dawîn ji jiyana xwe ji ya xwe nehat xwarê, û digel ko ew bixwe ji malbateke xizan û perîşan bû jî, lê ewê yekê tucarî nikarîbû çavkaniya helbestên wî ziwa û bimiçiqîne, yan berê pênûsa wî ji bîr û baweriyên wî biguhêrîne. Bi pênûseke bejinbilind û zimanekî rewan û zelal, her çavkaniyên wî diherikîn û dizan. Dara evîna wî tim şîn e. Bi hezar berê rengereng xemilandî ye. Lê, heger berê darê tehl nebî şêrînî û sipehîbûnê jî nadin. Tenê şêrîniya gulê bi dîtin û şîravê xweş e. Lê ya xwêştir ew e, ko bilbilekî şeyda bi deh hawan bixwîne û pesnê xeml û xêza gulê bide . Wê gavê nuh gulê li naz û kubariya xwe hay dibe, li ber sura bayê sibê diserçime û bi qurnazî serî dihejîne. Durv girnijî, rûgeş û dilşa dibe. Gul! dezgîr e, bilbilê şêt dilketî ye. Heger tu axaftineke bê sûde, lavijeke bê awaz, sazike bê dûzan bî, tucarî tuwê nikaribî dilê gulê bidestxwekî; ji ber ku gulê dilkoçer e. {{Helbest| Wan nêrgizan girtî xunav Bişkeftî xunca sorgul e Nêrgiz û sorgul bişkivîn Kulîlk û lal û yasemîn Xwêş tên ji wan bex û bîn Axafte janê bilbil e Axafte wî can û kezeb Sermaye axîn û keser Hêstran dibarê cot û fer Lewra ku çav herdem şil e}} Seyda, li ser êmîşê welatê xwe mezin dibû, û pir ji xweristiya welatê xwe hezdikir. Girêdaneke xurt di navbera seyda û xweristiya welatê wî de hebû. Di helbestên xwe de pir li ser av û dar, gul û giya, deşt û çiya, mêrg û kanî, buhar û zivistan, dehl û zevî û bale û tebayên welatê xwe digot. Navên hersî dîwanên wî navên çiyayên Kurdistanê ne: (Xelat, Zozan, Cûdî). Binavkirina dîwanên wî pirtir ji me re diyar dibin bê seydayê Tîrêj çiqasî bi xweristiya welatê xwe ve girêdayî bû. {{Helbest| Rojek ji rojên bihara rengîn Ez diçûme ser çiyayê Metîn Çiyakî bilind hemî ber û dar Li jêrê çiyê gelî û zinar Li dev newalan hemî bax û rêz Li binya çiyê hemî êl û pez }} Ew, di temenê xwe de kalemêr bû. lê berê dara evîna wî naz e, ciwan e. xwêştir û ciwantirîn helbestên evîniyê hûnandiye, û li ser hezkirin û evîndariya keç û xortan û yar û dilberan lorandiye. {{Helbest| Li ser dûrî, gihandin û kavilên evîndariyê nivisandiye. Ma gelo nayê te bîrê, ko te dildarek hebû Her wekî rewşa û kola, tim li ber dergahê te bû Her dema ko te nedîba roj dibû lê wek tenî Xan û eywan tim li wî zindan û hebs û çale bû }} Seyda ne tenê li ser heskirina keç û xortan nivisandiye, lê belê rola keç û xortên xwendevan di rêvebirina kar û xebatê de mîna serê rimê dibîne û bi dengekî bilind hawar û gaziya xwe digihîne xortên xwendevan û ji wan dixwaze ko bi rola xwe ya dîrokî rabin: {{Helbest| Xortê jîr û xwendevan çare û hêviya netew Rabe ji xew tu carek serê roja me derket Xwe rapêçe birader ji bo kar û xebatê Kes nema ye di xew de cîhan pêkve li hev ket Li çar kenar û hawêr şer û halan û ceng e Karwanê riya jînê binêre va bi rê ket Li şûnwara nemînî dem pir xwêş e birader Divê wextê nemane tu kes bê al û şewket }} Seyda, gelek stranên folklorî bi kêş û serwe hûnandiye. Ew stran ji mirinê reha kiriye û sipehîbûn û qeşengî bera rewanê wê daye û bi hunerek pir mezin û bilind hûnandiye. Mîna: Siyamend û Xecê 335 cotmalik in, Sîpan û Perwîn 400 cotmalik in û Ciwan û Kejê jî 421 cotmalik in. Weharenge bi dîrok û mêjûwa gelê xwe ve jî girêdayî bû û leheng, mêrxas û navdarên dîrokê di helbestên xwe de aniye ziman. Pesnê dîroka gelê xwe dida û her û her digot: {{Helbest| Bihûştek Xwedê ye li xakî zemîn Berê ew bi navê Meya Farqîn Ne dûre ji havîngehên ber Fêrat Bi nav û bi deng bûye bûka welat Ji beriya hezar sal Meya Farqîn Dibû dewletek serbixwe nazenîn Dema bûye dewlet bi serxwe’v dihat }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.xoybun.com/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=500 Xoybûn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060322104646/http://www.xoybun.com/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=500 |date=2006-03-22 }} * http://tirej.name/s%20tirej/index.html {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] [[Kategorî:Kesên ji Hesîçeyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 2002]] cxeu8qnbyidt2evy0uu5edih8cz4lz7 2080536 2080535 2026-07-14T16:27:26Z Penaber49 39672 /* */ 2080536 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Seydayê Tîrêj | navê_rastî = Nayif | roja_jidayikbûnê = 1923 | cihê_jidayikbûnê = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]] [[Rojavaya Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Dîrok|23|adar|2002}} | hevwelatî = [[Kurdistan]] | dîn = [[Îslam]] | bandorbar = [[Mele Îbrahîmê Golî]], [[Cegerxwîn]], [[Qedrî Can]] û [[Hesen Hişyar]] | netewe = [[Kurd]] | bav = Heso | pîşe = [[Helbestvan]] û [[Wêje]]van | xelat = <span> * Xelata Roja Helbesta Kurdî li Sûriyê 1995. * Xelata 100 Saliya Rojnamevaniya Kurdî. 1998, Hewlêr. * Xelata Koma Helebçe ya Folklorê Kurdî li Cizîrê- Hesîçe. 2001. </span> }} '''Seydayê Tîrêj''' (jdb. [[1923]]<ref>"Seyda Tîrêj.", Welat, 64:1993, r. 16.</ref> − m. {{Mirin|23|adar|2002}}) [[wêje]]van û [[helbestvan]]ekî [[kurd]] bû. == Jînenîgarî == Mamoste û helbestvanê helbesta resen nemir Tîrêj di sala 1923an de li parêzgeha [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçê]] gundê [[Nicîm]]ê hatiye dinê. Navê wî yê rastî Nayif e. Ew kurê Heso ye. Gava ew dibe şeş salî, bavê wî mala xwe koç dike û li gundê [[Sêmitik]]ê bi cîwar dibin. Tîrêj li wê derê û li cem [[Mele Îbrahîmê Golî]], [[Quran]]ê û çend pertûkên [[dîn]]î dixwîne. Wek gelek [[Lîsteya helbestvanên kurd|helbestvanên kurdan]], ew jî di dibistana dînî de dest bi xwendin û nivîsandinê dike. Ew, di sala [[1937]]an de hatiye bajarê [[Amûdê]] û li wê derê dest bi dibistanê kiriye. Pênc salan li wê dibistanê xwendiye. Lê ji ber mercên aborî xwendina xwe nedomandiye. Li wê derê, têkiliyên wî bi helbestvanên mezin [[Cegerxwîn]], [[Qedrî Can]], [[Hesen Hişyar]] û [[Nûredîn Zaza]] re xurt bûye. Bi akam û kartêkirina wan jî, evîna helbestnivîsandinê di dilê wî de gul vedide. Bi wan re xebata niştimanperweriyê kiriye û wek gelek welatperwer û rojinbîrên Kurdan, Seydayê Tîrêj jî, di nava civata Xoybûnê de cihê xwe girtiye. Ligel nivîsandina helbest û çîrokan, têkoşîneke ramyarî jî meşandiye. Di sala 1952an de bi destê parastinê tê girtin û dîwanek ji helbestên wî yên ne belavbûyî jî tê talan kirin. Mamostayê mezin û bi navûdeng Cegerxwîn di dîwana xwe ya ([[Kî me Ez]]) de, li ser Seydayê Tîrêj, bi navê wî yê rastî ([[Nayifê Heso]]) helbestek nivîsandiye û hêviyên hêja ji wî kiriye. Seydayê Cegerxwîn di wê helbesta xwe de weha dibêje: {{Helbest| Ev xwendin û bîzanebûn<br> Nêzîk dikin serxwebûn<br> Xortên wek te pir zana<br> Gerek bêjin; Nezana<br> Bira destên hev bigirîn<br> Di vê rê de em bimirîn..." |nivîskar=Cegerxwîn }} Ew, ji neçarî demeke dirêj xwe li nav Erebên Cibûran diparêze. Di sala [[1973]]yan de bera xwe dide bajarê Hesîçeyê û li wir cîwar dibe, heta ku ji nav me koç dike. Seyda, di bîr û baweriyên xwe de [[Berzanî]] bû. Lê hevaltî bi tu rêxistin û partiyan re nekir. Kurdekî serbixwe bû. Sed dilov û mehder li ser gora wî bibarin. Di roja şemiya 23yê adara 2002yan de, demjimêr heştê hêvarê li nexwêşxaneya Dr. Îsam Bexdê li bajarê Hesîçeyê li Cizîrê, helbestvanê helbesta resen seydayê Tîrêj çû ber dilovaniya Xwedê; navê wî di nava dilê kurdan da herbimîn e. == Berhem == === Berhemên wî yên çapkirî === * [[Dîwana Xelat]], pêşgotin: D. Zengî, Libnan-Beyrût-1985. * [[Dîwana Zozan]], pêşgotin: D. Zengî, Libnan-Beyrût-1990. * [[Dîwana Cûdî]], pêşgotin: D. Zengî, Libnan-Beyrût-1998. * [[Serpêhatiyên Kurdan]] (1): Çapa yekem di sala 1992an de li weşanên [[Zanîn (kovar)]] ê û li sala 2014an ji no ve, di gel wergera Farisî, li Îranê çap bû. === Berhemê wî yên neçapkirî === * [[Mewlûda Kurdmancî]] * Dîwanek ji helbestan * Serpêhatiyên Kurdan (2). === Xelatên wî === * Xelata Roja Helbesta Kurdî li Sûriyê 1995. * Xelata 100 Saliya Rojnamevaniya kurdî. 1998, Hewlêr. * Xelata Koma Helebçe ya Folklorê kurdî li Cizîrê- Hesîçe. 2001. == Helbest == Rêjîmên şovenîst digel talankirina dewlemen-diya serxak û binxakiya welatê me, bi dijwariyek mezin êrîşî ser ziman, tore û folklora kurdî jî dikin. Lê, herwekî xuya ye, ev armanc û daxwaza wan heta niha neçûye serî û di dilê wan de bûye kulek mezin. Ji bo em ji bin destê van rêjîmên şovenîst derkevin, me bi sedan serhildan û berxwedanên birûmet dane jiyandin; gelek keç û xortên me di vê rêyê de xwe gorî axa me ya pîroz kirine. Ev şer, di warê parastina ziman, tore, û zargotina kurdî de jî, bi dijwarî dom dike û roj bi rojê heta gihîştin bi azadiyê, her ku diçe geştir û gurtir dibe. Ronakbîr, nivîskar, helbestvan û hozanên Kurd yên bi rûmet di nava vî şerê ha de, cihekî taybetî digrin. Xebat û têkoşîneke giranbiha û birûmet dikin. Pêwîst e, ku em vê xebat û têkoşîna hêja û giranbiha kêm nebînin û di vê beşa şerê tevgera rizgarîxwaziya gelê kurd de, wan tenê nehêlin û ne zindîkuj û mirîperest bin, di saxiyê de xwedî li wan derkevin. Yek ji wan helbestvanên bi nav û deng jî, Seydayê Tîrêj e. Ew li ser şop û rêya helbestvanên helbesta Kilasîk ya resen helbesta xwe ristiye û honandiye. Wî bi van çend gotinan nerîna xwe di warê helbestê de diyar kiriye: “Ez li helbestê bi nezimê (nahelbestê), awazê (ahengê), qafiyeyê (serweyê, rêzbendê), û naveroka wê dinêrim. Ev çar şert, dikin helbest”. Seyda, rûmet, ronahî û gewherê helbestê jî wiha dibîne: {{Helbest|Ma rûmeta şi’rê çi ye, ned’ karûbara netew debî Ronahiya şi’rê çi ye, pesnê welat ku têd’ nebî Çi bikim ji wê şi’ra rijî, danegire dilketin û mejî Derdê dil û jan nekûji, çaxê ku cewher têd’ nebî }} Ew, li gorî dîtina xwe van mercan ji bona helbestê dibîne, û ji xwe rê dike mîna per û baskên balayekî baz ku bi yek firê baskê xwe li ezmanê helbesta resen dide û xwe di kûrahiya dilê xwendevanê helbesta kurdî de cîwar dike. Germahiya tîrêja helbestê, pencên xwe di dil û hestê xwendevan de rewa dike, û xwendevanê xwe di nav tevna pursir û pursiriyê de dîl dike. Bi vê raza ne penî, tezînokên xwêşiyê û akama xwe li dil, hest û derûnan dihingêve. Li pişt evî bazê serbilind, bazekî şêt û bêhempa di gasîna helbesta kurdî de heye. Ew baz jî seydayê nemir Cegerxwîn e. Tîrêj, di bin baskê helbesta Cegerxwîn de berz û mezin dibe. Hînî perwaze û firê dibe. Di behra Cezîrî û Xanî de hevotî melevaniyê dibe. Linik wî, bejna helbestê pir bilind, bi xeml û xêz û bi kêş û serwe ye, bi zimanekî rewan, pesin û halan, haldan û salixdanên rojeve, gazin û hêviyên rewşa gel di jîna jîweriyê de, di yek hest û hizrî de, li ber tîrêja ronîkirina reya hişyariyê têne meyandin. Wek me gotî, bi awayekî klasîk helbetên xwe dihûne: (pesin, şînî, evînî, xweşxwan, perwerî û li ser zimanê bale û teban), kêşa helbestan li ser movik û bi bare ne. Çewa seyda di bin baskê helbestvanên me yên klasîk de mezin bû, weharenge gelek helbetvanên me yên kilasîknivîs jî di bin bandora seydayê Tîrêj de mane, û akameke xurt li nifşê pey xwe re kiriye. Ew, ji dibistana helbesta jîwerî bû, bi rewş û bûyerên gelê xwe ve pir girêdayî bû. Heger merov li rêzkirina naveroka helbestan hûr-hûr meyzeke, merov xelekên dîroka gelê xwe, û bûyer û serpêhatiyên wan gav bi gav, roj bi roj û dem bi dem lêdivarqile. Ji wan bûyerên herî balkêş ya ku bû sedemê xwêştir, ciwantir û şêrîntirîn helbest bi seydayê Tîrêj rê bête der. Ew kuştiyarî, talankirin û malwêrankirina ko bi serê gelê Kurd hati bû. Têkçûna peymana yazdehê adarê bû. Seyda, hêtûna derûna wî, kelandin û lihevketina hundirê wî, sergêjî û pizotên hest û hinav û cergê wî bi hev re ew dane ber pêlan û peqiyan, li ezmanê toreya kurdî helbesta (Ey bilbilê dilşadî) hate vejandin. Ev helbest nûzayeke nû bû di dîroka helbesta kurdî ya resen de. Em dikarin bibêjin seyda bi vê helbesta xwe derbasî gerdûna xwêştirîn helbestên kurdî dibe. Ew, di helbestên xwe de, zor û gazinkariya li ser neteweyê Kurd, hoy û sedemên bindestiya gel, û ji bo rizgariya Kurdistanê pêwîstiya têkoşînek bi yekdest û canbêzariyek bê sînor didît, bi hunermendiyek mezin û bi zimanekî şêrîn û zelal ev rewş aniye ziman. Bêdiro, bi derd û kovan, xweşî û nexweşî, peşketin û pêşveçûna gelê xwe ve dijiya. Radestî li ber narvînê nedikir, û xwe dîlê hêvî û lavlavan nedidît. Lewra digot: '' jîn divê kotek û zor e ''. Ango ûştê azadî û xoybûnê zor e. Zor nebe setem netê hilavêtin. Bi lavlavan merov naghê armanca xwe. Têkoşîn şana hebûnê ye. Bi baweriyeke bêbend û sînor rizgariya Kurdistanê bi şerê çekdariyê dibîne, û dibêje: {{Helbest|Ez nerevim nerevim pêşmergim ez nerevim Wek hîm û tehtê çihê tû car ji cîh nalivim Bi zaroktî dayê min şîr daye min bi xwînê Dinya li min bî yek bî ji ya xwe danakevim. }} Bi rastî Seyda, heta bi roja dawîn ji jiyana xwe ji ya xwe nehat xwarê, û digel ko ew bixwe ji malbateke xizan û perîşan bû jî, lê ewê yekê tucarî nikarîbû çavkaniya helbestên wî ziwa û bimiçiqîne, yan berê pênûsa wî ji bîr û baweriyên wî biguhêrîne. Bi pênûseke bejinbilind û zimanekî rewan û zelal, her çavkaniyên wî diherikîn û dizan. Dara evîna wî tim şîn e. Bi hezar berê rengereng xemilandî ye. Lê, heger berê darê tehl nebî şêrînî û sipehîbûnê jî nadin. Tenê şêrîniya gulê bi dîtin û şîravê xweş e. Lê ya xwêştir ew e, ko bilbilekî şeyda bi deh hawan bixwîne û pesnê xeml û xêza gulê bide . Wê gavê nuh gulê li naz û kubariya xwe hay dibe, li ber sura bayê sibê diserçime û bi qurnazî serî dihejîne. Durv girnijî, rûgeş û dilşa dibe. Gul! dezgîr e, bilbilê şêt dilketî ye. Heger tu axaftineke bê sûde, lavijeke bê awaz, sazike bê dûzan bî, tucarî tuwê nikaribî dilê gulê bidestxwekî; ji ber ku gulê dilkoçer e. {{Helbest| Wan nêrgizan girtî xunav Bişkeftî xunca sorgul e Nêrgiz û sorgul bişkivîn Kulîlk û lal û yasemîn Xwêş tên ji wan bex û bîn Axafte janê bilbil e Axafte wî can û kezeb Sermaye axîn û keser Hêstran dibarê cot û fer Lewra ku çav herdem şil e}} Seyda, li ser êmîşê welatê xwe mezin dibû, û pir ji xweristiya welatê xwe hezdikir. Girêdaneke xurt di navbera seyda û xweristiya welatê wî de hebû. Di helbestên xwe de pir li ser av û dar, gul û giya, deşt û çiya, mêrg û kanî, buhar û zivistan, dehl û zevî û bale û tebayên welatê xwe digot. Navên hersî dîwanên wî navên çiyayên Kurdistanê ne: (Xelat, Zozan, Cûdî). Binavkirina dîwanên wî pirtir ji me re diyar dibin bê seydayê Tîrêj çiqasî bi xweristiya welatê xwe ve girêdayî bû. {{Helbest| Rojek ji rojên bihara rengîn Ez diçûme ser çiyayê Metîn Çiyakî bilind hemî ber û dar Li jêrê çiyê gelî û zinar Li dev newalan hemî bax û rêz Li binya çiyê hemî êl û pez }} Ew, di temenê xwe de kalemêr bû. lê berê dara evîna wî naz e, ciwan e. xwêştir û ciwantirîn helbestên evîniyê hûnandiye, û li ser hezkirin û evîndariya keç û xortan û yar û dilberan lorandiye. {{Helbest| Li ser dûrî, gihandin û kavilên evîndariyê nivisandiye. Ma gelo nayê te bîrê, ko te dildarek hebû Her wekî rewşa û kola, tim li ber dergahê te bû Her dema ko te nedîba roj dibû lê wek tenî Xan û eywan tim li wî zindan û hebs û çale bû }} Seyda ne tenê li ser heskirina keç û xortan nivisandiye, lê belê rola keç û xortên xwendevan di rêvebirina kar û xebatê de mîna serê rimê dibîne û bi dengekî bilind hawar û gaziya xwe digihîne xortên xwendevan û ji wan dixwaze ko bi rola xwe ya dîrokî rabin: {{Helbest| Xortê jîr û xwendevan çare û hêviya netew Rabe ji xew tu carek serê roja me derket Xwe rapêçe birader ji bo kar û xebatê Kes nema ye di xew de cîhan pêkve li hev ket Li çar kenar û hawêr şer û halan û ceng e Karwanê riya jînê binêre va bi rê ket Li şûnwara nemînî dem pir xwêş e birader Divê wextê nemane tu kes bê al û şewket }} Seyda, gelek stranên folklorî bi kêş û serwe hûnandiye. Ew stran ji mirinê reha kiriye û sipehîbûn û qeşengî bera rewanê wê daye û bi hunerek pir mezin û bilind hûnandiye. Mîna: Siyamend û Xecê 335 cotmalik in, Sîpan û Perwîn 400 cotmalik in û Ciwan û Kejê jî 421 cotmalik in. Weharenge bi dîrok û mêjûwa gelê xwe ve jî girêdayî bû û leheng, mêrxas û navdarên dîrokê di helbestên xwe de aniye ziman. Pesnê dîroka gelê xwe dida û her û her digot: {{Helbest| Bihûştek Xwedê ye li xakî zemîn Berê ew bi navê Meya Farqîn Ne dûre ji havîngehên ber Fêrat Bi nav û bi deng bûye bûka welat Ji beriya hezar sal Meya Farqîn Dibû dewletek serbixwe nazenîn Dema bûye dewlet bi serxwe’v dihat }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.xoybun.com/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=500 Xoybûn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060322104646/http://www.xoybun.com/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=500 |date=2006-03-22 }} * http://tirej.name/s%20tirej/index.html {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] [[Kategorî:Kesên ji Hesîçeyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 2002]] 3m4k7knur0y0016hu8s2n9xf3i4hky5 0 4526 2080571 2080352 2026-07-15T02:44:03Z Penaber49 39672 /* Pêşdîrok */ 2080571 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka Serdema Navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa|Firansayê]] dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en}}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en}}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953}}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en}}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US}}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3}}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484}}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58}}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li Ewropaya Rojava serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên Maltayê û stonehengehan li seranserê Ewropaya Rojava û Ewropaya Başûr hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X}}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji Anatolyayê û ji Kurdistanê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên Ûkrayna û başûrê Rûsyayê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en}}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû. Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye. === Serdema kevnareya klasîk === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 996zbhuvzgyoi82ev7gbqxxq6vwpxlh 2080572 2080571 2026-07-15T02:52:50Z Penaber49 39672 2080572 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka Serdema Navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa|Firansayê]] dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en}}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en}}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953}}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en}}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US}}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3}}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484}}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58}}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li Ewropaya Rojava serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên Maltayê û stonehengehan li seranserê Ewropaya Rojava û Ewropaya Başûr hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X}}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji Anatolyayê û ji Kurdistanê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên Ûkrayna û başûrê Rûsyayê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en}}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû. Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye. Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka Deryaya Navîn. Îtalya û Yewnanistana serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere 776 berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû. === Serdema kevnareya klasîk === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] j2l3gyzsenih2e3vswabh55w9ftxsj1 2080573 2080572 2026-07-15T02:56:41Z Penaber49 39672 /* Pêşdîrok */ 2080573 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka Serdema Navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa|Firansayê]] dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en}}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en}}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953}}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en}}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US}}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3}}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484}}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58}}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta|Maltayê]] û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X}}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji Anatolyayê û ji Kurdistanê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên Ûkrayna û başûrê Rûsyayê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en}}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB}}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en}}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka Deryaya Navîn. Îtalya û Yewnanistana serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10}}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] hkbtni8carsyo5b2soanulvgw7loeq9 2080574 2080573 2026-07-15T02:58:05Z Penaber49 39672 /* Pêşdîrok */ 2080574 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka Serdema Navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa|Firansayê]] dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en}}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en}}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953}}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en}}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US}}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3}}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484}}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58}}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta|Maltayê]] û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X}}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya|Anatolyayê]] û ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya|Rûsyayê]] ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en}}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB}}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en}}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10}}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] lq1fv9ljd2lns4ktqi85gs601yszh7d 2080575 2080574 2026-07-15T03:15:19Z Penaber49 39672 /* */ 2080575 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa|Fransayê]] dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en}}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en}}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953}}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en}}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US}}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3}}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484}}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58}}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta|Maltayê]] û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X}}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya|Anatolyayê]] û ji [[Kurdistan|Kurdistanê]] ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya|Rûsyayê]] ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en}}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB}}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en}}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10}}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] paozrtpobnp0l9n8wgl9fpw9yzfaohf 2080577 2080575 2026-07-15T04:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2080577 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en}}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en}}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953}}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en}}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US}}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3}}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484}}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58}}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X}}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en}}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB}}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en}}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10}}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ni4e93kot6u1i8hn6r475wm076vjq26 0 6657 2080565 2080351 2026-07-14T22:31:49Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2080565 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Navê di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Ji [[Pleyîstosen|serdema pleîstosenê]] ve Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye. Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13}}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] h6a1pls8vmy7nwzcxmjmgw3ebkhaong 2080567 2080565 2026-07-14T23:22:53Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2080567 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Navê di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Ji [[Pleyîstosen|serdema pleîstosenê]] ve Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye. Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13}}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 726i8ho31mw5eftw6x7qz9ry3wksu5p 0 10181 2080562 2026040 2026-07-14T21:45:42Z MikaelF 935 2080562 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|da|ziman2=cs|ziman3=fi|bijartî=1}} {{Infobox welat | nav = ''ኤርትራ (Hagärä Ertra)<br />إرتريا (Irtriyā) | navê_fermî = Eritrea | navê_kurdî = Erîtrea | al = Flag of Eritrea.svg | girêdana_alê = Ala Erîtrea | nîşan = Coat of arms of Eritrea (or-argent-azur).svg | girêdana_nîşanê = Arma Erîtrea | dirûşm = | sirûda_netewî = [[Ertra, Ertra, Ertra]] | cîh = Eritrea (Africa orthographic projection).svg | cîh_sernav = Afrîka | zimanên_fermî = [[Tîgrînî]], [[erebî]], [[îngilîzî]] | zimanên_tev = | paytext = [[Asmara]] | koordînat_paytext = {{Koord|15|20|N|38|55|E|type:city}} | bajarê_mezin = [[Asmara]] | sîstema_siyasî = [[Komar]] | serok_cure = Serokkomar | serok_nav = [[Issayas Afeworki]] | serok_cure1 = | serok_nav1 = | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 117.600 | av = 0,14 | gelhe = 5.224.000 | gelhe_sal = [[2009]] | berbelavî = 44,42 | serxwebûn = [[24'ê gulanê]] [[1993]] ji [[Etiyopya]] | TBH_giştî = | TBH/mirov = | TBH_sal = | dirav = [[Nakfa]] (ERN) | dem = [[UTC+3]] | dem_DST = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = .er | koda_telefonê = +291 | nexşe = Erythree carte.png | nexşe_sernav = }} '''Erîtrea''' (bi navê '''Erître'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=20:1}}</ref><ref>"Erître jî serbixwe bû.", Welat, 67:1993, r. 4.</ref> jî tê nasîn, bi [[tîgrînî]]: ሃገረ ኤርትራ, ''Hagere Ertra'', [[erebî]]: ''إيريتريا'') dewletek li [[rojhilat]]ê [[Afrîka]]yê ye. Li wir di sala 2005an de nêzîkî 4,45 [[milyon]] kes hene. [[Paytext]]ê xwe [[Asmara]] ye. Navê Erîtrea ji gotina yewnanî Ερυθραία (''Erythrea'') çêbûye. == Erdnîgarî == [[Rûber]]ê Erîtreayê 121.144 [[km²]] ye. Li ser [[çargoşê kîlomitir]]ekî dora 36 ya 37 kes hene. Erîtrea digê [[Deryaya Sor]], hên ew digê van dewletan: * [[Cîbûtî]] * [[Etiyopya]] * [[Sûdan]] [[Yemen]] li [[Asya]]yê bes çend [[kîlomitir]]a ji Erîtrea dûr e. == Dîn == Li Erîtrea 50% [[xiristiyantî]] û 50% [[Îslam]]ên [[sunî]] ye. == Ziman == Li Erîtrea [[zimanê fermî]] [[tîgrînî]] (''tigrinya'') ye. Hên li wir [[înglîzî]], [[îtalî]] û [[erebî]] deng dikin. == Aborî == === Çandinî === Nêzîkî 75% ji mirovên Erîtreayê di çandinê da kar dikin. Yê herî pir [[genim|gênim]], [[qehwe|qehwê]], [[pembo]] û [[garis|gêris]] diçînin. === Dewlemendiyên bin axê === Li Erîtreayê [[zêr]], [[zîv]], [[mis]], [[kukûrd]], [[nîkel]], [[kalsiyûmkarbonat]], [[marmor]], [[çînko]] û [[hesin]] hene. Hên jî [[neft]] û [[xo]] li wir hene. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Eritrea}} {{Wîkîferheng-biçûk|Erîtrea}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1993an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên ku herî kêm pêş ketine]] [[Kategorî:Dewletên li Afrîkaya Rojhilat]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1993an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya Afrîkayê]] [[Kategorî:Erîtrea| ]] 1nmfzvugs7aqxorrpbbbt9fdm11qtjo 2080563 2080562 2026-07-14T21:55:12Z MikaelF 935 2080563 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|da|ziman2=cs|ziman3=fi|bijartî=1}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erîtrea''' (bi navê '''Erître'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=20:1}}</ref><ref>"Erître jî serbixwe bû.", Welat, 67:1993, r. 4.</ref> jî tê nasîn, bi [[tîgrînî]]: ሃገረ ኤርትራ, ''Hagere Ertra'', [[erebî]]: ''إيريتريا'') dewletek li [[rojhilat]]ê [[Afrîka]]yê ye. Li wir di sala 2005an de nêzîkî 4,45 [[milyon]] kes hene. [[Paytext]]ê xwe [[Asmara]] ye. Navê Erîtrea ji gotina yewnanî Ερυθραία (''Erythrea'') çêbûye. == Erdnîgarî == [[Rûber]]ê Erîtreayê 121.144 [[km²]] ye. Li ser [[çargoşê kîlomitir]]ekî dora 36 ya 37 kes hene. Erîtrea digê [[Deryaya Sor]], hên ew digê van dewletan: * [[Cîbûtî]] * [[Etiyopya]] * [[Sûdan]] [[Yemen]] li [[Asya]]yê bes çend [[kîlomitir]]a ji Erîtrea dûr e. == Dîn == Li Erîtrea 50% [[xiristiyantî]] û 50% [[Îslam]]ên [[sunî]] ye. == Ziman == Li Erîtrea [[zimanê fermî]] [[tîgrînî]] (''tigrinya'') ye. Hên li wir [[înglîzî]], [[îtalî]] û [[erebî]] deng dikin. == Aborî == === Çandinî === Nêzîkî 75% ji mirovên Erîtreayê di çandinê da kar dikin. Yê herî pir [[genim|gênim]], [[qehwe|qehwê]], [[pembo]] û [[garis|gêris]] diçînin. === Dewlemendiyên bin axê === Li Erîtreayê [[zêr]], [[zîv]], [[mis]], [[kukûrd]], [[nîkel]], [[kalsiyûmkarbonat]], [[marmor]], [[çînko]] û [[hesin]] hene. Hên jî [[neft]] û [[xo]] li wir hene. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Eritrea}} {{Wîkîferheng-biçûk|Erîtrea}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1993an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên ku herî kêm pêş ketine]] [[Kategorî:Dewletên li Afrîkaya Rojhilat]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1993an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya Afrîkayê]] [[Kategorî:Erîtrea| ]] 2lh489id8chpe9ryjznztsq7psatq4o 2080568 2080563 2026-07-14T23:32:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2080568 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|da|ziman2=cs|ziman3=fi|bijartî=1}} {{Agahîdanka giştî }} '''Erîtrea''' (bi navê '''Erître'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=20:1}}</ref><ref>"Erître jî serbixwe bû.", Welat, 67:1993, r. 4.</ref> jî tê nasîn, bi [[tîgrînî]]: ሃገረ ኤርትራ, ''Hagere Ertra'', [[erebî]]: ''إيريتريا'') dewletek li [[rojhilat]]ê [[Afrîka]]yê ye. Li wir di sala 2005an de nêzîkî 4,45 [[milyon]] kes hene. [[Paytext]]ê xwe [[Asmara]] ye. Navê Erîtrea ji gotina yewnanî Ερυθραία (''Erythrea'') çêbûye. == Erdnîgarî == [[Rûber]]ê Erîtreayê 121.144 [[km²]] ye. Li ser [[çargoşê kîlomitir]]ekî dora 36 ya 37 kes hene. Erîtrea digê [[Deryaya Sor]], hên ew digê van dewletan: * [[Cîbûtî]] * [[Etiyopya]] * [[Sûdan]] [[Yemen]] li [[Asya]]yê bes çend [[kîlomitir]]a ji Erîtrea dûr e. == Dîn == Li Erîtrea 50% [[xiristiyantî]] û 50% [[Îslam]]ên [[sunî]] ye. == Ziman == Li Erîtrea [[zimanê fermî]] [[tîgrînî]] (''tigrinya'') ye. Hên li wir [[înglîzî]], [[îtalî]] û [[erebî]] deng dikin. == Aborî == === Çandinî === Nêzîkî 75% ji mirovên Erîtreayê di çandinê da kar dikin. Yê herî pir [[genim|gênim]], [[qehwe|qehwê]], [[pembo]] û [[garis|gêris]] diçînin. === Dewlemendiyên bin axê === Li Erîtreayê [[zêr]], [[zîv]], [[mis]], [[kukûrd]], [[nîkel]], [[kalsiyûmkarbonat]], [[marmor]], [[çînko]] û [[hesin]] hene. Hên jî [[neft]] û [[xo]] li wir hene. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Eritrea}} {{Wîkîferheng-biçûk|Erîtrea}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1993an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên ku herî kêm pêş ketine]] [[Kategorî:Dewletên li Afrîkaya Rojhilat]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1993an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya Afrîkayê]] [[Kategorî:Erîtrea| ]] kfgtu2hp3bpbbm8u2zksqnnp1iq9pgx 0 20870 2080534 1980870 2026-07-14T14:57:32Z MikaelF 935 2080534 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Hesîçe | navê_fermî = {{ziman|ar|‏الحسكة}}, ''al-Ḥasaka'' | nexşeya_cihan = Rojavaya Kurdistanê#Sûrî | koordînat = {{Koord|36|30|8|N|40|44|47|E|display=inline, title}} | welat = [[Rojava]], ([[Rojavayê Kurdistanê]]) | dûgel = [[Sûrî]] | parêzgeh = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]] | gelhe = 188.160 | gelhe_sal = [[2004]]<ref>http://www.citypopulation.de/Syria.html</ref> | rûerd = | bilindayî = 305 | nexşe = Al-Hasakah districts (ku).PNG | nexşe_sernav = Nexşeya parêzgehê | wêneSer = Al-Hasakah Collage.jpg | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Hesîçe'''<ref>[[Osman Sebrî]]: {{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=373 }}</ref><ref>"Seyda Tîrêj.", Welat, 64:1993, r. 16.</ref> ([[suryanî]]: ܚܣܟܗ, {{langx|fr|Hassetché}}) an jî '''Hesekê''' ({{bi-ar|‏الحسكة|al-Ḥasaka}}), bajarekî [[Rojavaya Kurdistanê]] ye û navenda îdraî ya [[Hesîçe (parêzgeh)|parêzgeha Hesîçe]] ye. Li gorî daneyên sala 2023an nifûsa bajêr 422.445 kes bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/cities/syria/al-hasakah |sernav=Al-Hasakah Population 2026 |malper=World Population Review |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref> ku li bajêr [[kurd]], [[ereb]], [[Suryanî|asûrî]] û hêjmareke kêm [[ermenî]] û [[çeçen]] dijîn. Hesîçe 80 kîlometre li başûrê bajarê [[Qamişlo]]yê ye. [[Xabûr|Çemê Xabûrê]] ku şaxek ji [[Firat|çemê Firatê]] ye, ji rojava ber bi rojhilat ve di nav bajêr ve derbas dibe. [[Çemê Nisêbînê]] (çemê çexçex) ji bakurê bajêr ve diherike nav çemê Xabûrê. Her du çemên ku digihîjin navenda bajêr çavkaniyên avê ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bi rêya van çeman digihîjin bajêr. Hesîçe û gundewarê derdorê ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê kontrolkirin û tê bireve birin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-08-23 |sernav=New deal reached for Hasakah in Hmeimim Base |url=https://www.almasdarnews.com/article/new-deal-reached-hasakah-hmeimim-base/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=AMN - Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز |ziman=en-US |roja-arşîvê=2017-11-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171110171923/https://www.almasdarnews.com/article/new-deal-reached-hasakah-hmeimim-base/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hesîçe bi erdên xwe yên berhemdar, ava zêde û gelek deverên arkeolojîk hatiye naskirin. Her wiha bajêr ji vejîneke mezin a bajarî ya modern bidestxistiye û gelek projeyên çandinî û pîşesaziyê li dora bajêr hatine damezrandin. Di dehsalên borî de, bajêr ji ber zuhabûna çemê xwe yê sereke, çemê Xabûr, pirsgirêka avê dîtiye ku bûye sedema windakirina piraniya erdên çandiniyê, û gelek ji xelkê bajêr neçar kiriye ku koçî parêzgehên navxweyî bibin, nemaze koçê bajarê Şam û Deraa li başûr bûne ku di kargehên pîşesaziyê û li ser erdên çandiniyê de bixebitin. Li erdê deverên bajêr [[genim]], [[ceh]], [[nok]], [[garis]], [[nîsk]], [[kuncî]] û [[pembû]] têne çandin. Bajêr ji aliyê dar û fêkiyan ve jî gelek darên fêkî lê çêdibin ku di nav de darên [[tirî]], [[hinar]], [[sêv]], [[hejîr]], [[xox]], [[tû]] û [[hirmî]] heye. Hejmara kurdan li navenda bajêr ji %60 e û li derveyî bajar ji aliyê bakur de rê ya [[Amûde|Amûdê]] bi tevayî kurd in, rêya [[Qamişlo]] ya bakur ew jî wisan, lê rêya Hesîçê Qamişlo ya jêrîn hejmareke mezin li başûrê rê gundên ereban hene. Di [[serhildan]]a 12ê [[adar]]a [[2004]]an de kurdên bajêr ew jî mîna birayên xwe yên başûrê Rojavayê Kurdistanê serî hildan, di encamê de du şehîd û bi dehan birîndar ketin û bi dehan jî girtî hebûn. Mixabin Ereban bi alîkariya hêzên ewlekariyê ziyaneke zor gihandin gelê Kurd, mal û milkên Kurdan talan kirin. Mîna zemanê bav û kalên xwe dest dirêjî dikanên Kurdan kirin, bi milyonan perê sûrî li kurdên sivîl xisar bû. [[Wêne:Arin Mirkan Hassake.jpg|thumb|Dewara Arin Mirkan]] == Navdarên bajêr == * [[Seydayê Tîrêj]] * [[Hevrîn Xelef]] * [[Seîd Gebarî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Al-Hasakah}} {{Şablon:Bajar kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|36|30|08|N|40|44|47|E|type:city(188160)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên kurd li Sûriyê]] [[Kategorî:Bajarên Rojavayê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Sûriyê]] [[Kategorî:Hesîçe| ]] 3ak0p4bgcwftdmrfiexl4j56ma3hois 0 20991 2080547 2023598 2026-07-14T20:01:05Z MikaelF 935 2080547 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Boris Yeltsin Kremlin.ru.jpg|thumb|200px|Borîs Yeltsîn (1997)]] '''Borîs Nîkolayevîç Yeltsîn''' (bi [[rûsî]]: Борис Николаевич Ельцин, ''Boris Nikolayevich Yeltsin''), '''Borîs Yeltsîn''' an jî bi kurtasî '''Yeltsîn'''<ref>"Li hember Yeltsîn raqîbekî tûj: Routskoy.", Welat, 66:1993, r. 4.</ref>, li [[1ê sibatê]] sala [[1931]]î li bajarê [[Bûtka]]yê ji dayik bû. Borîs Yeltsîn siyasetmedarekî Rûsyayê bû. Piştî xirabûna bloka sovyetîk di navbera salên [[1991]] û [[1999]]an serokdewletiya [[Rûsya|Federasyona Rûsyayê]] kir. == Mirin == Borîs Yeltsîn li 23ê nîsan a sala 2007an li [[Moskova|Moskovayê]] piştî krîza [[dil]] jiyana xwe li dest da. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1931]] [[Kategorî:Mirin 2007]] [[Kategorî:Serokdewletên Rûsyayê]] [[Kategorî:Wergirên Légion d'honneur yên Xaça Mezin]] 1kj2lsalfiu666cwj9hzsy7ikneggwg 2080548 2080547 2026-07-14T20:02:04Z MikaelF 935 2080548 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Borîs Nîkolayevîç Yeltsîn''' (bi [[rûsî]]: Борис Николаевич Ельцин, ''Boris Nikolayevich Yeltsin''), '''Borîs Yeltsîn''' an jî bi kurtasî '''Yeltsîn'''<ref>"Li hember Yeltsîn raqîbekî tûj: Routskoy.", Welat, 66:1993, r. 4.</ref>, li [[1ê sibatê]] sala [[1931]]î li bajarê [[Bûtka]]yê ji dayik bû. Borîs Yeltsîn siyasetmedarekî Rûsyayê bû. Piştî xirabûna bloka sovyetîk di navbera salên [[1991]] û [[1999]]an serokdewletiya [[Rûsya|Federasyona Rûsyayê]] kir. == Mirin == Borîs Yeltsîn li 23ê nîsan a sala 2007an li [[Moskova|Moskovayê]] piştî krîza [[dil]] jiyana xwe li dest da. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1931]] [[Kategorî:Mirin 2007]] [[Kategorî:Serokdewletên Rûsyayê]] [[Kategorî:Wergirên Légion d'honneur yên Xaça Mezin]] mg215q3cthvalhxm9eyp5438qdqq60d 2080549 2080548 2026-07-14T20:07:04Z MikaelF 935 2080549 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Borîs Nîkolayevîç Yeltsîn''' (bi [[rûsî]]: Борис Николаевич Ельцин, ''Boris Nikolayevich Yeltsin''), '''Borîs Yeltsîn''' an jî bi kurtasî '''Yeltsîn'''<ref>"Li hember Yeltsîn raqîbekî tûj: Routskoy.", Welat, 66:1993, r. 4.</ref>, li [[1ê sibatê]] sala [[1931]]î li bajarê [[Bûtka]]yê, [[Ûral (oblast)|oblasta Ûralê]], ji dayik bû. Borîs Yeltsîn siyasetmedarekî Rûsyayê bû. Piştî xirabûna bloka sovyetîk di navbera salên [[1991]] û [[1999]]an serokdewletiya [[Rûsya|Federasyona Rûsyayê]] kir. == Mirin == Borîs Yeltsîn li 23ê nîsan a sala 2007an li [[Moskova|Moskovayê]] piştî krîza [[dil]] jiyana xwe li dest da. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1931]] [[Kategorî:Mirin 2007]] [[Kategorî:Serokdewletên Rûsyayê]] [[Kategorî:Wergirên Légion d'honneur yên Xaça Mezin]] 79hnjs84c8ard8tvq2ily1rm0c9ay5t 2080550 2080549 2026-07-14T20:07:55Z MikaelF 935 2080550 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Borîs Nîkolayevîç Yeltsîn''' (bi [[rûsî]]: Борис Николаевич Ельцин, ''Boris Nikolayevich Yeltsin''), '''Borîs Yeltsîn''' an jî bi kurtasî '''Yeltsîn'''<ref>"Li hember Yeltsîn raqîbekî tûj: Routskoy.", Welat, 66:1993, r. 4.</ref>, li [[1ê sibatê]] sala [[1931]]î li bajarê [[Bûtka]]yê, [[oblast]]a [[Ûral (oblast)|Ûralê]], ji dayik bû. Borîs Yeltsîn siyasetmedarekî Rûsyayê bû. Piştî xirabûna bloka sovyetîk di navbera salên [[1991]] û [[1999]]an serokdewletiya [[Rûsya|Federasyona Rûsyayê]] kir. == Mirin == Borîs Yeltsîn li 23ê nîsan a sala 2007an li [[Moskova|Moskovayê]] piştî krîza [[dil]] jiyana xwe li dest da. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1931]] [[Kategorî:Mirin 2007]] [[Kategorî:Serokdewletên Rûsyayê]] [[Kategorî:Wergirên Légion d'honneur yên Xaça Mezin]] hhd7e696lxv6a894jbfraqa7e8p6ymr 2080552 2080550 2026-07-14T20:43:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}}; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2080552 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Borîs Nîkolayevîç Yeltsîn''' (bi [[rûsî]]: Борис Николаевич Ельцин, ''Boris Nikolayevich Yeltsin''), '''Borîs Yeltsîn''' an jî bi kurtasî '''Yeltsîn'''<ref>"Li hember Yeltsîn raqîbekî tûj: Routskoy.", Welat, 66:1993, r. 4.</ref>, li [[1ê sibatê]] sala [[1931]]î li bajarê [[Bûtka]]yê, [[oblast]]a [[Ûral (oblast)|Ûralê]], ji dayik bû. Borîs Yeltsîn siyasetmedarekî Rûsyayê bû. Piştî xirabûna bloka sovyetîk di navbera salên [[1991]] û [[1999]]an serokdewletiya [[Rûsya|Federasyona Rûsyayê]] kir. == Mirin == Borîs Yeltsîn li 23ê nîsan a sala 2007an li [[Moskova]]yê piştî krîza [[dil]] jiyana xwe li dest da. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1931]] [[Kategorî:Mirin 2007]] [[Kategorî:Serokdewletên Rûsyayê]] [[Kategorî:Wergirên Légion d'honneur yên Xaça Mezin]] opdwdokcghwvjjghxx46010aevhwlgj 0 24503 2080579 2080522 2026-07-15T04:39:41Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin 2080579 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Eskerê''' gundekî navçeya [[Pasûr]]ê ya [[Diyarbekir]]ê ye ku di nîsana 1993an de ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin.<ref>"Gund vala dibin.", Welat, 63:1993, r. 3.</ref> Bi tirkî navê wî ''Yaylak'' e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Pasûrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]] [[Kategorî:Gundên Pasûrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] 5z2nq3ua0gk9z97tppma6rbnqblopm3 10 42626 2080564 575554 2026-07-14T22:27:34Z Milenioscuro 15053 2080564 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | name = Komara Kongoyê | top = 3.736 | bottom = -5.760 | left = 10.290 | right = 19.126 | image = Congo adm location map.svg | image1 = Congo physical map.svg }}<noinclude>{{Nexşeya cihan/Agahî}} [[Kategorî:Şablonên nexşeya cihan li gorî welatan|Komara Kongoyê]] </noinclude> k1o5pxq0zisxxn4s2ops9a61jlscvkz 0 68021 2080540 2070418 2026-07-14T17:47:53Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ Beşa polîtîkayê hate zêdekirin 2080540 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya kurdî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-ku.svg|250px]] [[Wêne:Wikipedia_Main_Page_ku2023.jpg|300px|Dîtbariya malpera wîkîpediya kurdî]] | ziman = [[Kurdî]] ([[Kurmancî]]) | avabûn = [[15ê kanûna paşîn]], [[2001]]<br/> bi kurdî: [[7ê kanûna paşîn]], [[2004]] | xwedî = [[Weqfa Wikimedia]] | dirûşm = Ensîklopediya azad | malper = [[Destpêk|ku.wikipedia.org]] }} '''Wîkîpediyaya Kurdî''', anku '''Wîkîpediya Kurdî''', beşa [[zimanê kurdî]] ya projeya [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wikimedyayê]] ye ku bi şîara ''Ensîklopediya azad'' bi tîpên latînî di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya kurdî ensîklopediyeke azad e ku ji aliyê bikarhênerên dilxwazê Wîkîpediyaya kurdî ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediyaya kurdî (guhertoya kurmancî) di sala 2024an de di hilbijartina berhemên sed salan de ku ji aliyê Komaleya Mala Kurdan a li [[Lozan]]ê hatiye lidarxistin yek ji berhemên herî baş ê sedsalê hatiye hilbijartin. Dahênerê yekem ê Wîkîpediya kurdî [[Erdal Ronahî]] ye. Niha çar versiyonên Wîkîpediyayên kurdî hene ku bi kurdiya [[kurmancî]] (kurdiya bi giştî bi tîpên latînî tê nivîsandin). Guhertotên [[soranî]] û [[zazakî]] di weşanê de ne û Wîkîpediya [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|kelhûrî]] jî di asta ceribandinê de ye. Li Wîkîpediyaya kurdî heta niha {{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} guhertin pêk hatine û {{NUMBEROFARTICLES}} gotar hatine nivîsandin. Li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotar û li Wîkîpediya zazakî {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotar hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-29 |sernav=Wîkîpediya:Ziman |url=https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ziman&oldid=1201075 |kovar=Wîkîpediya |ziman=ku }}</ref> == Dîrok == [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wîkîmediyayê]] di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de Wîkîpediyaya kurdî daye destpê kirin. Wîkîpediyaya kurdî destpêkê de bi her sê zaravayên kurdî yên [[kurmancî]], [[zazakî]] û [[soranî]] dest pêdike lê ji ber zehmetiyên teknîkî û zimanî fikra berdewam kirina pirzimanî ya di bin yek guhertoyekê de biser neketiye. Ji ber astengiyên teknîkî di 12ê tebaxê de ji bo kurdiya soranî (bi koda zimanî ya "ckb") guhertoyeke nû hatiye pêşniyarkirin. Wîkîpediya kurdiya kurmancî ji ber ku kurmancî zimanê kurdî ya yekem a Wîkîpediyayê ye koda zimanî ya "ku" ji bo gotarên ku bi taybetî bi kurmancî û bi tîpên latînî hatine nivîsandin werdigire. Ji bo ku sîstem bê meşandin di 28ê kanûna pêşîn a sala 2007an de, Wîkîpediyaya kurdiya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediya kurdî (guhertoya kurmancî) piştî sala 2019an bi taybetî bi zedekirina şitlên gotarên erdnîgarî yên [[Kurdistan]]ê û welatên din ên ewropî pêşveçûyineke berbiçav bidestxistiye. Di heman demê de li gel şitlên gotarên erdnîgarî, gotarên di warê [[dîrok]], [[erdnîgarî]], [[jînenîgarî]] ya kesayetên cîhanê, [[bîyolojî]] û gotarên bûyerên rojane li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine zêdekirin û hatine berfireh kirin. == Polîtîka == Xebatên ku ji dîroka damezrandina Wîkîpediya kurdî li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine meşandin li gorî qaîdeyên rêze polîtîkayên Wîkîpediyayê kurdî hatine berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî ku li ser bingeha polîtîkayên xwe bi awayeke serkevtî heya roja hatiye li ser bingeha heman polîtîkayan ji aliyê bikarhênerên dilxwaz ên Wîkîpediyayê ve heya roja bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin û hatiye berdewam kirin. Polîtîkayên herî giring ên Wîkîpediyaya kurdî polîtîkaya bêalî ya Wîkîpediya kurdî ye ku li ser vê bingeha vê polîtîkayê hewl dide ansîklopediyeke azad, serkevtî û ansîklopedieke xwedî naverokên dewlemend berdewam bike. == Daxuyaniya Wîkîpediyayê == Di sala 2020an de piştî ku Wîkîpediya kurdî gehişte hêjmara 30.000 gotaran, malperên medyaya civakiyên fermî ya Wîkîpediyayê di 9ê tebaxa 2020an de ji bo alikariya Wîkîpediya kurdî du bangawaziyên kurt parve kir. Wîkîpediya, li ser malpera xwe ya [[X (Twitter)|Xê]] (Twîtter) ya fermî ji bo bikarhênerên Wîkîpediya kurdî daxuyaniya xwe de wiha ragihand, got:<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/wikipedia/status/1292506273792040962 |sernav=Malpera wîkîpediyayê ya fermî }}</ref> <blockquote>"Herçend zimanê kurdî li çend welatan were qedexekirin jî lê dilxwazên dilsoz ên Wîkîpediya kurdî bi awayekî veşartî dixebitin ku vî zimanî li ser Wîkîpediyayê zindî bihêlin. Bi xebatên wan, zêdetirî 30.000 gotarên Wîkîpediya Kurdî hene! Fêrî hinek peyvên bi kurdî bibin."</blockquote> == 100 berhemên kurdî yên sedsalê == Wîkîpediyaya kurdî ji aliyê [[Komaleyê Çand û Perwerdeyê ya Mala Kurdan]] ku bi sponsoriya [[Şaredariya Lozanê]] hatiye lidarxistin di nav lîsteya projeya 100 berhemên herî navdarên ya sed salê de cih girtiye. Ev yek bi nameyek pîrozbahiyê ji aliyê komeleyê ve ji bo Wîkîpediya kurdî û ji bo edîtorên wîkîpediyaya kurdî hatiye şandin. Di name ya komaleyê de wiha hatiye nivîsandin: <blockquote> "Birêz Wikipediya kurdi, di sedsaliya Peymana Lozanê de, projeya bi navê “100 berhemên kurdî ya navdar ên di 100 salan de" ji aliyê Komeleya Çand û Perwerde ya Mala Kurdan bi piştgiriya aborî ya Şaredariya Lozanê hatiye lidarxistin. Di vî warî de, em bi rûmet in ji bo ku xebat/serkevtina we di nav vê lîsteya sed berhemên hêja yê sedsalê de cih girtiye, nameya pîrozbahiyê ji we re bişînin. Em li ser navê Komeleya Çand û Perwerdehiyê ya Mala Kurdan ji ber serkevtinên we yên hêja we pîroz dikin û silavên xwe yên dilpak pêşkêş dikin û silavên herî baş ji we re."<ref>{{Jêder-malper |url=https://100berhemenkurdi.com/berhem-list/ |sernav=List of 100 Kurdish Works – 100berhemenkurdi.com |roja-gihiştinê=2024-11-08 |ziman=en-US}}</ref></blockquote> == Guhertoyên din == === Wîkîpediyaya soranî === Wîkîpediyaya soranî yek ji guhertoyên Wîkîpediyayên kurdî ye ku bi kurdî ya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya soranî di 28ê kanûna sala 2007an bi [[Koda zimanan|koda zimanî]] ya "cbk" li Wîkîpediyayê hatiye zêdekirin. Ji ber pergala perwerdehiya Başûrê Kurdistanê Wîkîpediyaya soranî bi alfabeya erebî ya kurdî tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Guhertoya soranî ji ber pergala perwerdehiyê bi taybetî li [[Rojhilata Kurdistanê]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] tê xwendin û tê şopandin. Niha {{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber û {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|N}} bikarhênerên çalak ên Wîkîpediyaya soranî heye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA:%D8%A6%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86 |sernav=ئامارەکان - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد |malper=ckb.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> Heya niha li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotarên bi kurdî hatine nivîsandin.<ref name=":0" /> === Wîkîpediyaya zazakî/dimilî === Guhertoyeke din ên Wîkîpediyaya kurdî Wîkîpediyaya zazakî/dîmilkî ye ku di sala 2005an de hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya zazakî heya niha {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotarên bi kurdî ya zazakî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diq.m.wikipedia.org/wiki/Ba%C4%9Fse:%C4%B0statistiki |sernav=İstatistiki - Wikipedia |malper=diq.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> == Kronolojî == === Wîkîpediya kurdî === [[Wêne:Grafîka Wîkîpediya kurdî2.png|thumb|300px|Di navbera salên 2004 û 2024an de grafîka pêşveçûna Wîkîpediya kurdî]] * '''7 kanûna paşîn 2004''': Wîkîpediya kurdî hate destpêkirin. * '''13 îlon 2004''': Wîkîpediya kurdî gihîşte hezar gotaran * '''18 îlon 2007''': 10.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''19 tebax 2013''': 20.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''9 tîrmeh 2020''': 30.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tîrmeh 2021''': 40.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tebax 2021''': 50.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''16 îlon 2023''': 60.000 gotar hatine nivîsandin. * '''19 çiriya paşîn 2023''': 70.000 gotar hatine nivîsandin. * '''2 tebax 2024''': 80.000 gotar hatine nivîsandin. * '''11 çiriya pêşîn 2024''': 90.000 gotar hatine nivîsandin. == Statîstîk == Statîstîkên rojaneyên wîkîpediyayên kurdî. {| class="wikitable" !Wîkîpediyayên kurdî !Malper !Endamên tomarkirî !Rêveber !Bikarhênerên çalak !Guhertin !Gotar |- |Kurmancî |[https://ku.m.wikipedia.org/ ku.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ku|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ku|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ku|N}} |- |Soranî |[http://ckb.wikipedia.org ckb.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} |- |Zazakî/Dimilî |[http://diq.wikipedia.org diq.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|diq|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|diq|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} |} == Galerî == <gallery> Wêne:Opera ekran.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2004) Wêne:WêneyaSermasê-Ubuntu 8.04.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2008) Wêne:Wikipedia Main Page ku.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2016) Wêne:Wikipedia Main Page ku2023.jpg|Despêka Wîkîpediyaya kurdî (2023) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Mijarên têkildar == * [[Wîkîpediya:Dîroka Wîkîpediyaya kurdî]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish Wikipedia}} {{Wikipedias}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ensîklopediyên bi zimanê kurdî]] [[Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|kurdî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] 399t34qgx9fiy4w3l2mnqpi0jl0xmkx 2080541 2080540 2026-07-14T17:52:55Z Penaber49 39672 /* Polîtîka */ 2080541 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya kurdî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-ku.svg|250px]] [[Wêne:Wikipedia_Main_Page_ku2023.jpg|300px|Dîtbariya malpera wîkîpediya kurdî]] | ziman = [[Kurdî]] ([[Kurmancî]]) | avabûn = [[15ê kanûna paşîn]], [[2001]]<br/> bi kurdî: [[7ê kanûna paşîn]], [[2004]] | xwedî = [[Weqfa Wikimedia]] | dirûşm = Ensîklopediya azad | malper = [[Destpêk|ku.wikipedia.org]] }} '''Wîkîpediyaya Kurdî''', anku '''Wîkîpediya Kurdî''', beşa [[zimanê kurdî]] ya projeya [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wikimedyayê]] ye ku bi şîara ''Ensîklopediya azad'' bi tîpên latînî di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya kurdî ensîklopediyeke azad e ku ji aliyê bikarhênerên dilxwazê Wîkîpediyaya kurdî ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediyaya kurdî (guhertoya kurmancî) di sala 2024an de di hilbijartina berhemên sed salan de ku ji aliyê Komaleya Mala Kurdan a li [[Lozan]]ê hatiye lidarxistin yek ji berhemên herî baş ê sedsalê hatiye hilbijartin. Dahênerê yekem ê Wîkîpediya kurdî [[Erdal Ronahî]] ye. Niha çar versiyonên Wîkîpediyayên kurdî hene ku bi kurdiya [[kurmancî]] (kurdiya bi giştî bi tîpên latînî tê nivîsandin). Guhertotên [[soranî]] û [[zazakî]] di weşanê de ne û Wîkîpediya [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|kelhûrî]] jî di asta ceribandinê de ye. Li Wîkîpediyaya kurdî heta niha {{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} guhertin pêk hatine û {{NUMBEROFARTICLES}} gotar hatine nivîsandin. Li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotar û li Wîkîpediya zazakî {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotar hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-29 |sernav=Wîkîpediya:Ziman |url=https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ziman&oldid=1201075 |kovar=Wîkîpediya |ziman=ku }}</ref> == Dîrok == [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wîkîmediyayê]] di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de Wîkîpediyaya kurdî daye destpê kirin. Wîkîpediyaya kurdî destpêkê de bi her sê zaravayên kurdî yên [[kurmancî]], [[zazakî]] û [[soranî]] dest pêdike lê ji ber zehmetiyên teknîkî û zimanî fikra berdewam kirina pirzimanî ya di bin yek guhertoyekê de biser neketiye. Ji ber astengiyên teknîkî di 12ê tebaxê de ji bo kurdiya soranî (bi koda zimanî ya "ckb") guhertoyeke nû hatiye pêşniyarkirin. Wîkîpediya kurdiya kurmancî ji ber ku kurmancî zimanê kurdî ya yekem a Wîkîpediyayê ye koda zimanî ya "ku" ji bo gotarên ku bi taybetî bi kurmancî û bi tîpên latînî hatine nivîsandin werdigire. Ji bo ku sîstem bê meşandin di 28ê kanûna pêşîn a sala 2007an de, Wîkîpediyaya kurdiya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediya kurdî (guhertoya kurmancî) piştî sala 2019an bi taybetî bi zedekirina şitlên gotarên erdnîgarî yên [[Kurdistan]]ê û welatên din ên ewropî pêşveçûyineke berbiçav bidestxistiye. Di heman demê de li gel şitlên gotarên erdnîgarî, gotarên di warê [[dîrok]], [[erdnîgarî]], [[jînenîgarî]] ya kesayetên cîhanê, [[bîyolojî]] û gotarên bûyerên rojane li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine zêdekirin û hatine berfireh kirin. == Polîtîka == Xebatên ku ji dîroka damezrandina Wîkîpediya kurdî li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine meşandin li gorî qaîdeyên rêze polîtîkayên Wîkîpediyayê kurdî hatine berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî ku li ser bingeha polîtîkayên xwe bi awayeke serkevtî heya roja hatiye li ser bingeha heman polîtîkayan ji aliyê bikarhênerên dilxwaz ên Wîkîpediyayê ve heya roja bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin û hatiye berdewam kirin. Polîtîkayên herî giring ên Wîkîpediyaya kurdî polîtîkaya [[Wîkîpediya:Nêrîna bêalî|nêrîna bêalî ya Wîkîpediya kurdî]] ye ku li ser vê bingeha vê polîtîkayê hewl dide ansîklopediyeke azad, serkevtî û ansîklopedieke xwedî naverokên dewlemend berdewam bike. == Daxuyaniya Wîkîpediyayê == Di sala 2020an de piştî ku Wîkîpediya kurdî gehişte hêjmara 30.000 gotaran, malperên medyaya civakiyên fermî ya Wîkîpediyayê di 9ê tebaxa 2020an de ji bo alikariya Wîkîpediya kurdî du bangawaziyên kurt parve kir. Wîkîpediya, li ser malpera xwe ya [[X (Twitter)|Xê]] (Twîtter) ya fermî ji bo bikarhênerên Wîkîpediya kurdî daxuyaniya xwe de wiha ragihand, got:<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/wikipedia/status/1292506273792040962 |sernav=Malpera wîkîpediyayê ya fermî }}</ref> <blockquote>"Herçend zimanê kurdî li çend welatan were qedexekirin jî lê dilxwazên dilsoz ên Wîkîpediya kurdî bi awayekî veşartî dixebitin ku vî zimanî li ser Wîkîpediyayê zindî bihêlin. Bi xebatên wan, zêdetirî 30.000 gotarên Wîkîpediya Kurdî hene! Fêrî hinek peyvên bi kurdî bibin."</blockquote> == 100 berhemên kurdî yên sedsalê == Wîkîpediyaya kurdî ji aliyê [[Komaleyê Çand û Perwerdeyê ya Mala Kurdan]] ku bi sponsoriya [[Şaredariya Lozanê]] hatiye lidarxistin di nav lîsteya projeya 100 berhemên herî navdarên ya sed salê de cih girtiye. Ev yek bi nameyek pîrozbahiyê ji aliyê komeleyê ve ji bo Wîkîpediya kurdî û ji bo edîtorên wîkîpediyaya kurdî hatiye şandin. Di name ya komaleyê de wiha hatiye nivîsandin: <blockquote> "Birêz Wikipediya kurdi, di sedsaliya Peymana Lozanê de, projeya bi navê “100 berhemên kurdî ya navdar ên di 100 salan de" ji aliyê Komeleya Çand û Perwerde ya Mala Kurdan bi piştgiriya aborî ya Şaredariya Lozanê hatiye lidarxistin. Di vî warî de, em bi rûmet in ji bo ku xebat/serkevtina we di nav vê lîsteya sed berhemên hêja yê sedsalê de cih girtiye, nameya pîrozbahiyê ji we re bişînin. Em li ser navê Komeleya Çand û Perwerdehiyê ya Mala Kurdan ji ber serkevtinên we yên hêja we pîroz dikin û silavên xwe yên dilpak pêşkêş dikin û silavên herî baş ji we re."<ref>{{Jêder-malper |url=https://100berhemenkurdi.com/berhem-list/ |sernav=List of 100 Kurdish Works – 100berhemenkurdi.com |roja-gihiştinê=2024-11-08 |ziman=en-US}}</ref></blockquote> == Guhertoyên din == === Wîkîpediyaya soranî === Wîkîpediyaya soranî yek ji guhertoyên Wîkîpediyayên kurdî ye ku bi kurdî ya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya soranî di 28ê kanûna sala 2007an bi [[Koda zimanan|koda zimanî]] ya "cbk" li Wîkîpediyayê hatiye zêdekirin. Ji ber pergala perwerdehiya Başûrê Kurdistanê Wîkîpediyaya soranî bi alfabeya erebî ya kurdî tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Guhertoya soranî ji ber pergala perwerdehiyê bi taybetî li [[Rojhilata Kurdistanê]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] tê xwendin û tê şopandin. Niha {{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber û {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|N}} bikarhênerên çalak ên Wîkîpediyaya soranî heye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA:%D8%A6%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86 |sernav=ئامارەکان - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد |malper=ckb.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> Heya niha li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotarên bi kurdî hatine nivîsandin.<ref name=":0" /> === Wîkîpediyaya zazakî/dimilî === Guhertoyeke din ên Wîkîpediyaya kurdî Wîkîpediyaya zazakî/dîmilkî ye ku di sala 2005an de hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya zazakî heya niha {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotarên bi kurdî ya zazakî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diq.m.wikipedia.org/wiki/Ba%C4%9Fse:%C4%B0statistiki |sernav=İstatistiki - Wikipedia |malper=diq.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> == Kronolojî == === Wîkîpediya kurdî === [[Wêne:Grafîka Wîkîpediya kurdî2.png|thumb|300px|Di navbera salên 2004 û 2024an de grafîka pêşveçûna Wîkîpediya kurdî]] * '''7 kanûna paşîn 2004''': Wîkîpediya kurdî hate destpêkirin. * '''13 îlon 2004''': Wîkîpediya kurdî gihîşte hezar gotaran * '''18 îlon 2007''': 10.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''19 tebax 2013''': 20.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''9 tîrmeh 2020''': 30.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tîrmeh 2021''': 40.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tebax 2021''': 50.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''16 îlon 2023''': 60.000 gotar hatine nivîsandin. * '''19 çiriya paşîn 2023''': 70.000 gotar hatine nivîsandin. * '''2 tebax 2024''': 80.000 gotar hatine nivîsandin. * '''11 çiriya pêşîn 2024''': 90.000 gotar hatine nivîsandin. == Statîstîk == Statîstîkên rojaneyên wîkîpediyayên kurdî. {| class="wikitable" !Wîkîpediyayên kurdî !Malper !Endamên tomarkirî !Rêveber !Bikarhênerên çalak !Guhertin !Gotar |- |Kurmancî |[https://ku.m.wikipedia.org/ ku.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ku|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ku|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ku|N}} |- |Soranî |[http://ckb.wikipedia.org ckb.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} |- |Zazakî/Dimilî |[http://diq.wikipedia.org diq.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|diq|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|diq|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} |} == Galerî == <gallery> Wêne:Opera ekran.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2004) Wêne:WêneyaSermasê-Ubuntu 8.04.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2008) Wêne:Wikipedia Main Page ku.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2016) Wêne:Wikipedia Main Page ku2023.jpg|Despêka Wîkîpediyaya kurdî (2023) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Mijarên têkildar == * [[Wîkîpediya:Dîroka Wîkîpediyaya kurdî]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish Wikipedia}} {{Wikipedias}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ensîklopediyên bi zimanê kurdî]] [[Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|kurdî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] 4z4qin0n3i3tloucun0ijscxtywe1x7 2080542 2080541 2026-07-14T17:56:10Z Penaber49 39672 2080542 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya kurdî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-ku.svg|250px]] [[Wêne:Wikipedia_Main_Page_ku2023.jpg|300px|Dîtbariya malpera wîkîpediya kurdî]] | ziman = [[Kurdî]] ([[Kurmancî]]) | avabûn = [[15ê kanûna paşîn]], [[2001]]<br/> bi kurdî: [[7ê kanûna paşîn]], [[2004]] | xwedî = [[Weqfa Wikimedia]] | dirûşm = Ensîklopediya azad | malper = [[Destpêk|ku.wikipedia.org]] }} '''Wîkîpediyaya Kurdî''', anku '''Wîkîpediya Kurdî''', beşa [[zimanê kurdî]] ya projeya [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wikimedyayê]] ye ku bi şîara ''Ensîklopediya azad'' bi tîpên latînî di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya kurdî ensîklopediyeke azad e ku ji aliyê bikarhênerên dilxwazê Wîkîpediyaya kurdî ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediyaya kurdî (guhertoya kurmancî) di sala 2024an de di hilbijartina berhemên sed salan de ku ji aliyê Komaleya Mala Kurdan a li [[Lozan]]ê hatiye lidarxistin yek ji berhemên herî baş ê sedsalê hatiye hilbijartin. Dahênerê yekem ê Wîkîpediya kurdî [[Erdal Ronahî]] ye. Niha çar versiyonên Wîkîpediyayên kurdî hene ku bi kurdiya [[kurmancî]] (kurdiya bi giştî bi tîpên latînî tê nivîsandin). Guhertotên [[soranî]] û [[zazakî]] di weşanê de ne û Wîkîpediya [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|kelhûrî]] jî di asta ceribandinê de ye. Li Wîkîpediyaya kurdî heta niha {{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} guhertin pêk hatine û {{NUMBEROFARTICLES}} gotar hatine nivîsandin. Li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotar û li Wîkîpediya zazakî {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotar hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-29 |sernav=Wîkîpediya:Ziman |url=https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ziman&oldid=1201075 |kovar=Wîkîpediya |ziman=ku }}</ref> == Dîrok == [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wîkîmediyayê]] di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de Wîkîpediyaya kurdî daye destpê kirin. Wîkîpediyaya kurdî destpêkê de bi her sê zaravayên kurdî yên [[kurmancî]], [[zazakî]] û [[soranî]] dest pêdike lê ji ber zehmetiyên teknîkî û zimanî fikra berdewam kirina pirzimanî ya di bin yek guhertoyekê de biser neketiye. Ji ber astengiyên teknîkî di 12ê tebaxê de ji bo kurdiya soranî (bi koda zimanî ya "ckb") guhertoyeke nû hatiye pêşniyarkirin. Wîkîpediya kurdiya kurmancî ji ber ku kurmancî zimanê kurdî ya yekem a Wîkîpediyayê ye koda zimanî ya "ku" ji bo gotarên ku bi taybetî bi kurmancî û bi tîpên latînî hatine nivîsandin werdigire. Ji bo ku sîstem bê meşandin di 28ê kanûna pêşîn a sala 2007an de, Wîkîpediyaya kurdiya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediya kurdî (guhertoya kurmancî) piştî sala 2019an bi taybetî bi zedekirina şitlên gotarên erdnîgarî yên [[Kurdistan]]ê û welatên din ên ewropî pêşveçûyineke berbiçav bidestxistiye. Di heman demê de li gel şitlên gotarên erdnîgarî, gotarên di warê [[dîrok]], [[erdnîgarî]], [[jînenîgarî]] ya kesayetên cîhanê, [[bîyolojî]] û gotarên bûyerên rojane li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine zêdekirin û hatine berfireh kirin. == Polîtîka == Xebatên ku ji dîroka damezrandina Wîkîpediya kurdî ve li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine meşandin li gorî qaîdeyên rêze polîtîkayên Wîkîpediyayê kurdî hatine berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî ku li ser bingeha polîtîkayên xwe bi awayeke serkevtî heya roja hatiye li ser bingeha heman polîtîkayên xwe ji aliyê bikarhênerên dilxwaz ên Wîkîpediyayê ve heya roja îro bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin û hatiye berdewam kirin. Polîtîkayên herî giring ê Wîkîpediyaya kurdî polîtîkaya [[Wîkîpediya:Nêrîna bêalî|nêrîna bêalî ya Wîkîpediya kurdî]] ye ku li ser vê bingeha vê polîtîkayê hewl dide ku wekê ansîklopediyeke azad, serkevtî û ansîklopedieke xwedî naverokên dewlemend berdewam bike. == Daxuyaniya Wîkîpediyayê == Di sala 2020an de piştî ku Wîkîpediya kurdî gehişte hêjmara 30.000 gotaran, malperên medyaya civakiyên fermî ya Wîkîpediyayê di 9ê tebaxa 2020an de ji bo alikariya Wîkîpediya kurdî du bangawaziyên kurt parve kir. Wîkîpediya, li ser malpera xwe ya [[X (Twitter)|Xê]] (Twîtter) ya fermî ji bo bikarhênerên Wîkîpediya kurdî daxuyaniya xwe de wiha ragihand, got:<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/wikipedia/status/1292506273792040962 |sernav=Malpera wîkîpediyayê ya fermî }}</ref> <blockquote>"Herçend zimanê kurdî li çend welatan were qedexekirin jî lê dilxwazên dilsoz ên Wîkîpediya kurdî bi awayekî veşartî dixebitin ku vî zimanî li ser Wîkîpediyayê zindî bihêlin. Bi xebatên wan, zêdetirî 30.000 gotarên Wîkîpediya Kurdî hene! Fêrî hinek peyvên bi kurdî bibin."</blockquote> == 100 berhemên kurdî yên sedsalê == Wîkîpediyaya kurdî ji aliyê [[Komaleyê Çand û Perwerdeyê ya Mala Kurdan]] ku bi sponsoriya [[Şaredariya Lozanê]] hatiye lidarxistin di nav lîsteya projeya 100 berhemên herî navdarên ya sed salê de cih girtiye. Ev yek bi nameyek pîrozbahiyê ji aliyê komeleyê ve ji bo Wîkîpediya kurdî û ji bo edîtorên wîkîpediyaya kurdî hatiye şandin. Di name ya komaleyê de wiha hatiye nivîsandin: <blockquote> "Birêz Wikipediya kurdi, di sedsaliya Peymana Lozanê de, projeya bi navê “100 berhemên kurdî ya navdar ên di 100 salan de" ji aliyê Komeleya Çand û Perwerde ya Mala Kurdan bi piştgiriya aborî ya Şaredariya Lozanê hatiye lidarxistin. Di vî warî de, em bi rûmet in ji bo ku xebat/serkevtina we di nav vê lîsteya sed berhemên hêja yê sedsalê de cih girtiye, nameya pîrozbahiyê ji we re bişînin. Em li ser navê Komeleya Çand û Perwerdehiyê ya Mala Kurdan ji ber serkevtinên we yên hêja we pîroz dikin û silavên xwe yên dilpak pêşkêş dikin û silavên herî baş ji we re."<ref>{{Jêder-malper |url=https://100berhemenkurdi.com/berhem-list/ |sernav=List of 100 Kurdish Works – 100berhemenkurdi.com |roja-gihiştinê=2024-11-08 |ziman=en-US}}</ref></blockquote> == Guhertoyên din == === Wîkîpediyaya soranî === Wîkîpediyaya soranî yek ji guhertoyên Wîkîpediyayên kurdî ye ku bi kurdî ya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya soranî di 28ê kanûna sala 2007an bi [[Koda zimanan|koda zimanî]] ya "cbk" li Wîkîpediyayê hatiye zêdekirin. Ji ber pergala perwerdehiya Başûrê Kurdistanê Wîkîpediyaya soranî bi alfabeya erebî ya kurdî tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Guhertoya soranî ji ber pergala perwerdehiyê bi taybetî li [[Rojhilata Kurdistanê]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] tê xwendin û tê şopandin. Niha {{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber û {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|N}} bikarhênerên çalak ên Wîkîpediyaya soranî heye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA:%D8%A6%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86 |sernav=ئامارەکان - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد |malper=ckb.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> Heya niha li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotarên bi kurdî hatine nivîsandin.<ref name=":0" /> === Wîkîpediyaya zazakî/dimilî === Guhertoyeke din ên Wîkîpediyaya kurdî Wîkîpediyaya zazakî/dîmilkî ye ku di sala 2005an de hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya zazakî heya niha {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotarên bi kurdî ya zazakî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diq.m.wikipedia.org/wiki/Ba%C4%9Fse:%C4%B0statistiki |sernav=İstatistiki - Wikipedia |malper=diq.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> == Kronolojî == === Wîkîpediya kurdî === [[Wêne:Grafîka Wîkîpediya kurdî2.png|thumb|300px|Di navbera salên 2004 û 2024an de grafîka pêşveçûna Wîkîpediya kurdî]] * '''7 kanûna paşîn 2004''': Wîkîpediya kurdî hate destpêkirin. * '''13 îlon 2004''': Wîkîpediya kurdî gihîşte hezar gotaran * '''18 îlon 2007''': 10.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''19 tebax 2013''': 20.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''9 tîrmeh 2020''': 30.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tîrmeh 2021''': 40.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tebax 2021''': 50.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''16 îlon 2023''': 60.000 gotar hatine nivîsandin. * '''19 çiriya paşîn 2023''': 70.000 gotar hatine nivîsandin. * '''2 tebax 2024''': 80.000 gotar hatine nivîsandin. * '''11 çiriya pêşîn 2024''': 90.000 gotar hatine nivîsandin. == Statîstîk == Statîstîkên rojaneyên wîkîpediyayên kurdî. {| class="wikitable" !Wîkîpediyayên kurdî !Malper !Endamên tomarkirî !Rêveber !Bikarhênerên çalak !Guhertin !Gotar |- |Kurmancî |[https://ku.m.wikipedia.org/ ku.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ku|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ku|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ku|N}} |- |Soranî |[http://ckb.wikipedia.org ckb.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} |- |Zazakî/Dimilî |[http://diq.wikipedia.org diq.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|diq|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|diq|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} |} == Galerî == <gallery> Wêne:Opera ekran.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2004) Wêne:WêneyaSermasê-Ubuntu 8.04.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2008) Wêne:Wikipedia Main Page ku.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2016) Wêne:Wikipedia Main Page ku2023.jpg|Despêka Wîkîpediyaya kurdî (2023) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Mijarên têkildar == * [[Wîkîpediya:Dîroka Wîkîpediyaya kurdî]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish Wikipedia}} {{Wikipedias}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ensîklopediyên bi zimanê kurdî]] [[Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|kurdî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] 04y10wo926w1jn9ui7ezpxm7r8fwwyw 2080543 2080542 2026-07-14T18:04:12Z Penaber49 39672 2080543 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya kurdî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-ku.svg|250px]] [[Wêne:Wikipedia_Main_Page_ku2023.jpg|300px|Dîtbariya malpera wîkîpediya kurdî]] | ziman = [[Kurdî]] ([[Kurmancî]]) | avabûn = [[15ê kanûna paşîn]], [[2001]]<br/> bi kurdî: [[7ê kanûna paşîn]], [[2004]] | xwedî = [[Weqfa Wikimedia]] | dirûşm = Ensîklopediya azad | malper = [[Destpêk|ku.wikipedia.org]] }} '''Wîkîpediyaya Kurdî''', anku '''Wîkîpediya Kurdî''', beşa [[zimanê kurdî]] ya projeya [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wikimedyayê]] ye ku bi şîara ''Ensîklopediya azad'' bi tîpên latînî di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya kurdî ensîklopediyeke azad e ku ji aliyê bikarhênerên dilxwazê Wîkîpediyaya kurdî ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediyaya kurdî (guhertoya kurmancî) di sala 2024an de di hilbijartina berhemên sed salan de ku ji aliyê Komaleya Mala Kurdan a li [[Lozan]]ê hatiye lidarxistin yek ji berhemên herî baş ê sedsalê hatiye hilbijartin. Dahênerê yekem ê Wîkîpediya kurdî [[Erdal Ronahî]] ye. Niha çar versiyonên Wîkîpediyayên kurdî hene ku bi kurdiya [[kurmancî]] (kurdiya bi giştî bi tîpên latînî tê nivîsandin). Guhertotên [[soranî]] û [[zazakî]] di weşanê de ne û Wîkîpediya [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|kelhûrî]] jî di asta ceribandinê de ye. Li Wîkîpediyaya kurdî heta niha {{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} guhertin pêk hatine û {{NUMBEROFARTICLES}} gotar hatine nivîsandin. Li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotar û li Wîkîpediya zazakî {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotar hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-29 |sernav=Wîkîpediya:Ziman |url=https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ziman&oldid=1201075 |kovar=Wîkîpediya |ziman=ku }}</ref> == Dîrok == [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wîkîmediyayê]] di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de Wîkîpediyaya kurdî daye destpê kirin. Wîkîpediyaya kurdî destpêkê de bi her sê zaravayên kurdî yên [[kurmancî]], [[zazakî]] û [[soranî]] dest pêdike lê ji ber zehmetiyên teknîkî û zimanî fikra berdewam kirina pirzimanî ya di bin yek guhertoyekê de biser neketiye. Ji ber astengiyên teknîkî di 12ê tebaxê de ji bo kurdiya soranî (bi koda zimanî ya "ckb") guhertoyeke nû hatiye pêşniyarkirin. Wîkîpediya kurdiya kurmancî ji ber ku kurmancî zimanê kurdî ya yekem a Wîkîpediyayê ye koda zimanî ya "ku" ji bo gotarên ku bi taybetî bi kurmancî û bi tîpên latînî hatine nivîsandin werdigire. Ji bo ku sîstem bê meşandin di 28ê kanûna pêşîn a sala 2007an de, Wîkîpediyaya kurdiya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediya kurdî (guhertoya kurmancî) piştî sala 2019an bi taybetî bi zedekirina şitlên gotarên erdnîgarî yên [[Kurdistan]]ê û welatên din ên ewropî pêşveçûyineke berbiçav bidestxistiye. Di heman demê de li gel şitlên gotarên erdnîgarî, gotarên di warê [[dîrok]], [[erdnîgarî]], [[jînenîgarî]] ya kesayetên cîhanê, [[bîyolojî]] û gotarên bûyerên rojane li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine zêdekirin û hatine berfireh kirin. == Polîtîka == Xebatên ku ji dîroka damezrandina Wîkîpediya kurdî ve li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine meşandin li gorî qaîdeyên rêze polîtîkayên Wîkîpediyayê kurdî hatine berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî ku li ser bingeha polîtîkayên xwe bi awayeke serkevtî heya roja hatiye li ser bingeha heman polîtîkayên xwe ji aliyê bikarhênerên dilxwaz ên Wîkîpediyayê ve heya roja îro bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin û hatiye berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî hewl dide ku naverokên xwe bi naverokên rast ên bêalî, zimanê zelal û ensîklopedîk û naverokên bi kalîteya bilind ên li gorî standardên Wîkîpediyayê bide berdewam kirin. Polîtîkayên herî giring ê Wîkîpediyaya kurdî polîtîkaya [[Wîkîpediya:Nêrîna bêalî|nêrîna bêalî ya Wîkîpediya kurdî]] ye ku li ser vê bingeha vê polîtîkayê hewl dide ku wekê ansîklopediyeke azad, serkevtî û ansîklopedieke xwedî naverokên dewlemend berdewam bike. == Daxuyaniya Wîkîpediyayê == Di sala 2020an de piştî ku Wîkîpediya kurdî gehişte hêjmara 30.000 gotaran, malperên medyaya civakiyên fermî ya Wîkîpediyayê di 9ê tebaxa 2020an de ji bo alikariya Wîkîpediya kurdî du bangawaziyên kurt parve kir. Wîkîpediya, li ser malpera xwe ya [[X (Twitter)|Xê]] (Twîtter) ya fermî ji bo bikarhênerên Wîkîpediya kurdî daxuyaniya xwe de wiha ragihand, got:<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/wikipedia/status/1292506273792040962 |sernav=Malpera wîkîpediyayê ya fermî }}</ref> <blockquote>"Herçend zimanê kurdî li çend welatan were qedexekirin jî lê dilxwazên dilsoz ên Wîkîpediya kurdî bi awayekî veşartî dixebitin ku vî zimanî li ser Wîkîpediyayê zindî bihêlin. Bi xebatên wan, zêdetirî 30.000 gotarên Wîkîpediya Kurdî hene! Fêrî hinek peyvên bi kurdî bibin."</blockquote> == 100 berhemên kurdî yên sedsalê == Wîkîpediyaya kurdî ji aliyê [[Komaleyê Çand û Perwerdeyê ya Mala Kurdan]] ku bi sponsoriya [[Şaredariya Lozanê]] hatiye lidarxistin di nav lîsteya projeya 100 berhemên herî navdarên ya sed salê de cih girtiye. Ev yek bi nameyek pîrozbahiyê ji aliyê komeleyê ve ji bo Wîkîpediya kurdî û ji bo edîtorên wîkîpediyaya kurdî hatiye şandin. Di name ya komaleyê de wiha hatiye nivîsandin: <blockquote> "Birêz Wikipediya kurdi, di sedsaliya Peymana Lozanê de, projeya bi navê “100 berhemên kurdî ya navdar ên di 100 salan de" ji aliyê Komeleya Çand û Perwerde ya Mala Kurdan bi piştgiriya aborî ya Şaredariya Lozanê hatiye lidarxistin. Di vî warî de, em bi rûmet in ji bo ku xebat/serkevtina we di nav vê lîsteya sed berhemên hêja yê sedsalê de cih girtiye, nameya pîrozbahiyê ji we re bişînin. Em li ser navê Komeleya Çand û Perwerdehiyê ya Mala Kurdan ji ber serkevtinên we yên hêja we pîroz dikin û silavên xwe yên dilpak pêşkêş dikin û silavên herî baş ji we re."<ref>{{Jêder-malper |url=https://100berhemenkurdi.com/berhem-list/ |sernav=List of 100 Kurdish Works – 100berhemenkurdi.com |roja-gihiştinê=2024-11-08 |ziman=en-US}}</ref></blockquote> == Guhertoyên din == === Wîkîpediyaya soranî === Wîkîpediyaya soranî yek ji guhertoyên Wîkîpediyayên kurdî ye ku bi kurdî ya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya soranî di 28ê kanûna sala 2007an bi [[Koda zimanan|koda zimanî]] ya "cbk" li Wîkîpediyayê hatiye zêdekirin. Ji ber pergala perwerdehiya Başûrê Kurdistanê Wîkîpediyaya soranî bi alfabeya erebî ya kurdî tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Guhertoya soranî ji ber pergala perwerdehiyê bi taybetî li [[Rojhilata Kurdistanê]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] tê xwendin û tê şopandin. Niha {{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber û {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|N}} bikarhênerên çalak ên Wîkîpediyaya soranî heye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA:%D8%A6%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86 |sernav=ئامارەکان - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد |malper=ckb.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> Heya niha li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotarên bi kurdî hatine nivîsandin.<ref name=":0" /> === Wîkîpediyaya zazakî/dimilî === Guhertoyeke din ên Wîkîpediyaya kurdî Wîkîpediyaya zazakî/dîmilkî ye ku di sala 2005an de hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya zazakî heya niha {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotarên bi kurdî ya zazakî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diq.m.wikipedia.org/wiki/Ba%C4%9Fse:%C4%B0statistiki |sernav=İstatistiki - Wikipedia |malper=diq.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> == Kronolojî == === Wîkîpediya kurdî === [[Wêne:Grafîka Wîkîpediya kurdî2.png|thumb|300px|Di navbera salên 2004 û 2024an de grafîka pêşveçûna Wîkîpediya kurdî]] * '''7 kanûna paşîn 2004''': Wîkîpediya kurdî hate destpêkirin. * '''13 îlon 2004''': Wîkîpediya kurdî gihîşte hezar gotaran * '''18 îlon 2007''': 10.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''19 tebax 2013''': 20.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''9 tîrmeh 2020''': 30.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tîrmeh 2021''': 40.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tebax 2021''': 50.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''16 îlon 2023''': 60.000 gotar hatine nivîsandin. * '''19 çiriya paşîn 2023''': 70.000 gotar hatine nivîsandin. * '''2 tebax 2024''': 80.000 gotar hatine nivîsandin. * '''11 çiriya pêşîn 2024''': 90.000 gotar hatine nivîsandin. == Statîstîk == Statîstîkên rojaneyên wîkîpediyayên kurdî. {| class="wikitable" !Wîkîpediyayên kurdî !Malper !Endamên tomarkirî !Rêveber !Bikarhênerên çalak !Guhertin !Gotar |- |Kurmancî |[https://ku.m.wikipedia.org/ ku.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ku|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ku|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ku|N}} |- |Soranî |[http://ckb.wikipedia.org ckb.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} |- |Zazakî/Dimilî |[http://diq.wikipedia.org diq.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|diq|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|diq|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} |} == Galerî == <gallery> Wêne:Opera ekran.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2004) Wêne:WêneyaSermasê-Ubuntu 8.04.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2008) Wêne:Wikipedia Main Page ku.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2016) Wêne:Wikipedia Main Page ku2023.jpg|Despêka Wîkîpediyaya kurdî (2023) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Mijarên têkildar == * [[Wîkîpediya:Dîroka Wîkîpediyaya kurdî]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish Wikipedia}} {{Wikipedias}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ensîklopediyên bi zimanê kurdî]] [[Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|kurdî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] a08k29fwfmd93qupzxve3h1ddszur0j 2080544 2080543 2026-07-14T18:05:02Z Penaber49 39672 2080544 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya kurdî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-ku.svg|250px]] [[Wêne:Wikipedia_Main_Page_ku2023.jpg|300px|Dîtbariya malpera wîkîpediya kurdî]] | ziman = [[Kurdî]] ([[Kurmancî]]) | avabûn = [[15ê kanûna paşîn]], [[2001]]<br/> bi kurdî: [[7ê kanûna paşîn]], [[2004]] | xwedî = [[Weqfa Wikimedia]] | dirûşm = Ensîklopediya azad | malper = [[Destpêk|ku.wikipedia.org]] }} '''Wîkîpediyaya Kurdî''', anku '''Wîkîpediya Kurdî''', beşa [[zimanê kurdî]] ya projeya [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wikimedyayê]] ye ku bi şîara ''Ensîklopediya azad'' bi tîpên latînî di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya kurdî ensîklopediyeke azad e ku ji aliyê bikarhênerên dilxwazê Wîkîpediyaya kurdî ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediyaya kurdî (guhertoya kurmancî) di sala 2024an de di hilbijartina berhemên sed salan de ku ji aliyê Komaleya Mala Kurdan a li [[Lozan]]ê hatiye lidarxistin yek ji berhemên herî baş ê sedsalê hatiye hilbijartin. Dahênerê yekem ê Wîkîpediya kurdî [[Erdal Ronahî]] ye. Niha çar versiyonên Wîkîpediyayên kurdî hene ku bi kurdiya [[kurmancî]] (kurdiya bi giştî bi tîpên latînî tê nivîsandin). Guhertotên [[soranî]] û [[zazakî]] di weşanê de ne û Wîkîpediya [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|kelhûrî]] jî di asta ceribandinê de ye. Li Wîkîpediyaya kurdî heta niha {{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} guhertin pêk hatine û {{NUMBEROFARTICLES}} gotar hatine nivîsandin. Li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotar û li Wîkîpediya zazakî {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotar hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-29 |sernav=Wîkîpediya:Ziman |url=https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ziman&oldid=1201075 |kovar=Wîkîpediya |ziman=ku }}</ref> == Dîrok == [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wîkîmediyayê]] di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de Wîkîpediyaya kurdî daye destpê kirin. Wîkîpediyaya kurdî destpêkê de bi her sê zaravayên kurdî yên [[kurmancî]], [[zazakî]] û [[soranî]] dest pêdike lê ji ber zehmetiyên teknîkî û zimanî fikra berdewam kirina pirzimanî ya di bin yek guhertoyekê de biser neketiye. Ji ber astengiyên teknîkî di 12ê tebaxê de ji bo kurdiya soranî (bi koda zimanî ya "ckb") guhertoyeke nû hatiye pêşniyarkirin. Wîkîpediya kurdiya kurmancî ji ber ku kurmancî zimanê kurdî ya yekem a Wîkîpediyayê ye koda zimanî ya "ku" ji bo gotarên ku bi taybetî bi kurmancî û bi tîpên latînî hatine nivîsandin werdigire. Ji bo ku sîstem bê meşandin di 28ê kanûna pêşîn a sala 2007an de, Wîkîpediyaya kurdiya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediya kurdî (guhertoya kurmancî) piştî sala 2019an bi taybetî bi zedekirina şitlên gotarên erdnîgarî yên [[Kurdistan]]ê û welatên din ên ewropî pêşveçûyineke berbiçav bidestxistiye. Di heman demê de li gel şitlên gotarên erdnîgarî, gotarên di warê [[dîrok]], [[erdnîgarî]], [[jînenîgarî]] ya kesayetên cîhanê, [[bîyolojî]] û gotarên bûyerên rojane li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine zêdekirin û hatine berfireh kirin. == Polîtîka == Xebatên ku ji dîroka damezrandina Wîkîpediya kurdî ve li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine meşandin li gorî qaîdeyên rêze polîtîkayên Wîkîpediyayê kurdî hatine berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî ku li ser bingeha polîtîkayên xwe bi awayeke serkevtî heya roja hatiye li ser bingeha heman polîtîkayên xwe ji aliyê bikarhênerên dilxwaz ên Wîkîpediyayê ve heya roja îro bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin û hatiye berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî hewl dide ku naverokên xwe bi naverokên rast ên bêalî, zimanê zelal û ensîklopedîk û bi naverokên bi kalîteya bilind ên li gorî standardên Wîkîpediyayê bide berdewam kirin. Polîtîkayên herî giring ê Wîkîpediyaya kurdî polîtîkaya [[Wîkîpediya:Nêrîna bêalî|nêrîna bêalî ya Wîkîpediya kurdî]] ye ku li ser vê bingeha vê polîtîkayê hewl dide ku wekê ansîklopediyeke azad, serkevtî û ansîklopedieke xwedî naverokên dewlemend berdewam bike. == Daxuyaniya Wîkîpediyayê == Di sala 2020an de piştî ku Wîkîpediya kurdî gehişte hêjmara 30.000 gotaran, malperên medyaya civakiyên fermî ya Wîkîpediyayê di 9ê tebaxa 2020an de ji bo alikariya Wîkîpediya kurdî du bangawaziyên kurt parve kir. Wîkîpediya, li ser malpera xwe ya [[X (Twitter)|Xê]] (Twîtter) ya fermî ji bo bikarhênerên Wîkîpediya kurdî daxuyaniya xwe de wiha ragihand, got:<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/wikipedia/status/1292506273792040962 |sernav=Malpera wîkîpediyayê ya fermî }}</ref> <blockquote>"Herçend zimanê kurdî li çend welatan were qedexekirin jî lê dilxwazên dilsoz ên Wîkîpediya kurdî bi awayekî veşartî dixebitin ku vî zimanî li ser Wîkîpediyayê zindî bihêlin. Bi xebatên wan, zêdetirî 30.000 gotarên Wîkîpediya Kurdî hene! Fêrî hinek peyvên bi kurdî bibin."</blockquote> == 100 berhemên kurdî yên sedsalê == Wîkîpediyaya kurdî ji aliyê [[Komaleyê Çand û Perwerdeyê ya Mala Kurdan]] ku bi sponsoriya [[Şaredariya Lozanê]] hatiye lidarxistin di nav lîsteya projeya 100 berhemên herî navdarên ya sed salê de cih girtiye. Ev yek bi nameyek pîrozbahiyê ji aliyê komeleyê ve ji bo Wîkîpediya kurdî û ji bo edîtorên wîkîpediyaya kurdî hatiye şandin. Di name ya komaleyê de wiha hatiye nivîsandin: <blockquote> "Birêz Wikipediya kurdi, di sedsaliya Peymana Lozanê de, projeya bi navê “100 berhemên kurdî ya navdar ên di 100 salan de" ji aliyê Komeleya Çand û Perwerde ya Mala Kurdan bi piştgiriya aborî ya Şaredariya Lozanê hatiye lidarxistin. Di vî warî de, em bi rûmet in ji bo ku xebat/serkevtina we di nav vê lîsteya sed berhemên hêja yê sedsalê de cih girtiye, nameya pîrozbahiyê ji we re bişînin. Em li ser navê Komeleya Çand û Perwerdehiyê ya Mala Kurdan ji ber serkevtinên we yên hêja we pîroz dikin û silavên xwe yên dilpak pêşkêş dikin û silavên herî baş ji we re."<ref>{{Jêder-malper |url=https://100berhemenkurdi.com/berhem-list/ |sernav=List of 100 Kurdish Works – 100berhemenkurdi.com |roja-gihiştinê=2024-11-08 |ziman=en-US}}</ref></blockquote> == Guhertoyên din == === Wîkîpediyaya soranî === Wîkîpediyaya soranî yek ji guhertoyên Wîkîpediyayên kurdî ye ku bi kurdî ya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya soranî di 28ê kanûna sala 2007an bi [[Koda zimanan|koda zimanî]] ya "cbk" li Wîkîpediyayê hatiye zêdekirin. Ji ber pergala perwerdehiya Başûrê Kurdistanê Wîkîpediyaya soranî bi alfabeya erebî ya kurdî tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Guhertoya soranî ji ber pergala perwerdehiyê bi taybetî li [[Rojhilata Kurdistanê]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] tê xwendin û tê şopandin. Niha {{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber û {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|N}} bikarhênerên çalak ên Wîkîpediyaya soranî heye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA:%D8%A6%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86 |sernav=ئامارەکان - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد |malper=ckb.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> Heya niha li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotarên bi kurdî hatine nivîsandin.<ref name=":0" /> === Wîkîpediyaya zazakî/dimilî === Guhertoyeke din ên Wîkîpediyaya kurdî Wîkîpediyaya zazakî/dîmilkî ye ku di sala 2005an de hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya zazakî heya niha {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotarên bi kurdî ya zazakî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diq.m.wikipedia.org/wiki/Ba%C4%9Fse:%C4%B0statistiki |sernav=İstatistiki - Wikipedia |malper=diq.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> == Kronolojî == === Wîkîpediya kurdî === [[Wêne:Grafîka Wîkîpediya kurdî2.png|thumb|300px|Di navbera salên 2004 û 2024an de grafîka pêşveçûna Wîkîpediya kurdî]] * '''7 kanûna paşîn 2004''': Wîkîpediya kurdî hate destpêkirin. * '''13 îlon 2004''': Wîkîpediya kurdî gihîşte hezar gotaran * '''18 îlon 2007''': 10.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''19 tebax 2013''': 20.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''9 tîrmeh 2020''': 30.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tîrmeh 2021''': 40.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tebax 2021''': 50.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''16 îlon 2023''': 60.000 gotar hatine nivîsandin. * '''19 çiriya paşîn 2023''': 70.000 gotar hatine nivîsandin. * '''2 tebax 2024''': 80.000 gotar hatine nivîsandin. * '''11 çiriya pêşîn 2024''': 90.000 gotar hatine nivîsandin. == Statîstîk == Statîstîkên rojaneyên wîkîpediyayên kurdî. {| class="wikitable" !Wîkîpediyayên kurdî !Malper !Endamên tomarkirî !Rêveber !Bikarhênerên çalak !Guhertin !Gotar |- |Kurmancî |[https://ku.m.wikipedia.org/ ku.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ku|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ku|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ku|N}} |- |Soranî |[http://ckb.wikipedia.org ckb.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} |- |Zazakî/Dimilî |[http://diq.wikipedia.org diq.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|diq|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|diq|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} |} == Galerî == <gallery> Wêne:Opera ekran.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2004) Wêne:WêneyaSermasê-Ubuntu 8.04.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2008) Wêne:Wikipedia Main Page ku.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2016) Wêne:Wikipedia Main Page ku2023.jpg|Despêka Wîkîpediyaya kurdî (2023) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Mijarên têkildar == * [[Wîkîpediya:Dîroka Wîkîpediyaya kurdî]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish Wikipedia}} {{Wikipedias}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ensîklopediyên bi zimanê kurdî]] [[Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|kurdî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] f7g5ck2elik5oxosjt0aseoz218gick 2080554 2080544 2026-07-14T21:03:12Z Penaber49 39672 /* Polîtîka */ 2080554 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya kurdî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-ku.svg|250px]] [[Wêne:Wikipedia_Main_Page_ku2023.jpg|300px|Dîtbariya malpera wîkîpediya kurdî]] | ziman = [[Kurdî]] ([[Kurmancî]]) | avabûn = [[15ê kanûna paşîn]], [[2001]]<br/> bi kurdî: [[7ê kanûna paşîn]], [[2004]] | xwedî = [[Weqfa Wikimedia]] | dirûşm = Ensîklopediya azad | malper = [[Destpêk|ku.wikipedia.org]] }} '''Wîkîpediyaya Kurdî''', anku '''Wîkîpediya Kurdî''', beşa [[zimanê kurdî]] ya projeya [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wikimedyayê]] ye ku bi şîara ''Ensîklopediya azad'' bi tîpên latînî di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya kurdî ensîklopediyeke azad e ku ji aliyê bikarhênerên dilxwazê Wîkîpediyaya kurdî ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediyaya kurdî (guhertoya kurmancî) di sala 2024an de di hilbijartina berhemên sed salan de ku ji aliyê Komaleya Mala Kurdan a li [[Lozan]]ê hatiye lidarxistin yek ji berhemên herî baş ê sedsalê hatiye hilbijartin. Dahênerê yekem ê Wîkîpediya kurdî [[Erdal Ronahî]] ye. Niha çar versiyonên Wîkîpediyayên kurdî hene ku bi kurdiya [[kurmancî]] (kurdiya bi giştî bi tîpên latînî tê nivîsandin). Guhertotên [[soranî]] û [[zazakî]] di weşanê de ne û Wîkîpediya [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|kelhûrî]] jî di asta ceribandinê de ye. Li Wîkîpediyaya kurdî heta niha {{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} guhertin pêk hatine û {{NUMBEROFARTICLES}} gotar hatine nivîsandin. Li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotar û li Wîkîpediya zazakî {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotar hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-29 |sernav=Wîkîpediya:Ziman |url=https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ziman&oldid=1201075 |kovar=Wîkîpediya |ziman=ku }}</ref> == Dîrok == [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wîkîmediyayê]] di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de Wîkîpediyaya kurdî daye destpê kirin. Wîkîpediyaya kurdî destpêkê de bi her sê zaravayên kurdî yên [[kurmancî]], [[zazakî]] û [[soranî]] dest pêdike lê ji ber zehmetiyên teknîkî û zimanî fikra berdewam kirina pirzimanî ya di bin yek guhertoyekê de biser neketiye. Ji ber astengiyên teknîkî di 12ê tebaxê de ji bo kurdiya soranî (bi koda zimanî ya "ckb") guhertoyeke nû hatiye pêşniyarkirin. Wîkîpediya kurdiya kurmancî ji ber ku kurmancî zimanê kurdî ya yekem a Wîkîpediyayê ye koda zimanî ya "ku" ji bo gotarên ku bi taybetî bi kurmancî û bi tîpên latînî hatine nivîsandin werdigire. Ji bo ku sîstem bê meşandin di 28ê kanûna pêşîn a sala 2007an de, Wîkîpediyaya kurdiya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediya kurdî (guhertoya kurmancî) piştî sala 2019an bi taybetî bi zedekirina şitlên gotarên erdnîgarî yên [[Kurdistan]]ê û welatên din ên ewropî pêşveçûyineke berbiçav bidestxistiye. Di heman demê de li gel şitlên gotarên erdnîgarî, gotarên di warê [[dîrok]], [[erdnîgarî]], [[jînenîgarî]] ya kesayetên cîhanê, [[bîyolojî]] û gotarên bûyerên rojane li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine zêdekirin û hatine berfireh kirin. == Polîtîka == Xebatên ku ji dîroka destpêkirina Wîkîpediya kurdî ve li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine meşandin li gorî qaîdeyên rêze polîtîkayên Wîkîpediyayê kurdî hatine berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî ku li ser bingeha polîtîkayên xwe bi awayeke serkevtî heya roja hatiye li ser bingeha heman polîtîkayên xwe ji aliyê bikarhênerên dilxwaz ên Wîkîpediyayê ve heya roja îro bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin û hatiye berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî hewl dide ku naverokên xwe bi naverokên rast ên bêalî, zimanê zelal û ensîklopedîk û bi naverokên bi kalîteya bilind ên li gorî standardên Wîkîpediyayê bide berdewam kirin. Polîtîkayên herî giring ê Wîkîpediyaya kurdî polîtîkaya [[Wîkîpediya:Nêrîna bêalî|nêrîna bêalî ya Wîkîpediya kurdî]] ye ku li ser vê bingeha vê polîtîkayê hewl dide ku wekê ansîklopediyeke azad, serkevtî û ansîklopedieke xwedî naverokên dewlemend berdewam bike. == Daxuyaniya Wîkîpediyayê == Di sala 2020an de piştî ku Wîkîpediya kurdî gehişte hêjmara 30.000 gotaran, malperên medyaya civakiyên fermî ya Wîkîpediyayê di 9ê tebaxa 2020an de ji bo alikariya Wîkîpediya kurdî du bangawaziyên kurt parve kir. Wîkîpediya, li ser malpera xwe ya [[X (Twitter)|Xê]] (Twîtter) ya fermî ji bo bikarhênerên Wîkîpediya kurdî daxuyaniya xwe de wiha ragihand, got:<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/wikipedia/status/1292506273792040962 |sernav=Malpera wîkîpediyayê ya fermî }}</ref> <blockquote>"Herçend zimanê kurdî li çend welatan were qedexekirin jî lê dilxwazên dilsoz ên Wîkîpediya kurdî bi awayekî veşartî dixebitin ku vî zimanî li ser Wîkîpediyayê zindî bihêlin. Bi xebatên wan, zêdetirî 30.000 gotarên Wîkîpediya Kurdî hene! Fêrî hinek peyvên bi kurdî bibin."</blockquote> == 100 berhemên kurdî yên sedsalê == Wîkîpediyaya kurdî ji aliyê [[Komaleyê Çand û Perwerdeyê ya Mala Kurdan]] ku bi sponsoriya [[Şaredariya Lozanê]] hatiye lidarxistin di nav lîsteya projeya 100 berhemên herî navdarên ya sed salê de cih girtiye. Ev yek bi nameyek pîrozbahiyê ji aliyê komeleyê ve ji bo Wîkîpediya kurdî û ji bo edîtorên wîkîpediyaya kurdî hatiye şandin. Di name ya komaleyê de wiha hatiye nivîsandin: <blockquote> "Birêz Wikipediya kurdi, di sedsaliya Peymana Lozanê de, projeya bi navê “100 berhemên kurdî ya navdar ên di 100 salan de" ji aliyê Komeleya Çand û Perwerde ya Mala Kurdan bi piştgiriya aborî ya Şaredariya Lozanê hatiye lidarxistin. Di vî warî de, em bi rûmet in ji bo ku xebat/serkevtina we di nav vê lîsteya sed berhemên hêja yê sedsalê de cih girtiye, nameya pîrozbahiyê ji we re bişînin. Em li ser navê Komeleya Çand û Perwerdehiyê ya Mala Kurdan ji ber serkevtinên we yên hêja we pîroz dikin û silavên xwe yên dilpak pêşkêş dikin û silavên herî baş ji we re."<ref>{{Jêder-malper |url=https://100berhemenkurdi.com/berhem-list/ |sernav=List of 100 Kurdish Works – 100berhemenkurdi.com |roja-gihiştinê=2024-11-08 |ziman=en-US}}</ref></blockquote> == Guhertoyên din == === Wîkîpediyaya soranî === Wîkîpediyaya soranî yek ji guhertoyên Wîkîpediyayên kurdî ye ku bi kurdî ya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya soranî di 28ê kanûna sala 2007an bi [[Koda zimanan|koda zimanî]] ya "cbk" li Wîkîpediyayê hatiye zêdekirin. Ji ber pergala perwerdehiya Başûrê Kurdistanê Wîkîpediyaya soranî bi alfabeya erebî ya kurdî tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Guhertoya soranî ji ber pergala perwerdehiyê bi taybetî li [[Rojhilata Kurdistanê]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] tê xwendin û tê şopandin. Niha {{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber û {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|N}} bikarhênerên çalak ên Wîkîpediyaya soranî heye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA:%D8%A6%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86 |sernav=ئامارەکان - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد |malper=ckb.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> Heya niha li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotarên bi kurdî hatine nivîsandin.<ref name=":0" /> === Wîkîpediyaya zazakî/dimilî === Guhertoyeke din ên Wîkîpediyaya kurdî Wîkîpediyaya zazakî/dîmilkî ye ku di sala 2005an de hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya zazakî heya niha {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotarên bi kurdî ya zazakî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diq.m.wikipedia.org/wiki/Ba%C4%9Fse:%C4%B0statistiki |sernav=İstatistiki - Wikipedia |malper=diq.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> == Kronolojî == === Wîkîpediya kurdî === [[Wêne:Grafîka Wîkîpediya kurdî2.png|thumb|300px|Di navbera salên 2004 û 2024an de grafîka pêşveçûna Wîkîpediya kurdî]] * '''7 kanûna paşîn 2004''': Wîkîpediya kurdî hate destpêkirin. * '''13 îlon 2004''': Wîkîpediya kurdî gihîşte hezar gotaran * '''18 îlon 2007''': 10.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''19 tebax 2013''': 20.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''9 tîrmeh 2020''': 30.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tîrmeh 2021''': 40.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tebax 2021''': 50.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''16 îlon 2023''': 60.000 gotar hatine nivîsandin. * '''19 çiriya paşîn 2023''': 70.000 gotar hatine nivîsandin. * '''2 tebax 2024''': 80.000 gotar hatine nivîsandin. * '''11 çiriya pêşîn 2024''': 90.000 gotar hatine nivîsandin. == Statîstîk == Statîstîkên rojaneyên wîkîpediyayên kurdî. {| class="wikitable" !Wîkîpediyayên kurdî !Malper !Endamên tomarkirî !Rêveber !Bikarhênerên çalak !Guhertin !Gotar |- |Kurmancî |[https://ku.m.wikipedia.org/ ku.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ku|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ku|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ku|N}} |- |Soranî |[http://ckb.wikipedia.org ckb.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} |- |Zazakî/Dimilî |[http://diq.wikipedia.org diq.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|diq|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|diq|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} |} == Galerî == <gallery> Wêne:Opera ekran.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2004) Wêne:WêneyaSermasê-Ubuntu 8.04.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2008) Wêne:Wikipedia Main Page ku.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2016) Wêne:Wikipedia Main Page ku2023.jpg|Despêka Wîkîpediyaya kurdî (2023) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Mijarên têkildar == * [[Wîkîpediya:Dîroka Wîkîpediyaya kurdî]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish Wikipedia}} {{Wikipedias}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ensîklopediyên bi zimanê kurdî]] [[Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|kurdî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] anm7epnj4qe2d7xs4onbra69w8i8hoi 2080555 2080554 2026-07-14T21:03:30Z Penaber49 39672 2080555 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya kurdî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-ku.svg|250px]] [[Wêne:Wikipedia_Main_Page_ku2023.jpg|300px|Dîtbariya malpera wîkîpediya kurdî]] | ziman = [[Kurdî]] ([[Kurmancî]]) | avabûn = [[15ê kanûna paşîn]], [[2001]]<br/> bi kurdî: [[7ê kanûna paşîn]], [[2004]] | xwedî = [[Weqfa Wikimedia]] | dirûşm = Ensîklopediya azad | malper = [[Destpêk|ku.wikipedia.org]] }} '''Wîkîpediyaya Kurdî''', anku '''Wîkîpediya Kurdî''', beşa [[zimanê kurdî]] ya projeya [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wikimedyayê]] ye ku bi şîara ''Ensîklopediya azad'' bi tîpên latînî di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya kurdî ensîklopediyeke azad e ku ji aliyê bikarhênerên dilxwazê Wîkîpediyaya kurdî ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediyaya kurdî (guhertoya kurmancî) di sala 2024an de di hilbijartina berhemên sed salan de ku ji aliyê Komaleya Mala Kurdan a li [[Lozan]]ê hatiye lidarxistin yek ji berhemên herî baş ê sedsalê hatiye hilbijartin. Dahênerê yekem ê Wîkîpediya kurdî [[Erdal Ronahî]] ye. Niha çar versiyonên Wîkîpediyayên kurdî hene ku bi kurdiya [[kurmancî]] (kurdiya bi giştî bi tîpên latînî tê nivîsandin). Guhertotên [[soranî]] û [[zazakî]] di weşanê de ne û Wîkîpediya [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|kelhûrî]] jî di asta ceribandinê de ye. Li Wîkîpediyaya kurdî heta niha {{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} guhertin pêk hatine û {{NUMBEROFARTICLES}} gotar hatine nivîsandin. Li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotar û li Wîkîpediya zazakî {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotar hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-29 |sernav=Wîkîpediya:Ziman |url=https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ziman&oldid=1201075 |kovar=Wîkîpediya |ziman=ku }}</ref> == Dîrok == [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wîkîmediyayê]] di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de Wîkîpediyaya kurdî daye destpê kirin. Wîkîpediyaya kurdî destpêkê de bi her sê zaravayên kurdî yên [[kurmancî]], [[zazakî]] û [[soranî]] dest pêdike lê ji ber zehmetiyên teknîkî û zimanî fikra berdewam kirina pirzimanî ya di bin yek guhertoyekê de biser neketiye. Ji ber astengiyên teknîkî di 12ê tebaxê de ji bo kurdiya soranî (bi koda zimanî ya "ckb") guhertoyeke nû hatiye pêşniyarkirin. Wîkîpediya kurdiya kurmancî ji ber ku kurmancî zimanê kurdî ya yekem a Wîkîpediyayê ye koda zimanî ya "ku" ji bo gotarên ku bi taybetî bi kurmancî û bi tîpên latînî hatine nivîsandin werdigire. Ji bo ku sîstem bê meşandin di 28ê kanûna pêşîn a sala 2007an de, Wîkîpediyaya kurdiya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediya kurdî (guhertoya kurmancî) piştî sala 2019an bi taybetî bi zedekirina şitlên gotarên erdnîgarî yên [[Kurdistan]]ê û welatên din ên ewropî pêşveçûyineke berbiçav bidestxistiye. Di heman demê de li gel şitlên gotarên erdnîgarî, gotarên di warê [[dîrok]], [[erdnîgarî]], [[jînenîgarî]] ya kesayetên cîhanê, [[bîyolojî]] û gotarên bûyerên rojane li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine zêdekirin û hatine berfireh kirin. == Polîtîka == Xebatên ku ji dîroka dest pê kirina Wîkîpediya kurdî ve li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine meşandin li gorî qaîdeyên rêze polîtîkayên Wîkîpediyayê kurdî hatine berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî ku li ser bingeha polîtîkayên xwe bi awayeke serkevtî heya roja hatiye li ser bingeha heman polîtîkayên xwe ji aliyê bikarhênerên dilxwaz ên Wîkîpediyayê ve heya roja îro bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin û hatiye berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî hewl dide ku naverokên xwe bi naverokên rast ên bêalî, zimanê zelal û ensîklopedîk û bi naverokên bi kalîteya bilind ên li gorî standardên Wîkîpediyayê bide berdewam kirin. Polîtîkayên herî giring ê Wîkîpediyaya kurdî polîtîkaya [[Wîkîpediya:Nêrîna bêalî|nêrîna bêalî ya Wîkîpediya kurdî]] ye ku li ser vê bingeha vê polîtîkayê hewl dide ku wekê ansîklopediyeke azad, serkevtî û ansîklopedieke xwedî naverokên dewlemend berdewam bike. == Daxuyaniya Wîkîpediyayê == Di sala 2020an de piştî ku Wîkîpediya kurdî gehişte hêjmara 30.000 gotaran, malperên medyaya civakiyên fermî ya Wîkîpediyayê di 9ê tebaxa 2020an de ji bo alikariya Wîkîpediya kurdî du bangawaziyên kurt parve kir. Wîkîpediya, li ser malpera xwe ya [[X (Twitter)|Xê]] (Twîtter) ya fermî ji bo bikarhênerên Wîkîpediya kurdî daxuyaniya xwe de wiha ragihand, got:<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/wikipedia/status/1292506273792040962 |sernav=Malpera wîkîpediyayê ya fermî }}</ref> <blockquote>"Herçend zimanê kurdî li çend welatan were qedexekirin jî lê dilxwazên dilsoz ên Wîkîpediya kurdî bi awayekî veşartî dixebitin ku vî zimanî li ser Wîkîpediyayê zindî bihêlin. Bi xebatên wan, zêdetirî 30.000 gotarên Wîkîpediya Kurdî hene! Fêrî hinek peyvên bi kurdî bibin."</blockquote> == 100 berhemên kurdî yên sedsalê == Wîkîpediyaya kurdî ji aliyê [[Komaleyê Çand û Perwerdeyê ya Mala Kurdan]] ku bi sponsoriya [[Şaredariya Lozanê]] hatiye lidarxistin di nav lîsteya projeya 100 berhemên herî navdarên ya sed salê de cih girtiye. Ev yek bi nameyek pîrozbahiyê ji aliyê komeleyê ve ji bo Wîkîpediya kurdî û ji bo edîtorên wîkîpediyaya kurdî hatiye şandin. Di name ya komaleyê de wiha hatiye nivîsandin: <blockquote> "Birêz Wikipediya kurdi, di sedsaliya Peymana Lozanê de, projeya bi navê “100 berhemên kurdî ya navdar ên di 100 salan de" ji aliyê Komeleya Çand û Perwerde ya Mala Kurdan bi piştgiriya aborî ya Şaredariya Lozanê hatiye lidarxistin. Di vî warî de, em bi rûmet in ji bo ku xebat/serkevtina we di nav vê lîsteya sed berhemên hêja yê sedsalê de cih girtiye, nameya pîrozbahiyê ji we re bişînin. Em li ser navê Komeleya Çand û Perwerdehiyê ya Mala Kurdan ji ber serkevtinên we yên hêja we pîroz dikin û silavên xwe yên dilpak pêşkêş dikin û silavên herî baş ji we re."<ref>{{Jêder-malper |url=https://100berhemenkurdi.com/berhem-list/ |sernav=List of 100 Kurdish Works – 100berhemenkurdi.com |roja-gihiştinê=2024-11-08 |ziman=en-US}}</ref></blockquote> == Guhertoyên din == === Wîkîpediyaya soranî === Wîkîpediyaya soranî yek ji guhertoyên Wîkîpediyayên kurdî ye ku bi kurdî ya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya soranî di 28ê kanûna sala 2007an bi [[Koda zimanan|koda zimanî]] ya "cbk" li Wîkîpediyayê hatiye zêdekirin. Ji ber pergala perwerdehiya Başûrê Kurdistanê Wîkîpediyaya soranî bi alfabeya erebî ya kurdî tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Guhertoya soranî ji ber pergala perwerdehiyê bi taybetî li [[Rojhilata Kurdistanê]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] tê xwendin û tê şopandin. Niha {{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber û {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|N}} bikarhênerên çalak ên Wîkîpediyaya soranî heye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA:%D8%A6%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86 |sernav=ئامارەکان - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد |malper=ckb.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> Heya niha li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotarên bi kurdî hatine nivîsandin.<ref name=":0" /> === Wîkîpediyaya zazakî/dimilî === Guhertoyeke din ên Wîkîpediyaya kurdî Wîkîpediyaya zazakî/dîmilkî ye ku di sala 2005an de hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya zazakî heya niha {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotarên bi kurdî ya zazakî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diq.m.wikipedia.org/wiki/Ba%C4%9Fse:%C4%B0statistiki |sernav=İstatistiki - Wikipedia |malper=diq.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> == Kronolojî == === Wîkîpediya kurdî === [[Wêne:Grafîka Wîkîpediya kurdî2.png|thumb|300px|Di navbera salên 2004 û 2024an de grafîka pêşveçûna Wîkîpediya kurdî]] * '''7 kanûna paşîn 2004''': Wîkîpediya kurdî hate destpêkirin. * '''13 îlon 2004''': Wîkîpediya kurdî gihîşte hezar gotaran * '''18 îlon 2007''': 10.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''19 tebax 2013''': 20.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''9 tîrmeh 2020''': 30.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tîrmeh 2021''': 40.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tebax 2021''': 50.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''16 îlon 2023''': 60.000 gotar hatine nivîsandin. * '''19 çiriya paşîn 2023''': 70.000 gotar hatine nivîsandin. * '''2 tebax 2024''': 80.000 gotar hatine nivîsandin. * '''11 çiriya pêşîn 2024''': 90.000 gotar hatine nivîsandin. == Statîstîk == Statîstîkên rojaneyên wîkîpediyayên kurdî. {| class="wikitable" !Wîkîpediyayên kurdî !Malper !Endamên tomarkirî !Rêveber !Bikarhênerên çalak !Guhertin !Gotar |- |Kurmancî |[https://ku.m.wikipedia.org/ ku.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ku|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ku|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ku|N}} |- |Soranî |[http://ckb.wikipedia.org ckb.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} |- |Zazakî/Dimilî |[http://diq.wikipedia.org diq.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|diq|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|diq|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} |} == Galerî == <gallery> Wêne:Opera ekran.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2004) Wêne:WêneyaSermasê-Ubuntu 8.04.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2008) Wêne:Wikipedia Main Page ku.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2016) Wêne:Wikipedia Main Page ku2023.jpg|Despêka Wîkîpediyaya kurdî (2023) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Mijarên têkildar == * [[Wîkîpediya:Dîroka Wîkîpediyaya kurdî]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish Wikipedia}} {{Wikipedias}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ensîklopediyên bi zimanê kurdî]] [[Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|kurdî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] l7tpjg9a40wy5ebes3y78b7ip38lmy9 2080556 2080555 2026-07-14T21:07:19Z Penaber49 39672 2080556 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîpediya kurdî | logo = [[Wêne:Wikipedia-logo-v2-ku.svg|250px]] [[Wêne:Wikipedia_Main_Page_ku2023.jpg|300px|Dîtbariya malpera wîkîpediya kurdî]] | ziman = [[Kurdî]] ([[Kurmancî]]) | avabûn = [[15ê kanûna paşîn]], [[2001]]<br/> bi kurdî: [[7ê kanûna paşîn]], [[2004]] | xwedî = [[Weqfa Wikimedia]] | dirûşm = Ensîklopediya azad | malper = [[Destpêk|ku.wikipedia.org]] }} '''Wîkîpediyaya Kurdî''', anku '''Wîkîpediya Kurdî''', beşa [[zimanê kurdî]] ya projeya [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wikimedyayê]] ye ku bi şîara ''Ensîklopediya azad'' bi tîpên latînî di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya kurdî ensîklopediyeke azad e ku ji aliyê bikarhênerên dilxwazê Wîkîpediyaya kurdî ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediyaya kurdî (guhertoya kurmancî) di sala 2024an de di hilbijartina berhemên sed salan de ku ji aliyê Komaleya Mala Kurdan a li [[Lozan]]ê hatiye lidarxistin yek ji berhemên herî baş ê sedsalê hatiye hilbijartin. Dahênerê yekem ê Wîkîpediya kurdî [[Erdal Ronahî]] ye. Niha çar versiyonên Wîkîpediyayên kurdî hene ku bi kurdiya [[kurmancî]] (kurdiya bi giştî bi tîpên latînî tê nivîsandin). Guhertotên [[soranî]] û [[zazakî]] di weşanê de ne û Wîkîpediya [[Kelhûrî (Kirmaşanî)|kelhûrî]] jî di asta ceribandinê de ye. Li Wîkîpediyaya kurdî heta niha {{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} guhertin pêk hatine û {{NUMBEROFARTICLES}} gotar hatine nivîsandin. Li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotar û li Wîkîpediya zazakî {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotar hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-10-29 |sernav=Wîkîpediya:Ziman |url=https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ziman&oldid=1201075 |kovar=Wîkîpediya |ziman=ku }}</ref> == Dîrok == [[Weqfa Wîkîmedyayê|Weqfa Wîkîmediyayê]] di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de Wîkîpediyaya kurdî daye destpê kirin. Wîkîpediyaya kurdî destpêkê de bi her sê zaravayên kurdî yên [[kurmancî]], [[zazakî]] û [[soranî]] dest pêdike lê ji ber zehmetiyên teknîkî û zimanî fikra berdewam kirina pirzimanî ya di bin yek guhertoyekê de biser neketiye. Ji ber astengiyên teknîkî di 12ê tebaxê de ji bo kurdiya soranî (bi koda zimanî ya "ckb") guhertoyeke nû hatiye pêşniyarkirin. Wîkîpediya kurdiya kurmancî ji ber ku kurmancî zimanê kurdî ya yekem a Wîkîpediyayê ye koda zimanî ya "ku" ji bo gotarên ku bi taybetî bi kurmancî û bi tîpên latînî hatine nivîsandin werdigire. Ji bo ku sîstem bê meşandin di 28ê kanûna pêşîn a sala 2007an de, Wîkîpediyaya kurdiya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediya kurdî (guhertoya kurmancî) piştî sala 2019an bi taybetî bi zedekirina şitlên gotarên erdnîgarî yên [[Kurdistan]]ê û welatên din ên ewropî pêşveçûyineke berbiçav bidestxistiye. Di heman demê de li gel şitlên gotarên erdnîgarî, gotarên di warê [[dîrok]], [[erdnîgarî]], [[jînenîgarî]] ya kesayetên cîhanê, [[bîyolojî]] û gotarên bûyerên rojane li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine zêdekirin û hatine berfireh kirin. == Polîtîka == Xebatên ku ji dîroka dest pê kirina Wîkîpediya kurdî ve li ser Wîkîpediyaya kurdî hatine meşandin li gorî qaîdeyên rêze polîtîkayên Wîkîpediyayê kurdî hatine berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî ku li ser bingeha polîtîkayên xwe bi awayeke serkevtî heya roja hatiye li ser bingeha heman polîtîkayên xwe ji aliyê bikarhênerên dilxwaz ên Wîkîpediyayê ve heya roja îro bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin û hatiye berdewam kirin. Wîkîpediya kurdî hewl dide ku naverokên xwe bi naverokên rast ên bêalî, zimanê zelal û ensîklopedîk û bi naverokên bi kalîteya bilind ên li gorî standardên Wîkîpediyayê bide berdewam kirin. Polîtîkayên herî giring ê Wîkîpediyaya kurdî polîtîkaya [[Wîkîpediya:Nêrîna bêalî|nêrîna bêalî ya Wîkîpediya kurdî]] ye ku li ser bingeha vê polîtîkayê hewl dide ku wekê ansîklopediyeke azad, serkevtî û ansîklopedieke xwedî naverokên dewlemend berdewam bike. == Daxuyaniya Wîkîpediyayê == Di sala 2020an de piştî ku Wîkîpediya kurdî gehişte hêjmara 30.000 gotaran, malperên medyaya civakiyên fermî ya Wîkîpediyayê di 9ê tebaxa 2020an de ji bo alikariya Wîkîpediya kurdî du bangawaziyên kurt parve kir. Wîkîpediya, li ser malpera xwe ya [[X (Twitter)|Xê]] (Twîtter) ya fermî ji bo bikarhênerên Wîkîpediya kurdî daxuyaniya xwe de wiha ragihand, got:<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/wikipedia/status/1292506273792040962 |sernav=Malpera wîkîpediyayê ya fermî }}</ref> <blockquote>"Herçend zimanê kurdî li çend welatan were qedexekirin jî lê dilxwazên dilsoz ên Wîkîpediya kurdî bi awayekî veşartî dixebitin ku vî zimanî li ser Wîkîpediyayê zindî bihêlin. Bi xebatên wan, zêdetirî 30.000 gotarên Wîkîpediya Kurdî hene! Fêrî hinek peyvên bi kurdî bibin."</blockquote> == 100 berhemên kurdî yên sedsalê == Wîkîpediyaya kurdî ji aliyê [[Komaleyê Çand û Perwerdeyê ya Mala Kurdan]] ku bi sponsoriya [[Şaredariya Lozanê]] hatiye lidarxistin di nav lîsteya projeya 100 berhemên herî navdarên ya sed salê de cih girtiye. Ev yek bi nameyek pîrozbahiyê ji aliyê komeleyê ve ji bo Wîkîpediya kurdî û ji bo edîtorên wîkîpediyaya kurdî hatiye şandin. Di name ya komaleyê de wiha hatiye nivîsandin: <blockquote> "Birêz Wikipediya kurdi, di sedsaliya Peymana Lozanê de, projeya bi navê “100 berhemên kurdî ya navdar ên di 100 salan de" ji aliyê Komeleya Çand û Perwerde ya Mala Kurdan bi piştgiriya aborî ya Şaredariya Lozanê hatiye lidarxistin. Di vî warî de, em bi rûmet in ji bo ku xebat/serkevtina we di nav vê lîsteya sed berhemên hêja yê sedsalê de cih girtiye, nameya pîrozbahiyê ji we re bişînin. Em li ser navê Komeleya Çand û Perwerdehiyê ya Mala Kurdan ji ber serkevtinên we yên hêja we pîroz dikin û silavên xwe yên dilpak pêşkêş dikin û silavên herî baş ji we re."<ref>{{Jêder-malper |url=https://100berhemenkurdi.com/berhem-list/ |sernav=List of 100 Kurdish Works – 100berhemenkurdi.com |roja-gihiştinê=2024-11-08 |ziman=en-US}}</ref></blockquote> == Guhertoyên din == === Wîkîpediyaya soranî === Wîkîpediyaya soranî yek ji guhertoyên Wîkîpediyayên kurdî ye ku bi kurdî ya soranî hatiye destpêkirin. Wîkîpediyaya soranî di 28ê kanûna sala 2007an bi [[Koda zimanan|koda zimanî]] ya "cbk" li Wîkîpediyayê hatiye zêdekirin. Ji ber pergala perwerdehiya Başûrê Kurdistanê Wîkîpediyaya soranî bi alfabeya erebî ya kurdî tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Guhertoya soranî ji ber pergala perwerdehiyê bi taybetî li [[Rojhilata Kurdistanê]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] tê xwendin û tê şopandin. Niha {{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber û {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|N}} bikarhênerên çalak ên Wîkîpediyaya soranî heye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA:%D8%A6%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86 |sernav=ئامارەکان - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد |malper=ckb.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> Heya niha li Wîkîpediya soranî {{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} gotarên bi kurdî hatine nivîsandin.<ref name=":0" /> === Wîkîpediyaya zazakî/dimilî === Guhertoyeke din ên Wîkîpediyaya kurdî Wîkîpediyaya zazakî/dîmilkî ye ku di sala 2005an de hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya zazakî heya niha {{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} gotarên bi kurdî ya zazakî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://diq.m.wikipedia.org/wiki/Ba%C4%9Fse:%C4%B0statistiki |sernav=İstatistiki - Wikipedia |malper=diq.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2024-11-08}}</ref> == Kronolojî == === Wîkîpediya kurdî === [[Wêne:Grafîka Wîkîpediya kurdî2.png|thumb|300px|Di navbera salên 2004 û 2024an de grafîka pêşveçûna Wîkîpediya kurdî]] * '''7 kanûna paşîn 2004''': Wîkîpediya kurdî hate destpêkirin. * '''13 îlon 2004''': Wîkîpediya kurdî gihîşte hezar gotaran * '''18 îlon 2007''': 10.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''19 tebax 2013''': 20.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''9 tîrmeh 2020''': 30.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tîrmeh 2021''': 40.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''27 tebax 2021''': 50.000 gotar hatibûn nivîsandin. * '''16 îlon 2023''': 60.000 gotar hatine nivîsandin. * '''19 çiriya paşîn 2023''': 70.000 gotar hatine nivîsandin. * '''2 tebax 2024''': 80.000 gotar hatine nivîsandin. * '''11 çiriya pêşîn 2024''': 90.000 gotar hatine nivîsandin. == Statîstîk == Statîstîkên rojaneyên wîkîpediyayên kurdî. {| class="wikitable" !Wîkîpediyayên kurdî !Malper !Endamên tomarkirî !Rêveber !Bikarhênerên çalak !Guhertin !Gotar |- |Kurmancî |[https://ku.m.wikipedia.org/ ku.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ku|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ku|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ku|N}} |- |Soranî |[http://ckb.wikipedia.org ckb.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ckb|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} |- |Zazakî/Dimilî |[http://diq.wikipedia.org diq.wikipedia.org] |{{NUMBEROF|USERS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|diq|N}} rêveber |{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|diq|R}} bikarhêner |{{NUMBEROF|EDITS|diq|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} |} == Galerî == <gallery> Wêne:Opera ekran.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2004) Wêne:WêneyaSermasê-Ubuntu 8.04.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2008) Wêne:Wikipedia Main Page ku.png|Destpêka Wîkîpediyaya kurdî (2016) Wêne:Wikipedia Main Page ku2023.jpg|Despêka Wîkîpediyaya kurdî (2023) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Mijarên têkildar == * [[Wîkîpediya:Dîroka Wîkîpediyaya kurdî]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish Wikipedia}} {{Wikipedias}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ensîklopediyên bi zimanê kurdî]] [[Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wîkîpediya li gorî zimanan|kurdî]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] hkdviqa8si1jqe0tzx6uld7lz2efz13 4 70679 2080592 2080491 2026-07-15T08:39:06Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2080592 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 111349 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88516 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 85942 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 81261 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57922 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16454 |- | 8 | {{b|Kurê Acemî}} | 12626 |- | 9 | {{b|Xwedêda}} | 12204 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3679 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|VikiAzad}} | 1743 |- | 35 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 36 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 37 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 38 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Makenzis}} | 737 |- | 57 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|Memwelat}} | 526 |- | 73 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 74 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 75 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 76 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 77 | {{b|Welat}} | 484 |- | 78 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 79 | {{b|Ternarius}} | 477 |- | 80 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 81 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 82 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 85 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 86 | {{b|Pathoschild}} | 416 |- | 87 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 88 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 89 | {{b|Pill}} | 407 |- | 90 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 91 | {{b|Sakura emad}} | 397 |- | 92 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 93 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 94 | {{b|E2m}} | 360 |- | 95 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 96 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 97 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|LA2}} | 302 |- | 100 | {{b|Rokarali}} | 300 |} blnkn1doriaoztnqjimhkbjpeq1ur8w 828 80808 2080576 731707 2026-07-15T03:52:42Z Milenioscuro 15053 2080576 Scribunto text/plain return { name = 'Erîtrea', top = 18.4, bottom = 12.0, left = 36.0, right = 43.8, image = 'Eritrea adm location map.svg', image1 = 'Eritrea relief location map.svg' } qt5wt27ehlis2w5qie7sokevftmr3gp 828 80811 2080561 731710 2026-07-14T21:34:46Z Milenioscuro 15053 2080561 Scribunto text/plain return { name = 'Komara Kongoyê', top = 3.736, bottom = -5.760, left = 10.290, right = 19.126, image = 'Congo adm location map.svg', image1 = 'Congo physical map.svg' } 4lf55asdazwl91ccq8bg0b4l4ewitjg 4 214165 2080593 2080492 2026-07-15T08:39:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2080593 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 840577 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15116 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3605 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1485 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} ep79gldnt1z5vn93kudvovyjdg7qe1w 3 247160 2080537 1646312 2026-07-14T16:30:45Z 기나ㅏㄴ 59799 기나ㅏㄴî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:Yeldoms]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:Dmytrovashchenko]] guhart: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Yeldoms|Yeldoms]]" to "[[Special:CentralAuth/Dmytrovashchenko|Dmytrovashchenko]]" 1646312 wikitext text/x-wiki {{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 22:15, 26 adar 2024 (UTC)}} tojw6o55hv4j98dtdc9d2dywvxxcynj 0 248886 2080533 2065160 2026-07-14T12:04:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/removegiredan.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:Girêdan|girêdan]]}} hat rakirin 2080533 wikitext text/x-wiki Ev lîsteyeke [[Kurd|'''kurdên''']] navdar e. Lîste li gorî kronolojiyê hatiye rêzkirin: == Sedsala 6-15an == {{div col|colwidth=20em}} * [[Cabanê Kurdî]] (sedsala 6an) * [[Behlûlê Mahî]] (sedsala 9an) * [[Mîr Ceferê Dasnî]] (m. {{Nêzîkî}} 841)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Bois |pêşnav=Thomas |sernav=The Kurds |weşanger=Khayats |sal=1966 |cih=[[Bêrût]] |rr=87 }}</ref> * [[Îbnûdehak]] (m. 927)<ref>{{Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit|volume=online}}</ref> * [[Muhemmedê Rewadî]] (m. {{Nêzîkî}} 953–956)<ref name="Peacock2017">{{Jêder-kovar|paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2017 |sernav=Rawwadids |url=https://iranicaonline.org/articles/rawwadids |kovar={{girêdan|Encyclopedia Iranica|en|Encyclopedia Iranica}} }}</ref> * [[Muhemmedê Şedad]] (m. 955)<ref name="Peacock2000" /> * [[Deysem Kurê Ibrahîmê Kurdî]] (m. {{Nêzîkî}} 957)<ref>{{Encyclopædia Iranica | volume = 7 | fascicle = 2 | title = Daysam | last = Bosworth | first = C. Edmund | authorlink = Clifford Edmund Bosworth | url = https://www.iranicaonline.org/articles/daysam | pages = 172–173 }}</ref> * [[Ebdulsemedê Babek]] (972–1019)<ref name=":0">{{Jêder-nûçe|tarîx=11 sibat 2017 |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |xebat={{girêdan|Kurdistan24|en|Kurdistan24}} |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/23728-Navdarên-Kurd:--Evdilsemedê-Babek |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }}</ref> * [[Leşkerî kurê Mihemed|Lashkari ibn Muhammad]] (m. 978)<ref name="Peacock2000" /> * [[Hesenweyhê kurê Huseyn]] (m. 979)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |sernav=Historical Dictionary of the Kurds |rûpel=117 |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=9780810875074 }}</ref> * [[Mawerdî]]<ref>Abul-Fazl Ezzati, The Spread of Islam: The Contributing Factors, ICAS Press (2002), p. 384</ref> (974-1058) * [[Xanedana Hesnewiyan|Badr ibn Hasanwayh]] ({{Serwerî|979|1013}}) * [[Merzûban kurê Mihemed|Marzuban ibn Muhammad ibn Shaddad]] (m. 985)<ref name="Peacock2000" /> * [[Mîrektiya Gêlê|Pîr Mansûr]] (m. 989)<ref>{{Jêder|paşnav=Gördük |pêşnav=Yunus Emre |tarîx=2014 |sernav=Eğil Emirliği'nin Kısa Tarihçesi ve Eğil Emirlerine Ait Şecere Metninin Tercümesi |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D00477/2014_35/2014_35_GORDUKYE.pdf |kovar=OTAM |ziman=tr |cild=35 |rûpel=91 }}</ref> * {{girêdan|Abu Nasr Husayn II|en|Abu Nasr Husayn II}} ({{Serwerî|1001|1025}})<ref name="Peacock2017" /> * [[Eliyê Herîrî]] (1009–1079/80)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Mccarus |pêşnav=Ernest Nasseph |sernav=A Kurdish Grammar: Descriptive Analysis of the Kurdish of Sulaimaniya, Iraq |weşanger=American Council of Learned Societies |sal=1958 |rr=6 }}</ref> * [[Xanedana Enaziyan|Abu’l-Fatḥ Moḥammad b. ʿAnnāz]] (m. 1010/1) * [[Xanedana Hesnewiyan|Zahir ibn Hilal ibn Badr]] ({{Serwerî|1013|1015}}) * [[Xanedana Hesnewiyan|Hilal ibn Badr]] ({{Serwerî|single=1014}}) * {{girêdan|Fadluya|en|Fadluya}} ({{Serwerî|1030|1078}})<ref name="Büchner">{{Jêder|paşnav=Büchner |pêşnav=V. F. |sernav=S̲h̲abānkāra |tarîx=2012 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-1/shabankara-SIM_5253?s.num=4&s.rows=50 |kovar={{girêdan|Encyclopaedia of Islam|en|Encyclopaedia of Islam}} |cild= |rr= |weşanger={{girêdan|Brill Publishers|en|Brill Publishers}} |doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_5253 |isbn=9789004082656 |via= }}</ref> * {{girêdan|Fadl ibn Muhammad|en|Fadl ibn Muhammad}} (m. 1031)<ref name="Peacock2000">{{Jêder-malper|paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2000 |sernav=Shaddadids |url=https://iranicaonline.org/articles/shaddadids#pt1 |roja-gihiştinê=11 tîrmeh 2021 |malper={{girêdan|Encyclopedia Iranica|en|Encyclopedia Iranica}} }}</ref> * {{girêdan|Abu'l-Fath Musa|en|Abu'l-Fath Musa}} ({{Serwerî|1031|1034}})<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Lashkari ibn Musa|en|Lashkari ibn Musa}} ({{Serwerî|1034|1049}})<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Abu Nasr Mamlan II|en|Abu Nasr Mamlan II}} ({{Serwerî|1058/9|1070}})<ref name="Peacock2017" /> * {{girêdan|Abu Mansur Wahsudan|en|Abu Mansur Wahsudan}} (m. 1059)<ref name="Peacock2017" /> * [[Ebûeswar Şewur|Abu'l-Aswar Shavur ibn Fadl]] (m. 1067)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Minorsky |pêşnav=Vladimir |lînka-nivîskar=Vladimir Minorsky |sernav=Studies in Caucasian History |cih=Cambridge |weşanger=Cambridge University Press |sal=1977 |sala-orîjînal=1953 |isbn=0-521-05735-3 |url=https://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ |rûpel=22, 59 }}</ref> * {{girêdan|Anushirvan ibn Lashkari|en|Anushirvan ibn Lashkari}} (m. {{Nêzîkî}} 1067)<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Ashot ibn Shavur|en|Ashot ibn Shavur}} ({{Serwerî|1068|1069}})<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Manuchihr ibn Shavur|en|Manuchihr ibn Shavur}} ({{Serwerî|1072|1118}})<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Fadl ibn Shavur|en|Fadl ibn Shavur}} (m. 1073)<ref>{{The Cambridge History of Iran|volume=5|last=Bosworth|first=C. E.|authorlink=C. E. Bosworth|chapter=The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&pg=PA1|page=51}}</ref> * {{girêdan|Fadlun ibn Fadl|en|Fadlun ibn Fadl}} ({{Serwerî|1073|1075}})<ref name="Bosworth95">''The Political and Dynastic History of the Iranic World'', C.E. Bosworth, ''The Cambridge History of Iran:The Saljuq and Mongol Period'', Vol. 5, ed. J.A. Boyle, (Cambridge University Press, 1968), 95.</ref> * [[Bazê Dostikî]] (m. 1093/6)<ref name="Jwaideh2006">{{Jêder-kitêb|paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |weşanger={{girêdan|Syracuse University Press|en|Syracuse University Press}} |sal=2006 |isbn=9780815630937 |rr=15 }}</ref> * [[Fexrûlnîsa Dîneweriye]] (sedsala 11an) * [[Pîroz Şah Zêrînkuleh]] (sedsala 11an)<ref name="Daftary">F. Daftary, "Intellectual Traditions in Islam", I.B.Tauris, 2001. pg 147: "But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to {{girêdan|Kurdistan Province|en|Kurdistan Province}}, from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Azerbaijan"</ref> * [[Îbn Ezraq|Ibn al-Azraq al-Fariqi]] (1116–1176)<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav1=Hillenbrand |pêşnav1=Carole |url=https://books.google.com/books?id=lKBtAAAAMAAJ |sernav=A Muslim principality in crusader times: the early Artuqid state |paşnav2=al-Fāriqī |pêşnav2=Aḥmad ibn Yūsuf ibn ʻAlī Ibn al-Azraq |paşnav3=İstanbul |pêşnav3=Nederlands Historisch-Archaeologisch Instituut te |tarîx=1990 |weşanger=Nederlands Historisch-Archaeologisch Instituut te Istanbul |isbn=978-90-6258-066-8 |ziman=en }}</ref> * {{girêdan|Abu'l-Aswar Shavur ibn Manuchihr|en|Abu'l-Aswar Shavur ibn Manuchihr}} ({{Serwerî|1118|1124}})<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Fadl ibn Shavur ibn Manuchihr|en|Fadl ibn Shavur ibn Manuchihr}} ({{Serwerî|1125|1130}})<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Fakr al-Din Shaddad ibn Mahmud|en|Fakr al-Din Shaddad ibn Mahmud}} ({{Serwerî|1131|1155}})<ref name="Peacock2000" /> * [[Selahedînê Eyûbî]] (1137–1193) * {{girêdan|Al-Adil I|en|Al-Adil I}} (1145–1218) * {{girêdan|Fadl ibn Mahmud|en|Fadl ibn Mahmud}} ({{Serwerî|1155|1161}})<ref name="Peacock2000" /> * [[Amîdî]] (1156–1233)<ref name="WDL">{{Jêder-malper |url=http://www.wdl.org/en/item/2985/ |sernav=A Treatise on the Division of Theoretical Scholarship |malper={{girêdan|World Digital Library|en|World Digital Library}} |tarîx=1805 |roja-gihiştinê=2013-07-14 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> * [[Şahinşahê kurê Mehmûd]] ({{Serwerî|1164|1174}})<ref name="Peacock2000" /> * [[Efdal kurê Selahedîn]] ({{Nêzîkî}} 1169–1225)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Hawting |pêşnav1=Gerald |sernav=Al-Afḍal the Son of Saladin and His Reputation |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society |tarîx=2016 |cild=26 |hejmar=1–2 |rr=19–32 |doi=10.1017/S1356186315000826 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/alafdal-the-son-of-saladin-and-his-reputation/3BCE737472CC90E52D604BE19BEA7627 |roja-gihiştinê=11 tîrmeh 2021 |weşanger={{girêdan|Cambridge University Press|en|Cambridge University Press}} |s2cid=163317407 }}</ref> * [[Şêrko]] (m. 1169) * [[Zahir Xezî]] (1172–1216) * {{girêdan|Najm ad-Din Ayyub|en|Najm ad-Din Ayyub}} (m. 1173) * {{girêdan|Sultan ibn Mahmud|en|Sultan ibn Mahmud}} ({{Serwerî|1174|1199}})<ref name="Peacock2000" /> * {{girêdan|Al-Ashraf Musa, Emir of Damascus|en|Al-Ashraf Musa, Emir of Damascus}} (1178–1237)<ref name="Lewis2014">{{Jêder-kitêb|nivîskar=Franklin D. Lewis |sernav=Rumi - Past and Present, East and West: The Life, Teachings, and Poetry of Jal l al-Din Rumi |url=https://books.google.com/books?id=PFsQBwAAQBAJ&pg=PT69 |tarîx=18 çiriya pêşîn 2014 |weşanger=Oneworld Publications |isbn=978-1-78074-737-8 |rûpel=69 }}</ref> * {{girêdan|Al-Mu'azzam Isa|en|Al-Mu'azzam Isa}} (1176–1227) * {{girêdan|Al-Kamil|en|Al-Kamil}} (1117–1238) * Cakir al-Kurdi (m. 1155) <ref>Câmiu Kerâmât-il-Evliyâ; c.1, s.378</ref> * {{girêdan|Turan-Shah|en|Turan-Shah}} (m. 1180)<ref>Houtsma, Martijn Theodoor and Wensinck, A.J. ''[https://books.google.com/books?id=ro--tXw_hxMC&pg=PA884&dq=Turanshah+brother+Saladin&lr= E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936]''. page 884, BRILL, 1993.</ref> * [[Îbn Selahê Kurdî]] (1181–1245)<ref>{{Jêder-kovar|paşnav=Robson |pêşnav=J. |tarîx= |sernav=Ibn al- Ṣalāḥ |url= |kovar={{girêdan|Encyclopedia of Islam|en|Encyclopedia of Islam}} |cild=Second Edition |rr= |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3353 }}</ref> * {{girêdan|Al-Mu'azzam Turanshah ibn Salah al-Din|en|Al-Mu'azzam Turanshah ibn Salah al-Din}} ({{Nêzîkî}} 1181 – 1260) * {{girêdan|Bahramshah|en|Bahramshah}} ({{Serwerî|1182|1230}}) * {{girêdan|Farrukh Shah|en|Farrukh Shah}} (m. 1182)<ref>Humphreys, R. Stephen, From Saladin to the Mongols, SUNY Press 1977 p.52</ref> * {{girêdan|Muhammad ibn Shirkuh|en|Muhammad ibn Shirkuh}} (m. 1186)<ref name="ref">Necipoğlu G. (ed.) Muqarnas: An Annual on Islamic Art and Architecture vol. XI E>J> Brill, Leiden 1994 p. 47</ref> * {{girêdan|Al-Mansur Nasir al-Din Muhammad|en|Al-Mansur Nasir al-Din Muhammad}} (1189– {{Nêzîkî}} 1216) * {{girêdan|Al-Muzaffar I Umar|en|Al-Muzaffar I Umar}} (m. 1191) * {{girêdan|Tughtakin ibn Ayyub|en|Tughtakin ibn Ayyub}} (m. 1197)<ref>{{Jêder|paşnav1=Richards |pêşnav1=Donald S. |url=https://books.google.com/books?id=ANzVlFRFt24C&pg=PA31 |sernav=The Chronicle of Ibn al-Athir for the Crusading Period from al-Kamil fi'l-Ta'rikh. Part 3 |weşanger=Ashgate Publishing |sal=2010 |isbn=9780754669524 |rûpel=31 }}</ref> * [[Ezîz Osman]] (m. 1198) * {{girêdan|Al-Mansur I Muhammad|en|Al-Mansur I Muhammad}} (sedsala 12an) * {{girêdan|Fakhraddin (şêxê êzîdî)|en|Fakhraddin (Yazidi saint)}} (sedsala 12an) * {{girêdan|Izz al-Din Usama|en|Izz al-Din Usama}} (sedsala 12an) * {{girêdan|Masud ibn Namdar|en|Masud ibn Namdar}} (sedsala 12an) * {{girêdan|Mehmed Reshan|en|Mehmed Reshan}} (sedsala 12an) * {{girêdan|Nasirdin (şêxê êzîdî)|en|Nasirdin (Yazidi saint)}} (sedsala 12an) * {{girêdan|Sejadin|en|Sejadin}} (sedsala 12an) * {{girêdan|Al-Awhad Ayyub|en|Al-Awhad Ayyub}} (m. 1210)<ref>{{Jêder-malper |sernav=al-Awhad Najm al-Din |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG103196 |weşanger=British Museum |roja-gihiştinê=11 tîrmeh 2021 }}</ref> * {{girêdan|Al-Adil II|en|Al-Adil II}} (1221–1248) * {{girêdan|An-Nasir Yusuf|en|An-Nasir Yusuf}} (1228–1260) * {{girêdan|Al-Mujahid|en|Al-Mujahid}} (m. 1240)<ref>Runciman S. Hunyadi Z., Laszlovszky J., The Crusades and the Military Orders: Expanding the Frontier of Medieval Latin Christianity, CEU Medievalia, 2001,p.72</ref> * {{girêdan|As-Salih Ayyub|en|As-Salih Ayyub}} (1205–1249) * {{girêdan|An-Nasir Dawud|en|An-Nasir Dawud}} (1206–1261) * {{girêdan|Al-Aziz Muhammad|en|Al-Aziz Muhammad}} ({{Nêzîkî}} 1213–1236) * {{girêdan|Sitt al-Sham|en|Sitt al-Sham}} (m. 1220) * {{girêdan|Al-Ashraf Musa, Emir of Homs|en|Al-Ashraf Musa, Emir of Homs}} (1229–1263) * [[Deyfe Xatûn|Dayfa Khatun]] (m. 1242) * {{girêdan|As-Salih Ismail, Emir of Damascus|en|As-Salih Ismail, Emir of Damascus}} (m. 1245) * {{girêdan|Al-Mansur Ibrahim|en|Al-Mansur Ibrahim}} (m. 1246) * {{girêdan|Al-Muzaffar Ghazi|en|Al-Muzaffar Ghazi}} (m. 1247) * {{girêdan|Ibn al-Hadjib|en|Ibn al-Hadjib}} (m. 1249) * {{girêdan|Al-Ashraf Musa, Sultan of Egypt|en|Al-Ashraf Musa, Sultan of Egypt}} ({{Serwerî|1250|1254}}) * {{girêdan|Al-Muazzam Turanshah|en|Al-Muazzam Turanshah}} (m. 1250) * [[Fexredînê Exlatî]] (m. 1260) <ref>Adak, Abdurrahman (2022-09-18). Destpêka Edebiyata Kurdî ya Klasîk (in Kurdish). Pak Ajans Yayincilik Turizm Ve Diş Ticaret Limited şirketi. ISBN 978-605-5053-04-8.</ref> * {{girêdan|Safi-ad-din Ardabili|en|Safi-ad-din Ardabili}} (1252/3–1334) * [[Ebûlfida]] (1273–1332)<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Abū al-Fidāʾ |kovar={{girêdan|Encyclopedia Islamica|en|Encyclopedia Islamica}} |tarîx=2008 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/abu-al-fida-COM_0065 |roja-gihiştinê=11 tîrmeh 2021 |weşanger={{girêdan|Brill Publishers|en|Brill Publishers}} }}</ref> * {{girêdan|Al-Kamil Muhammad|en|Al-Kamil Muhammad}} (m. 1260) * {{girêdan|Shabankara'i|en|Shabankara'i}} (1298–1358) * [[Şemsedînê Şehrezûrî]] (sedsala 13an) * {{girêdan|Amadin|en|Amadin}} (sedsala 13an) * [[Hisamedînê Çelebî]] (sedsala 13an) * {{girêdan|Khatuna Fekhra|en|Khatuna Fekhra}} (sedsala 13an) * {{girêdan|Saʿd al-Din al-Humaidi|en|Saʿd al-Din al-Humaidi}} (sedsala 13an) * {{girêdan|Sheikh Mand|en|Sheikh Mand}} (sedsala 13an) * {{girêdan|Sheikh Obekr|en|Sheikh Obekr}} (sedsala 13an) * {{girêdan|Sadr al-Din Musa|en|Sadr al-Din Musa}} (1305–1391) * [[Zeynûdînê Iraqî]] (1325–1404) * {{girêdan|Nusrat al-Din Ahmad|en|Nusrat al-Din Ahmad}} (m. 1330) * {{girêdan|Al-Afdal Muhammad|en|Al-Afdal Muhammad}} (m. 1341) * [[Mele Perîşan]] (1356–1431) * {{girêdan|Sayyid Husayn Ahlati|en|Sayyid Husayn Ahlati}} (m. 1397) * [[Mela Huseynê Bateyî]] (1417–1495) * {{girêdan|Izz al-Din Shir|en|Izz al-Din Shir}} (m. 1423) * {{girêdan|Khvajeh Ali Safavi|en|Khvajeh Ali Safavi}} (m. 1427) * [[Îdrîsê Bidlîsî]] (1457–1520) * {{girêdan|Shaykh Junayd|en|Shaykh Junayd}} (m. 1460) * {{girêdan|Hosam al-Din Ali Bitlisi|en|Hosam al-Din Ali Bitlisi}} (m. 1494/5) * [[Mehmûdê Kurdî]] (sedsala 15an) * [[Siltan Sahak]] (late 14th century to early 15th century)<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Hamzeh'ee |pêşnav=M. Reza |sernav=The Yaresan: a sociological, historical, and religio-historical study of a Kurdish community |weşanger=K. Schwarz |cihê-weşandinê=Berlin |sal=1990 |isbn=3-922968-83-X |oclc=23438701 |url=http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/iud/content/structure/1330754 |rûpel=57 |roja-gihiştinê=2024-04-08 |roja-arşîvê=2023-10-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231013042354/https://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/iud/content/structure/1330754 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> {{div col end}} == Sedsala 16-19an == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=sibat 2024}} {{div col|colwidth=20em}} * [[Şerefxanê Bidlîsî]] (1543–1603) * [[Şêx Şemsedînê Exlatî]] (1558–1674) * [[Ebdulbaqî Nihawendî]] (1570–1632) * [[Melayê Cizîrî]] (1570–1640) * [[Asenat Barzanî]] (1590–1670) * [[Feqiyê Teyran]] (1590–1660) * {{girêdan|Halo Khan Ardalan|en|Halo Khan Ardalan}} ({{Serwerî|1590|1616}}) * {{girêdan|Yusuf Yaska|en|Yusuf Yaska}} (1592–1636) * {{girêdan|Shir Sarim|en|Shir Sarim}} (sedsala 16an) * {{girêdan|Ezidi Mirza|en|Ezidi Mirza}} (1600–1651) * {{girêdan|Ali Janbulad|en|Ali Janbulad}} (m. 1610) * {{girêdan|Ibrahim al-Kurani|en|Ibrahim al-Kurani}} (1615–1690) * {{girêdan|Ganj Ali Khan|en|Ganj Ali Khan}} (m. 1624/5) * {{girêdan|Soleyman Khan Ardalan|en|Soleyman Khan Ardalan}} ({{Serwerî|1637|1657}}) * {{girêdan|Shahrokh Sultan Zanganeh|en|Shahrokh Sultan Zanganeh}} (m. 1639) * [[Mistefa Bêsaranî]] (1642–1701) * {{girêdan|Ahmad Khani|en|Ahmad Khani}} (1650–1707) * {{girêdan|Ali Mardan Khan|en|Ali Mardan Khan}} (m. 1657) * {{girêdan|Shaykh Ali Khan Zanganeh|en|Shaykh Ali Khan Zanganeh}} (m. 1689) * {{girêdan|Ali Beg Zanganeh|en|Ali Beg Zanganeh}} (sedsala 17an) * {{girêdan|Mir Xanzad|en|Mir Xanzad}} (sedsala 17an) * {{girêdan|Sarı Süleyman Bey|en|Sarı Süleyman Bey}} (sedsala 17an) * [[Xanayê Qubadî]] (1700–1759) * [[Mîrza Elmas Xan]] (1706–1777) * [[Mihemed Paşa Caf]] (b. 1714) * {{girêdan|Shahqoli Khan Zanganeh|en|Shahqoli Khan Zanganeh}} (m. 1716) * [[Merûfê Nûdhî]] (1753–1838/9) * [[Mele Xelîlê Sêrtî]] (1754–1843) * [[Zaro Axa]] (1764–1934) * {{girêdan|Al-Barzanjī|en|Al-Barzanjī}} (m. 1764) * {{girêdan|Khulam Rada Khan Arkawazi|en|Khulam Rada Khan Arkawazi}} (1765–1834) * [[Silêman Helebî]] (1777–1800) * [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (1779–1827) * {{girêdan|Uthman Sirâj-ud-Dîn Naqshbandi|en|Uthman Sirâj-ud-Dîn Naqshbandi}} (1781–1867) * [[Mîr Muhemmed]] (1783–1838) * [[Şeyda Hewramî]] (1784–1852) * {{girêdan|Allahqoli Khan Zanganeh|en|Allahqoli Khan Zanganeh}} (m. 1785) * {{girêdan|Aziz Khan Mokri|en|Aziz Khan Mokri}} (1792–1871) * {{girêdan|Ahmad Bag Komasi|en|Ahmad Bag Komasi}} (1796–1877) * [[Mele Mehmûdê Bazîdî]] (1797–1859) * {{girêdan|Yaqub Maydashti|en|Yaqub Maydashti}} (1799–1871) * {{girêdan|Abdullah Pasha Bajalan|en|Abdullah Pasha Bajalan}} (sedsala 18an) * [[Eliyê Teremaxî]] (17th century or 18th century) * {{girêdan|Haydar Khan Zanganeh|en|Haydar Khan Zanganeh}} (sedsala 18an) * {{girêdan|Ibrahim Pasha al-Dalati|en|Ibrahim Pasha al-Dalati}} (sedsala 18an) * [[Nalî]] (1800–1856) * [[Salim]] (1800–1866) * [[Bedirxan Beg]] (1803–1869) * [[Mestûre Erdelanî]] (1805–1848) * [[Mewlewiyê Kurd]] (1806–1882/3) * {{girêdan|Kurdî (şaîr)|en|Kurdî (poet)}} (1806/12–1850) * {{girêdan|Jafar Qoli Khan Donboli|en|Jafar Qoli Khan Donboli}} (m. 1814) * [[Hecî Qadirê Koyî]] (1817–1897) * {{girêdan|Kurt İsmail Hakkı Pasha|en|Kurt İsmail Hakkı Pasha}} (1818-1897) * {{girêdan|Hasan Ali Khan Garrusi|en|Hasan Ali Khan Garrusi}} (1820-1900) * {{girêdan|Wali Dewane|en|Wali Dewane}} (1826–1881) * [[Mîrze Riza Kelhûr]] (1829–1892) * [[Mehwî]] (1830–1906) * {{girêdan|Said Pasha Kurd|en|Said Pasha Kurd}} (1834–1907) * [[Şêx Rizayê Talebanî]] (1835–1910) * [[Mistefa Zihnî Paşayê Babanî]] (1838–1929) * {{girêdan|Ibrahim Pasha Milli|en|Ibrahim Pasha Milli}} (1843–1908) * [[Wefayî]] (1844–1902) * {{girêdan|Bedri Pasha Bedir Khan|en|Bedri Pasha Bedir Khan}} (1847–1911) * [[Adile Xanim]] (1847–1924) * [[Mîrza Ebdulqedirê Paweyî]] (1850–1910) * [[Seyîd Ebdulqadir]] (1851–1925) * [[Emîn Alî Bedirxan]] (1851–1926) * [[Diyap Yildirim]] (1852–1932) * [[Usman Efendiyê Babij]] (1852–1929) * {{girêdan|Saeb (şaîr)|en|Saeb (poet)}} (1854–1910) * [[Herîq]] (1856–1909) * [[Miqdad Midhet Bedirxan]] (1858–1915) * [[Edeb]] (1860–1918) * [[Sebat Îslambûlî]] (b. 1860s–1941) * {{girêdan|Shamdin Agha|en|Shamdin Agha}} (m. 1860) * {{girêdan|Sheikh Ali Hisam-ad-Din Naqshbandi|en|Sheikh Ali Hisam-ad-Din Naqshbandi}} (1861–1939) * [[Seyîd Riza]] (1863–1937) * [[Ebdulrezaq Bedirxanî]] (1864–1918) * {{girêdan|Cheragh-Ali Khan Zanganeh|en|Cheragh-Ali Khan Zanganeh}} (m. 1864) * [[Ebdulhekîmê Arwasî]] (1865–1943) * [[Mewlanzade Rifat Beg]] (1865–1930) * [[Şêx Seîd]] (1865–1925) * [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî]] (1865–1951) * [[Ehmedê Xasî]] (1866/7–1951) * {{girêdan|Haji Mala Saeed Kirkukli Zada|en|Haji Mala Saeed Kirkukli Zada}} (1866–1937) * [[Mistefa Paşayê Yamûlkî]] (1866–1936) * [[Xan Mehmûd]] (m. 1866) * [[Pîremêrd]] (1867–1950) * {{girêdan|İshak Sükuti|en|İshak Sükuti}} (1868–1902) * [[Ebdullah Cewdetê Daskûzayî]] (1869–1932) * {{girêdan|Faramarz Asadi|en|Faramarz Asadi}} (1869–1969) * {{girêdan|Ibrahim Hananu|en|Ibrahim Hananu}} (1869–1935) * [[Hecî Nemet]] (1871–1920) * [[Fûad Paşa|Kurd Fuad Pasha]] * {{girêdan|Kurd Ahmet Izzet Pasha|en|Kurd Ahmet Izzet Pasha}} (1871–1920) * [[Meyan Xatûn]] (1873/4–1957/8) * [[Cîhangîr Axa]] (1874–1943) * [[Narî Kekê Hemê]] (1874–1944) * [[Muhemmed Kurd Elî]] (1876–1953) * [[Seîdê Nûrsî]] (1877–1960) * {{girêdan|Aziz Feyzi Pirinççizâde|en|Aziz Feyzi Pirinççizâde}} (1878–1933) * [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] (1878–1956) * {{girêdan|Ahmed Uthman|en|Ahmed Uthman}} (1879–1946) * [[Kâzım İnanç]] (1880-1938) * {{girêdan|Abdullah Beg Benari|en|Abdullah Beg Benari}} (1880–1939) * [[Mihemed Emîn Zekî]] (1880–1948) * [[Hesen Xeyrî Beg]] (1881–1925) * {{girêdan|Mufti Penjweni|en|Mufti Penjweni}} (1881–1952) * [[Xalîd Begê Cibirî]] (1882–1925) * [[Hecî Baba Şêx]] (1882–1947) * {{girêdan|Sayed Ali Asghar Kurdistani|en|Sayed Ali Asghar Kurdistani}} (1882–1936) * [[Sureya Bedirxan]] (1883–1938) * [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] (m. 1883) * {{girêdan|Celal İbrahim|en|Celal İbrahim}} (1884–1917) * [[İsmet İnönü]] (1884–1973) * [[Ali Saip Ursavaş Beg]] (1885–1939) * [[Simkoyê Şikak]] (1887–1930) * [[Xalis Begê Sipkî]] (1889–1977) * {{girêdan|Abdul Aziz Yamulki|en|Abdul Aziz Yamulki}} (1890–1981) * [[Bekir Sidqî]] (1890–1937) * [[Ekrem Cemîl Paşa]] (1891–1973) * [[Tewfîq Wehbî]] (1891–1984) * [[Hapsa Xan]] (1891–1953) * [[Îhsan Nûrî Paşa]] (1892/3–1976) * [[Celadet Alî Bedirxan]] (1893–1951) * [[Nûrî Dêrsimî]] (1893–1973) * [[Qazî Mihemed]] (1893–1947) * {{girêdan|Mohammad Hosni|en|Mohammad Hosni}} (1894–1969) * {{girêdan|Gholamreza Rashid-Yasemi|en|Gholamreza Rashid-Yasemi}} (1895–1951) * [[Kamiran Alî Bedirxan]] (1895–1978) * [[Nûr Elî Îlahî]] (1895–1974) * [[Şêx Ehmedê Barzanî]] (1896–1969) * {{girêdan|Sheikh Nuri Sheikh Salih Sheikh Ghani Barzinji|en|Sheikh Nuri Sheikh Salih Sheikh Ghani Barzinji}} (b. 1896) * [[Erebê Şemo]] (1897–1978) * [[Husnî Zeîm]] (1897–1949) * {{girêdan|Ahmed Mukhtar Jaff|en|Ahmed Mukhtar Jaff}} (1898–1934) * [[Qanî]] (1898–1965) * [[Refîq Hilmî]] (1898–1960) * [[Fata Reş]] (sedsala 19an) * {{girêdan|Kunj Yusuf Pasha|en|Kunj Yusuf Pasha}} (sedsala 19an) * {{girêdan|Osman Pasha Jaff|en|Osman Pasha Jaff}} (sedsala 19an) * {{girêdan|Yezdanşêr|en|Yezdanşêr}} (sedsala 19an) {{div col end}} == Sedsala 20an == === 1900î–1940î === {{Beşa bêçavkanî|tarîx=sibat 2024}} {{div col|colwidth=20em}} * [[Ebdulkerîmê Muderîs]] (1901–2005) * {{girêdan|Muhammad Wali Kermashani|en|Muhammad Wali Kermashani}} (1901–?) * [[Cegerxwîn]] (1903–1984) * [[Leyla Bedirxan]] (1903–1986) * [[Mistefa Barzanî]] (1903–1979) * [[Ebdulla Goran]] (1904–1962) * [[Elî Merdan]] (1904–1981) * {{girêdan|Karim Sanjabi|en|Karim Sanjabi}} (1905–1995) * [[Osman Sebrî]] (1905–1993) * [[Emînê Evdal]] (1906–1964) * {{girêdan|Abdolqader Zahedi|en|Abdolqader Zahedi}} (1907–2005) * [[Eladîn Secadî]] (1907–1984) * [[Nadoyê Xudo Maxmedov]] (1907–1990) * [[Heciyê Cindî]] (1908–1990) * [[Qanatê Kurdo]] (1909–1985) * [[Semendê Siyabendov]] (1909–1989) * [[Qedrîcan]] (1911–1972) * {{girêdan|Khalid Bakdash|en|Khalid Bakdash}} (1912–1995) * {{girêdan|Mohammad Ghazi (translator)|en|Mohammad Ghazi (translator)}} (1913–1998) * [[Îbrahîm Ehmed]] (1914–2000) * [[Ehmed Kuftaro|Ahmed Kuftaro]] (1915–2004) * {{girêdan|Wansa|en|Wansa}} (1917–2015) * [[Dildar]] (1918–1948) * [[Salih Yusivî]] (1918–1981) * {{girêdan|Nûredin Zaza|en|Nûredin Zaza}} (1919–1988) * {{girêdan|Ibrahim Amin Baldar|en|Ibrahim Amin Baldar}} (1920–1998) * [[Musa Anter]] (1920–1992) * [[Hejar]] (1921–1991) * {{girêdan|Daham Miro|en|Daham Miro}} (1921–2010) * {{girêdan|Ezaddin Husseini|en|Ezaddin Husseini}} (1921–2011) * [[Hesen Zîrek]] (1921–1973) * [[Hêmin Mukriyanî]] (1921–1986) * {{girêdan|Mustafa Pasha Bajalan|en|Mustafa Pasha Bajalan}} (m. 1921) * [[Ehmed Herdî]] (1922–2006) * {{girêdan|Tahir Tewfiq|en|Tahir Tewfiq}} (1922–1987) * [[Baba Merdûxê Rûhanî]] (1923–1989) * [[Yaşar Kemal]] (1923–2015) * {{girêdan|Karim Zand|en|Karim Zand}} (1924–2017) * {{girêdan|Taha Muhie-eldin Marouf|en|Taha Muhie-eldin Marouf}} (1924–2009) * [[Xelîlê Çaçan Mûradov]] (1924–1981) * {{girêdan|Abdel Hamid al-Sarraj|en|Abdel Hamid al-Sarraj}} (1925–2013) * {{girêdan|Ghader Abdollahzadeh|en|Ghader Abdollahzadeh}} (1925–2009) * [[Mamlê]] (1925–1999) * {{girêdan|Siamak Yasemi|en|Siamak Yasemi}} (1925–1994) * {{girêdan|Karim Hisami|en|Karim Hisami}} (1926–2001) * [[Moşe Barazanî]] (1926–1947) * [[Ahmed Arîf]] (1927–1991) * [[Cemşîd Bender]] (1927–2008) * {{girêdan|Muhamad Salih Dilan|en|Muhamad Salih Dilan}} (1927–1990) * {{girêdan|Shami Kermashani|en|Shami Kermashani}} (1927–1984) * [[Turgut Özal]] (1927–1993) * {{girêdan|Akram Hamid Begzadeh Jaff|en|Akram Hamid Begzadeh Jaff}} (1929–2010) * [[Kamran İnan]] (1929–2015) * [[Muhemmed Seîd Remezan Elbûtî]] (1929–2013) * [[Nusrat Bhutto]] (1929–2011) * [[Ebdurehman Qasimlo]] (1930–1989) * [[Cemal Sureya]] (1931–1990) * [[Medet Serhat]] (1931–1994) * [[Biroyê Heskî Têlî]] (m. 1931) * [[Nadir Nadirov]] (1932–2021) * [[Ordîxanê Celîl]] (1932–2007) * {{girêdan|Shahab Sheikh Nuri|en|Shahab Sheikh Nuri}} (1932–1976) * {{girêdan|Hemoye Shero|en|Hemoye Shero}} (m. 1932) * [[Ehmedê Miftîzade]] (1933–1993) * [[Celal Talebanî]] (1933–2017) * [[Cemal Nebez]] (1933–2018) * {{girêdan|Khurto Hajji Ismail|en|Khurto Hajji Ismail}} (1933–2020) * [[Tehsîn Beg]] (1933–2019) * {{girêdan|Efat Ghazi|en|Efat Ghazi}} (1935–1990) * [[Abdulmelik Fırat]] (1934–2009) * {{girêdan|Usuv Beg|en|Usuv Beg}} (–1934) * {{girêdan|Emerîkê Serdar|en|Emerîkê Serdar}} (1935–2018) * [[Mehmed Emîn Bozarslan]] (1935–) * {{girêdan|Adel Karasholi|en|Adel Karasholi}} (1936–) * {{girêdan|Ahmad Ghazi|en|Ahmad Ghazi}} (1936–2015) * {{girêdan|Ali Askari|en|Ali Askari}} (1936–1978) * [[Celîlê Celîl]] (1936–) * [[Siware Îlxanîzade]] (1937–) * [[Yılmaz Güney]] (1937–1984) * [[Eyşe Şan]] (1938–1996) * [[Fuad Mesûm]] (1938–) * [[Mehmûd Usman]] (1938–) * [[Mezher Xaliqî]] (1938–) * [[Mihemed Sadiq Şerefkendî]] (1938–1992) * [[Şerafettin Elçi]] (1938–2012) * [[Yaşar Kaya]] (1938–2016) * [[Celal Debax]] (1939–) * [[Ferzende Beg]] (m. 1939) * {{girêdan|Zakia Hakki|en|Zakia Hakki}} (1939–) * [[Mehdî Zana]] (1940–) * [[Şêrko Bêkes]] (1940–2013) * [[Hecî Ehmedî]] (1941–) * {{girêdan|Ali Ashraf Darvishian|en|Ali Ashraf Darvishian}} (1941–2017) * [[Eskerê Boyîk]] (1941–) * [[Mehmet Ali Birand]] (1941–2013) * [[Tosinê Reşîd]] (1941–) * [[Ahmet Türk]] (1942–) * [[Emre Taner]] (1942–) * {{girêdan|Yusuf Ekinci|en|Yusuf Ekinci}} (1942–1994) * [[Emîr Hesenpûr]] (1943–2017) * [[Dengir Mir Mehmet Fırat]] (1943–2019) * [[Necmettin Büyükkaya]] (1943–1984) * {{girêdan|Soad Hosny|en|Soad Hosny}} (1943–2001) * {{girêdan|Tofy Mussivand|en|Tofy Mussivand}} (1943–2024) * [[Idrîs Barzanî]] (1944–1987) * {{girêdan|Latif Rashid|en|Latif Rashid}} (1944–) * {{girêdan|Mahmoud Ezidi|en|Mahmoud Ezidi}} (1944-1979) * [[Mehmûd Baksî]] (1944–2000) * [[Newşîrwan Mistefa]] (1944–2017) * [[Îzhak Mordexay]] (1944–) * {{girêdan|Aref Tayfour|en|Aref Tayfour}} (1945–) * {{girêdan|Bahaedin Adab|en|Bahaedin Adab}} (1945–2007) * [[Munzur Çem]] (1945–2022) * [[Mistefa Hîcrî]] (1945–) * {{girêdan|Rahmi Saltuk|en|Rahmi Saltuk}} (1945–) * {{girêdan|Rauf Hassan|en|Rauf Hassan}} (1945–) * [[Rojen Barnas]] (1945–) * [[Ebdulla Peşêw]] (1946–) * [[Fûad Huseyîn]] (1946–) * {{girêdan|Jawhar Namiq|en|Jawhar Namiq}} (1946–2011) * {{girêdan|Khalil al-Zahawi|en|Khalil al-Zahawi}} (1946–2007) * [[Mesûd Barzanî]] (1946–) * [[Mucteba Mîrzade]] (1946–2005) * {{girêdan|Sedigh Kamangar|en|Sedigh Kamangar}} (1946–1989) * [[Şahînê Bekirê Soreklî]] (1946–) * [[Dilşad Merîwanî]] (1947–1989) * [[Letîf Helmet|Latif Halmat]] (1947–) * [[Mehmet Sîrac Bîlgîn|Mehmet Sıraç Bilgin]] (1944–2015) * {{girêdan|Mohammad Saber Ismail|en|Mohammad Saber Ismail}} (1947–) * [[Reşo Zîlan]] (1947–) * {{girêdan|Rowsch Shaways|en|Rowsch Shaways}} (1947–2021) * [[Cankurd]] (1948–) * {{girêdan|Foad Mostafa Soltani|en|Foad Mostafa Soltani}} (1948–1979) * {{girêdan|Hero Ibrahim Ahmed|en|Hero Ibrahim Ahmed}} (1948–) * {{girêdan|İhsan Arslan|en|İhsan Arslan}} (1948–) * [[Keça Kurd]] (1948–) * [[Mihemed Şêxo]] (1948–1989) * {{girêdan|Narmin Othman|en|Narmin Othman}} (1948–) * {{girêdan|Omer Fattah Hussain|en|Omer Fattah Hussain}} (1948–) * [[Ebas Welî|Abbas Vali]] (1949–) * {{girêdan|Abdulla Mohtadi|en|Abdulla Mohtadi}} (1949–) * [[Abdullah Öcalan]] (1949–) * {{girêdan|Adel Murad|en|Adel Murad}} (1949–2018) * [[Hüseyin Erdem]] (1949–) * {{girêdan|Kamran Hedayati|en|Kamran Hedayati}} (1949–1996) * {{girêdan|Mohammad Hossein Karimi|en|Mohammad Hossein Karimi}} (1949–1979) * {{girêdan|Najmiddin Karim|en|Najmiddin Karim}} (1949–2020) * [[Têmûrê Xelîl]] (1949–) * [[Remzî Nafî]] (1917–1949) {{div col end}} === 1950î-1970î === {{div col|colwidth=20em}} * {{girêdan|Arsalan Baiz|en|Arsalan Baiz}} (1950–) * {{girêdan|Behrouz Gharibpour|en|Behrouz Gharibpour}} (1950–)<ref>{{Jêder-malper|sernav=Biography of Behrouz Gharibpour |url=http://www.behroozgharibpour.com/Biography.aspx |weşanger=Behrouz Gharibpour |roja-gihiştinê=25 kanûna pêşîn 2012 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101117041740/http://www.behroozgharibpour.com/Biography.aspx |roja-arşîvê=17 çiriya paşîn 2010 }}</ref> * [[Haci Karay]] (1950–) * {{girêdan|Homayoun Ardalan|en|Homayoun Ardalan}} (1950–1992) * {{girêdan|Hüseyin Kalkan|en|Hüseyin Kalkan}} (1950–) * [[Refîq Sabir]] (1950–) * {{girêdan|Salaheddine Bahaaeddin|en|Salaheddine Bahaaeddin}} (1950–) * [[Şaram Nazirî]] (1950–) * [[Ebdulrehman Mistefa]] (1951–) * [[Cemîl Bayik]] (1951–) * [[Ferhad Shakely]] (1951–) * {{girêdan|Pouran Derakhshandeh|en|Pouran Derakhshandeh}} (1951–) * [[Salih Muslim]] (1951–) * [[Selîm Berekat]] (1951–) * [[Ebas Kemendî]] (1952–2012) * [[Alî Haydar Kaytan]] (1952–) * [[Hüseyin Velioğlu]] (1952–2000) * [[İbrahim Tatlıses]] (1952–) * {{girêdan|İsmail Özden|en|İsmail Özden}} (1952–2018) * {{girêdan|Khalil Rashow|en|Khalil Rashow}} (1952–) * [[Kosret Resûl]] (1952–) * [[Leyla Qasim]] (1952–1974) * [[Mahmut Alinak]] (1952–) * {{girêdan|Mala Bakhtiyar|en|Mala Bakhtiyar}} (1952–) * [[Malmîsanij]] (1952–) * [[Murat Bozlak]] (1952–2010) * [[Omer Hemdî]] (1952–2015) * {{girêdan|Pîr Xidir Silêman|en|Pîr Xidir Silêman}} (1952–2021) * {{girêdan|Ali Haydar Yıldız|en|Ali Haydar Yıldız}} (1953–1973) * [[Fawaz Husên]] (1953–) * [[Hişyar Zêbarî]] (1953–) * {{girêdan|Jalal Barzanji|en|Jalal Barzanji}} (1953–) * {{girêdan|Mohammad Tofiq Rahim|en|Mohammad Tofiq Rahim}} (1953–) * [[Mehmed Uzun]] (1953–2007) * [[Orhan Miroğlu]] (1953–) * [[Yekta Geylanî]] (1953–) * [[Murat Karayılan]] (1954–) * [[Necîbe Ehmed]] (1954–) * [[Selîm Sadak]] (1954–) * [[Beytocan]] (1955–2023) * {{girêdan|Fadıl Öztürk|en|Fadıl Öztürk}} (1955–) * [[Hatîb Dicle]] (1955–) * [[Hikmet Fidan]] (1955?–2005) * [[Îlana Eliya]] (1955–) * {{girêdan|Imad Ahmad Sayfour|en|Imad Ahmad Sayfour}} (1955–) * {{girêdan|Mohammed Haji Mahmoud|en|Mohammed Haji Mahmoud}} (1955–) * [[Nasir Rezazî]] (1955–) * [[Orhan Dogan]] (1955–2007) * [[Perwîz Cîhanî]] (1955–) * [[Rohat Alakom]] (1955–) * [[Şivan Perwer]] (1955–) * {{girêdan|Abdulbaset Sieda|en|Abdulbaset Sieda}} (1956–) * [[Arjen Arî]] (1956–2012) * {{girêdan|Cuneyd Zapsu|en|Cuneyd Zapsu}} (1956–) * [[Lokman Polat]] (1956–) * [[Mahsum Korkmaz]] (1956–1986) * [[Mazlum Doğan]] (1956–1982) * [[Mele Krêkar]] (1956–) * [[Nizamettin Ariç]] (1956–) * {{girêdan|Musa Farisoğulları|en|Musa Farisoğulları}} (1956–) * [[Ahmet Kaya]] (1957–2000) * [[Elî Ekber Muradî]] (1957–) * [[Ciwan Haco]] (1957–) * {{girêdan|Dana Ahmed Majid|en|Dana Ahmed Majid}} (1957–) * [[Edip Yüksel]] (1957–) * [[Hesenê Metê]] (1957–) * [[Mistefa Aydogan]] (1957–) * {{girêdan|Najmadin Shukr Rauf|en|Najmadin Shukr Rauf}} (1957–1985) * [[Sırrı Sakık]] (1957–) * {{girêdan|Zafer Çağlayan|en|Zafer Çağlayan}} (1957–) * {{girêdan|Dilshad Said|en|Dilshad Said}} (1958–) * {{girêdan|Kamal Qadir|en|Kamal Qadir}} (1958–) * [[Mişel Temo]] (1958–) * [[Merziye Ferîqî]] (1958–2005) * [[Mistefa Mewlûdî]] (1958–) * [[Nursel Aydoğan]] (1958–) * [[Osman Öcalan]] (1958–) * [[Serdar Roşan]] (1958–) * {{girêdan|Seyed Khalil Alinezhad|en|Seyed Khalil Alinezhad}} (1958–2001) * {{girêdan|Sherzad Hafiz|en|Sherzad Hafiz}} (1958–) * [[Tara Caf]] (1958–) * {{girêdan|Bakhtiar Amin|en|Bakhtiar Amin}} (1959–) * [[Firat Cewerî]] (1959–) * [[İmam Taşçıer]] (1959–) * [[Müslüm Doğan]] (1959–) * [[Ata Nehayî]] (1960–) * [[Berhem Salih]] (1960–) * {{girêdan|Bayan Nouri|en|Bayan Nouri}} (1960–) * {{girêdan|Edibe Şahin|en|Edibe Şahin}} (1960–) * [[Eyaz Zaxoyî]] (1960–1986) * {{girêdan|Jalal Jalalizadeh|en|Jalal Jalalizadeh}} (1960–) * {{girêdan|Salih Fırat|en|Salih Fırat}} (1960–) * {{girêdan|Soraya Serajeddini|en|Soraya Serajeddini}} (1960–2006) * [[Elî Bapîr]] (1961–) * {{girêdan|Amirkhan Mori|en|Amirkhan Mori}} (1961–) * {{girêdan|Derwich Ferho|en|Derwich Ferho}} (1961–) * [[Ferhad Pîrbal]] (1961–) * [[Guram Zaxarovîç Acoyev]] (1961–) * [[Gültan Kışanak]] (1961–) * {{girêdan|Hassan Rahmanpanah|en|Hassan Rahmanpanah}} (1961–) * {{girêdan|Jano Rosebiani|en|Jano Rosebiani}} (1961–) * [[Leyla Zana]] (1961–) * [[Nizamettin Taş]] (1961–) * {{girêdan|Saeed Farajpouri|en|Saeed Farajpouri}} (1961–) * [[Savaş Buldan]] (1961–) * [[Zübeyir Aydar]] (1961–) * {{girêdan|Abderrahman Sadik Karim|en|Abderrahman Sadik Karim}} (1962–) * {{girêdan|Abdolreza Rajabi|en|Abdolreza Rajabi}} (1962–) * [[Edhem Barzanî|Adham Barzani]] (1962–) * {{girêdan|Ardeshir Kamkar|en|Ardeshir Kamkar}} (1962–) * {{girêdan|Hüseyin Kenan Aydın|en|Hüseyin Kenan Aydın}} (1962–) * [[Ednan Kerîm]] (1963–) * {{girêdan|Adnan Selçuk Mizrakli|en|Adnan Selçuk Mizrakli}} (1963–) * {{girêdan|Azad Bonni|en|Azad Bonni}} (1963–) * {{girêdan|Gülser Yıldırım|en|Gülser Yıldırım}} (1963–) * [[Hülya Avşar]] (1963–) * {{girêdan|Karim Mohammedzadeh|en|Karim Mohammedzadeh}} (1963–1990) * [[Keyhan Kelhur]] (1963–) * {{girêdan|Kemal Bülbül|en|Kemal Bülbül}} (1963–) * [[Merîwan Helebceyî]] (1963–) * {{girêdan|Mohammad Seddigh Kaboudvand|en|Mohammad Seddigh Kaboudvand}} (1963–) * [[Seyran Ateş]] (1963–) * {{girêdan|Mahir Hassan|en|Mahir Hassan}} (1963-) * [[Fatma Kurtulan]] (1964–) * {{girêdan|Hasan Saltık|en|Hasan Saltık}} (1964–2021) * [[Huner Selîm]] (1964–) * {{girêdan|Latif Yahia|en|Latif Yahia}} (1964–) * [[Leyla Güven]] (1964–) * [[Mano Xelîl]] (1964–) * {{girêdan|Nazand Begikhani|en|Nazand Begikhani}} (1964–) * [[Şeyhmus Dağtekin]] (1964–) * [[Yüksel Yavuz]] (1964–) * [[Aysel Tugluk]] (1965–) * {{girêdan|Ayşe Gökkan|en|Ayşe Gökkan}} (1965–) * [[Bekir Bozdağ]] (1965–) * [[Bengi Yıldız]] (1965–) * {{girêdan|Gurbetelli Ersöz|en|Gurbetelli Ersöz}} (1965–1997) * [[Jan Dost]] (1965–) * [[Abdullah Demirbaş]] (1966–) * [[Bextiyar Elî]] (1966–) * [[Diyar]] (1966–) * [[İshak Sağlam]] (1966–) * [[Mehabad Qeredaxî]] (1966–2020) * [[Nêçîrvan Barzanî]] (1966–) * [[Roya Tûloyî]] (1966–) * [[Tahir Elçi]] (1966–2015) * [[Yıldız Tilbe]] (1966–) * [[Zekeriya Yapıcıoğlu]] (1966–) * [[Alican Önlü]] (1967–) * [[Helîm Yûsiv]] (1967–) * [[Kejal Ehmed]] (1967–) * [[Mehmet Şimşek]] (1967–) * [[Meral Danış Beştaş]] (1967–) * [[Nadim Zehawî]] (1967–) * [[Nalîn Pekgul]] (1967–) * [[Pervin Buldan]] (1967–) * [[Yılmaz Erdoğan]] (1967–) * [[Ali Atalan]] (1968–) * [[Bejan Matur]] (1968–) * [[Ganî Mîrzo]] (1968–) * [[Fatih Mehmet Maçoğlu]] (1968–) * [[Îbrahîm Ayhan]] (1968–2018) * [[Metin Göktepe]] (1968–1996) * {{girêdan|Xalîd Reşîd|en|Xalîd Reşîd}} (1968–) * [[Behmen Qubadî]] (1969–) * [[Bahoz Erdal]] (1969–) * {{girêdan|Çağlar Demirel|en|Çağlar Demirel}} (1969–) * [[Dilşa Demirbag Sten]] (1969–) * [[Mesrûr Barzanî]] (1969–) * [[Mihemed Ewraz]] (1969–2003) * {{girêdan|Mustafa Atici|en|Mustafa Atici}} (1969–) * [[Sevahir Bayindir]] (1969–) * [[Wîdad Akreyî]] (1969–) * [[Amîne Kakebawe]] (1970–) * [[Ayhan Bilgen]] (1970–) * [[Ayşe Polat]] (1970–) * {{girêdan|Besime Konca|en|Besime Konca}} (1970–) * {{girêdan|Sara Kaya|en|Sara Kaya}} (1970–) * {{girêdan|Sirwan Barzani|en|Sirwan Barzani}} (1970–) * [[Tuncer Bakırhan]] (1970–) * [[Ahmet Aslan]] (1971–) * {{girêdan|Ahmet Aydın|en|Ahmet Aydın}} (1971–) * {{girêdan|Asya Abdullah|en|Asya Abdullah}} (1971–) * [[Dilba]] (1971–) * [[Bêrîtan]] (1971–1992) * [[Hasret Gültekin]] (1971–1993) * [[Hozan Canê]] (1971–) * {{girêdan|Jamil Rostami|en|Jamil Rostami}} (1971–) * [[Mehmet Rüştü Tiryaki]] (1971–) * [[Osman Baydemir]] (1971–) * [[Selma Irmak]] (1971–) * {{girêdan|Shahram Alidi|en|Shahram Alidi}} (1971–) * {{girêdan|Sibel Yiğitalp|en|Sibel Yiğitalp}} (1971–) * [[Viyan Dexîl]] (1971–) * [[Abdullah Zeydan]] (1972–) * [[Azad Zal]] (1972–) * {{girêdan|Eros Kurdi|en|Eros Kurdi}} (1972–) * [[Hamdi Ulukaya]] (1972–) * {{girêdan|Juwan Fuad Masum|en|Juwan Fuad Masum}} (1972–) * [[Nurettin Demirtaş]] (1972–) * [[Azad (rapvan)]] (1973–) * [[Bafil Talebanî]] (1973–) * [[Hêro Mistefa]] (1973–) * {{girêdan|Houzan Mahmoud|en|Houzan Mahmoud}} (1973–) * [[Kazım Öz]] (1973–) * [[Mehmet Yavuz]] (1973–2019) * {{girêdan|Saliha Aydeniz|en|Saliha Aydeniz}} (1973–) * [[Selahattin Demirtaş]] (1973–) * [[Servet Kocakaya]] (1973–) * [[Şehrîbana Kurdî]] (1973–) * [[Şevval Sam]] (1973–)<ref>{{Jêder-malper |tarîx=2007-12-24 |sernav=Şeval Sam'dan İlginç Açıklama! |url=https://www.haberler.com/seval-sam-dan-ilginc-aciklama-haberi/ |roja-gihiştinê=2021-02-14 |malper=Haberler.com |ziman=tr |roja-arşîvê=2009-12-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091201025703/http://www.haberler.com/seval-sam-dan-ilginc-aciklama-haberi |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Çoman Herdî]] (1974–) * {{girêdan|Leyla Birlik|en|Leyla Birlik}} (1974–) * [[Ali Serhat Baran]] (1974–) * {{girêdan|Seyed Ali Jaberi|en|Seyed Ali Jaberi}} (1974–) * [[Aynur Doğan]] (1975–) * {{girêdan|Bedia Özgökçe Ertan|en|Bedia Özgökçe Ertan}} (1975–) * {{girêdan|Celal Başkale|en|Celal Başkale}} (1975–2012) * {{girêdan|Farzad Kamangar|en|Farzad Kamangar}} ({{Nêzîkî}} 1975–2010) * [[Faysal Sarıyıldız]] (1975–) * [[Hişam Zeman]] (1975–) * {{girêdan|Mehmet Ali Aslan|en|Mehmet Ali Aslan}} (1975–) * {{girêdan|Sadet Karabulut|en|Sadet Karabulut}} (1975–) * [[Mehmet Ali Arslan]] (1975-) * [[Sabahat Tuncel]] (1975–) * [[Sevim Dağdelen]] (1975–) * {{girêdan|Vala Fareed|en|Vala Fareed}} (1975–) * [[Ayla Akat Ata]] (1976–) * {{girêdan|Evrim Alataş|en|Evrim Alataş}} (1976–2010) * [[Feleknas Uca]] (1976–) * {{girêdan|Hemin Hawrami|en|Hemin Hawrami}} (1976–) * [[İdris Baluken]] (1976–) * {{girêdan|Lahur Talabany|en|Lahur Talabany}} (1976–) * {{girêdan|Özlem Cekic|en|Özlem Cekic}} (1976–) * [[Zara (Neşe Yılmaz)]] (1976–) * [[Bekir Kaya]] (1977–) * {{girêdan|Dilan Yeşilgöz-Zegerius|en|Dilan Yeşilgöz-Zegerius}} (1977–) * [[Gulan Avci]] (1977–) * {{girêdan|Hişyar Özsoy|en|Hişyar Özsoy}} (1977–) * [[Nîstî Stêrk]] (1977–) * [[Omêd Xoşnaw]] (1977–) * [[Qubad Talebanî]] (1977–) * {{girêdan|Shibal Ibrahim|en|Shibal Ibrahim}} ({{Nêzîkî}} 1977–) * {{girêdan|Rojda Felat|en|Rojda Felat}} (1977–) * {{girêdan|Birzo Majeed|en|Birzo Majeed}} (1978–) * [[Bilind Salih]] (1978–) * [[Koçer Bîrkar]] (1978–) * [[Düzen Tekkal]] (1978–) * [[Firset Sofî]] (1978–2020) * [[Kurd Maverick]] (1978–) * [[Rojda]] (1978–) * {{girêdan|Shahram Mokri|en|Shahram Mokri}} (1978–) * {{girêdan|Shaswar Abdulwahid|en|Shaswar Abdulwahid}} (1978–) * {{girêdan|Yousif Muhammed Sadiq|en|Yousif Muhammed Sadiq}} (1978–) * [[Feryal Demirci Clark|Feryal Clark]] (1979–) * {{girêdan|Mohsen Chavoshi|en|Mohsen Chavoshi}} (1979–) * [[Şêx Elî Elyas]] (1979–) * {{girêdan|Zeynel Doğan|en|Zeynel Doğan}} (1979–) {{div col end}} === 1980î-2000î === {{div col|colwidth=20em}} * [[Rojda Demîrer]] (1980–) * [[Rewşan Çeliker]] (1980–) * {{girêdan|Sherko Moarefi|en|Sherko Moarefi}} (1980–2013) * {{girêdan|Mustafa Sarp|en|Mustafa Sarp}} (1980–)<ref>{{Jêder-malper|url=http://www.tff.org/default.aspx?pageID=286&ftxtID=8075 |sernav=Mustafa Sarp: "Babamın hayalini gerçekleştirdim" - TamSaha Detay Sayfası TFF |malper=Tff.org |roja-gihiştinê=2017-02-26 }}</ref> * [[Zuhal Demir]] (1980–) * [[Pervîn Çakar]] (1981–) * [[Gulrîz Qahreman]] (1981–) * [[Hawar Mela Mihemed]] (1981–) * {{girêdan|Khalid Mushir|en|Khalid Mushir}} (1981–) * [[Xana Omerxalî]] (1981–) * {{girêdan|Remziye Tosun|en|Remziye Tosun}} (1981–) * {{girêdan|Selçuk Şahin (futbolvan, 1981)|en|Selçuk Şahin (footballer born 1981)}}<ref>{{Jêder-malper|url=http://www.radikal.com.tr/spor/selcuk-sahin-dersimin-her-yeri-ayri-guzel-1152355/ |sernav=Selçuk Şahin: 'Dersim'in her yeri ayrı güzel' - Spor Haberleri |weşanger=Radikal |tarîx=2013-09-24 |roja-gihiştinê=2017-02-26 }}</ref> * {{girêdan|Sinan Kaloğlu|en|Sinan Kaloğlu}} (1981–)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.haberdiyarbakir.net/kurd-oldugu-bilinmeyen-unluler-5-dersim-2bolum-2223yy/ |sernav=Kürd Olduğu Bilinmeyen Ünlüler -5- (Dersim) 2.Bölüm - Yaşar Gülen - Haber Diyarbakır |malper=Haberdiyarbakir.net |tarîx=2015-04-24 |roja-gihiştinê=2017-02-26 |roja-arşîvê=2016-08-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160815082930/http://www.haberdiyarbakir.net/kurd-oldugu-bilinmeyen-unluler-5-dersim-2bolum-2223yy/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Xatar]] (1981–) * [[Ebru Günay]] (1982–) * [[Îhsan Fetahiyan]] (1982–) * [[Fidan Doğan]] (1982–2013) * [[Gökay Akbulut]] (1982–) * {{girêdan|Jwan Hesso|en|Jwan Hesso}} (1982–) * {{girêdan|Majid Kavian|en|Majid Kavian}} (1982–2011) * {{girêdan|Zeynab Jalalian|en|Zeynab Jalalian}} (1982–) * [[Bêhrûz Boçanî]] (1983–) * [[Belçim Bilgin]] (1983–) * {{girêdan|Burhan G|en|Burhan G}} (1983–) * [[Çopî]] (1983–) * {{girêdan|Mohammedali Yaseen Taha|en|Mohammedali Yaseen Taha}} (1983–) * [[Nusret Gökçe]] (1983–) * {{girêdan|Selçuk Şahin (footballer born 1983)|en|Selçuk Şahin (footballer born 1983)}} * {{girêdan|Shwan Jalal|en|Shwan Jalal}} (1983–) * [[Sohrab Pournazerî]] (1983–) * [[Taban Şoreş|Taban Shoresh]] (1983–) * [[Zara (hunermend)]] (1983–) * {{girêdan|Ali Hama Saleh|en|Ali Hama Saleh}} (1984–) * [[Bovar Karim]] (1984–) * {{girêdan|Dilo Doxan|en|Dilo Doxan}} (1984–) * {{girêdan|Hevrin Khalaf|en|Hevrin Khalaf}} (1984–) * {{girêdan|Jassim Mohammed Haji|en|Jassim Mohammed Haji}} (1984–) * {{girêdan|Kawa Hesso|en|Kawa Hesso}} (1984–) * {{girêdan|Sherwan Haji|en|Sherwan Haji}} (1985–) * [[Haftbefehl]] (1985–) * {{girêdan|Isaac Tutumlu|en|Isaac Tutumlu}} (1985–) * [[Mela Birhanê Tarînî]] (1985–) * {{girêdan|Sane Jaleh|en|Sane Jaleh}} (1985–2011) * {{girêdan|Bengin Ahmad|en|Bengin Ahmad}} (1986–) * [[Deşnê Mûrad]] (1986–) * [[Hanna Jaff]] (1986–) * {{girêdan|Kadir Talabani|en|Kadir Talabani}} (1986–) * {{girêdan|Navid Mohammadzadeh|en|Navid Mohammadzadeh}} (1986–) * {{girêdan|Rang Shawkat|en|Rang Shawkat}} (1986–) * {{girêdan|Ziaeddin Niknafs|en|Ziaeddin Niknafs}} (1986–) * {{girêdan|Brwa Nouri|en|Brwa Nouri}} (1987–) * {{girêdan|Dara Mohammed|en|Dara Mohammed}} (1987–) * [[Darîn Zanyar]] (1987–) * [[Leyla Îmret]] (1987–) * [[Ömer Öcalan]] (1987–) * {{girêdan|Rawez Lawan|en|Rawez Lawan}} (1987–) * {{girêdan|Voria Ghafouri|en|Voria Ghafouri}} (1987–) * [[Eren Derdiyok]] (1988–) * {{girêdan|Halgurd Mulla Mohammed|en|Halgurd Mulla Mohammed}} (1988–) * [[Helly Luv]] (1988–) * [[KC Rebell]] (1988–) * [[Kurdo]] (1988–) * {{girêdan|Leila Mustafa|en|Leila Mustafa}} (1988–) * [[Lilla Namo]] (1988–) * {{girêdan|Makwan Amirkhani|en|Makwan Amirkhani}} (1988–) * [[Nûdem Durak]] (1988–) * {{girêdan|Aziz Shavershian|en|Aziz Shavershian}} (1989–2011) * [[Bahara Alavi]] (1989–2011) * {{girêdan|Rezan Zuğurlu|en|Rezan Zuğurlu}} (1988/9–) * {{girêdan|Ahmad Al Saleh|en|Ahmad Al Saleh}} (1989–) * [[Aram Xelîlî]] (1989–) * [[Deniz Naki]] (1989–) * {{girêdan|Tuğba Hezer Öztürk|en|Tuğba Hezer Öztürk}} (1989–) * [[Capo]] (1990–) * [[Jiloan Hamad]] (1990–) * [[Mervan Çelik]] (1990–) * {{girêdan|Kianoush Rostami|en|Kianoush Rostami}} (1991–) * [[Helin Bölek]] (1992–2020) * {{girêdan|Kaveh Rezaei|en|Kaveh Rezaei}} (1992–) * {{girêdan|Newroz Uysal Aslan|en|Newroz Uysal Aslan}} (1992–) * {{girêdan|Nur Tatar|en|Nur Tatar}} (1992–) * [[Lanja Khawe]] (1993–) * [[Nadiye Murad]] (1993–) * {{girêdan|Ramin Hossein-Panahi|en|Ramin Hossein-Panahi}} (1995–2018) * {{girêdan|Reynmen|en|Reynmen}} (1995–) * {{girêdan|Mahmoud Dahoud|en|Mahmoud Dahoud}} (1996–) * {{girêdan|Zeki Majed|en|Zeki Majed}} (1996–) * {{girêdan|Dersim Dağ|en|Dersim Dağ}} (1996–) * [[Berkîn Elvan]] (1999–2014) * [[Eno]] (1998–) * [[Fero47]] (1998–) * [[Dadvan Yûsif|Dadvan Yousuf]] (2000-) {{div col end}} == Yên din == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=sibat 2024}} {{div col|colwidth=20em}} * {{girêdan|Ahmet Dağtekin|en|Ahmet Dağtekin}} * [[Ala Talebanî|Ala Talabani]] * {{girêdan|Dindar Najman|en|Dindar Najman}} * {{girêdan|Fadhil Omer|en|Fadhil Omer}} * [[Hebîbullah Letîfî]] * {{girêdan|Howar Ziad|en|Howar Ziad}} * {{girêdan|Ibrahim Alizade|en|Ibrahim Alizade}} * [[Îlham Ehmed]] * {{girêdan|Nuriye Kesbir|en|Nuriye Kesbir}} * [[Rebwar Fatah]] * {{girêdan|Riya Qahtan|en|Riya Qahtan}} * [[Nusret Gökçe]] * {{girêdan|Taha Baban|en|Taha Baban}} {{div col end}} == Binêre herwiha == * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] * [[Lîsteya helbestvanên kurd]] * [[Lîsteya muzîkarên kurd]] * [[Lîsteya nivîskarên kurd]] * [[Lîsteya pêşengên kurd]] * [[Lîsteya wênesazên kurd]] * [[Lîsteya zanyarên kurd]] * [[Lîsteya zimannasên kurdî]] == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|List of Kurds|oldid=1217801472}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurd]] nuqqlvg2if2agvt8qr9qbq67f7copnj 3 253123 2080539 1686522 2026-07-14T16:32:25Z Mfield 128511 Mfield rûpela [[Gotûbêja bikarhêner:Zhapir]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Gotûbêja bikarhêner:Renamed user 61535adb425e7b4d78c929aba71804bb]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Zhapir|Zhapir]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 61535adb425e7b4d78c929aba71804bb|Renamed user 61535adb425e7b4d78c929aba71804bb]]" 1686522 wikitext text/x-wiki {{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 12:00, 12 gulan 2024 (UTC)}} 96mbiple0i5sw3ve1xb5temoj2qluhs 3 309977 2080551 2007968 2026-07-14T20:08:25Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Mollusca */ beşeke nû 2080551 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC) == Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC) :Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC) == Mollusca == Silav kurê Acemî, Min nivîsa te ya bi sernavê "mollusca" dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî. Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC) px3nripjwx1oqnr7pnbxoivrzfdyltb 2080581 2080551 2026-07-15T05:13:33Z Kurê Acemî 105128 /* Mollusca */ Bersiv 2080581 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC) == Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC) :Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC) == Mollusca == Silav kurê Acemî, Min nivîsa te ya bi sernavê "mollusca" dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî. Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -> [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC) 10jvfz8n9sx631m35g41nqgs3ajplaz 0 324029 2080557 2070082 2026-07-14T21:21:36Z MikaelF 935 2080557 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} '''Ehmedê Çep''', wekî '''Ahmade Chap''' jî tê nasîn, hunermend û [[sazvan]]ekî kurd e ku di 1965an de li [[Kobanî|Kobaniyê]] hatiye dinyayê.<ref>[[Evdulhelîm Yûsiv]] (1993). "Sazin ji Kobanê.", Welat, 56:1993, r. 11.</ref> == Perwerde == Xwendina wî heta [[bekelorya]] li Kobaniyê bû. Di 15 saliya xwe de wî [[tenbûr]] bi destê xwe ji xwe re çêdikirin. Kêfa wî ji hunermend [[Mehmûd Ezîz]] re dihat û ew beşdarî festîvalên wî dibû. Di sala 1982an de tenbûreke biçûk kete destê wî û ji wê demê ve ew bi muzîkê ve hatiye girêdan. == Bizq, enstrûmaneke cîhanî == Di 1984an de ew hînî lêdana [[bizq]]ê bû, dû re wî riya xwe dît. Çep du [[têl]] li bizqa xwe zêde kirin û [[destik]]ê bizqê jî dirêjtir kir. Daxwaza wî ew bû ku, bizqê bike aleteke cîhanî û têkeve nav rêza keman, gîtar, piyano û hwd.<ref>Jana - Jandost (1993). "Hevpeyvîn bi Hunermend Ehmedê Çep re: Xwendina li ser muzîkê pêwist e!.", Welat, 66:1993, r. 16.</ref> Îro (2026) Çep li [[Danîmarka]]yê dijî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesên ji Kobaniyê]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] 6okizl1ipan5li8brx93njkfyb3lrfy 2080558 2080557 2026-07-14T21:24:35Z MikaelF 935 /* Bizq, enstrûmaneke cîhanî */ 2080558 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} '''Ehmedê Çep''', wekî '''Ahmade Chap''' jî tê nasîn, hunermend û [[sazvan]]ekî kurd e ku di 1965an de li [[Kobanî|Kobaniyê]] hatiye dinyayê.<ref>[[Evdulhelîm Yûsiv]] (1993). "Sazin ji Kobanê.", Welat, 56:1993, r. 11.</ref> == Perwerde == Xwendina wî heta [[bekelorya]] li Kobaniyê bû. Di 15 saliya xwe de wî [[tenbûr]] bi destê xwe ji xwe re çêdikirin. Kêfa wî ji hunermend [[Mehmûd Ezîz]] re dihat û ew beşdarî festîvalên wî dibû. Di sala 1982an de tenbûreke biçûk kete destê wî û ji wê demê ve ew bi muzîkê ve hatiye girêdan. == Çêkirina enstrûmaneke cîhanî == Di 1984an de ew hînî lêdana [[bizq]]ê bû, dû re wî riya xwe dît. Çep du [[têl]] li bizqa xwe zêde kirin û [[destik]]ê bizqê jî dirêjtir kir. Daxwaza wî ew bû ku, bizqê bike aleteke cîhanî û têkeve nav rêza [[keman]], [[gîtar]], [[piyano]] û hwd.<ref>Jana - Jandost (1993). "Hevpeyvîn bi Hunermend Ehmedê Çep re: Xwendina li ser muzîkê pêwist e!.", Welat, 66:1993, r. 16.</ref> Îro (2026) Çep li [[Danîmarka]]yê dijî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesên ji Kobaniyê]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] j0m80guazoy4jf1jisefml05zh9yjyy 2080559 2080558 2026-07-14T21:26:57Z MikaelF 935 /* Çêkirina enstrûmaneke cîhanî */ 2080559 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} '''Ehmedê Çep''', wekî '''Ahmade Chap''' jî tê nasîn, hunermend û [[sazvan]]ekî kurd e ku di 1965an de li [[Kobanî|Kobaniyê]] hatiye dinyayê.<ref>[[Evdulhelîm Yûsiv]] (1993). "Sazin ji Kobanê.", Welat, 56:1993, r. 11.</ref> == Perwerde == Xwendina wî heta [[bekelorya]] li Kobaniyê bû. Di 15 saliya xwe de wî [[tenbûr]] bi destê xwe ji xwe re çêdikirin. Kêfa wî ji hunermend [[Mehmûd Ezîz]] re dihat û ew beşdarî festîvalên wî dibû. Di sala 1982an de tenbûreke biçûk kete destê wî û ji wê demê ve ew bi muzîkê ve hatiye girêdan. == Çêkirina enstrûmaneke cîhanî == Di 1984an de ew hînî lêdana [[bizq]]ê bû, dû re wî riya xwe dît. Çep du [[têl]] li bizqa xwe zêde kirin û [[destik]]ê bizqê jî dirêjtir kir. Daxwaza wî ew bû ku, bizqê bike aleteke cîhanî û têkeve nav rêza [[keman]], [[gîtar]], [[piyano]] û hwd.<ref>Jana - Jandost (1993). "Hevpeyvîn bi Hunermend Ehmedê Çep re: Xwendina li ser muzîkê pêwist e!.", Welat, 66:1993, r. 16.</ref> Îro (2026) Çep li [[Danîmarka]]yê dijî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Albûm == * [[Sazin ji Kobanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesên ji Kobaniyê]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] 4h1hilde66rpa4vhf1u4hytdbi36qi4 2080560 2080559 2026-07-14T21:28:09Z MikaelF 935 2080560 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} '''Ehmedê Çep''', wekî '''Ahmade Chap''' jî tê nasîn, hunermend û [[sazvan]]ekî kurd e ku di 1965an de li [[Kobanî|Kobaniyê]] hatiye dinyayê.<ref>[[Evdulhelîm Yûsiv]] (1993). "Sazin ji Kobanê.", Welat, 56:1993, r. 11.</ref> == Perwerde == Xwendina wî heta [[bekelorya]] li Kobaniyê bû. Di 15 saliya xwe de wî [[tenbûr]] bi destê xwe ji xwe re çêdikirin. Kêfa wî ji hunermend [[Mehmûd Ezîz]] re dihat û ew beşdarî festîvalên wî dibû. Di sala 1982an de tenbûreke biçûk kete destê wî û ji wê demê ve ew bi muzîkê ve hatiye girêdan. == Çêkirina enstrûmaneke cîhanî == Di 1984an de ew hînî lêdana [[bizq]]ê bû, dû re wî riya xwe dît. Çep du [[têl]] li bizqa xwe zêde kirin û [[destik]]ê bizqê jî dirêjtir kir. Daxwaza wî ew bû ku, bizqê bike aleteke cîhanî û têkeve nav rêza [[keman]], [[gîtar]], [[piyano]] û hwd.<ref>Jana - Jandost (1993). "Hevpeyvîn bi Hunermend Ehmedê Çep re: Xwendina li ser muzîkê pêwist e!.", Welat, 66:1993, r. 16.</ref> Îro (2026) Çep li [[Danîmarka]]yê dijî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Albûm == * [[Sazin ji Kobanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesên ji Kobaniyê]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] k8dpr6w19n4je9qfiq8kdpc69niwsgv 2080566 2080560 2026-07-14T22:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 2080566 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} '''Ehmedê Çep''', wekî '''Ahmade Chap''' jî tê nasîn, hunermend û [[sazvan]]ekî kurd e ku di 1965an de li [[Kobanî|Kobaniyê]] hatiye dinyayê.<ref>[[Evdulhelîm Yûsiv]] (1993). "Sazin ji Kobanê.", Welat, 56:1993, r. 11.</ref> == Perwerde == Xwendina wî heta [[bekelorya]] li Kobaniyê bû. Di 15 saliya xwe de wî [[tenbûr]] bi destê xwe ji xwe re çêdikirin. Kêfa wî ji hunermend [[Mehmûd Ezîz]] re dihat û ew beşdarî festîvalên wî dibû. Di sala 1982an de tenbûreke biçûk kete destê wî û ji wê demê ve ew bi muzîkê ve hatiye girêdan. == Çêkirina enstrûmaneke cîhanî == Di 1984an de ew hînî lêdana [[bizq]]ê bû, dû re wî riya xwe dît. Çep du [[têl]] li bizqa xwe zêde kirin û [[destik]]ê bizqê jî dirêjtir kir. Daxwaza wî ew bû ku, bizqê bike aleteke cîhanî û têkeve nav rêza [[keman]], [[gîtar]], [[piyano]] û hwd.<ref>Jana - Jandost (1993). "Hevpeyvîn bi Hunermend Ehmedê Çep re: Xwendina li ser muzîkê pêwist e!.", Welat, 66:1993, r. 16.</ref> Îro (2026) Çep li [[Danîmarka]]yê dijî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}} == Albûm == * [[Sazin ji Kobanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{şitil}} [[Kategorî:Kesên ji Kobaniyê]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] jv6j4ajf1zyvn6mpwui0bip358fvr1l 0 328966 2080553 2080512 2026-07-14T21:01:56Z Penaber49 39672 2080553 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Etîmolojî == == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê hişkî (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Budd GE, Jensen S |tarîx=May 2000 |sernav=A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla |kovar=Biol Rev Camb Philos Soc |cild=75 |hejmar=2 |rr=253–95 |doi=10.1111/j.1469-185X.1999.tb00046.x |pmid=10881389 |hejmara-gotarê=S000632310000548X }}</ref> Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na.<ref name="Cabej">{{Jêder-kitêb |sernav=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |paşnav=Cabej |pêşnav=Nelson R. |weşanger=Elsevier Science |tarîx=2019 |rûpel=152 |isbn=978-0-12-814312-4 |url=https://books.google.com/books?id=QdO1DwAAQBAJ&dq=Myoscolex&pg=PA152 }}</ref> ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin,<ref name="Fedonkin1997">{{Jêder-kovar |nivîskar=Fedonkin, M.A. |nivîskar2=Waggoner, B.M. |tarîx=28 tebax 1997 |sernav=The Late Precambrian fossil Kimberella is a mollusc-like bilaterian organism |kovar=Nature |cild=388 |hejmar=6645 |rûpel=868 |bibcode=1997Natur.388..868F |doi=10.1038/42242 |s2cid=4395089 |doi-access=free }}</ref> lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn,<ref name="Butterfield2006">{{Jêder-kovar |nivîskar=Butterfield, N.J. |sal=2006 |sernav=Hooking some stem-group "worms": fossil lophotrochozoans in the Burgess Shale |kovar=BioEssays |cild=28 |hejmar=12 |rr=1161–6 |bibcode=2006BiEss..28.1161B |doi=10.1002/bies.20507 |pmid=17120226 |s2cid=29130876 }}</ref> heke ev jî be.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Budd |pêşnav1=Graham E. |paşnav2=Jensen |pêşnav2=Sören |tarîx=February 2017 |sernav=The origin of the animals and a 'Savannah' hypothesis for early bilaterian evolution: Early evolution of the animals |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-270199 |kovar=Biological Reviews |cild=92 |hejmar=1 |rr=446–473 |doi=10.1111/brv.12239 |pmid=26588818 |hdl-access=free |hdl=10662/8091 }}</ref> Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye.<ref name="Butterfield2006" /> Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in.<ref name="Butterfield2006" /> Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne.<ref name="Cruz1998">{{Jêder-kovar |paşnav1=Cruz |pêşnav1=Renato |paşnav2=Lins |pêşnav2=Ulysses |paşnav3=Farina |pêşnav3=Marcos |tarîx=1998 |sernav=Minerals of the Radular Apparatus of ''Falcidens'' sp. (Caudofoveata) and the Evolutionary Implications for the Phylum Mollusca |kovar=Biological Bulletin |cild=194 |hejmar=2 |rr=224–230 |doi=10.2307/1543051 |jstor=1543051 |id={{BHL page|5407000}} {{Gale|A20779444}} }}</ref> {| style="float:right;" |- valign="top" |[[Wêne:Yochelcionella_cyrano_svg_hariadhi.svg|thumb |rast| upright=0.55 | Fosîla biçûka helsyionelîdê ''yochelcionella'' tê wisa hesab kirin ku moluskayeke dawî ye.]] |[[Wêne:Neptunea despecta.jpg|thumb |rast| upright=0.55 | Qolikên girêdarekî spiralî di gelek [[zikpê]]yan de xuya dikin.]] |} Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin,<ref name="Parkhaev 2007">{{Jêder-kovar |paşnav1=Parkhaev |pêşnav1=P. Y. |tarîx=2007 |sernav=The Cambrian 'basement' of gastropod evolution |kovar=Geological Society, London, Special Publications |cild=286 |rr=415–421 |bibcode=2007GSLSP.286..415P |doi=10.1144/SP286.31 }}</ref> tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye.<ref name="Butterfield2006" /> Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne.<ref name="Mus2008">{{Jêder-kovar |nivîskar=Mus, M.M. |nivîskar2=Palacios, T. |nivîskar3=Jensen, S. |sal=2008 |sernav=Size of the earliest mollusks: Did small helcionellids grow to become large adults? |kovar=Geology |cild=36 |hejmar=2 |rûpel=175 |bibcode=2008Geo....36..175M |doi=10.1130/G24218A.1 }}</ref> Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Landing |pêşnav1=E. |paşnav2=Geyer |pêşnav2=G. |paşnav3=Bartowski |pêşnav3=K.E. |sal=2002 |sernav=Latest Early Cambrian Small Shelly Fossils, Trilobites, and Hatch Hill Dysaerobic Interval on the Quebec Continental Slope |kovar=Journal of Paleontology |cild=76 |hejmar=2 |rr=287–305 |bibcode=2002JPal...76..287L |doi=10.1666/0022-3360(2002)076<0287:LECSSF>2.0.CO;2 |jstor=1307143 |s2cid=130381069 }}</ref> Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî.<ref name="FrýdaNützelWagner2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Phylogeny and evolution of the Mollusca |paşnav=Frýda |pêşnav=J. |weşanger=California Press |sal=2008 |rr=239–264 |isbn=978-0-520-25092-5 |edîtor=Ponder, W.F. |beş=Paleozoic Gastropoda |nivîskar2=Nützel, A. |nivîskar3=Wagner, P.J. |edîtor2=Lindberg, D.R. |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=nm0IZAQQ6S0C&pg=RA1-PA239 }}</ref> ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Proterozoic-Cambrian of the Great Basin and Beyond, Pacific Section SEPM Book 93 |nivîskar1=Hagadorn, J.W. |weşanger=SEPM (Society for Sedimentary Geology) |sal=2002 |rr=135–150 |edîtor=Corsetti, F.A. |contribution=The Early Cambrian problematic fossil Volborthella: New insights from the Basin and Range |url=http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060911152548/http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |roja-arşîvê=2006-09-11 |rewşa-urlyê=mirî |nivîskar2=Waggoner, B.M. |name-list-style=amp }}</ref> Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thecephalopodpage.org/evolution.php |sernav=A Broad Brush History of the Cephalopoda |roja-gihiştinê=2009-03-21 |paşnav=Monks |pêşnav=N. }}</ref> Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Gubanov, A.P. |nivîskar2=Peel, J.S. |sal=2003 |sernav=The early Cambrian helcionelloid mollusc ''Anabarella'' Vostokova |kovar=Palaeontology |cild=46 |hejmar=5 |rr=1073–87 |bibcode=2003Palgy..46.1073G |doi=10.1111/1475-4983.00334 |s2cid=84893338 |doi-access=free }}</ref> Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Zong-Jie, F. |sal=2006 |sernav=An introduction to Ordovician bivalves of southern China, with a discussion of the early evolution of the Bivalvia |kovar=Geological Journal |cild=41 |hejmar=3–4 |rr=303–328 |bibcode=2006GeolJ..41..303Z |doi=10.1002/gj.1048 |s2cid=129430674 }}</ref> Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Raup, D.M. |nivîskar2=Jablonski, D. |sal=1993 |sernav=Geography of end-Cretaceous marine bivalve extinctions |kovar=Science |cild=260 |hejmar=5110 |rr=971–3 |bibcode=1993Sci...260..971R |doi=10.1126/science.11537491 |pmid=11537491 }}</ref> Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin.<ref name="Sumrall2009">{{Jêder-kovar |paşnav1=Malinky |pêşnav1=J.M. |sal=2009 |sernav=Permian Hyolithida from Australia: The Last of the Hyoliths? |kovar=Journal of Paleontology |cild=83 |hejmar=1 |rr=147–152 |bibcode=2009JPal...83..147M |doi=10.1666/08-094R.1 |s2cid=85924056 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] boyr5698bqqr05v2bg9gqtpg30emajq 2080582 2080553 2026-07-15T05:17:10Z Kurê Acemî 105128 /* Etîmolojî */ 2080582 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Etîmolojî == Kelîmeyên ''mollusca'' û ''moluska'' herdu ji [[Zimanê fransî|fransî]] ''mollusque'' hatine wergirtin ku ji [[Zimanê latînî|latîniya]] berî çaxa klasîkî ''mollusca'' tê, ji ''mollis'', "nerm" ku ji hêla J. Jonston (Historiæ Naturalis, 1650) ve yekem car hat bikaranîn bo şîrovekirina komek ku li ser cephalopodan dihewîne. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê hişkî (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Budd GE, Jensen S |tarîx=May 2000 |sernav=A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla |kovar=Biol Rev Camb Philos Soc |cild=75 |hejmar=2 |rr=253–95 |doi=10.1111/j.1469-185X.1999.tb00046.x |pmid=10881389 |hejmara-gotarê=S000632310000548X }}</ref> Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na.<ref name="Cabej">{{Jêder-kitêb |sernav=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |paşnav=Cabej |pêşnav=Nelson R. |weşanger=Elsevier Science |tarîx=2019 |rûpel=152 |isbn=978-0-12-814312-4 |url=https://books.google.com/books?id=QdO1DwAAQBAJ&dq=Myoscolex&pg=PA152 }}</ref> ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin,<ref name="Fedonkin1997">{{Jêder-kovar |nivîskar=Fedonkin, M.A. |nivîskar2=Waggoner, B.M. |tarîx=28 tebax 1997 |sernav=The Late Precambrian fossil Kimberella is a mollusc-like bilaterian organism |kovar=Nature |cild=388 |hejmar=6645 |rûpel=868 |bibcode=1997Natur.388..868F |doi=10.1038/42242 |s2cid=4395089 |doi-access=free }}</ref> lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn,<ref name="Butterfield2006">{{Jêder-kovar |nivîskar=Butterfield, N.J. |sal=2006 |sernav=Hooking some stem-group "worms": fossil lophotrochozoans in the Burgess Shale |kovar=BioEssays |cild=28 |hejmar=12 |rr=1161–6 |bibcode=2006BiEss..28.1161B |doi=10.1002/bies.20507 |pmid=17120226 |s2cid=29130876 }}</ref> heke ev jî be.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Budd |pêşnav1=Graham E. |paşnav2=Jensen |pêşnav2=Sören |tarîx=February 2017 |sernav=The origin of the animals and a 'Savannah' hypothesis for early bilaterian evolution: Early evolution of the animals |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-270199 |kovar=Biological Reviews |cild=92 |hejmar=1 |rr=446–473 |doi=10.1111/brv.12239 |pmid=26588818 |hdl-access=free |hdl=10662/8091 }}</ref> Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye.<ref name="Butterfield2006" /> Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in.<ref name="Butterfield2006" /> Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne.<ref name="Cruz1998">{{Jêder-kovar |paşnav1=Cruz |pêşnav1=Renato |paşnav2=Lins |pêşnav2=Ulysses |paşnav3=Farina |pêşnav3=Marcos |tarîx=1998 |sernav=Minerals of the Radular Apparatus of ''Falcidens'' sp. (Caudofoveata) and the Evolutionary Implications for the Phylum Mollusca |kovar=Biological Bulletin |cild=194 |hejmar=2 |rr=224–230 |doi=10.2307/1543051 |jstor=1543051 |id={{BHL page|5407000}} {{Gale|A20779444}} }}</ref> {| style="float:right;" |- valign="top" |[[Wêne:Yochelcionella_cyrano_svg_hariadhi.svg|thumb |rast| upright=0.55 | Fosîla biçûka helsyionelîdê ''yochelcionella'' tê wisa hesab kirin ku moluskayeke dawî ye.]] |[[Wêne:Neptunea despecta.jpg|thumb |rast| upright=0.55 | Qolikên girêdarekî spiralî di gelek [[zikpê]]yan de xuya dikin.]] |} Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin,<ref name="Parkhaev 2007">{{Jêder-kovar |paşnav1=Parkhaev |pêşnav1=P. Y. |tarîx=2007 |sernav=The Cambrian 'basement' of gastropod evolution |kovar=Geological Society, London, Special Publications |cild=286 |rr=415–421 |bibcode=2007GSLSP.286..415P |doi=10.1144/SP286.31 }}</ref> tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye.<ref name="Butterfield2006" /> Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne.<ref name="Mus2008">{{Jêder-kovar |nivîskar=Mus, M.M. |nivîskar2=Palacios, T. |nivîskar3=Jensen, S. |sal=2008 |sernav=Size of the earliest mollusks: Did small helcionellids grow to become large adults? |kovar=Geology |cild=36 |hejmar=2 |rûpel=175 |bibcode=2008Geo....36..175M |doi=10.1130/G24218A.1 }}</ref> Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Landing |pêşnav1=E. |paşnav2=Geyer |pêşnav2=G. |paşnav3=Bartowski |pêşnav3=K.E. |sal=2002 |sernav=Latest Early Cambrian Small Shelly Fossils, Trilobites, and Hatch Hill Dysaerobic Interval on the Quebec Continental Slope |kovar=Journal of Paleontology |cild=76 |hejmar=2 |rr=287–305 |bibcode=2002JPal...76..287L |doi=10.1666/0022-3360(2002)076<0287:LECSSF>2.0.CO;2 |jstor=1307143 |s2cid=130381069 }}</ref> Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî.<ref name="FrýdaNützelWagner2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Phylogeny and evolution of the Mollusca |paşnav=Frýda |pêşnav=J. |weşanger=California Press |sal=2008 |rr=239–264 |isbn=978-0-520-25092-5 |edîtor=Ponder, W.F. |beş=Paleozoic Gastropoda |nivîskar2=Nützel, A. |nivîskar3=Wagner, P.J. |edîtor2=Lindberg, D.R. |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=nm0IZAQQ6S0C&pg=RA1-PA239 }}</ref> ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Proterozoic-Cambrian of the Great Basin and Beyond, Pacific Section SEPM Book 93 |nivîskar1=Hagadorn, J.W. |weşanger=SEPM (Society for Sedimentary Geology) |sal=2002 |rr=135–150 |edîtor=Corsetti, F.A. |contribution=The Early Cambrian problematic fossil Volborthella: New insights from the Basin and Range |url=http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060911152548/http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |roja-arşîvê=2006-09-11 |rewşa-urlyê=mirî |nivîskar2=Waggoner, B.M. |name-list-style=amp }}</ref> Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thecephalopodpage.org/evolution.php |sernav=A Broad Brush History of the Cephalopoda |roja-gihiştinê=2009-03-21 |paşnav=Monks |pêşnav=N. }}</ref> Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Gubanov, A.P. |nivîskar2=Peel, J.S. |sal=2003 |sernav=The early Cambrian helcionelloid mollusc ''Anabarella'' Vostokova |kovar=Palaeontology |cild=46 |hejmar=5 |rr=1073–87 |bibcode=2003Palgy..46.1073G |doi=10.1111/1475-4983.00334 |s2cid=84893338 |doi-access=free }}</ref> Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Zong-Jie, F. |sal=2006 |sernav=An introduction to Ordovician bivalves of southern China, with a discussion of the early evolution of the Bivalvia |kovar=Geological Journal |cild=41 |hejmar=3–4 |rr=303–328 |bibcode=2006GeolJ..41..303Z |doi=10.1002/gj.1048 |s2cid=129430674 }}</ref> Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Raup, D.M. |nivîskar2=Jablonski, D. |sal=1993 |sernav=Geography of end-Cretaceous marine bivalve extinctions |kovar=Science |cild=260 |hejmar=5110 |rr=971–3 |bibcode=1993Sci...260..971R |doi=10.1126/science.11537491 |pmid=11537491 }}</ref> Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin.<ref name="Sumrall2009">{{Jêder-kovar |paşnav1=Malinky |pêşnav1=J.M. |sal=2009 |sernav=Permian Hyolithida from Australia: The Last of the Hyoliths? |kovar=Journal of Paleontology |cild=83 |hejmar=1 |rr=147–152 |bibcode=2009JPal...83..147M |doi=10.1666/08-094R.1 |s2cid=85924056 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 4nosd612xiwcmawwfz612wkmipku018 2080583 2080582 2026-07-15T05:17:23Z Kurê Acemî 105128 /* Etîmolojî */ 2080583 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Etîmolojî == Kelîmeyên ''mollusca'' û ''moluska'' herdu ji [[Zimanê fransî|fransî]] ''mollusque'' hatine wergirtin ku ji [[Zimanê latînî|latîniya]] berî çaxa klasîkî ''mollusca'' tê, ji ''mollis'', "nerm" ku ji hêla J. Jonston (Historiæ Naturalis, 1650) ve cara ewil hat bikaranîn bo şîrovekirina komek ku li ser cephalopodan dihewîne. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê hişkî (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Budd GE, Jensen S |tarîx=May 2000 |sernav=A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla |kovar=Biol Rev Camb Philos Soc |cild=75 |hejmar=2 |rr=253–95 |doi=10.1111/j.1469-185X.1999.tb00046.x |pmid=10881389 |hejmara-gotarê=S000632310000548X }}</ref> Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na.<ref name="Cabej">{{Jêder-kitêb |sernav=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |paşnav=Cabej |pêşnav=Nelson R. |weşanger=Elsevier Science |tarîx=2019 |rûpel=152 |isbn=978-0-12-814312-4 |url=https://books.google.com/books?id=QdO1DwAAQBAJ&dq=Myoscolex&pg=PA152 }}</ref> ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin,<ref name="Fedonkin1997">{{Jêder-kovar |nivîskar=Fedonkin, M.A. |nivîskar2=Waggoner, B.M. |tarîx=28 tebax 1997 |sernav=The Late Precambrian fossil Kimberella is a mollusc-like bilaterian organism |kovar=Nature |cild=388 |hejmar=6645 |rûpel=868 |bibcode=1997Natur.388..868F |doi=10.1038/42242 |s2cid=4395089 |doi-access=free }}</ref> lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn,<ref name="Butterfield2006">{{Jêder-kovar |nivîskar=Butterfield, N.J. |sal=2006 |sernav=Hooking some stem-group "worms": fossil lophotrochozoans in the Burgess Shale |kovar=BioEssays |cild=28 |hejmar=12 |rr=1161–6 |bibcode=2006BiEss..28.1161B |doi=10.1002/bies.20507 |pmid=17120226 |s2cid=29130876 }}</ref> heke ev jî be.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Budd |pêşnav1=Graham E. |paşnav2=Jensen |pêşnav2=Sören |tarîx=February 2017 |sernav=The origin of the animals and a 'Savannah' hypothesis for early bilaterian evolution: Early evolution of the animals |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-270199 |kovar=Biological Reviews |cild=92 |hejmar=1 |rr=446–473 |doi=10.1111/brv.12239 |pmid=26588818 |hdl-access=free |hdl=10662/8091 }}</ref> Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye.<ref name="Butterfield2006" /> Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in.<ref name="Butterfield2006" /> Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne.<ref name="Cruz1998">{{Jêder-kovar |paşnav1=Cruz |pêşnav1=Renato |paşnav2=Lins |pêşnav2=Ulysses |paşnav3=Farina |pêşnav3=Marcos |tarîx=1998 |sernav=Minerals of the Radular Apparatus of ''Falcidens'' sp. (Caudofoveata) and the Evolutionary Implications for the Phylum Mollusca |kovar=Biological Bulletin |cild=194 |hejmar=2 |rr=224–230 |doi=10.2307/1543051 |jstor=1543051 |id={{BHL page|5407000}} {{Gale|A20779444}} }}</ref> {| style="float:right;" |- valign="top" |[[Wêne:Yochelcionella_cyrano_svg_hariadhi.svg|thumb |rast| upright=0.55 | Fosîla biçûka helsyionelîdê ''yochelcionella'' tê wisa hesab kirin ku moluskayeke dawî ye.]] |[[Wêne:Neptunea despecta.jpg|thumb |rast| upright=0.55 | Qolikên girêdarekî spiralî di gelek [[zikpê]]yan de xuya dikin.]] |} Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin,<ref name="Parkhaev 2007">{{Jêder-kovar |paşnav1=Parkhaev |pêşnav1=P. Y. |tarîx=2007 |sernav=The Cambrian 'basement' of gastropod evolution |kovar=Geological Society, London, Special Publications |cild=286 |rr=415–421 |bibcode=2007GSLSP.286..415P |doi=10.1144/SP286.31 }}</ref> tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye.<ref name="Butterfield2006" /> Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne.<ref name="Mus2008">{{Jêder-kovar |nivîskar=Mus, M.M. |nivîskar2=Palacios, T. |nivîskar3=Jensen, S. |sal=2008 |sernav=Size of the earliest mollusks: Did small helcionellids grow to become large adults? |kovar=Geology |cild=36 |hejmar=2 |rûpel=175 |bibcode=2008Geo....36..175M |doi=10.1130/G24218A.1 }}</ref> Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Landing |pêşnav1=E. |paşnav2=Geyer |pêşnav2=G. |paşnav3=Bartowski |pêşnav3=K.E. |sal=2002 |sernav=Latest Early Cambrian Small Shelly Fossils, Trilobites, and Hatch Hill Dysaerobic Interval on the Quebec Continental Slope |kovar=Journal of Paleontology |cild=76 |hejmar=2 |rr=287–305 |bibcode=2002JPal...76..287L |doi=10.1666/0022-3360(2002)076<0287:LECSSF>2.0.CO;2 |jstor=1307143 |s2cid=130381069 }}</ref> Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî.<ref name="FrýdaNützelWagner2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Phylogeny and evolution of the Mollusca |paşnav=Frýda |pêşnav=J. |weşanger=California Press |sal=2008 |rr=239–264 |isbn=978-0-520-25092-5 |edîtor=Ponder, W.F. |beş=Paleozoic Gastropoda |nivîskar2=Nützel, A. |nivîskar3=Wagner, P.J. |edîtor2=Lindberg, D.R. |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=nm0IZAQQ6S0C&pg=RA1-PA239 }}</ref> ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Proterozoic-Cambrian of the Great Basin and Beyond, Pacific Section SEPM Book 93 |nivîskar1=Hagadorn, J.W. |weşanger=SEPM (Society for Sedimentary Geology) |sal=2002 |rr=135–150 |edîtor=Corsetti, F.A. |contribution=The Early Cambrian problematic fossil Volborthella: New insights from the Basin and Range |url=http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060911152548/http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |roja-arşîvê=2006-09-11 |rewşa-urlyê=mirî |nivîskar2=Waggoner, B.M. |name-list-style=amp }}</ref> Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thecephalopodpage.org/evolution.php |sernav=A Broad Brush History of the Cephalopoda |roja-gihiştinê=2009-03-21 |paşnav=Monks |pêşnav=N. }}</ref> Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Gubanov, A.P. |nivîskar2=Peel, J.S. |sal=2003 |sernav=The early Cambrian helcionelloid mollusc ''Anabarella'' Vostokova |kovar=Palaeontology |cild=46 |hejmar=5 |rr=1073–87 |bibcode=2003Palgy..46.1073G |doi=10.1111/1475-4983.00334 |s2cid=84893338 |doi-access=free }}</ref> Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Zong-Jie, F. |sal=2006 |sernav=An introduction to Ordovician bivalves of southern China, with a discussion of the early evolution of the Bivalvia |kovar=Geological Journal |cild=41 |hejmar=3–4 |rr=303–328 |bibcode=2006GeolJ..41..303Z |doi=10.1002/gj.1048 |s2cid=129430674 }}</ref> Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Raup, D.M. |nivîskar2=Jablonski, D. |sal=1993 |sernav=Geography of end-Cretaceous marine bivalve extinctions |kovar=Science |cild=260 |hejmar=5110 |rr=971–3 |bibcode=1993Sci...260..971R |doi=10.1126/science.11537491 |pmid=11537491 }}</ref> Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin.<ref name="Sumrall2009">{{Jêder-kovar |paşnav1=Malinky |pêşnav1=J.M. |sal=2009 |sernav=Permian Hyolithida from Australia: The Last of the Hyoliths? |kovar=Journal of Paleontology |cild=83 |hejmar=1 |rr=147–152 |bibcode=2009JPal...83..147M |doi=10.1666/08-094R.1 |s2cid=85924056 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] gkiwsneygn5gref0h8xbmk6sgu33lv6 2080584 2080583 2026-07-15T05:21:15Z Kurê Acemî 105128 /* Etîmolojî */ 2080584 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Etîmolojî == Kelîmeyên ''mollusca'' û ''moluska'' herdu ji [[Zimanê fransî|fransî]] ''mollusque'' hatine wergirtin ku ji [[Zimanê latînî|latîniya]] berî çaxa klasîkî ''mollusca'' tê, ji ''mollis'', "nerm" ku ji hêla J. Jonston (Historiæ Naturalis, 1650) ve cara ewil hat bikaranîn bo şîrovekirina komek ku li ser cephalopodan dihewîne. == Pênase == == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê hişkî (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Budd GE, Jensen S |tarîx=May 2000 |sernav=A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla |kovar=Biol Rev Camb Philos Soc |cild=75 |hejmar=2 |rr=253–95 |doi=10.1111/j.1469-185X.1999.tb00046.x |pmid=10881389 |hejmara-gotarê=S000632310000548X }}</ref> Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na.<ref name="Cabej">{{Jêder-kitêb |sernav=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |paşnav=Cabej |pêşnav=Nelson R. |weşanger=Elsevier Science |tarîx=2019 |rûpel=152 |isbn=978-0-12-814312-4 |url=https://books.google.com/books?id=QdO1DwAAQBAJ&dq=Myoscolex&pg=PA152 }}</ref> ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin,<ref name="Fedonkin1997">{{Jêder-kovar |nivîskar=Fedonkin, M.A. |nivîskar2=Waggoner, B.M. |tarîx=28 tebax 1997 |sernav=The Late Precambrian fossil Kimberella is a mollusc-like bilaterian organism |kovar=Nature |cild=388 |hejmar=6645 |rûpel=868 |bibcode=1997Natur.388..868F |doi=10.1038/42242 |s2cid=4395089 |doi-access=free }}</ref> lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn,<ref name="Butterfield2006">{{Jêder-kovar |nivîskar=Butterfield, N.J. |sal=2006 |sernav=Hooking some stem-group "worms": fossil lophotrochozoans in the Burgess Shale |kovar=BioEssays |cild=28 |hejmar=12 |rr=1161–6 |bibcode=2006BiEss..28.1161B |doi=10.1002/bies.20507 |pmid=17120226 |s2cid=29130876 }}</ref> heke ev jî be.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Budd |pêşnav1=Graham E. |paşnav2=Jensen |pêşnav2=Sören |tarîx=February 2017 |sernav=The origin of the animals and a 'Savannah' hypothesis for early bilaterian evolution: Early evolution of the animals |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-270199 |kovar=Biological Reviews |cild=92 |hejmar=1 |rr=446–473 |doi=10.1111/brv.12239 |pmid=26588818 |hdl-access=free |hdl=10662/8091 }}</ref> Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye.<ref name="Butterfield2006" /> Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in.<ref name="Butterfield2006" /> Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne.<ref name="Cruz1998">{{Jêder-kovar |paşnav1=Cruz |pêşnav1=Renato |paşnav2=Lins |pêşnav2=Ulysses |paşnav3=Farina |pêşnav3=Marcos |tarîx=1998 |sernav=Minerals of the Radular Apparatus of ''Falcidens'' sp. (Caudofoveata) and the Evolutionary Implications for the Phylum Mollusca |kovar=Biological Bulletin |cild=194 |hejmar=2 |rr=224–230 |doi=10.2307/1543051 |jstor=1543051 |id={{BHL page|5407000}} {{Gale|A20779444}} }}</ref> {| style="float:right;" |- valign="top" |[[Wêne:Yochelcionella_cyrano_svg_hariadhi.svg|thumb |rast| upright=0.55 | Fosîla biçûka helsyionelîdê ''yochelcionella'' tê wisa hesab kirin ku moluskayeke dawî ye.]] |[[Wêne:Neptunea despecta.jpg|thumb |rast| upright=0.55 | Qolikên girêdarekî spiralî di gelek [[zikpê]]yan de xuya dikin.]] |} Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin,<ref name="Parkhaev 2007">{{Jêder-kovar |paşnav1=Parkhaev |pêşnav1=P. Y. |tarîx=2007 |sernav=The Cambrian 'basement' of gastropod evolution |kovar=Geological Society, London, Special Publications |cild=286 |rr=415–421 |bibcode=2007GSLSP.286..415P |doi=10.1144/SP286.31 }}</ref> tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye.<ref name="Butterfield2006" /> Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne.<ref name="Mus2008">{{Jêder-kovar |nivîskar=Mus, M.M. |nivîskar2=Palacios, T. |nivîskar3=Jensen, S. |sal=2008 |sernav=Size of the earliest mollusks: Did small helcionellids grow to become large adults? |kovar=Geology |cild=36 |hejmar=2 |rûpel=175 |bibcode=2008Geo....36..175M |doi=10.1130/G24218A.1 }}</ref> Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Landing |pêşnav1=E. |paşnav2=Geyer |pêşnav2=G. |paşnav3=Bartowski |pêşnav3=K.E. |sal=2002 |sernav=Latest Early Cambrian Small Shelly Fossils, Trilobites, and Hatch Hill Dysaerobic Interval on the Quebec Continental Slope |kovar=Journal of Paleontology |cild=76 |hejmar=2 |rr=287–305 |bibcode=2002JPal...76..287L |doi=10.1666/0022-3360(2002)076<0287:LECSSF>2.0.CO;2 |jstor=1307143 |s2cid=130381069 }}</ref> Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî.<ref name="FrýdaNützelWagner2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Phylogeny and evolution of the Mollusca |paşnav=Frýda |pêşnav=J. |weşanger=California Press |sal=2008 |rr=239–264 |isbn=978-0-520-25092-5 |edîtor=Ponder, W.F. |beş=Paleozoic Gastropoda |nivîskar2=Nützel, A. |nivîskar3=Wagner, P.J. |edîtor2=Lindberg, D.R. |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=nm0IZAQQ6S0C&pg=RA1-PA239 }}</ref> ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Proterozoic-Cambrian of the Great Basin and Beyond, Pacific Section SEPM Book 93 |nivîskar1=Hagadorn, J.W. |weşanger=SEPM (Society for Sedimentary Geology) |sal=2002 |rr=135–150 |edîtor=Corsetti, F.A. |contribution=The Early Cambrian problematic fossil Volborthella: New insights from the Basin and Range |url=http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060911152548/http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |roja-arşîvê=2006-09-11 |rewşa-urlyê=mirî |nivîskar2=Waggoner, B.M. |name-list-style=amp }}</ref> Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thecephalopodpage.org/evolution.php |sernav=A Broad Brush History of the Cephalopoda |roja-gihiştinê=2009-03-21 |paşnav=Monks |pêşnav=N. }}</ref> Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Gubanov, A.P. |nivîskar2=Peel, J.S. |sal=2003 |sernav=The early Cambrian helcionelloid mollusc ''Anabarella'' Vostokova |kovar=Palaeontology |cild=46 |hejmar=5 |rr=1073–87 |bibcode=2003Palgy..46.1073G |doi=10.1111/1475-4983.00334 |s2cid=84893338 |doi-access=free }}</ref> Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Zong-Jie, F. |sal=2006 |sernav=An introduction to Ordovician bivalves of southern China, with a discussion of the early evolution of the Bivalvia |kovar=Geological Journal |cild=41 |hejmar=3–4 |rr=303–328 |bibcode=2006GeolJ..41..303Z |doi=10.1002/gj.1048 |s2cid=129430674 }}</ref> Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Raup, D.M. |nivîskar2=Jablonski, D. |sal=1993 |sernav=Geography of end-Cretaceous marine bivalve extinctions |kovar=Science |cild=260 |hejmar=5110 |rr=971–3 |bibcode=1993Sci...260..971R |doi=10.1126/science.11537491 |pmid=11537491 }}</ref> Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin.<ref name="Sumrall2009">{{Jêder-kovar |paşnav1=Malinky |pêşnav1=J.M. |sal=2009 |sernav=Permian Hyolithida from Australia: The Last of the Hyoliths? |kovar=Journal of Paleontology |cild=83 |hejmar=1 |rr=147–152 |bibcode=2009JPal...83..147M |doi=10.1666/08-094R.1 |s2cid=85924056 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 0e8kle2jkgf0nhxersy5xuf6eazik9u 2080585 2080584 2026-07-15T05:21:57Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîxa evolûsiyonê */ 2080585 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Etîmolojî == Kelîmeyên ''mollusca'' û ''moluska'' herdu ji [[Zimanê fransî|fransî]] ''mollusque'' hatine wergirtin ku ji [[Zimanê latînî|latîniya]] berî çaxa klasîkî ''mollusca'' tê, ji ''mollis'', "nerm" ku ji hêla J. Jonston (Historiæ Naturalis, 1650) ve cara ewil hat bikaranîn bo şîrovekirina komek ku li ser cephalopodan dihewîne. == Pênase == == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê hişkî (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Budd GE, Jensen S |tarîx=May 2000 |sernav=A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla |kovar=Biol Rev Camb Philos Soc |cild=75 |hejmar=2 |rr=253–95 |doi=10.1111/j.1469-185X.1999.tb00046.x |pmid=10881389 |hejmara-gotarê=S000632310000548X }}</ref> Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na.<ref name="Cabej">{{Jêder-kitêb |sernav=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |paşnav=Cabej |pêşnav=Nelson R. |weşanger=Elsevier Science |tarîx=2019 |rûpel=152 |isbn=978-0-12-814312-4 |url=https://books.google.com/books?id=QdO1DwAAQBAJ&dq=Myoscolex&pg=PA152 }}</ref> ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin,<ref name="Fedonkin1997">{{Jêder-kovar |nivîskar=Fedonkin, M.A. |nivîskar2=Waggoner, B.M. |tarîx=28 tebax 1997 |sernav=The Late Precambrian fossil Kimberella is a mollusc-like bilaterian organism |kovar=Nature |cild=388 |hejmar=6645 |rûpel=868 |bibcode=1997Natur.388..868F |doi=10.1038/42242 |s2cid=4395089 |doi-access=free }}</ref> lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn,<ref name="Butterfield2006">{{Jêder-kovar |nivîskar=Butterfield, N.J. |sal=2006 |sernav=Hooking some stem-group "worms": fossil lophotrochozoans in the Burgess Shale |kovar=BioEssays |cild=28 |hejmar=12 |rr=1161–6 |bibcode=2006BiEss..28.1161B |doi=10.1002/bies.20507 |pmid=17120226 |s2cid=29130876 }}</ref> heke ev jî be.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Budd |pêşnav1=Graham E. |paşnav2=Jensen |pêşnav2=Sören |tarîx=February 2017 |sernav=The origin of the animals and a 'Savannah' hypothesis for early bilaterian evolution: Early evolution of the animals |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-270199 |kovar=Biological Reviews |cild=92 |hejmar=1 |rr=446–473 |doi=10.1111/brv.12239 |pmid=26588818 |hdl-access=free |hdl=10662/8091 }}</ref> Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye.<ref name="Butterfield2006" /> Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in.<ref name="Butterfield2006" /> Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne.<ref name="Cruz1998">{{Jêder-kovar |paşnav1=Cruz |pêşnav1=Renato |paşnav2=Lins |pêşnav2=Ulysses |paşnav3=Farina |pêşnav3=Marcos |tarîx=1998 |sernav=Minerals of the Radular Apparatus of ''Falcidens'' sp. (Caudofoveata) and the Evolutionary Implications for the Phylum Mollusca |kovar=Biological Bulletin |cild=194 |hejmar=2 |rr=224–230 |doi=10.2307/1543051 |jstor=1543051 |id={{BHL page|5407000}} {{Gale|A20779444}} }}</ref> {| style="float:right;" |- valign="top" |[[Wêne:Yochelcionella_cyrano_svg_hariadhi.svg|thumb |rast| upright=0.55 | Fosîla biçûka helsyionelîdê ''yochelcionella'' tê wisa hesab kirin ku moluskayeke dawî ye.]] |[[Wêne:Neptunea despecta.jpg|thumb |rast| upright=0.55 | Qolikên girêdarekî spiralî di gelek [[zikpê]]yan de xuya dikin.]] |} Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin,<ref name="Parkhaev 2007">{{Jêder-kovar |paşnav1=Parkhaev |pêşnav1=P. Y. |tarîx=2007 |sernav=The Cambrian 'basement' of gastropod evolution |kovar=Geological Society, London, Special Publications |cild=286 |rr=415–421 |bibcode=2007GSLSP.286..415P |doi=10.1144/SP286.31 }}</ref> tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye.<ref name="Butterfield2006" /> Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne.<ref name="Mus2008">{{Jêder-kovar |nivîskar=Mus, M.M. |nivîskar2=Palacios, T. |nivîskar3=Jensen, S. |sal=2008 |sernav=Size of the earliest mollusks: Did small helcionellids grow to become large adults? |kovar=Geology |cild=36 |hejmar=2 |rûpel=175 |bibcode=2008Geo....36..175M |doi=10.1130/G24218A.1 }}</ref> Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Landing |pêşnav1=E. |paşnav2=Geyer |pêşnav2=G. |paşnav3=Bartowski |pêşnav3=K.E. |sal=2002 |sernav=Latest Early Cambrian Small Shelly Fossils, Trilobites, and Hatch Hill Dysaerobic Interval on the Quebec Continental Slope |kovar=Journal of Paleontology |cild=76 |hejmar=2 |rr=287–305 |bibcode=2002JPal...76..287L |doi=10.1666/0022-3360(2002)076<0287:LECSSF>2.0.CO;2 |jstor=1307143 |s2cid=130381069 }}</ref> Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî.<ref name="FrýdaNützelWagner2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Phylogeny and evolution of the Mollusca |paşnav=Frýda |pêşnav=J. |weşanger=California Press |sal=2008 |rr=239–264 |isbn=978-0-520-25092-5 |edîtor=Ponder, W.F. |beş=Paleozoic Gastropoda |nivîskar2=Nützel, A. |nivîskar3=Wagner, P.J. |edîtor2=Lindberg, D.R. |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=nm0IZAQQ6S0C&pg=RA1-PA239 }}</ref> ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Proterozoic-Cambrian of the Great Basin and Beyond, Pacific Section SEPM Book 93 |nivîskar1=Hagadorn, J.W. |weşanger=SEPM (Society for Sedimentary Geology) |sal=2002 |rr=135–150 |edîtor=Corsetti, F.A. |contribution=The Early Cambrian problematic fossil Volborthella: New insights from the Basin and Range |url=http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060911152548/http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |roja-arşîvê=2006-09-11 |rewşa-urlyê=mirî |nivîskar2=Waggoner, B.M. |name-list-style=amp }}</ref> Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thecephalopodpage.org/evolution.php |sernav=A Broad Brush History of the Cephalopoda |roja-gihiştinê=2009-03-21 |paşnav=Monks |pêşnav=N. }}</ref> Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Gubanov, A.P. |nivîskar2=Peel, J.S. |sal=2003 |sernav=The early Cambrian helcionelloid mollusc ''Anabarella'' Vostokova |kovar=Palaeontology |cild=46 |hejmar=5 |rr=1073–87 |bibcode=2003Palgy..46.1073G |doi=10.1111/1475-4983.00334 |s2cid=84893338 |doi-access=free }}</ref> Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Zong-Jie, F. |sal=2006 |sernav=An introduction to Ordovician bivalves of southern China, with a discussion of the early evolution of the Bivalvia |kovar=Geological Journal |cild=41 |hejmar=3–4 |rr=303–328 |bibcode=2006GeolJ..41..303Z |doi=10.1002/gj.1048 |s2cid=129430674 }}</ref> Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Raup, D.M. |nivîskar2=Jablonski, D. |sal=1993 |sernav=Geography of end-Cretaceous marine bivalve extinctions |kovar=Science |cild=260 |hejmar=5110 |rr=971–3 |bibcode=1993Sci...260..971R |doi=10.1126/science.11537491 |pmid=11537491 }}</ref> Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin.<ref name="Sumrall2009">{{Jêder-kovar |paşnav1=Malinky |pêşnav1=J.M. |sal=2009 |sernav=Permian Hyolithida from Australia: The Last of the Hyoliths? |kovar=Journal of Paleontology |cild=83 |hejmar=1 |rr=147–152 |bibcode=2009JPal...83..147M |doi=10.1666/08-094R.1 |s2cid=85924056 }}</ref> == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 0q3h8rvc0wwij1lkrodhvfy3kw0oon7 2080586 2080585 2026-07-15T05:22:46Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2080586 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Etîmolojî == Kelîmeyên ''mollusca'' û ''moluska'' herdu ji [[Zimanê fransî|fransî]] ''mollusque'' hatine wergirtin ku ji [[Zimanê latînî|latîniya]] berî çaxa klasîkî ''mollusca'' tê, ji ''mollis'', "nerm" ku ji hêla J. Jonston (Historiæ Naturalis, 1650) ve cara ewil hat bikaranîn bo şîrovekirina komek ku li ser cephalopodan dihewîne. == Pênase == == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêm de dibeqetin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=120–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê hişkî (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Budd GE, Jensen S |tarîx=May 2000 |sernav=A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla |kovar=Biol Rev Camb Philos Soc |cild=75 |hejmar=2 |rr=253–95 |doi=10.1111/j.1469-185X.1999.tb00046.x |pmid=10881389 |hejmara-gotarê=S000632310000548X }}</ref> Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na.<ref name="Cabej">{{Jêder-kitêb |sernav=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |paşnav=Cabej |pêşnav=Nelson R. |weşanger=Elsevier Science |tarîx=2019 |rûpel=152 |isbn=978-0-12-814312-4 |url=https://books.google.com/books?id=QdO1DwAAQBAJ&dq=Myoscolex&pg=PA152 }}</ref> ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin,<ref name="Fedonkin1997">{{Jêder-kovar |nivîskar=Fedonkin, M.A. |nivîskar2=Waggoner, B.M. |tarîx=28 tebax 1997 |sernav=The Late Precambrian fossil Kimberella is a mollusc-like bilaterian organism |kovar=Nature |cild=388 |hejmar=6645 |rûpel=868 |bibcode=1997Natur.388..868F |doi=10.1038/42242 |s2cid=4395089 |doi-access=free }}</ref> lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn,<ref name="Butterfield2006">{{Jêder-kovar |nivîskar=Butterfield, N.J. |sal=2006 |sernav=Hooking some stem-group "worms": fossil lophotrochozoans in the Burgess Shale |kovar=BioEssays |cild=28 |hejmar=12 |rr=1161–6 |bibcode=2006BiEss..28.1161B |doi=10.1002/bies.20507 |pmid=17120226 |s2cid=29130876 }}</ref> heke ev jî be.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Budd |pêşnav1=Graham E. |paşnav2=Jensen |pêşnav2=Sören |tarîx=February 2017 |sernav=The origin of the animals and a 'Savannah' hypothesis for early bilaterian evolution: Early evolution of the animals |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-270199 |kovar=Biological Reviews |cild=92 |hejmar=1 |rr=446–473 |doi=10.1111/brv.12239 |pmid=26588818 |hdl-access=free |hdl=10662/8091 }}</ref> Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye.<ref name="Butterfield2006" /> Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in.<ref name="Butterfield2006" /> Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne.<ref name="Cruz1998">{{Jêder-kovar |paşnav1=Cruz |pêşnav1=Renato |paşnav2=Lins |pêşnav2=Ulysses |paşnav3=Farina |pêşnav3=Marcos |tarîx=1998 |sernav=Minerals of the Radular Apparatus of ''Falcidens'' sp. (Caudofoveata) and the Evolutionary Implications for the Phylum Mollusca |kovar=Biological Bulletin |cild=194 |hejmar=2 |rr=224–230 |doi=10.2307/1543051 |jstor=1543051 |id={{BHL page|5407000}} {{Gale|A20779444}} }}</ref> {| style="float:right;" |- valign="top" |[[Wêne:Yochelcionella_cyrano_svg_hariadhi.svg|thumb |rast| upright=0.55 | Fosîla biçûka helsyionelîdê ''yochelcionella'' tê wisa hesab kirin ku moluskayeke dawî ye.]] |[[Wêne:Neptunea despecta.jpg|thumb |rast| upright=0.55 | Qolikên girêdarekî spiralî di gelek [[zikpê]]yan de xuya dikin.]] |} Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin,<ref name="Parkhaev 2007">{{Jêder-kovar |paşnav1=Parkhaev |pêşnav1=P. Y. |tarîx=2007 |sernav=The Cambrian 'basement' of gastropod evolution |kovar=Geological Society, London, Special Publications |cild=286 |rr=415–421 |bibcode=2007GSLSP.286..415P |doi=10.1144/SP286.31 }}</ref> tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye.<ref name="Butterfield2006" /> Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne.<ref name="Mus2008">{{Jêder-kovar |nivîskar=Mus, M.M. |nivîskar2=Palacios, T. |nivîskar3=Jensen, S. |sal=2008 |sernav=Size of the earliest mollusks: Did small helcionellids grow to become large adults? |kovar=Geology |cild=36 |hejmar=2 |rûpel=175 |bibcode=2008Geo....36..175M |doi=10.1130/G24218A.1 }}</ref> Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Landing |pêşnav1=E. |paşnav2=Geyer |pêşnav2=G. |paşnav3=Bartowski |pêşnav3=K.E. |sal=2002 |sernav=Latest Early Cambrian Small Shelly Fossils, Trilobites, and Hatch Hill Dysaerobic Interval on the Quebec Continental Slope |kovar=Journal of Paleontology |cild=76 |hejmar=2 |rr=287–305 |bibcode=2002JPal...76..287L |doi=10.1666/0022-3360(2002)076<0287:LECSSF>2.0.CO;2 |jstor=1307143 |s2cid=130381069 }}</ref> Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî.<ref name="FrýdaNützelWagner2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Phylogeny and evolution of the Mollusca |paşnav=Frýda |pêşnav=J. |weşanger=California Press |sal=2008 |rr=239–264 |isbn=978-0-520-25092-5 |edîtor=Ponder, W.F. |beş=Paleozoic Gastropoda |nivîskar2=Nützel, A. |nivîskar3=Wagner, P.J. |edîtor2=Lindberg, D.R. |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=nm0IZAQQ6S0C&pg=RA1-PA239 }}</ref> ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Proterozoic-Cambrian of the Great Basin and Beyond, Pacific Section SEPM Book 93 |nivîskar1=Hagadorn, J.W. |weşanger=SEPM (Society for Sedimentary Geology) |sal=2002 |rr=135–150 |edîtor=Corsetti, F.A. |contribution=The Early Cambrian problematic fossil Volborthella: New insights from the Basin and Range |url=http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060911152548/http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |roja-arşîvê=2006-09-11 |rewşa-urlyê=mirî |nivîskar2=Waggoner, B.M. |name-list-style=amp }}</ref> Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thecephalopodpage.org/evolution.php |sernav=A Broad Brush History of the Cephalopoda |roja-gihiştinê=2009-03-21 |paşnav=Monks |pêşnav=N. }}</ref> Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Gubanov, A.P. |nivîskar2=Peel, J.S. |sal=2003 |sernav=The early Cambrian helcionelloid mollusc ''Anabarella'' Vostokova |kovar=Palaeontology |cild=46 |hejmar=5 |rr=1073–87 |bibcode=2003Palgy..46.1073G |doi=10.1111/1475-4983.00334 |s2cid=84893338 |doi-access=free }}</ref> Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Zong-Jie, F. |sal=2006 |sernav=An introduction to Ordovician bivalves of southern China, with a discussion of the early evolution of the Bivalvia |kovar=Geological Journal |cild=41 |hejmar=3–4 |rr=303–328 |bibcode=2006GeolJ..41..303Z |doi=10.1002/gj.1048 |s2cid=129430674 }}</ref> Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Raup, D.M. |nivîskar2=Jablonski, D. |sal=1993 |sernav=Geography of end-Cretaceous marine bivalve extinctions |kovar=Science |cild=260 |hejmar=5110 |rr=971–3 |bibcode=1993Sci...260..971R |doi=10.1126/science.11537491 |pmid=11537491 }}</ref> Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin.<ref name="Sumrall2009">{{Jêder-kovar |paşnav1=Malinky |pêşnav1=J.M. |sal=2009 |sernav=Permian Hyolithida from Australia: The Last of the Hyoliths? |kovar=Journal of Paleontology |cild=83 |hejmar=1 |rr=147–152 |bibcode=2009JPal...83..147M |doi=10.1666/08-094R.1 |s2cid=85924056 }}</ref> == Binêre == * [[Girêçikpê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] lk3v3raednxjpd3jvxskjopm9vv020d 3 328973 2080538 2026-07-14T16:30:45Z 기나ㅏㄴ 59799 기나ㅏㄴî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:Yeldoms]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:Dmytrovashchenko]] guhart: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Yeldoms|Yeldoms]]" to "[[Special:CentralAuth/Dmytrovashchenko|Dmytrovashchenko]]" 2080538 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja bikarhêner:Dmytrovashchenko]] 07in4etin9jii53ijchjtak9fzzm0gp 0 328974 2080569 2026-07-15T00:06:56Z Miniussi 159523 Rûpel bi " {| class="infobox" style="float: right; width: 270px; font-size: 90%; text-align: left; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 4px; margin: 0 0 1em 1em;" |+ style="font-size: larger; font-weight: bold; text-align: center; background-color: #b0c4de; padding: 5px;" | Alex Pineschi |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[File:PESHMERGA.png|270px|center]] |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%;" | Fermandarê Peshmerga..." hat çêkirin 2080569 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float: right; width: 270px; font-size: 90%; text-align: left; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 4px; margin: 0 0 1em 1em;" |+ style="font-size: larger; font-weight: bold; text-align: center; background-color: #b0c4de; padding: 5px;" | Alex Pineschi |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[File:PESHMERGA.png|270px|center]] |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%;" | Fermandarê Peshmerga Alex Pineschi li Erbilê (KRG) |- ! style="background-color: #e6e6e6; width: 40%;" | Navê bernask | style="width: 60%;" | Şoreş (navê şer) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Jidayikbûn | 17ê çiriya pêşîn a 1983<br />[[La Spezia]], [[Îtalya]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Mirin | 23ê gulanê 2026 (42 salî)<br />[[Lyman]], [[Ûkrayna]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Sedema mirinê | Ketina di şer de (lêdana bi dronê) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Cihê gorê | [[La Spezia]], Îtalya |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Netewe | [[Îtalya|îtalî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Welatên xizmetê | {{ITA}}<br/>{{IRQ}}<br/>[[File:Flag of Kurdistan.svg|22x20px|border|link=]] [[Badînis]]<br/>{{UKR}} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Hêzên xizmetê | {{plainlist| * [[Artêşa Îtalyayê]] * [[Wezareta Karûbarên Peshmergayê]] * [[Asayîş]] (Hêzên Ewlehiya Navxweyî ya Badînisa) * [[Legiona Navneteweyî ya Parastina Herêmî ya Ûkraynayê]] }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Çek | [[Alpînî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Yekîne | {{plainlist| * [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] * Navenda Perwerdehiyê ya Erbilê (ETC) * Task Force Black - Yekîneya Antîterorê ya Taybet * 8. Alaya Hêzên Taybet (Ûkrayna) - Tîma Green Badgers * Yekîneya Sîstemên Bê-Firokeyan }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Paye | Dilxwaz / Perwerdekarê Taktîk / ETC Chief Operating Officer (COO) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Salên xizmetê | 5 sal li Iraqê + 4 sal li Ûkraynayê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şer û pevçûnên tevlêbûyî | {{plainlist| * [[Şerê li dijî Dewleta Îslamî]] * [[Dagirkeriya Rûsyayê ya Ûkraynayê]] (2022) }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şerên tevlêbûyî | [[Kerkûk]], [[Mûsil]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Perwerdehiya leşkerî | Akademiya DYAyê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Pirtûk | ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) û yên din |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Gotina navdar | MEMENTO MORI |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Karê din | Trainer / Perwerdekar li AP TAC |} '''Alex Pineschi''' ([[17ê çiriya pêşîn]] a [[1983]] – [[23ê gulanê]] [[2026]]) leşkerekî, perwerdekar û nivîskarekî îtalî bû. Ew bi taybetî ji ber ku ezmûnên xwe yên leşkerî û ewlehiyê li derveyî welêt bi rêya [[blog]]an belge kiribû, navdarbûnekî navneteweyî bi dest xistibû. == Jînenîgarî == === Salên destpêkê û karûbarê leşkerî === Pineschi li [[La Spezia]] ya Îtalyayê ji dayik bû. Ji ciwaniya xwe ve eleqeyeke mezin bi [[motosîklet]] û [[çek|çekên agirbar]] re hebû. Piştî qedandina dibistana navîn, di deh heşt saliya xwe de tevlî [[Artêşa Îtalyayê]] bû û di [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] de xizmet kir. Piştre, ji ber ku ji bêpîşeyî û kalîteya nizm a artêşa îtalî dilê wî teng bû, çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], li wir beşdarî akademiyeke bû ku nav û cîhê wê qet nehatiye eşkerekirin. === Iraq û Sûrî (2014–2019) === Di destpêkê de, çend mehan wekî peymankarê deryayî û ewlehiya taybet (dijî dûzdariyê û dijî terorê) xebitî. Di sala 2014an de, Pineschi çû [[Badînis]]a Îraqê, li wir bû şervanê dilxwaz ê hêzên [[Peshmerga]] yên ku li dijî [[Dewleta Îslamî]] şer dikirin. Wekî perwerdekar xebitî û yekîneyên herêmî, di nav de dilxwazên [[fileh]] û [[êzîdî]] perwerde kir.<ref>{{citar web| autor=Justin|ziman=en |sernav=The Process Of Professionalizing Kurdistan's Military Forces|url=https://thevelvetrocket.com/2018/02/24/the-process-of-professionalizing-kurdistans-military-forces/ |malper=The Velvet Rocket}}</ref> Di heman demê de bi rêxistina mirovahî ya [[Emergency (ONG)|Emergency]] re jî xebitî, ku karkerên tendirustî û sivîlan diparast. Cara yekem ku vegeriya Îtalyayê, di sala 2017an de, polîs lêkolîn li ser kir, lê doz di çar mehan de hate girtin ji ber ku ew tenê wekî ''"dilxwaz"'' hatibû nasîn, ne wekî leşkerê kirê an peymankar. === APTAC û perwerdekarî === Piştî vegerîna xwe Îtalyayê, Pineschi li [[parêzgeha Pavia]] ya Îtalyayê APTAC (Alex Pineschi Tactical) damezrand. Pargîdaniya wî perwerdehiya taktîkî ya bi çekên agirbar û ewlehiyê hem ji bo sivîlan û hem jî ji bo hêzên ewlehiyê peyda dikir. === Ûkrayna û mirin (2022–2026) === Di sala 2022an de, Pineschi çû [[Ûkraynayê]] ku li dijî [[dagirkeriya Ûkraynayê ya Rûsyayê]] şer bike. Piştî demekê, peymanek bi artêşa ûkraynî re îmze kir û tevlî yekîneyeke operasyonên taybet ên îstixbarata leşkerî bû. Di 23ê gulanê 2026an de, Pineschi di temenê 42 saliya xwe de li rojhilatê Ûkraynayê, li nêzîkê [[Lyman, Ûkrayna|Lymanê]], di êrîşeke dronê de hat kuştin. <ref name="sky">{{citar web|ziman=eit |url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2026/05/28/ucciso-in-ucraina-un-contractor-italiano_22b6fd66-fc1f-4cfa-bc6d-527ea39b15cf.html |sernav=Guerra Ucraina, morto l'italiano Alex Pineschi |malper==Ansa}}</ref> <ref name="united24">{{Citar web |sernav=Italian fighter Alex Pineschi killed in Ukraine war while serving in military intelligence unit |malper=United24 Media |url=https://united24media.com/war-in-ukraine/italian-fighter-alex-pineschi-killed-in-ukraine-war-while-serving-in-military-intelligence-unit-19317}}</ref> == Pirtûk == * ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) – {{ISBN|979-8587128378}} * ''ATAK Manuale Introduttivo'' (2023) – {{ISBN|979-8393203931}} * ''SORESH: Rivoluzione'' (2025) – {{ISBN|979-8317204334}} * ''Diventa l'uomo che manca'' (2025) – {{ISBN|979-8290583785}} == Çavkanî == <references /> == Bîbliyografî == * Desirè Sara Serventi on "Sledet" Review, {{Cita web |url=https://sledet.com/chi-era-davvero-luomo-caduto-in-ucraina-alex-pineschi/ |titolo=Chi era davvero l’uomo caduto in Ucraina: Alex Pineschi |sito=Sledet.com |lingua=it }} == Girêdanên derve == * [https://www.instagram.com/alex_pineschi_official/ Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Instagramê] (zêdetirî 69 hezar şopîner) * [https://www.facebook.com/alex.pineschi Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Facebookê] (58.542 şopîner) * [https://www.youtube.com/@alex_pineschi Kanala fermî ya Alex Pineschi li ser YouTubeê] (56,3 hezar abone, 548 vîdyo) * [https://www.youtube.com/watch?v=Jbc-kFVCegM Audîopirtûka temam a "PESHMERGA: Di fronte alla morte"] li ser YouTubeê * [https://aptac.it/ Malpera fermî ya APTAC li Broni (Pavia)] {{portal bar|Jînenîgarî|Kurdistan }} {{Kontrola desthilatdariyê}} r31s0fgixqcqo9zlw0h4mbz6fy3kwio 2080570 2080569 2026-07-15T00:43:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Etîketa <references /> bi şablona {{[[Şablon:Çavkanî|Çavkanî]]}} hat guhartin.; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, +{{Sêwî}}, +{{Bêkategorî}}, Valahiya nav rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2080570 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {| class="infobox" style="float: right; width: 270px; font-size: 90%; text-align: left; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 4px; margin: 0 0 1em 1em;" |+ style="font-size: larger; font-weight: bold; text-align: center; background-color: #b0c4de; padding: 5px;" | Alex Pineschi |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Wêne:PESHMERGA.png|270px|center]] |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%;" | Fermandarê Peshmerga Alex Pineschi li Erbilê (KRG) |- ! style="background-color: #e6e6e6; width: 40%;" | Navê bernask | style="width: 60%;" | Şoreş (navê şer) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Jidayikbûn | 17ê çiriya pêşîn a 1983<br />[[La Spezia]], [[Îtalya]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Mirin | 23ê gulanê 2026 (42 salî)<br />[[Lyman]], [[Ûkrayna]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Sedema mirinê | Ketina di şer de (lêdana bi dronê) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Cihê gorê | [[La Spezia]], Îtalya |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Netewe | [[Îtalya|îtalî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Welatên xizmetê | {{ITA}}<br/>{{IRQ}}<br/>[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|22x20px|border|link=]] [[Badînis]]<br/>{{UKR}} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Hêzên xizmetê | {{Lîsteya sade| * [[Artêşa Îtalyayê]] * [[Wezareta Karûbarên Peshmergayê]] * [[Asayîş]] (Hêzên Ewlehiya Navxweyî ya Badînisa) * [[Legiona Navneteweyî ya Parastina Herêmî ya Ûkraynayê]] }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Çek | [[Alpînî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Yekîne | {{Lîsteya sade| * [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] * Navenda Perwerdehiyê ya Erbilê (ETC) * Task Force Black - Yekîneya Antîterorê ya Taybet * 8. Alaya Hêzên Taybet (Ûkrayna) - Tîma Green Badgers * Yekîneya Sîstemên Bê-Firokeyan }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Paye | Dilxwaz / Perwerdekarê Taktîk / ETC Chief Operating Officer (COO) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Salên xizmetê | 5 sal li Iraqê + 4 sal li Ûkraynayê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şer û pevçûnên tevlêbûyî | {{Lîsteya sade| * [[Şerê li dijî Dewleta Îslamî]] * [[Dagirkeriya Rûsyayê ya Ûkraynayê]] (2022) }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şerên tevlêbûyî | [[Kerkûk]], [[Mûsil]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Perwerdehiya leşkerî | Akademiya DYAyê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Pirtûk | ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) û yên din |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Gotina navdar | MEMENTO MORI |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Karê din | Trainer / Perwerdekar li AP TAC |} '''Alex Pineschi''' ([[17ê çiriya pêşîn]] a [[1983]] – [[23ê gulanê]] [[2026]]) leşkerekî, perwerdekar û nivîskarekî îtalî bû. Ew bi taybetî ji ber ku ezmûnên xwe yên leşkerî û ewlehiyê li derveyî welêt bi rêya [[blog]]an belge kiribû, navdarbûnekî navneteweyî bi dest xistibû. == Jînenîgarî == === Salên destpêkê û karûbarê leşkerî === Pineschi li [[La Spezia]] ya Îtalyayê ji dayik bû. Ji ciwaniya xwe ve eleqeyeke mezin bi [[motosîklet]] û [[çek|çekên agirbar]] re hebû. Piştî qedandina dibistana navîn, di deh heşt saliya xwe de tevlî [[Artêşa Îtalyayê]] bû û di [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] de xizmet kir. Piştre, ji ber ku ji bêpîşeyî û kalîteya nizm a artêşa îtalî dilê wî teng bû, çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], li wir beşdarî akademiyeke bû ku nav û cîhê wê qet nehatiye eşkerekirin. === Iraq û Sûrî (2014–2019) === Di destpêkê de, çend mehan wekî peymankarê deryayî û ewlehiya taybet (dijî dûzdariyê û dijî terorê) xebitî. Di sala 2014an de, Pineschi çû [[Badînis]]a Îraqê, li wir bû şervanê dilxwaz ê hêzên [[Peshmerga]] yên ku li dijî [[Dewleta Îslamî]] şer dikirin. Wekî perwerdekar xebitî û yekîneyên herêmî, di nav de dilxwazên [[fileh]] û [[êzîdî]] perwerde kir.<ref>{{Cite web/Portuguese| autor=Justin|ziman=en |sernav=The Process Of Professionalizing Kurdistan's Military Forces|url=https://thevelvetrocket.com/2018/02/24/the-process-of-professionalizing-kurdistans-military-forces/ |malper=The Velvet Rocket}}</ref> Di heman demê de bi rêxistina mirovahî ya [[Emergency (ONG)|Emergency]] re jî xebitî, ku karkerên tendirustî û sivîlan diparast. Cara yekem ku vegeriya Îtalyayê, di sala 2017an de, polîs lêkolîn li ser kir, lê doz di çar mehan de hate girtin ji ber ku ew tenê wekî ''"dilxwaz"'' hatibû nasîn, ne wekî leşkerê kirê an peymankar. === APTAC û perwerdekarî === Piştî vegerîna xwe Îtalyayê, Pineschi li [[parêzgeha Pavia]] ya Îtalyayê APTAC (Alex Pineschi Tactical) damezrand. Pargîdaniya wî perwerdehiya taktîkî ya bi çekên agirbar û ewlehiyê hem ji bo sivîlan û hem jî ji bo hêzên ewlehiyê peyda dikir. === Ûkrayna û mirin (2022–2026) === Di sala 2022an de, Pineschi çû [[Ûkraynayê]] ku li dijî [[dagirkeriya Ûkraynayê ya Rûsyayê]] şer bike. Piştî demekê, peymanek bi artêşa ûkraynî re îmze kir û tevlî yekîneyeke operasyonên taybet ên îstixbarata leşkerî bû. Di 23ê gulanê 2026an de, Pineschi di temenê 42 saliya xwe de li rojhilatê Ûkraynayê, li nêzîkê [[Lyman, Ûkrayna|Lymanê]], di êrîşeke dronê de hat kuştin. <ref name="sky">{{Cite web/Portuguese|ziman=eit |url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2026/05/28/ucciso-in-ucraina-un-contractor-italiano_22b6fd66-fc1f-4cfa-bc6d-527ea39b15cf.html |sernav=Guerra Ucraina, morto l'italiano Alex Pineschi |malper==Ansa}}</ref> <ref name="united24">{{Cite web/Portuguese |sernav=Italian fighter Alex Pineschi killed in Ukraine war while serving in military intelligence unit |malper=United24 Media |url=https://united24media.com/war-in-ukraine/italian-fighter-alex-pineschi-killed-in-ukraine-war-while-serving-in-military-intelligence-unit-19317}}</ref> == Pirtûk == * ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) – {{ISBN|979-8587128378}} * ''ATAK Manuale Introduttivo'' (2023) – {{ISBN|979-8393203931}} * ''SORESH: Rivoluzione'' (2025) – {{ISBN|979-8317204334}} * ''Diventa l'uomo che manca'' (2025) – {{ISBN|979-8290583785}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Desirè Sara Serventi on "Sledet" Review, {{Cite web/Italian or Spanish |url=https://sledet.com/chi-era-davvero-luomo-caduto-in-ucraina-alex-pineschi/ |titolo=Chi era davvero l’uomo caduto in Ucraina: Alex Pineschi |sito=Sledet.com |lingua=it }} == Girêdanên derve == * [https://www.instagram.com/alex_pineschi_official/ Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Instagramê] (zêdetirî 69 hezar şopîner) * [https://www.facebook.com/alex.pineschi Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Facebookê] (58.542 şopîner) * [https://www.youtube.com/@alex_pineschi Kanala fermî ya Alex Pineschi li ser YouTubeê] (56,3 hezar abone, 548 vîdyo) * [https://www.youtube.com/watch?v=Jbc-kFVCegM Audîopirtûka temam a "PESHMERGA: Di fronte alla morte"] li ser YouTubeê * [https://aptac.it/ Malpera fermî ya APTAC li Broni (Pavia)] {{portal bar|Jînenîgarî|Kurdistan }} {{Kontrola otorîteyê}} 3ndlgypw1hqe3q54ej8pat2rs154jrc 2080578 2080570 2026-07-15T04:39:37Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin 2080578 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {| class="infobox" style="float: right; width: 270px; font-size: 90%; text-align: left; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 4px; margin: 0 0 1em 1em;" |+ style="font-size: larger; font-weight: bold; text-align: center; background-color: #b0c4de; padding: 5px;" | Alex Pineschi |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Wêne:PESHMERGA.png|270px|center]] |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%;" | Fermandarê Peshmerga Alex Pineschi li Erbilê (KRG) |- ! style="background-color: #e6e6e6; width: 40%;" | Navê bernask | style="width: 60%;" | Şoreş (navê şer) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Jidayikbûn | 17ê çiriya pêşîn a 1983<br />[[La Spezia]], [[Îtalya]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Mirin | 23ê gulanê 2026 (42 salî)<br />[[Lyman]], [[Ûkrayna]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Sedema mirinê | Ketina di şer de (lêdana bi dronê) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Cihê gorê | [[La Spezia]], Îtalya |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Netewe | [[Îtalya|îtalî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Welatên xizmetê | {{ITA}}<br/>{{IRQ}}<br/>[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|22x20px|border|link=]] [[Badînis]]<br/>{{UKR}} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Hêzên xizmetê | {{Lîsteya sade| * [[Artêşa Îtalyayê]] * [[Wezareta Karûbarên Peshmergayê]] * [[Asayîş]] (Hêzên Ewlehiya Navxweyî ya Badînisa) * [[Legiona Navneteweyî ya Parastina Herêmî ya Ûkraynayê]] }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Çek | [[Alpînî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Yekîne | {{Lîsteya sade| * [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] * Navenda Perwerdehiyê ya Erbilê (ETC) * Task Force Black - Yekîneya Antîterorê ya Taybet * 8. Alaya Hêzên Taybet (Ûkrayna) - Tîma Green Badgers * Yekîneya Sîstemên Bê-Firokeyan }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Paye | Dilxwaz / Perwerdekarê Taktîk / ETC Chief Operating Officer (COO) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Salên xizmetê | 5 sal li Iraqê + 4 sal li Ûkraynayê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şer û pevçûnên tevlêbûyî | {{Lîsteya sade| * [[Şerê li dijî Dewleta Îslamî]] * [[Dagirkeriya Rûsyayê ya Ûkraynayê]] (2022) }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şerên tevlêbûyî | [[Kerkûk]], [[Mûsil]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Perwerdehiya leşkerî | Akademiya DYAyê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Pirtûk | ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) û yên din |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Gotina navdar | MEMENTO MORI |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Karê din | Trainer / Perwerdekar li AP TAC |} '''Alex Pineschi''' ([[17ê çiriya pêşîn]] a [[1983]] – [[23ê gulanê]] [[2026]]) leşkerekî, perwerdekar û nivîskarekî îtalî bû. Ew bi taybetî ji ber ku ezmûnên xwe yên leşkerî û ewlehiyê li derveyî welêt bi rêya [[blog]]an belge kiribû, navdarbûnekî navneteweyî bi dest xistibû. == Jînenîgarî == === Salên destpêkê û karûbarê leşkerî === Pineschi li [[La Spezia]] ya Îtalyayê ji dayik bû. Ji ciwaniya xwe ve eleqeyeke mezin bi [[motosîklet]] û [[çek|çekên agirbar]] re hebû. Piştî qedandina dibistana navîn, di deh heşt saliya xwe de tevlî [[Artêşa Îtalyayê]] bû û di [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] de xizmet kir. Piştre, ji ber ku ji bêpîşeyî û kalîteya nizm a artêşa îtalî dilê wî teng bû, çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], li wir beşdarî akademiyeke bû ku nav û cîhê wê qet nehatiye eşkerekirin. === Iraq û Sûrî (2014–2019) === Di destpêkê de, çend mehan wekî peymankarê deryayî û ewlehiya taybet (dijî dûzdariyê û dijî terorê) xebitî. Di sala 2014an de, Pineschi çû [[Badînis]]a Îraqê, li wir bû şervanê dilxwaz ê hêzên [[Peshmerga]] yên ku li dijî [[Dewleta Îslamî]] şer dikirin. Wekî perwerdekar xebitî û yekîneyên herêmî, di nav de dilxwazên [[fileh]] û [[êzîdî]] perwerde kir.<ref>{{cite web|malper=The Velvet Rocket|ziman=en|author=Justin|sernav=The Process Of Professionalizing Kurdistan's Military Forces|url=https://thevelvetrocket.com/2018/02/24/the-process-of-professionalizing-kurdistans-military-forces/}}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Di heman demê de bi rêxistina mirovahî ya [[Emergency (ONG)|Emergency]] re jî xebitî, ku karkerên tendirustî û sivîlan diparast. Cara yekem ku vegeriya Îtalyayê, di sala 2017an de, polîs lêkolîn li ser kir, lê doz di çar mehan de hate girtin ji ber ku ew tenê wekî ''"dilxwaz"'' hatibû nasîn, ne wekî leşkerê kirê an peymankar. === APTAC û perwerdekarî === Piştî vegerîna xwe Îtalyayê, Pineschi li [[parêzgeha Pavia]] ya Îtalyayê APTAC (Alex Pineschi Tactical) damezrand. Pargîdaniya wî perwerdehiya taktîkî ya bi çekên agirbar û ewlehiyê hem ji bo sivîlan û hem jî ji bo hêzên ewlehiyê peyda dikir. === Ûkrayna û mirin (2022–2026) === Di sala 2022an de, Pineschi çû [[Ûkraynayê]] ku li dijî [[dagirkeriya Ûkraynayê ya Rûsyayê]] şer bike. Piştî demekê, peymanek bi artêşa ûkraynî re îmze kir û tevlî yekîneyeke operasyonên taybet ên îstixbarata leşkerî bû. Di 23ê gulanê 2026an de, Pineschi di temenê 42 saliya xwe de li rojhilatê Ûkraynayê, li nêzîkê [[Lyman, Ûkrayna|Lymanê]], di êrîşeke dronê de hat kuştin. <ref name="sky">{{cite web|sernav=Guerra Ucraina, morto l'italiano Alex Pineschi|malper==Ansa|ziman=eit|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2026/05/28/ucciso-in-ucraina-un-contractor-italiano_22b6fd66-fc1f-4cfa-bc6d-527ea39b15cf.html}}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> <ref name="united24">{{cite web|url=https://united24media.com/war-in-ukraine/italian-fighter-alex-pineschi-killed-in-ukraine-war-while-serving-in-military-intelligence-unit-19317|sernav=Italian fighter Alex Pineschi killed in Ukraine war while serving in military intelligence unit|malper=United24 Media}}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Pirtûk == * ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) – {{ISBN|979-8587128378}} * ''ATAK Manuale Introduttivo'' (2023) – {{ISBN|979-8393203931}} * ''SORESH: Rivoluzione'' (2025) – {{ISBN|979-8317204334}} * ''Diventa l'uomo che manca'' (2025) – {{ISBN|979-8290583785}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Desirè Sara Serventi on "Sledet" Review, {{cite web|website=Sledet.com|url=https://sledet.com/chi-era-davvero-luomo-caduto-in-ucraina-alex-pineschi/|title=Chi era davvero l’uomo caduto in Ucraina: Alex Pineschi|language=it}}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji îtalî bi otomatîkî hat tercimekirin --> == Girêdanên derve == * [https://www.instagram.com/alex_pineschi_official/ Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Instagramê] (zêdetirî 69 hezar şopîner) * [https://www.facebook.com/alex.pineschi Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Facebookê] (58.542 şopîner) * [https://www.youtube.com/@alex_pineschi Kanala fermî ya Alex Pineschi li ser YouTubeê] (56,3 hezar abone, 548 vîdyo) * [https://www.youtube.com/watch?v=Jbc-kFVCegM Audîopirtûka temam a "PESHMERGA: Di fronte alla morte"] li ser YouTubeê * [https://aptac.it/ Malpera fermî ya APTAC li Broni (Pavia)] {{portal bar|Jînenîgarî|Kurdistan }} {{Kontrola otorîteyê}} mlg7pv5eq2r0nljidnxyw4gxew58pr7 2080580 2080578 2026-07-15T05:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2080580 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {| class="infobox" style="float: right; width: 270px; font-size: 90%; text-align: left; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 4px; margin: 0 0 1em 1em;" |+ style="font-size: larger; font-weight: bold; text-align: center; background-color: #b0c4de; padding: 5px;" | Alex Pineschi |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Wêne:PESHMERGA.png|270px|center]] |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%;" | Fermandarê Peshmerga Alex Pineschi li Erbilê (KRG) |- ! style="background-color: #e6e6e6; width: 40%;" | Navê bernask | style="width: 60%;" | Şoreş (navê şer) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Jidayikbûn | 17ê çiriya pêşîn a 1983<br />[[La Spezia]], [[Îtalya]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Mirin | 23ê gulanê 2026 (42 salî)<br />[[Lyman]], [[Ûkrayna]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Sedema mirinê | Ketina di şer de (lêdana bi dronê) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Cihê gorê | [[La Spezia]], Îtalya |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Netewe | [[Îtalya|îtalî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Welatên xizmetê | {{ITA}}<br/>{{IRQ}}<br/>[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|22x20px|border|link=]] [[Badînis]]<br/>{{UKR}} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Hêzên xizmetê | {{Lîsteya sade| * [[Artêşa Îtalyayê]] * [[Wezareta Karûbarên Peshmergayê]] * [[Asayîş]] (Hêzên Ewlehiya Navxweyî ya Badînisa) * [[Legiona Navneteweyî ya Parastina Herêmî ya Ûkraynayê]] }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Çek | [[Alpînî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Yekîne | {{Lîsteya sade| * [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] * Navenda Perwerdehiyê ya Erbilê (ETC) * Task Force Black - Yekîneya Antîterorê ya Taybet * 8. Alaya Hêzên Taybet (Ûkrayna) - Tîma Green Badgers * Yekîneya Sîstemên Bê-Firokeyan }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Paye | Dilxwaz / Perwerdekarê Taktîk / ETC Chief Operating Officer (COO) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Salên xizmetê | 5 sal li Iraqê + 4 sal li Ûkraynayê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şer û pevçûnên tevlêbûyî | {{Lîsteya sade| * [[Şerê li dijî Dewleta Îslamî]] * [[Dagirkeriya Rûsyayê ya Ûkraynayê]] (2022) }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şerên tevlêbûyî | [[Kerkûk]], [[Mûsil]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Perwerdehiya leşkerî | Akademiya DYAyê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Pirtûk | ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) û yên din |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Gotina navdar | MEMENTO MORI |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Karê din | Trainer / Perwerdekar li AP TAC |} '''Alex Pineschi''' ([[17ê çiriya pêşîn]] a [[1983]] – [[23ê gulanê]] [[2026]]) leşkerekî, perwerdekar û nivîskarekî îtalî bû. Ew bi taybetî ji ber ku ezmûnên xwe yên leşkerî û ewlehiyê li derveyî welêt bi rêya [[blog]]an belge kiribû, navdarbûnekî navneteweyî bi dest xistibû. == Jînenîgarî == === Salên destpêkê û karûbarê leşkerî === Pineschi li [[La Spezia]] ya Îtalyayê ji dayik bû. Ji ciwaniya xwe ve eleqeyeke mezin bi [[motosîklet]] û [[çek|çekên agirbar]] re hebû. Piştî qedandina dibistana navîn, di deh heşt saliya xwe de tevlî [[Artêşa Îtalyayê]] bû û di [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] de xizmet kir. Piştre, ji ber ku ji bêpîşeyî û kalîteya nizm a artêşa îtalî dilê wî teng bû, çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], li wir beşdarî akademiyeke bû ku nav û cîhê wê qet nehatiye eşkerekirin. === Iraq û Sûrî (2014–2019) === Di destpêkê de, çend mehan wekî peymankarê deryayî û ewlehiya taybet (dijî dûzdariyê û dijî terorê) xebitî. Di sala 2014an de, Pineschi çû [[Badînis]]a Îraqê, li wir bû şervanê dilxwaz ê hêzên [[Peshmerga]] yên ku li dijî [[Dewleta Îslamî]] şer dikirin. Wekî perwerdekar xebitî û yekîneyên herêmî, di nav de dilxwazên [[fileh]] û [[êzîdî]] perwerde kir.<ref>{{Jêder-malper |malper=The Velvet Rocket |ziman=en |nivîskar=Justin |sernav=The Process Of Professionalizing Kurdistan's Military Forces |url=https://thevelvetrocket.com/2018/02/24/the-process-of-professionalizing-kurdistans-military-forces/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Di heman demê de bi rêxistina mirovahî ya [[Emergency (ONG)|Emergency]] re jî xebitî, ku karkerên tendirustî û sivîlan diparast. Cara yekem ku vegeriya Îtalyayê, di sala 2017an de, polîs lêkolîn li ser kir, lê doz di çar mehan de hate girtin ji ber ku ew tenê wekî ''"dilxwaz"'' hatibû nasîn, ne wekî leşkerê kirê an peymankar. === APTAC û perwerdekarî === Piştî vegerîna xwe Îtalyayê, Pineschi li [[parêzgeha Pavia]] ya Îtalyayê APTAC (Alex Pineschi Tactical) damezrand. Pargîdaniya wî perwerdehiya taktîkî ya bi çekên agirbar û ewlehiyê hem ji bo sivîlan û hem jî ji bo hêzên ewlehiyê peyda dikir. === Ûkrayna û mirin (2022–2026) === Di sala 2022an de, Pineschi çû [[Ûkraynayê]] ku li dijî [[dagirkeriya Ûkraynayê ya Rûsyayê]] şer bike. Piştî demekê, peymanek bi artêşa ûkraynî re îmze kir û tevlî yekîneyeke operasyonên taybet ên îstixbarata leşkerî bû. Di 23ê gulanê 2026an de, Pineschi di temenê 42 saliya xwe de li rojhilatê Ûkraynayê, li nêzîkê [[Lyman, Ûkrayna|Lymanê]], di êrîşeke dronê de hat kuştin. <ref name="sky">{{Jêder-malper |sernav=Guerra Ucraina, morto l'italiano Alex Pineschi |malper==Ansa |ziman=eit |url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2026/05/28/ucciso-in-ucraina-un-contractor-italiano_22b6fd66-fc1f-4cfa-bc6d-527ea39b15cf.html }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> <ref name="united24">{{Jêder-malper |url=https://united24media.com/war-in-ukraine/italian-fighter-alex-pineschi-killed-in-ukraine-war-while-serving-in-military-intelligence-unit-19317 |sernav=Italian fighter Alex Pineschi killed in Ukraine war while serving in military intelligence unit |malper=United24 Media }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Pirtûk == * ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) – {{ISBN|979-8587128378}} * ''ATAK Manuale Introduttivo'' (2023) – {{ISBN|979-8393203931}} * ''SORESH: Rivoluzione'' (2025) – {{ISBN|979-8317204334}} * ''Diventa l'uomo che manca'' (2025) – {{ISBN|979-8290583785}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Desirè Sara Serventi on "Sledet" Review, {{Jêder-malper |malper=Sledet.com |url=https://sledet.com/chi-era-davvero-luomo-caduto-in-ucraina-alex-pineschi/ |sernav=Chi era davvero l’uomo caduto in Ucraina: Alex Pineschi |ziman=it }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji îtalî bi otomatîkî hat tercimekirin --> == Girêdanên derve == * [https://www.instagram.com/alex_pineschi_official/ Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Instagramê] (zêdetirî 69 hezar şopîner) * [https://www.facebook.com/alex.pineschi Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Facebookê] (58.542 şopîner) * [https://www.youtube.com/@alex_pineschi Kanala fermî ya Alex Pineschi li ser YouTubeê] (56,3 hezar abone, 548 vîdyo) * [https://www.youtube.com/watch?v=Jbc-kFVCegM Audîopirtûka temam a "PESHMERGA: Di fronte alla morte"] li ser YouTubeê * [https://aptac.it/ Malpera fermî ya APTAC li Broni (Pavia)] {{portal bar|Jînenîgarî|Kurdistan }} {{Kontrola otorîteyê}} 84fz60rkc1v5rsw4n2rie8uk4x94xlq 2080587 2080580 2026-07-15T06:47:43Z MikaelF 935 2080587 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {| class="infobox" style="float: right; width: 270px; font-size: 90%; text-align: left; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 4px; margin: 0 0 1em 1em;" |+ style="font-size: larger; font-weight: bold; text-align: center; background-color: #b0c4de; padding: 5px;" | Alex Pineschi |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Wêne:PESHMERGA.png|270px|center]] |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%;" | Fermandarê Peshmerga Alex Pineschi li Erbilê (KRG) |- ! style="background-color: #e6e6e6; width: 40%;" | Navê bernask | style="width: 60%;" | Şoreş (navê şer) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Jidayikbûn | 17ê çiriya pêşîn a 1983<br />[[La Spezia]], [[Îtalya]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Mirin | 23ê gulanê 2026 (42 salî)<br />[[Lyman]], [[Ûkrayna]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Sedema mirinê | Ketina di şer de (lêdana bi dronê) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Cihê gorê | [[La Spezia]], Îtalya |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Netewe | [[Îtalya|îtalî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Welatên xizmetê | {{ITA}}<br/>{{IRQ}}<br/>[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|22x20px|border|link=]] [[Badînis]]<br/>{{UKR}} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Hêzên xizmetê | {{Lîsteya sade| * [[Artêşa Îtalyayê]] * [[Wezareta Karûbarên Peshmergayê]] * [[Asayîş]] (Hêzên Ewlehiya Navxweyî ya Badînisa) * [[Legiona Navneteweyî ya Parastina Herêmî ya Ûkraynayê]] }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Çek | [[Alpînî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Yekîne | {{Lîsteya sade| * [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] * Navenda Perwerdehiyê ya Erbilê (ETC) * Task Force Black - Yekîneya Antîterorê ya Taybet * 8. Alaya Hêzên Taybet (Ûkrayna) - Tîma Green Badgers * Yekîneya Sîstemên Bê-Firokeyan }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Paye | Dilxwaz / Perwerdekarê Taktîk / ETC Chief Operating Officer (COO) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Salên xizmetê | 5 sal li Iraqê + 4 sal li Ûkraynayê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şer û pevçûnên tevlêbûyî | {{Lîsteya sade| * [[Şerê li dijî Dewleta Îslamî]] * [[Dagirkeriya Rûsyayê ya Ûkraynayê]] (2022) }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şerên tevlêbûyî | [[Kerkûk]], [[Mûsil]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Perwerdehiya leşkerî | Akademiya DYAyê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Pirtûk | ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) û yên din |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Gotina navdar | MEMENTO MORI |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Karê din | Trainer / Perwerdekar li AP TAC |} '''Alex Pineschi''' (jdb. [[17ê çiriya pêşîn]] a [[1983]] – m. [[23ê gulanê]] [[2026]]) leşkerekî, perwerdekar û nivîskarekî îtalî bû. Ew bi taybetî ji ber ku ezmûnên xwe yên leşkerî û ewlehiyê li derveyî welêt bi rêya [[blog]]an belge kiribû, navdarbûnekî navneteweyî bi dest xistibû. == Jînenîgarî == === Salên destpêkê û karûbarê leşkerî === Pineschi li [[La Spezia]] ya Îtalyayê ji dayik bû. Ji ciwaniya xwe ve eleqeyeke mezin bi [[motosîklet]] û [[çek|çekên agirbar]] re hebû. Piştî qedandina dibistana navîn, di deh heşt saliya xwe de tevlî [[Artêşa Îtalyayê]] bû û di [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] de xizmet kir. Piştre, ji ber ku ji bêpîşeyî û kalîteya nizm a artêşa îtalî dilê wî teng bû, çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], li wir beşdarî akademiyeke bû ku nav û cîhê wê qet nehatiye eşkerekirin. === Iraq û Sûrî (2014–2019) === Di destpêkê de, çend mehan wekî peymankarê deryayî û ewlehiya taybet (dijî dûzdariyê û dijî terorê) xebitî. Di sala 2014an de, Pineschi çû [[Badînis]]a Îraqê, li wir bû şervanê dilxwaz ê hêzên [[Peshmerga]] yên ku li dijî [[Dewleta Îslamî]] şer dikirin. Wekî perwerdekar xebitî û yekîneyên herêmî, di nav de dilxwazên [[fileh]] û [[êzîdî]] perwerde kir.<ref>{{Jêder-malper |malper=The Velvet Rocket |ziman=en |nivîskar=Justin |sernav=The Process Of Professionalizing Kurdistan's Military Forces |url=https://thevelvetrocket.com/2018/02/24/the-process-of-professionalizing-kurdistans-military-forces/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Di heman demê de bi rêxistina mirovahî ya [[Emergency (ONG)|Emergency]] re jî xebitî, ku karkerên tendirustî û sivîlan diparast. Cara yekem ku vegeriya Îtalyayê, di sala 2017an de, polîs lêkolîn li ser kir, lê doz di çar mehan de hate girtin ji ber ku ew tenê wekî ''"dilxwaz"'' hatibû nasîn, ne wekî leşkerê kirê an peymankar. === APTAC û perwerdekarî === Piştî vegerîna xwe Îtalyayê, Pineschi li [[parêzgeha Pavia]] ya Îtalyayê APTAC (Alex Pineschi Tactical) damezrand. Pargîdaniya wî perwerdehiya taktîkî ya bi çekên agirbar û ewlehiyê hem ji bo sivîlan û hem jî ji bo hêzên ewlehiyê peyda dikir. == Ûkrayna (2022–2026) == Di sala 2022an de, Pineschi çû [[Ûkrayna]]yê ku li dijî [[dagirkeriya Ûkraynayê ya Rûsyayê]] şer bike. Piştî demekê, peymanek bi artêşa ûkraynî re îmze kir û tevlî yekîneyeke operasyonên taybet ên îstixbarata leşkerî bû. == Mirin == Di 23ê gulanê 2026an de, Pineschi di temenê 42 saliya xwe de li rojhilatê Ûkraynayê, li nêzîkê [[Lyman, Ûkrayna|Lymanê]], di êrîşeke dronê de hat kuştin. <ref name="sky">{{Jêder-malper |sernav=Guerra Ucraina, morto l'italiano Alex Pineschi |malper==Ansa |ziman=eit |url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2026/05/28/ucciso-in-ucraina-un-contractor-italiano_22b6fd66-fc1f-4cfa-bc6d-527ea39b15cf.html }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> <ref name="united24">{{Jêder-malper |url=https://united24media.com/war-in-ukraine/italian-fighter-alex-pineschi-killed-in-ukraine-war-while-serving-in-military-intelligence-unit-19317 |sernav=Italian fighter Alex Pineschi killed in Ukraine war while serving in military intelligence unit |malper=United24 Media }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Pirtûk == * ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) – {{ISBN|979-8587128378}} * ''ATAK Manuale Introduttivo'' (2023) – {{ISBN|979-8393203931}} * ''SORESH: Rivoluzione'' (2025) – {{ISBN|979-8317204334}} * ''Diventa l'uomo che manca'' (2025) – {{ISBN|979-8290583785}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Desirè Sara Serventi on "Sledet" Review, {{Jêder-malper |malper=Sledet.com |url=https://sledet.com/chi-era-davvero-luomo-caduto-in-ucraina-alex-pineschi/ |sernav=Chi era davvero l’uomo caduto in Ucraina: Alex Pineschi |ziman=it }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji îtalî bi otomatîkî hat tercimekirin --> == Girêdanên derve == * [https://www.instagram.com/alex_pineschi_official/ Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Instagramê] (zêdetirî 69 hezar şopîner) * [https://www.facebook.com/alex.pineschi Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Facebookê] (58.542 şopîner) * [https://www.youtube.com/@alex_pineschi Kanala fermî ya Alex Pineschi li ser YouTubeê] (56,3 hezar abone, 548 vîdyo) * [https://www.youtube.com/watch?v=Jbc-kFVCegM Audîopirtûka temam a "PESHMERGA: Di fronte alla morte"] li ser YouTubeê * [https://aptac.it/ Malpera fermî ya APTAC li Broni (Pavia)] {{portal bar|Jînenîgarî|Kurdistan }} {{Kontrola otorîteyê}} c1dgaqnw5lejuvktjpatdr4uwt4s9hi 2080588 2080587 2026-07-15T06:49:24Z MikaelF 935 2080588 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {| class="infobox" style="float: right; width: 270px; font-size: 90%; text-align: left; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 4px; margin: 0 0 1em 1em;" |+ style="font-size: larger; font-weight: bold; text-align: center; background-color: #b0c4de; padding: 5px;" | Alex Pineschi |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Wêne:PESHMERGA.png|270px|center]] |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%;" | Fermandarê Peshmerga Alex Pineschi li Erbilê (KRG) |- ! style="background-color: #e6e6e6; width: 40%;" | Bi bernavk | style="width: 60%;" | Şoreş (navê şer) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Jidayikbûn | 17ê çiriya pêşîn a 1983<br />[[La Spezia]], [[Îtalya]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Mirin | 23ê gulanê 2026 (42 salî)<br />[[Lyman]], [[Ûkrayna]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Sedema mirinê | Ketina di şer de (lêdana bi dronê) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Cihê gorê | [[La Spezia]], Îtalya |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Netewe | [[Îtalya|îtalî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Welatên xizmetê | {{ITA}}<br/>{{IRQ}}<br/>[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|22x20px|border|link=]] [[Badînis]]<br/>{{UKR}} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Hêzên xizmetê | {{Lîsteya sade| * [[Artêşa Îtalyayê]] * [[Wezareta Karûbarên Peshmergayê]] * [[Asayîş]] (Hêzên Ewlehiya Navxweyî ya Badînisa) * [[Legiona Navneteweyî ya Parastina Herêmî ya Ûkraynayê]] }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Çek | [[Alpînî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Yekîne | {{Lîsteya sade| * [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] * Navenda Perwerdehiyê ya Erbilê (ETC) * Task Force Black - Yekîneya Antîterorê ya Taybet * 8. Alaya Hêzên Taybet (Ûkrayna) - Tîma Green Badgers * Yekîneya Sîstemên Bê-Firokeyan }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Paye | Dilxwaz / Perwerdekarê Taktîk / ETC Chief Operating Officer (COO) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Salên xizmetê | 5 sal li Iraqê + 4 sal li Ûkraynayê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şer û pevçûnên tevlêbûyî | {{Lîsteya sade| * [[Şerê li dijî Dewleta Îslamî]] * [[Dagirkeriya Rûsyayê ya Ûkraynayê]] (2022) }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şerên tevlêbûyî | [[Kerkûk]], [[Mûsil]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Perwerdehiya leşkerî | Akademiya DYAyê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Pirtûk | ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) û yên din |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Gotina navdar | MEMENTO MORI |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Karê din | Trainer / Perwerdekar li AP TAC |} '''Alex Pineschi''' (jdb. [[17ê çiriya pêşîn]] a [[1983]] – m. [[23ê gulanê]] [[2026]]) leşkerekî, perwerdekar û nivîskarekî îtalî bû. Ew bi taybetî ji ber ku ezmûnên xwe yên leşkerî û ewlehiyê li derveyî welêt bi rêya [[blog]]an belge kiribû, navdarbûnekî navneteweyî bi dest xistibû. == Jînenîgarî == === Salên destpêkê û karûbarê leşkerî === Pineschi li [[La Spezia]] ya Îtalyayê ji dayik bû. Ji ciwaniya xwe ve eleqeyeke mezin bi [[motosîklet]] û [[çek|çekên agirbar]] re hebû. Piştî qedandina dibistana navîn, di deh heşt saliya xwe de tevlî [[Artêşa Îtalyayê]] bû û di [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] de xizmet kir. Piştre, ji ber ku ji bêpîşeyî û kalîteya nizm a artêşa îtalî dilê wî teng bû, çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], li wir beşdarî akademiyeke bû ku nav û cîhê wê qet nehatiye eşkerekirin. === Iraq û Sûrî (2014–2019) === Di destpêkê de, çend mehan wekî peymankarê deryayî û ewlehiya taybet (dijî dûzdariyê û dijî terorê) xebitî. Di sala 2014an de, Pineschi çû [[Badînis]]a Îraqê, li wir bû şervanê dilxwaz ê hêzên [[Peshmerga]] yên ku li dijî [[Dewleta Îslamî]] şer dikirin. Wekî perwerdekar xebitî û yekîneyên herêmî, di nav de dilxwazên [[fileh]] û [[êzîdî]] perwerde kir.<ref>{{Jêder-malper |malper=The Velvet Rocket |ziman=en |nivîskar=Justin |sernav=The Process Of Professionalizing Kurdistan's Military Forces |url=https://thevelvetrocket.com/2018/02/24/the-process-of-professionalizing-kurdistans-military-forces/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Di heman demê de bi rêxistina mirovahî ya [[Emergency (ONG)|Emergency]] re jî xebitî, ku karkerên tendirustî û sivîlan diparast. Cara yekem ku vegeriya Îtalyayê, di sala 2017an de, polîs lêkolîn li ser kir, lê doz di çar mehan de hate girtin ji ber ku ew tenê wekî ''"dilxwaz"'' hatibû nasîn, ne wekî leşkerê kirê an peymankar. === APTAC û perwerdekarî === Piştî vegerîna xwe Îtalyayê, Pineschi li [[parêzgeha Pavia]] ya Îtalyayê APTAC (Alex Pineschi Tactical) damezrand. Pargîdaniya wî perwerdehiya taktîkî ya bi çekên agirbar û ewlehiyê hem ji bo sivîlan û hem jî ji bo hêzên ewlehiyê peyda dikir. == Ûkrayna (2022–2026) == Di sala 2022an de, Pineschi çû [[Ûkrayna]]yê ku li dijî [[dagirkeriya Ûkraynayê ya Rûsyayê]] şer bike. Piştî demekê, peymanek bi artêşa ûkraynî re îmze kir û tevlî yekîneyeke operasyonên taybet ên îstixbarata leşkerî bû. == Mirin == Di 23ê gulanê 2026an de, Pineschi di temenê 42 saliya xwe de li rojhilatê Ûkraynayê, li nêzîkê [[Lyman, Ûkrayna|Lymanê]], di êrîşeke dronê de hat kuştin. <ref name="sky">{{Jêder-malper |sernav=Guerra Ucraina, morto l'italiano Alex Pineschi |malper==Ansa |ziman=eit |url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2026/05/28/ucciso-in-ucraina-un-contractor-italiano_22b6fd66-fc1f-4cfa-bc6d-527ea39b15cf.html }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> <ref name="united24">{{Jêder-malper |url=https://united24media.com/war-in-ukraine/italian-fighter-alex-pineschi-killed-in-ukraine-war-while-serving-in-military-intelligence-unit-19317 |sernav=Italian fighter Alex Pineschi killed in Ukraine war while serving in military intelligence unit |malper=United24 Media }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Pirtûk == * ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) – {{ISBN|979-8587128378}} * ''ATAK Manuale Introduttivo'' (2023) – {{ISBN|979-8393203931}} * ''SORESH: Rivoluzione'' (2025) – {{ISBN|979-8317204334}} * ''Diventa l'uomo che manca'' (2025) – {{ISBN|979-8290583785}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Desirè Sara Serventi on "Sledet" Review, {{Jêder-malper |malper=Sledet.com |url=https://sledet.com/chi-era-davvero-luomo-caduto-in-ucraina-alex-pineschi/ |sernav=Chi era davvero l’uomo caduto in Ucraina: Alex Pineschi |ziman=it }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji îtalî bi otomatîkî hat tercimekirin --> == Girêdanên derve == * [https://www.instagram.com/alex_pineschi_official/ Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Instagramê] (zêdetirî 69 hezar şopîner) * [https://www.facebook.com/alex.pineschi Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Facebookê] (58.542 şopîner) * [https://www.youtube.com/@alex_pineschi Kanala fermî ya Alex Pineschi li ser YouTubeê] (56,3 hezar abone, 548 vîdyo) * [https://www.youtube.com/watch?v=Jbc-kFVCegM Audîopirtûka temam a "PESHMERGA: Di fronte alla morte"] li ser YouTubeê * [https://aptac.it/ Malpera fermî ya APTAC li Broni (Pavia)] {{portal bar|Jînenîgarî|Kurdistan }} {{Kontrola otorîteyê}} b12rh0age9edre6xhue5058dpqp79e6 2080589 2080588 2026-07-15T06:50:08Z MikaelF 935 2080589 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {| class="infobox" style="float: right; width: 270px; font-size: 90%; text-align: left; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 4px; margin: 0 0 1em 1em;" |+ style="font-size: larger; font-weight: bold; text-align: center; background-color: #b0c4de; padding: 5px;" | Alex Pineschi |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Wêne:PESHMERGA.png|270px|center]] |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%;" | Fermandarê Peshmerga Alex Pineschi li Erbilê (KRG) |- ! style="background-color: #e6e6e6; width: 40%;" | Bi bernavk | style="width: 60%;" | Şoreş (navê şer) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Jidayikbûn | 17ê çiriya pêşîn a 1983<br />[[La Spezia]], [[Îtalya]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Mirin | 23ê gulanê 2026 (42 salî)<br />[[Lyman]], [[Ûkrayna]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Sedema mirinê | Ketina di şer de (lêdana bi dronê) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Cihê gorê | [[La Spezia]], Îtalya |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Netewe | [[Îtalya|îtalî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Welatên xizmetê | {{ITA}}<br/>{{IRQ}}<br/>[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|22x20px|border|link=]] [[Badînis]]<br/>{{UKR}} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Hêzên xizmetê | {{Lîsteya sade| * [[Artêşa Îtalyayê]] * [[Wezareta Karûbarên Peshmergayê]] * [[Asayîş]] (Hêzên Ewlehiya Navxweyî ya Badînisa) * [[Legiona Navneteweyî ya Parastina Herêmî ya Ûkraynayê]] }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Çek | [[Alpînî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Yekîne | {{Lîsteya sade| * [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] * Navenda Perwerdehiyê ya Erbilê (ETC) * Task Force Black - Yekîneya Antîterorê ya Taybet * 8. Alaya Hêzên Taybet (Ûkrayna) - Tîma Green Badgers * Yekîneya Sîstemên Bê-Firokeyan }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Paye | Dilxwaz / Perwerdekarê Taktîk / ETC Chief Operating Officer (COO) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Salên xizmetê | 5 sal li Iraqê + 4 sal li Ûkraynayê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şer û pevçûnên tevlêbûyî | {{Lîsteya sade| * [[Şerê li dijî Dewleta Îslamî]] * [[Dagirkeriya Rûsyayê ya Ûkraynayê]] (2022) }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şerên tevlêbûyî | [[Kerkûk]], [[Mûsil]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Perwerdehiya leşkerî | Akademiya DYAyê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Pirtûk | ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) û yên din |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Gotina navdar | MEMENTO MORI |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Karê din | Trainer / Perwerdekar li AP TAC |} '''Alex Pineschi''' (jdb. [[17ê çiriya pêşîn]] a [[1983]] – m. [[23ê gulanê]] [[2026]]) leşker, perwerdekar û nivîskarekî îtalî bû. Ew bi taybetî ji ber ku ezmûnên xwe yên leşkerî û ewlehiyê li derveyî welêt bi rêya [[blog]]an belge kiribû, navdarbûnekî navneteweyî bi dest xistibû. == Jînenîgarî == === Salên destpêkê û karûbarê leşkerî === Pineschi li [[La Spezia]] ya Îtalyayê ji dayik bû. Ji ciwaniya xwe ve eleqeyeke mezin bi [[motosîklet]] û [[çek|çekên agirbar]] re hebû. Piştî qedandina dibistana navîn, di deh heşt saliya xwe de tevlî [[Artêşa Îtalyayê]] bû û di [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] de xizmet kir. Piştre, ji ber ku ji bêpîşeyî û kalîteya nizm a artêşa îtalî dilê wî teng bû, çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], li wir beşdarî akademiyeke bû ku nav û cîhê wê qet nehatiye eşkerekirin. === Iraq û Sûrî (2014–2019) === Di destpêkê de, çend mehan wekî peymankarê deryayî û ewlehiya taybet (dijî dûzdariyê û dijî terorê) xebitî. Di sala 2014an de, Pineschi çû [[Badînis]]a Îraqê, li wir bû şervanê dilxwaz ê hêzên [[Peshmerga]] yên ku li dijî [[Dewleta Îslamî]] şer dikirin. Wekî perwerdekar xebitî û yekîneyên herêmî, di nav de dilxwazên [[fileh]] û [[êzîdî]] perwerde kir.<ref>{{Jêder-malper |malper=The Velvet Rocket |ziman=en |nivîskar=Justin |sernav=The Process Of Professionalizing Kurdistan's Military Forces |url=https://thevelvetrocket.com/2018/02/24/the-process-of-professionalizing-kurdistans-military-forces/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Di heman demê de bi rêxistina mirovahî ya [[Emergency (ONG)|Emergency]] re jî xebitî, ku karkerên tendirustî û sivîlan diparast. Cara yekem ku vegeriya Îtalyayê, di sala 2017an de, polîs lêkolîn li ser kir, lê doz di çar mehan de hate girtin ji ber ku ew tenê wekî ''"dilxwaz"'' hatibû nasîn, ne wekî leşkerê kirê an peymankar. === APTAC û perwerdekarî === Piştî vegerîna xwe Îtalyayê, Pineschi li [[parêzgeha Pavia]] ya Îtalyayê APTAC (Alex Pineschi Tactical) damezrand. Pargîdaniya wî perwerdehiya taktîkî ya bi çekên agirbar û ewlehiyê hem ji bo sivîlan û hem jî ji bo hêzên ewlehiyê peyda dikir. == Ûkrayna (2022–2026) == Di sala 2022an de, Pineschi çû [[Ûkrayna]]yê ku li dijî [[dagirkeriya Ûkraynayê ya Rûsyayê]] şer bike. Piştî demekê, peymanek bi artêşa ûkraynî re îmze kir û tevlî yekîneyeke operasyonên taybet ên îstixbarata leşkerî bû. == Mirin == Di 23ê gulanê 2026an de, Pineschi di temenê 42 saliya xwe de li rojhilatê Ûkraynayê, li nêzîkê [[Lyman, Ûkrayna|Lymanê]], di êrîşeke dronê de hat kuştin. <ref name="sky">{{Jêder-malper |sernav=Guerra Ucraina, morto l'italiano Alex Pineschi |malper==Ansa |ziman=eit |url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2026/05/28/ucciso-in-ucraina-un-contractor-italiano_22b6fd66-fc1f-4cfa-bc6d-527ea39b15cf.html }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> <ref name="united24">{{Jêder-malper |url=https://united24media.com/war-in-ukraine/italian-fighter-alex-pineschi-killed-in-ukraine-war-while-serving-in-military-intelligence-unit-19317 |sernav=Italian fighter Alex Pineschi killed in Ukraine war while serving in military intelligence unit |malper=United24 Media }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Pirtûk == * ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) – {{ISBN|979-8587128378}} * ''ATAK Manuale Introduttivo'' (2023) – {{ISBN|979-8393203931}} * ''SORESH: Rivoluzione'' (2025) – {{ISBN|979-8317204334}} * ''Diventa l'uomo che manca'' (2025) – {{ISBN|979-8290583785}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Desirè Sara Serventi on "Sledet" Review, {{Jêder-malper |malper=Sledet.com |url=https://sledet.com/chi-era-davvero-luomo-caduto-in-ucraina-alex-pineschi/ |sernav=Chi era davvero l’uomo caduto in Ucraina: Alex Pineschi |ziman=it }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji îtalî bi otomatîkî hat tercimekirin --> == Girêdanên derve == * [https://www.instagram.com/alex_pineschi_official/ Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Instagramê] (zêdetirî 69 hezar şopîner) * [https://www.facebook.com/alex.pineschi Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Facebookê] (58.542 şopîner) * [https://www.youtube.com/@alex_pineschi Kanala fermî ya Alex Pineschi li ser YouTubeê] (56,3 hezar abone, 548 vîdyo) * [https://www.youtube.com/watch?v=Jbc-kFVCegM Audîopirtûka temam a "PESHMERGA: Di fronte alla morte"] li ser YouTubeê * [https://aptac.it/ Malpera fermî ya APTAC li Broni (Pavia)] {{portal bar|Jînenîgarî|Kurdistan }} {{Kontrola otorîteyê}} 6q7kcpoi28tt0ttpi7lkrju6ui0qtuc 2080590 2080589 2026-07-15T06:51:20Z MikaelF 935 2080590 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {| class="infobox" style="float: right; width: 270px; font-size: 90%; text-align: left; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 4px; margin: 0 0 1em 1em;" |+ style="font-size: larger; font-weight: bold; text-align: center; background-color: #b0c4de; padding: 5px;" | Alex Pineschi |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Wêne:PESHMERGA.png|270px|center]] |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%;" | Fermandarê pêşmerge Alex Pineschi li Hewlêrê (KRG) |- ! style="background-color: #e6e6e6; width: 40%;" | Bi bernavk | style="width: 60%;" | Şoreş (navê şer) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Jidayikbûn | 17ê çiriya pêşîn a 1983<br />[[La Spezia]], [[Îtalya]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Mirin | 23ê gulanê 2026 (42 salî)<br />[[Lyman]], [[Ûkrayna]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Sedema mirinê | Ketina di şer de (lêdana bi dronê) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Cihê gorê | [[La Spezia]], Îtalya |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Netewe | [[Îtalya|îtalî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Welatên xizmetê | {{ITA}}<br/>{{IRQ}}<br/>[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|22x20px|border|link=]] [[Badînis]]<br/>{{UKR}} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Hêzên xizmetê | {{Lîsteya sade| * [[Artêşa Îtalyayê]] * [[Wezareta Karûbarên Peshmergayê]] * [[Asayîş]] (Hêzên Ewlehiya Navxweyî ya Badînisa) * [[Legiona Navneteweyî ya Parastina Herêmî ya Ûkraynayê]] }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Çek | [[Alpînî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Yekîne | {{Lîsteya sade| * [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] * Navenda Perwerdehiyê ya Erbilê (ETC) * Task Force Black - Yekîneya Antîterorê ya Taybet * 8. Alaya Hêzên Taybet (Ûkrayna) - Tîma Green Badgers * Yekîneya Sîstemên Bê-Firokeyan }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Paye | Dilxwaz / Perwerdekarê Taktîk / ETC Chief Operating Officer (COO) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Salên xizmetê | 5 sal li Iraqê + 4 sal li Ûkraynayê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şer û pevçûnên tevlêbûyî | {{Lîsteya sade| * [[Şerê li dijî Dewleta Îslamî]] * [[Dagirkeriya Rûsyayê ya Ûkraynayê]] (2022) }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şerên tevlêbûyî | [[Kerkûk]], [[Mûsil]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Perwerdehiya leşkerî | Akademiya DYAyê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Pirtûk | ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) û yên din |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Gotina navdar | MEMENTO MORI |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Karê din | Trainer / Perwerdekar li AP TAC |} '''Alex Pineschi''' (jdb. [[17ê çiriya pêşîn]] a [[1983]] – m. [[23ê gulanê]] [[2026]]) leşker, perwerdekar û nivîskarekî îtalî bû. Ew bi taybetî ji ber ku ezmûnên xwe yên leşkerî û ewlehiyê li derveyî welêt bi rêya [[blog]]an belge kiribû, navdarbûnekî navneteweyî bi dest xistibû. == Jînenîgarî == === Salên destpêkê û karûbarê leşkerî === Pineschi li [[La Spezia]] ya Îtalyayê ji dayik bû. Ji ciwaniya xwe ve eleqeyeke mezin bi [[motosîklet]] û [[çek|çekên agirbar]] re hebû. Piştî qedandina dibistana navîn, di deh heşt saliya xwe de tevlî [[Artêşa Îtalyayê]] bû û di [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] de xizmet kir. Piştre, ji ber ku ji bêpîşeyî û kalîteya nizm a artêşa îtalî dilê wî teng bû, çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], li wir beşdarî akademiyeke bû ku nav û cîhê wê qet nehatiye eşkerekirin. === Iraq û Sûrî (2014–2019) === Di destpêkê de, çend mehan wekî peymankarê deryayî û ewlehiya taybet (dijî dûzdariyê û dijî terorê) xebitî. Di sala 2014an de, Pineschi çû [[Badînis]]a Îraqê, li wir bû şervanê dilxwaz ê hêzên [[Peshmerga]] yên ku li dijî [[Dewleta Îslamî]] şer dikirin. Wekî perwerdekar xebitî û yekîneyên herêmî, di nav de dilxwazên [[fileh]] û [[êzîdî]] perwerde kir.<ref>{{Jêder-malper |malper=The Velvet Rocket |ziman=en |nivîskar=Justin |sernav=The Process Of Professionalizing Kurdistan's Military Forces |url=https://thevelvetrocket.com/2018/02/24/the-process-of-professionalizing-kurdistans-military-forces/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Di heman demê de bi rêxistina mirovahî ya [[Emergency (ONG)|Emergency]] re jî xebitî, ku karkerên tendirustî û sivîlan diparast. Cara yekem ku vegeriya Îtalyayê, di sala 2017an de, polîs lêkolîn li ser kir, lê doz di çar mehan de hate girtin ji ber ku ew tenê wekî ''"dilxwaz"'' hatibû nasîn, ne wekî leşkerê kirê an peymankar. === APTAC û perwerdekarî === Piştî vegerîna xwe Îtalyayê, Pineschi li [[parêzgeha Pavia]] ya Îtalyayê APTAC (Alex Pineschi Tactical) damezrand. Pargîdaniya wî perwerdehiya taktîkî ya bi çekên agirbar û ewlehiyê hem ji bo sivîlan û hem jî ji bo hêzên ewlehiyê peyda dikir. == Ûkrayna (2022–2026) == Di sala 2022an de, Pineschi çû [[Ûkrayna]]yê ku li dijî [[dagirkeriya Ûkraynayê ya Rûsyayê]] şer bike. Piştî demekê, peymanek bi artêşa ûkraynî re îmze kir û tevlî yekîneyeke operasyonên taybet ên îstixbarata leşkerî bû. == Mirin == Di 23ê gulanê 2026an de, Pineschi di temenê 42 saliya xwe de li rojhilatê Ûkraynayê, li nêzîkê [[Lyman, Ûkrayna|Lymanê]], di êrîşeke dronê de hat kuştin. <ref name="sky">{{Jêder-malper |sernav=Guerra Ucraina, morto l'italiano Alex Pineschi |malper==Ansa |ziman=eit |url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2026/05/28/ucciso-in-ucraina-un-contractor-italiano_22b6fd66-fc1f-4cfa-bc6d-527ea39b15cf.html }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> <ref name="united24">{{Jêder-malper |url=https://united24media.com/war-in-ukraine/italian-fighter-alex-pineschi-killed-in-ukraine-war-while-serving-in-military-intelligence-unit-19317 |sernav=Italian fighter Alex Pineschi killed in Ukraine war while serving in military intelligence unit |malper=United24 Media }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Pirtûk == * ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) – {{ISBN|979-8587128378}} * ''ATAK Manuale Introduttivo'' (2023) – {{ISBN|979-8393203931}} * ''SORESH: Rivoluzione'' (2025) – {{ISBN|979-8317204334}} * ''Diventa l'uomo che manca'' (2025) – {{ISBN|979-8290583785}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Desirè Sara Serventi on "Sledet" Review, {{Jêder-malper |malper=Sledet.com |url=https://sledet.com/chi-era-davvero-luomo-caduto-in-ucraina-alex-pineschi/ |sernav=Chi era davvero l’uomo caduto in Ucraina: Alex Pineschi |ziman=it }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji îtalî bi otomatîkî hat tercimekirin --> == Girêdanên derve == * [https://www.instagram.com/alex_pineschi_official/ Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Instagramê] (zêdetirî 69 hezar şopîner) * [https://www.facebook.com/alex.pineschi Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Facebookê] (58.542 şopîner) * [https://www.youtube.com/@alex_pineschi Kanala fermî ya Alex Pineschi li ser YouTubeê] (56,3 hezar abone, 548 vîdyo) * [https://www.youtube.com/watch?v=Jbc-kFVCegM Audîopirtûka temam a "PESHMERGA: Di fronte alla morte"] li ser YouTubeê * [https://aptac.it/ Malpera fermî ya APTAC li Broni (Pavia)] {{portal bar|Jînenîgarî|Kurdistan }} {{Kontrola otorîteyê}} lxj5h9vqgytlher9gh7v7l18t3kbtmo 2080591 2080590 2026-07-15T06:56:46Z MikaelF 935 - [[Wêne:PESHMERGA.png|270px|center]] ez teman ne piştrast im, ev pêşmerge Pineschi ye yan na. 2080591 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {| class="infobox" style="float: right; width: 270px; font-size: 90%; text-align: left; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 4px; margin: 0 0 1em 1em;" |+ style="font-size: larger; font-weight: bold; text-align: center; background-color: #b0c4de; padding: 5px;" | Alex Pineschi |- | colspan="2" style="text-align: center;" | |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%;" | |- ! style="background-color: #e6e6e6; width: 40%;" | Bi bernavk | style="width: 60%;" | Şoreş (navê şer) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Jidayikbûn | 17ê çiriya pêşîn a 1983<br />[[La Spezia]], [[Îtalya]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Mirin | 23ê gulanê 2026 (42 salî)<br />[[Lyman]], [[Ûkrayna]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Sedema mirinê | Ketina di şer de (lêdana bi dronê) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Cihê gorê | [[La Spezia]], Îtalya |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Netewe | [[Îtalya|îtalî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Welatên xizmetê | {{ITA}}<br/>{{IRQ}}<br/>[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|22x20px|border|link=]] [[Badînis]]<br/>{{UKR}} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Hêzên xizmetê | {{Lîsteya sade| * [[Artêşa Îtalyayê]] * [[Wezareta Karûbarên Peshmergayê]] * [[Asayîş]] (Hêzên Ewlehiya Navxweyî ya Badînisa) * [[Legiona Navneteweyî ya Parastina Herêmî ya Ûkraynayê]] }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Çek | [[Alpînî]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Yekîne | {{Lîsteya sade| * [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] * Navenda Perwerdehiyê ya Erbilê (ETC) * Task Force Black - Yekîneya Antîterorê ya Taybet * 8. Alaya Hêzên Taybet (Ûkrayna) - Tîma Green Badgers * Yekîneya Sîstemên Bê-Firokeyan }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Paye | Dilxwaz / Perwerdekarê Taktîk / ETC Chief Operating Officer (COO) |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Salên xizmetê | 5 sal li Iraqê + 4 sal li Ûkraynayê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şer û pevçûnên tevlêbûyî | {{Lîsteya sade| * [[Şerê li dijî Dewleta Îslamî]] * [[Dagirkeriya Rûsyayê ya Ûkraynayê]] (2022) }} |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Şerên tevlêbûyî | [[Kerkûk]], [[Mûsil]] |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Perwerdehiya leşkerî | Akademiya DYAyê |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Pirtûk | ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) û yên din |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Gotina navdar | MEMENTO MORI |- ! style="background-color: #e6e6e6;" | Karê din | Trainer / Perwerdekar li AP TAC |} '''Alex Pineschi''' (jdb. [[17ê çiriya pêşîn]] a [[1983]] – m. [[23ê gulanê]] [[2026]]) leşker, perwerdekar û nivîskarekî îtalî bû. Ew bi taybetî ji ber ku ezmûnên xwe yên leşkerî û ewlehiyê li derveyî welêt bi rêya [[blog]]an belge kiribû, navdarbûnekî navneteweyî bi dest xistibû. == Jînenîgarî == === Salên destpêkê û karûbarê leşkerî === Pineschi li [[La Spezia]] ya Îtalyayê ji dayik bû. Ji ciwaniya xwe ve eleqeyeke mezin bi [[motosîklet]] û [[çek|çekên agirbar]] re hebû. Piştî qedandina dibistana navîn, di deh heşt saliya xwe de tevlî [[Artêşa Îtalyayê]] bû û di [[Tugaya Alpîn a "Julia"]] de xizmet kir. Piştre, ji ber ku ji bêpîşeyî û kalîteya nizm a artêşa îtalî dilê wî teng bû, çû [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], li wir beşdarî akademiyeke bû ku nav û cîhê wê qet nehatiye eşkerekirin. === Iraq û Sûrî (2014–2019) === Di destpêkê de, çend mehan wekî peymankarê deryayî û ewlehiya taybet (dijî dûzdariyê û dijî terorê) xebitî. Di sala 2014an de, Pineschi çû [[Badînis]]a Îraqê, li wir bû şervanê dilxwaz ê hêzên [[Peshmerga]] yên ku li dijî [[Dewleta Îslamî]] şer dikirin. Wekî perwerdekar xebitî û yekîneyên herêmî, di nav de dilxwazên [[fileh]] û [[êzîdî]] perwerde kir.<ref>{{Jêder-malper |malper=The Velvet Rocket |ziman=en |nivîskar=Justin |sernav=The Process Of Professionalizing Kurdistan's Military Forces |url=https://thevelvetrocket.com/2018/02/24/the-process-of-professionalizing-kurdistans-military-forces/ }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Di heman demê de bi rêxistina mirovahî ya [[Emergency (ONG)|Emergency]] re jî xebitî, ku karkerên tendirustî û sivîlan diparast. Cara yekem ku vegeriya Îtalyayê, di sala 2017an de, polîs lêkolîn li ser kir, lê doz di çar mehan de hate girtin ji ber ku ew tenê wekî ''"dilxwaz"'' hatibû nasîn, ne wekî leşkerê kirê an peymankar. === APTAC û perwerdekarî === Piştî vegerîna xwe Îtalyayê, Pineschi li [[parêzgeha Pavia]] ya Îtalyayê APTAC (Alex Pineschi Tactical) damezrand. Pargîdaniya wî perwerdehiya taktîkî ya bi çekên agirbar û ewlehiyê hem ji bo sivîlan û hem jî ji bo hêzên ewlehiyê peyda dikir. == Ûkrayna (2022–2026) == Di sala 2022an de, Pineschi çû [[Ûkrayna]]yê ku li dijî [[dagirkeriya Ûkraynayê ya Rûsyayê]] şer bike. Piştî demekê, peymanek bi artêşa ûkraynî re îmze kir û tevlî yekîneyeke operasyonên taybet ên îstixbarata leşkerî bû. == Mirin == Di 23ê gulanê 2026an de, Pineschi di temenê 42 saliya xwe de li rojhilatê Ûkraynayê, li nêzîkê [[Lyman, Ûkrayna|Lymanê]], di êrîşeke dronê de hat kuştin. <ref name="sky">{{Jêder-malper |sernav=Guerra Ucraina, morto l'italiano Alex Pineschi |malper==Ansa |ziman=eit |url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2026/05/28/ucciso-in-ucraina-un-contractor-italiano_22b6fd66-fc1f-4cfa-bc6d-527ea39b15cf.html }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> <ref name="united24">{{Jêder-malper |url=https://united24media.com/war-in-ukraine/italian-fighter-alex-pineschi-killed-in-ukraine-war-while-serving-in-military-intelligence-unit-19317 |sernav=Italian fighter Alex Pineschi killed in Ukraine war while serving in military intelligence unit |malper=United24 Media }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji portûgalî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Pirtûk == * ''PESHMERGA: Di fronte alla morte'' (2021) – {{ISBN|979-8587128378}} * ''ATAK Manuale Introduttivo'' (2023) – {{ISBN|979-8393203931}} * ''SORESH: Rivoluzione'' (2025) – {{ISBN|979-8317204334}} * ''Diventa l'uomo che manca'' (2025) – {{ISBN|979-8290583785}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Desirè Sara Serventi on "Sledet" Review, {{Jêder-malper |malper=Sledet.com |url=https://sledet.com/chi-era-davvero-luomo-caduto-in-ucraina-alex-pineschi/ |sernav=Chi era davvero l’uomo caduto in Ucraina: Alex Pineschi |ziman=it }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji îtalî bi otomatîkî hat tercimekirin --> == Girêdanên derve == * [https://www.instagram.com/alex_pineschi_official/ Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Instagramê] (zêdetirî 69 hezar şopîner) * [https://www.facebook.com/alex.pineschi Profîla fermî ya Alex Pineschi li ser Facebookê] (58.542 şopîner) * [https://www.youtube.com/@alex_pineschi Kanala fermî ya Alex Pineschi li ser YouTubeê] (56,3 hezar abone, 548 vîdyo) * [https://www.youtube.com/watch?v=Jbc-kFVCegM Audîopirtûka temam a "PESHMERGA: Di fronte alla morte"] li ser YouTubeê * [https://aptac.it/ Malpera fermî ya APTAC li Broni (Pavia)] {{portal bar|Jînenîgarî|Kurdistan }} {{Kontrola otorîteyê}} 4ix2prpp8zwznqf7wamhs6c5rjeuu29