Gerokên webê

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Gerokên webê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1556</id>
    <revision>
      <id>2100093</id>
      <parentid>1834013</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="806" sha1="ei24ibjtsjs6m88diq0rlk2aletwemw" xml:space="preserve">[[Wêne:Browser Market Map June 2015.svg|thumb|300px|Li gorî Statcounter'ê bikaranîna gerokan [http://gs.statcounter.com/#browser-ww-monthly-201506-201506-map StatCounter].&lt;br /&gt;
{{Legend|blue|[[Internet Explorer]]}}
{{Legend|green|[[Google Chrome]]}}
{{Legend|orange|[[Mozilla Firefox]]}}
{{Legend|red|[[Opera (gerok)|Opera]]}} ]]
Gerok ({{bi-en|browser}}) nivîsbariya ji bo xwendina rûpelên [[înternet]]ê ye. Gerok bi piranî belaş in, lê ne hemû nivîsbariya azad in.

Gerokên herî bi nav û deng ev in:

* [[Mozilla Firefox]]
* [[Apple Safari]]
* [[Opera (gerok)|Opera]]
* [[Microsoft Edge]]
* [[Google Chrome]]

{{Gerokên webê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîsbarî-şitil}}

[[Kategorî:Gerok| ]]
[[Kategorî:Înternet]]
[[Kategorî:Nivîsbarî]]
[[Kategorî:Dahênên îngilîzî]]</text>
      <sha1>ei24ibjtsjs6m88diq0rlk2aletwemw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Berkeley</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13855</id>
    <revision>
      <id>2100083</id>
      <parentid>1841832</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1302" sha1="d4bvmcjp4g8zwr9u0nwm2xmmge84dm5" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| netewe             = Înglîz-Îrlandi
| pênasê_pêşîn       = The Right Reverend
| pênasê_paşîn       = Bishop of Cloyne
| çînaser            = nivîskar
}}
Bishop '''George Berkeley''' (12 adar 1685 – 14 çile 1753) ji malbata împeratoriyê, fîlozofekî ji [[Îrlenda (girav)|îrlendayê]] ye. Xebata xwe ya herî giranbiha li ser mijara &quot;îdêalizma subjektif&quot; kiriye. Ew dibêje : &quot;Esse est percipi&quot; (&quot;hebûn, xwiya-kirin e&quot;). Têori,nîşan dide ku mirov bi tenê karê bi rêya hîs û ramanan tiştan nas bike, le ne bi riya tecrîdê. Wî gelek tişt nivîsandin, &quot;Bingiha fêrbûna mirov(1710)&quot;, û &quot;[[Sê diyalogên di navbera Îlas û Fîlonûs de]]&quot; (1713) Berkley bi xwe di rolê spîrîtualist (rûhanî) û Ilas gotina [[Yewnanî]] ku ji bo &quot;[[Locke]] (tişt)&quot; tê bi karaîn.
Di sala 1734 de [[Analîst]] çap kir, di vê pirtukê avakirina zanyariyê rexne dike. wî bi van rexneyan bandoreke mezin li pêşveçûnên li ser Matemetîkê kir.

&lt;br /&gt;
Navê wî li bajarekî [[Kalîforniya]] û li kolêjekê di nava Zanîngeh [[Yal]] jî hat kirin.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Fîlozof]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1685]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1753]]
[[Kategorî:Nivîskarên îrlendî yên sedsala 18an]]</text>
      <sha1>d4bvmcjp4g8zwr9u0nwm2xmmge84dm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giorgos Seferis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24751</id>
    <revision>
      <id>2100097</id>
      <parentid>1777855</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2843" sha1="siyu2ucpb4so4xunlmvlvvqx66is5ag" xml:space="preserve">[[Wêne:Giorgos Seferis 1963.jpg|thumb|rast|Seferis di sala 1963an de]]
[[Wêne:George Seferis.JPG|200px|thumb|Seferis (1921)]]

'''Giorgos Seferis''' (bilêvkirina bi kurdî: ''Giyorgos Seferîs,'' ''[[grekî]]: Γιώργος Σεφέρης, navê berê Giorgos Stylianos Seferiadis''; jdb. {{Jidayikbûn|13|adar|1900}} li [[Îzmîr]]; m. {{mirin|20|îlon|1971}} li [[Atîna]]) dîplomat û nivîskarekî Yewnanî (Grekî) bû. Sala [[1963]]î [[Xelata Nobelê]] ya wêjeyê wergirtiye.

Li Îzmîrê hatiye jiyanê ku wê demê tevahiya rojavayê [[Anatoliya]]yê ji Grekiyan pêk dihat. Piştî damezrandina [[Komara Tirkiyê]] gelê Yewnan hate derxistin û yên mayîn bi darê zorê hatin Tûrkîzekirin. Malbata wî di sala [[1914]]î de koçberê Yewnanistanê dibin. Li [[Parîs]]ê perwerdeya dadnasiya bidawî dike. Bavê wî jî herwekî parêzer bûye. Wekî balyozê Grekyayê li gelek welatan dixebite. Li dijî dîktatoriya leşkeran a ku di salên ''1967–1974an'' de li ser desthilatiyê dimînin têdikoşe.

== Berhem ==
=== Helbestên wî ===
* ''Goşeveger'' (Στροφή), 1931
* ''Στέρνα'', 1932
* ''Danezana jiyanê ya mîstîk'' (Μυθιστόρημα), 1935
* ''Deftera ceribandinê'' (Τετράδιο Γυμνασμάτων), 1940
* ''Logopirtûk I'' (Ημερολόγιο καταστρώματος Α΄), 1940
* ''Logopirtûk II'' (Ημερολόγιο καταστρώματος Β΄), 1944
* ''Κίχλη'', 1947
* ''Logopirtûk III – Kîpros'' (Ημερολόγιο καταστρώματος Γ΄), 1955
* ''Sê helbestên veşarî'' (Τρία κρυφά ποιήματα), 1966
* ''Deftera ceribandinê II'' (Τετράδιο Γυμνασμάτων Β΄), 1976

=== Ceribandin ===
* ''Ceribandin'' (Δοκιμές), Band I (1936 - 1947), 1974
* ''Ceribandin'' (Δοκιμές), Band II (1948 - 1971), 1974
* ''Ceribandin'' (Δοκιμές), Band III, Nivîsarên jê mabûn (1932 - 1971), 1992
* ''Şeş şevên li Akropolîs'', Roman, 1974
* ''Bapirtûk – Bêjeyan'', 1987

=== Rojîn ===
* ''Rojan'', Band I, 16. sibat 1925 - 17. tebax 1931, 1975
* ''Rojan'', Band II, 24. tebax 1931 - 12. sibat 1934, 1975
* ''Rojan'', Band III, 16. nîsan 1934 - 14. kanûna pêşîn 1940, 1977
* ''Rojan'', Band IV, 1. kanûna paşîn 1941 - 31. kanûna pêşîn 1941, 1977
* ''Rojan'', Band V, 1. Januar 1945 - 19. April 1951, 1973
* ''Rojan'', Band VI, 20. nîsan 1951 - 4. tebax 1956, 1986
* ''Rojînên polîtîk'', Band I, 25. çiriya paşîn 1935 - 7. çiriya pêşîn 1944, 1979
* ''Rojînên polîtîk'', Band II, 13. kanûna paşîn 1945 - 5. gulan 1952, 1985

{{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Dîplomat]]
[[Kategorî:Nivîskar]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]]
[[Kategorî:Yewnan]]
[[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên nûjen]]</text>
      <sha1>siyu2ucpb4so4xunlmvlvvqx66is5ag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giyaberk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25662</id>
    <revision>
      <id>2100099</id>
      <parentid>2014468</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="863" sha1="o6j1j65lrmqycayztfv8wfopoi0xrlw" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=gulan 2024}}
{{Taxobox
| name = Giyaberk
| image = Chickweed (aka).jpg
| image_width = 250px
| image_caption = 
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Caryophyllales]]
| familia = [[Caryophyllaceae]]
| genus = ''[[Stellaria]]''
| species = '''''S. media'''''
| binomial = ''Stellaria media''
| binomial_authority = ([[L.]]) [[Dominique Villars|Vill.]]
| synonyms = ''Alsine media'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Stellaria Apetala'' &lt;small&gt;[[Bernardino da Ucria|Ucria]] ex [[Johann Jacob Roemer|Roem.]]&lt;/small&gt;
}}

'''Giyaberk''' (bi latînî, ''Stellaria media'') giyayekî biçûk e.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Riwek-şitil}}

[[Kategorî:Nebatên tibbî]]
[[Kategorî:Riwek]]
[[Kategorî:Taksayên botanîk yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]]
[[Kategorî:Floraya Ewropayê]]</text>
      <sha1>o6j1j65lrmqycayztfv8wfopoi0xrlw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muhemmed Ronahî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33718</id>
    <revision>
      <id>2100038</id>
      <parentid>1755682</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1062" sha1="d5i94x283supdj67434fmw5kewpe0mt" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Muhemmed Ronahî''' (jdb. 1979), an jî '''Mihemed Ronahî''', [[nivîskar]] û [[weşangêr]]ekî [[kurd]] e.

Muhemmed Ronahî di 1979'an de li [[Pîran]]a [[Amed]]ê ji dayik bûye.
Di 2003'yan de li [[Zanîngeha Melediyê|Zanîngeha Înönü]] [[Beşa Civaknasî]]yê kuta kiriye.
Di malpera [[haberdiyarbakir.com]], [[Kovara W]], Kovara Rewşen, [[Zend (kovar)|Kovara Zend]] û [[Çirûsk]]ê de [[helbest]] û nivîsên wî tên weşandin. Bi qasî sê salan di rojnameya Azadiya Welat de bi navê &quot;deqerû&quot; quncik nivîsî.
Di 2009'an de bi navê [[Weşanxaneya Ronahî]] weşanxaneyek ava kir. Di 2010'an de romana xwe ya bi navê &quot;Bendewarên Adarê&quot; derxist, di sala 2011an de jî çîrokên wî yên bi navê Daristan ji weşanxaneya Ronahî derket. Kitêba wî ya bi çîroka ya bi navê&quot;kûçikistan&quot; jî der çûye di nav weşanên avesta de

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1979]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>d5i94x283supdj67434fmw5kewpe0mt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100039</id>
      <parentid>2100038</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1065" sha1="g1crrd7hs4u68ds9xh5azothqqtby5h" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Muhemmed Ronahî''' (jdb. 1979), an jî '''Mihemed Ronahî''', [[nivîskar]] û [[weşangêr]]ekî [[kurd]] e.

Muhemmed Ronahî di 1979an de li [[Pîran]]a [[Amed]]ê ji dayik bûye. Di 2003yê de li [[Zanîngeha Melediyê|Zanîngeha Înönü]] di Beşa Civaknasiyê mezûn bû.

Di malpera [[haberdiyarbakir.com]], [[Kovara W]], Kovara Rewşen, [[Zend (kovar)|Kovara Zend]] û [[Çirûsk]]ê de [[helbest]] û nivîsên wî tên weşandin. Bi qasî sê salan di rojnameya Azadiya Welat de bi navê &quot;deqerû&quot; quncik nivîsî.

Di 2009ê de bi navê [[Weşanxaneya Ronahî]] weşanxaneyek ava kir. Di 2010ê de romana xwe ya bi navê &quot;Bendewarên Adarê&quot; derxist, di sala 2011ê de jî çîrokên wî yên bi navê ''Daristan'' ji weşanxaneya Ronahî derket. Kitêba wî ya bi çîroka ya bi navê ''Kûçikistan'' jî der çûye di nav weşanên avesta de.

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1979]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>g1crrd7hs4u68ds9xh5azothqqtby5h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100040</id>
      <parentid>2100039</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1081" sha1="hz0waf2ruih7wqtwuj4bkpncxhtzubk" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Muhemmed Ronahî''' (jdb. 1979), an jî '''Mihemed Ronahî''', [[nivîskar]] û [[weşangêr]]ekî [[kurd]] e.

Muhemmed Ronahî di 1979an de li [[Pîran]]a [[Amed]]ê ji dayik bûye. Di 2003yê de li [[Zanîngeha Melediyê|Zanîngeha Înönü]] di Beşa Civaknasiyê mezûn bû.

Di malpera [[Haberdiyarbakir|''haberdiyarbakir'']], [[Kovara W]], Kovara Rewşen, [[Zend (kovar)|Kovara Zend]] û [[Çirûsk]]ê de [[helbest]] û nivîsên wî tên weşandin. Bi qasî sê salan di rojnameya Azadiya Welat de bi navê &quot;deqerû&quot; quncik nivîsî.

Di 2009ê de bi navê [[Weşanxaneya Ronahî]] weşanxaneyek ava kir. Di 2010ê de romana xwe ya bi navê &quot;Bendewarên Adarê&quot; derxist, di sala 2011ê de jî çîrokên wî yên bi navê ''Daristan'' ji weşanxaneya Ronahî derket. Kitêba wî ya bi çîroka ya bi navê ''Kûçikistan'' jî der çûye di nav weşanên avesta de.

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1979]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>hz0waf2ruih7wqtwuj4bkpncxhtzubk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100041</id>
      <parentid>2100040</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Pîranê]]</comment>
      <origin>2100041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1114" sha1="25f07hlwkq1062kufqsr5douvca72nk" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Muhemmed Ronahî''' (jdb. 1979), an jî '''Mihemed Ronahî''', [[nivîskar]] û [[weşangêr]]ekî [[kurd]] e.

Muhemmed Ronahî di 1979an de li [[Pîran]]a [[Amed]]ê ji dayik bûye. Di 2003yê de li [[Zanîngeha Melediyê|Zanîngeha Înönü]] di Beşa Civaknasiyê mezûn bû.

Di malpera [[Haberdiyarbakir|''haberdiyarbakir'']], [[Kovara W]], Kovara Rewşen, [[Zend (kovar)|Kovara Zend]] û [[Çirûsk]]ê de [[helbest]] û nivîsên wî tên weşandin. Bi qasî sê salan di rojnameya Azadiya Welat de bi navê &quot;deqerû&quot; quncik nivîsî.

Di 2009ê de bi navê [[Weşanxaneya Ronahî]] weşanxaneyek ava kir. Di 2010ê de romana xwe ya bi navê &quot;Bendewarên Adarê&quot; derxist, di sala 2011ê de jî çîrokên wî yên bi navê ''Daristan'' ji weşanxaneya Ronahî derket. Kitêba wî ya bi çîroka ya bi navê ''Kûçikistan'' jî der çûye di nav weşanên avesta de.

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1979]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Pîranê]]</text>
      <sha1>25f07hlwkq1062kufqsr5douvca72nk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Genimkî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48903</id>
    <revision>
      <id>2100081</id>
      <parentid>1716546</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1728" sha1="glw64wo0asil22qbke50urvayc39qmc" xml:space="preserve">'''Genimkî''', '''girgirkî''', '''çirgildî''' cureyek ji [[xingal]]ên kurdî ye. Pirranî êla [[Sînemilî|Sînemiliyan]], [[kurd]]ên [[Deryaya Navîn]], kurdên [[Gurgum]] û herêmên din ên [[Tolhildan]]ê dizanin. Li [[rojhilatê Kurdistanê]] jî genimkî heye. Li herêmên [[Kurdistan]]ê bi navên cuda tê binavkirin.

Genimkî herwiha xwarineke [[quşxane]]yî ye jî. Ango mirov çawa bixwaze wisa dixwe. Genimkiyê gelên cîran jî dizanin. Li [[Kafkasya]]yê jî tê xwarin. Tirk pirr nizanin, lê qefqasiyên [[Tirkiye]]yê vê xwarinê çêdikin. Di [[pêjgeha gurcî]] de herwiha cihê xwe digire.

== Taybetiya vê xingalê ==
Xingal tên girgirandin lê devê wan nayên kîpkirin. Wisa çêdikin ku dişibe hebên genimê. Bi texmîni navê xwe ji wir digire.

== Terîfeyeke genimkiyê ==
Mantî yan xingalên xwe ku ji pelhevîrkê tên çêkirin, di dirûvê [[genim]]ê de amade bikin. Ango dirûvên wan bişibînin genim an [[kelek]]ê. Ev ji bo têkelên din ên xwarinê baş tehma xwe bidin nava xingalan e.

Di quşxaneyekê de [[mirîşk]]ê bixaşînin. Mirîşka we keliya jê derînin, bila ava wê bimîne. Xingalên xwe berdin nava ava mirîşkê bikelînin. Kelîn bidawî bû, bidarivînin an wekî [[şorbe]]yê bihêlin.

[[Sîr]]a kutayî, [[sirke]], [[îsot]]a tûj (îsota pûlpelî) tevlî bikin. Dikarin goştê mirîşkê jî li binikên xwarinê belav bikin an cuda bixwin.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Pêjgeha-kurdî-şitil}}

[[Kategorî:Pêjgeha gurcî]]
[[Kategorî:Pêjgeha kurdî]]
[[Kategorî:Pêjgeha Erdelanê]]
[[Kategorî:Pêjgeha Hewramanê]]
[[Kategorî:Pêjgeha Tolhildanê]]
[[Kategorî:Xingal]]
[[Kategorî:Xwarinên quşxaneyê]]
[[Kategorî:Çeçenistan]]</text>
      <sha1>glw64wo0asil22qbke50urvayc39qmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George H. W. Bush</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49553</id>
    <revision>
      <id>2100085</id>
      <parentid>1742391</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1177" sha1="2yme6yytnuxg4dun5ho2ejw0s8iwnwx" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| hevwelatî          = {{ala|Amerîkî}}
}}
'''George Herbert Walker Bush''' (jdb. {{Jidayikbûn|12|hezîran|1924}} - m. 2018 [[Houston (Teksas)|Houston]]) serokdewletê 41&lt;sup&gt;em&lt;/sup&gt; ê [[DYA]]'yê ye. Ew herwiha bavê serokdewletê 43&lt;sup&gt;em&lt;/sup&gt; [[George W. Bush]] e. Ew li [[Milton, Massachusetts|Miltonê]] ji dayîk bûye. Di {{dîrok|20|kanûna paşîn|1989}} de dibe serokdewlet û heta {{dîrok|20|kanûna paşîn|1993}} li ser postê xwe dimîne. Bi [[Barbara Bush]] ''(berê Barbara Pierce)'' re zewicî û şeş zarokên wî çêbûn. Di bin serweriya wî de [[Şerê Kendavê]] di {{dîrok|17|kanûna paşîn|1991}} pêk hatiye.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|George H. W. Bush}}

{{Serokdewletên DYAyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{siyasetmedar-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1924]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 2018]]
[[Kategorî:Serokdewletên DYAyê]]
[[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]]</text>
      <sha1>2yme6yytnuxg4dun5ho2ejw0s8iwnwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rêdûr Dîjle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53050</id>
    <revision>
      <id>2100033</id>
      <parentid>1683908</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2100033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="772" sha1="g9tjwldf6nz63n00rp4dd8qyq37z3sh" xml:space="preserve">'''Rêdûr Dîjle''' (jdb. 1987 [[Mêrdîn]]), helbestvanê [[kurd]] ê ji [[bakurê Kurdistanê]] ye. 

== Kurtejine ==
Di sala 1987an de li [[Mêrdîn]]ê hatiye dinê. Li [[Zanîngeha Dicleyê]] ya Amedê beşa îktisadê xwendiye. Ji weşanxaneya Ronahî dîwana wî ya yekem bi navê [[Eşêfa Temenekî]] di 2012an derket.&lt;ref&gt;[http://www.kurdigeh.com/details.aspx?an=291 Ji Weşanxaneya Ronahî’yê Helbestvanekî nû]&lt;/ref&gt; Niha li [[Amed]]ê dijî. Nivîs û helbestên wî di [[kovara W]]'yê û kovarên din de tên weşandin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}

== Berhemên edebî ==
* ''Eşêfa Temenekî'', [[weşanên Ronahî]], 2012

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]</text>
      <sha1>g9tjwldf6nz63n00rp4dd8qyq37z3sh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100034</id>
      <parentid>2100033</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2100034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="772" sha1="dbfdj4f8put8o373xfka9k95qdz6u7y" xml:space="preserve">'''Rêdûr Dîjle''' (jdb. 1987 [[Mêrdîn]]), helbestvanê [[kurd]] ê ji [[Bakurê Kurdistanê]] ye. 

== Kurtejine ==
Di sala 1987an de li [[Mêrdîn]]ê hatiye dinê. Li [[Zanîngeha Dicleyê]] ya Amedê beşa îktisadê xwendiye. Ji weşanxaneya Ronahî dîwana wî ya yekem bi navê [[Eşêfa Temenekî]] di 2012an derket.&lt;ref&gt;[http://www.kurdigeh.com/details.aspx?an=291 Ji Weşanxaneya Ronahî’yê Helbestvanekî nû]&lt;/ref&gt; Niha li [[Amed]]ê dijî. Nivîs û helbestên wî di [[kovara W]]'yê û kovarên din de tên weşandin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}

== Berhemên edebî ==
* ''Eşêfa Temenekî'', [[weşanên Ronahî]], 2012

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]</text>
      <sha1>dbfdj4f8put8o373xfka9k95qdz6u7y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100035</id>
      <parentid>2100034</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Berhemên edebî */</comment>
      <origin>2100035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="811" sha1="dylqh6oztiwjisey20rxu45768m0fmw" xml:space="preserve">'''Rêdûr Dîjle''' (jdb. 1987 [[Mêrdîn]]), helbestvanê [[kurd]] ê ji [[Bakurê Kurdistanê]] ye. 

== Kurtejine ==
Di sala 1987an de li [[Mêrdîn]]ê hatiye dinê. Li [[Zanîngeha Dicleyê]] ya Amedê beşa îktisadê xwendiye. Ji weşanxaneya Ronahî dîwana wî ya yekem bi navê [[Eşêfa Temenekî]] di 2012an derket.&lt;ref&gt;[http://www.kurdigeh.com/details.aspx?an=291 Ji Weşanxaneya Ronahî’yê Helbestvanekî nû]&lt;/ref&gt; Niha li [[Amed]]ê dijî. Nivîs û helbestên wî di [[kovara W]]'yê û kovarên din de tên weşandin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}

== Berhemên edebî ==
* ''Eşêfa Temenekî'', [[weşanên Ronahî]], 2012
* ''Kêsek'', [[weşanên Lîs]], 2017

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]</text>
      <sha1>dylqh6oztiwjisey20rxu45768m0fmw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100036</id>
      <parentid>2100035</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kurtejine */</comment>
      <origin>2100036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="814" sha1="00izbag34fj1iwilpwou5dyharo6bvl" xml:space="preserve">'''Rêdûr Dîjle''' (jdb. 1987 [[Mêrdîn]]), helbestvanê [[kurd]] ê ji [[Bakurê Kurdistanê]] ye. 

== Jinenîgarî ==
Di sala 1987an de li [[Mêrdîn]]ê hatiye dinê. Li [[Zanîngeha Dicleyê]] ya Amedê beşa îktisadê xwendiye. Ji weşanxaneya Ronahî dîwana wî ya yekem bi navê [[Eşêfa Temenekî]] di 2012an derket.&lt;ref&gt;[http://www.kurdigeh.com/details.aspx?an=291 Ji Weşanxaneya Ronahî’yê Helbestvanekî nû]&lt;/ref&gt; Niha li [[Amed]]ê dijî. Nivîs û helbestên wî di [[kovara W]]'yê û kovarên din de tên weşandin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}

== Berhemên edebî ==
* ''Eşêfa Temenekî'', [[weşanên Ronahî]], 2012
* ''Kêsek'', [[weşanên Lîs]], 2017

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]</text>
      <sha1>00izbag34fj1iwilpwou5dyharo6bvl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100037</id>
      <parentid>2100036</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Jinenîgarî */</comment>
      <origin>2100037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="815" sha1="b77g6314gnajzz1jqj8ca5p772tovd5" xml:space="preserve">'''Rêdûr Dîjle''' (jdb. 1987 [[Mêrdîn]]), helbestvanê [[kurd]] ê ji [[Bakurê Kurdistanê]] ye. 

== Jînenîgarî ==
Di sala 1987an de li [[Mêrdîn]]ê hatiye dinê. Li [[Zanîngeha Dicleyê]] ya Amedê beşa îktisadê xwendiye. Ji weşanxaneya Ronahî dîwana wî ya yekem bi navê [[Eşêfa Temenekî]] di 2012an derket.&lt;ref&gt;[http://www.kurdigeh.com/details.aspx?an=291 Ji Weşanxaneya Ronahî’yê Helbestvanekî nû]&lt;/ref&gt; Niha li [[Amed]]ê dijî. Nivîs û helbestên wî di [[kovara W]]'yê û kovarên din de tên weşandin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}

== Berhemên edebî ==
* ''Eşêfa Temenekî'', [[weşanên Ronahî]], 2012
* ''Kêsek'', [[weşanên Lîs]], 2017

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]</text>
      <sha1>b77g6314gnajzz1jqj8ca5p772tovd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jîr Jan Amedî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61632</id>
    <revision>
      <id>2100042</id>
      <parentid>1941959</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2100042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1507" sha1="rfqp7kz4rrxrcp699hpj7dap9vcdtna" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Jîr Jan Amedî''', ramanbîr, nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di 11ê [[pûşber]]a 1971ê de li [[Amed]]ê hatiye ser dinyayê.

Jiyana wî ya çapemeniyê bi rojname û kovarên bi zimanê tirkî dest pê kir. Di rojnama [[Gençlik Dünyası]], di sala 1989an de dest bi nivîsê dike. Demên dirêj bi tirkî dinivisîne lê belê hinek nivîsên wî di rojnameya [[Welat]] de bi kurdî tên weşandinê.

Bi tirkî pirtûkeke wî ya bi navê ''Sözün önü'' heye (Gündüz yayınları, Ankara, 2007). Vê pirtûka wî ya bi tirkî bi navê xwe yê li ser nasnameya xwe nivisiye. Navê wî yê li ser nasnameyê [[Süleyman Ekmiş]] e.
 
Wî bi kurdî du pirtûkên helbestê bi navê ''Girêk'' û ''Şopa Bêdengiyê'' nivîsandine. Heman demê ji bo [[Kovara Ronahî]] nivîsên edebî û felsefî dinivîsîne. Demên dirêj bi bazirganî mijûl dibe. Zanîngeha zanîstiya civakî diqedîne û ya rêveberiya gelemperî nîvcû dihêle.
 
Jîr Jan Amedî îro (2013) li [[Stembol]]ê dijî û berpirsiyariya giştî ya Kovara Ronahî dike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.amidakurd.net/niviskar/JirJan Jir Jan Amedî ser malpera Amîda Kurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130630022949/http://www.amidakurd.net/niviskar/JirJan |date=2013-06-30 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1971]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>rfqp7kz4rrxrcp699hpj7dap9vcdtna</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100043</id>
      <parentid>2100042</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Amedê]]</comment>
      <origin>2100043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1538" sha1="89c711fqut5zqjkp3ksd9c3bo16w7vn" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Jîr Jan Amedî''', ramanbîr, nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di 11ê [[pûşber]]a 1971ê de li [[Amed]]ê hatiye ser dinyayê.

Jiyana wî ya çapemeniyê bi rojname û kovarên bi zimanê tirkî dest pê kir. Di rojnama [[Gençlik Dünyası]], di sala 1989an de dest bi nivîsê dike. Demên dirêj bi tirkî dinivisîne lê belê hinek nivîsên wî di rojnameya [[Welat]] de bi kurdî tên weşandinê.

Bi tirkî pirtûkeke wî ya bi navê ''Sözün önü'' heye (Gündüz yayınları, Ankara, 2007). Vê pirtûka wî ya bi tirkî bi navê xwe yê li ser nasnameya xwe nivisiye. Navê wî yê li ser nasnameyê [[Süleyman Ekmiş]] e.
 
Wî bi kurdî du pirtûkên helbestê bi navê ''Girêk'' û ''Şopa Bêdengiyê'' nivîsandine. Heman demê ji bo [[Kovara Ronahî]] nivîsên edebî û felsefî dinivîsîne. Demên dirêj bi bazirganî mijûl dibe. Zanîngeha zanîstiya civakî diqedîne û ya rêveberiya gelemperî nîvcû dihêle.
 
Jîr Jan Amedî îro (2013) li [[Stembol]]ê dijî û berpirsiyariya giştî ya Kovara Ronahî dike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.amidakurd.net/niviskar/JirJan Jir Jan Amedî ser malpera Amîda Kurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130630022949/http://www.amidakurd.net/niviskar/JirJan |date=2013-06-30 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1971]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Amedê]]</text>
      <sha1>89c711fqut5zqjkp3ksd9c3bo16w7vn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Girdok</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72368</id>
    <revision>
      <id>2100098</id>
      <parentid>1761797</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1085" sha1="kep6tbnzila9mw6elsh6od86qqlyhsm" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=gulan 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
[[Wêne:Magnifying_glass.jpg|rast|thumb|238x238px|Girdokek]]
'''Girdok''', amûra ku mirov pê beşenan (cîsm) mezin dike ye. Çêkirina girdokê de rojika (mercek) keviya zirav tê bikaranîn. Girdok ji gewşînên [[şikestina ronahiyê]] kelkdar dibe. Di girdokan de dûriyên [[tîşko]]yê hindik in.

== Girdoka hêsan ==
Girdoka hêsan, bi tenê ji rojika nêzakî pêk tê û ew di temamiya [[amûrên optîk]] de amûra herî hêsan û herî temel e. Em ferz bikin ku beşenek ji çav s cm dûr bibe. Bûuta dimenê ku li çav çê bûye, bi girêdayî hokeya Ø ya ku li çav çê bûye ye. Eger ku beşen nêzîkî çav re bê kirin, Ø zêde dibe û dîmen jî mezin dibe. Lê belê çavekî normal nikarê beşenekê ku ji 25 cm yê nêzîktir e bînê ser nîskokê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}

== Çavkanî ==
* Ferhenga Zaravên Teknîkî

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Fizîk-şitil}}

[[Kategorî:Alavên optîk]]
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Optîk]]
[[Kategorî:Dahênên îngilîzî]]</text>
      <sha1>kep6tbnzila9mw6elsh6od86qqlyhsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gene Roddenberry</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76536</id>
    <revision>
      <id>2100080</id>
      <parentid>1715317</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="820" sha1="fk4q72a6s9u33h3acr8oxreavcbv54f" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}

{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}

'''Eugene Wesley &quot;Gene&quot; Roddenberry''' (jdb. [[19ê tebaxê|19ê tebaxa]] [[1921]]an li [[El Paso]], [[Teksas]], [[DYA]]; m. [[24ê çiriya pêşîn|24 çiriya pêşîn]] a [[1991]]an li [[Santa Monica]], [[Kalîforniya]], DYA) fîlmnamenivîs, hilberînerê [[wêneguhêz]] û [[fîlm]]an û afirînerê [[Star Trek]] bû.
 
{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Jînenîgarî-şitil}}
{{DYA-şitil}}

[[Kategorî:Amerîkî]]
[[Kategorî:Gene Roddenberry| ]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1921]]
[[Kategorî:Mirin 1991]]
[[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Senaryonivîsên amerîkî yên mêr]]
[[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên amerîkî]]</text>
      <sha1>fk4q72a6s9u33h3acr8oxreavcbv54f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Nader</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76574</id>
    <revision>
      <id>2100086</id>
      <parentid>1831785</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5147" sha1="t1jzkwo23wb09quwmzc392frwbvhkk3" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| çînaser            = sînema
| nav                = George Nader
| wêne               = George Nader 1959-60 NBC.jpg
| mezinahiya_wêne    = 200px
| sernavê_wêne       = George Nader (li dora salên 1959-60)
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|19|10|1921}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Pasadena]], [[Kalîforniya]], [[DYA]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|4|2|2002|19|10|1921|temen=erê}}
| cihê_mirinê        = [[Woodland Hills]], Kalîforniya, DYA
| netewe             = {{Ala|DYA}}
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| pîşe               = {{Hlist|[[Lîstikvan]]|nivîskar}}
| salên_çalak        = 
| xebatên_navdar     = 
| dê                 = 
| bav                = 
| malper             = 
}}
'''George Nader''' ( jdb. [[19ê çiriya pêşîn]] a [[1921]]an li [[Pasadena]], [[Kalîforniya]] ; m. [[4ê sibatê|4ê sibata]] [[2002]] li [[Woodland Hills]], [[Kalîforniya]]) [[lîstikvan]]ekî [[amerîkan]] bû. Ew di gelek fîlma de dilîst li ser wan de [[Sins of Jezebel]] (1953), [[Congo Crossing]] (1956) û [[The Female Animal]] (1958). Di vê demê de ew di rêzefîlman de jî dilîst wek mînak [[The Man and the Challenge]] (1959–60 ji aliye şirketa [[NBC]]). Di salên 1960an ew li [[Almanya]] çend fîlman de ajanê [[FBI]]yê [[Jerry Cotton]] dilîst. Ew ji bo serlîstikvaniya xwe ya yekemin di [[fîlm]]a [[honaka zanistî]] [[Robot Monster]] ya 3D û erzan çêkirî û ku wek yek ji xirabtirîn fîlm ku hatibû çêkiri tê nasîn, hatibû nasîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/2002/feb/08/guardianobituaries.filmnews |sernav=Obituary: George Nader |tarîx=2002-02-08 |malper=the Guardian |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-26 }}&lt;/ref&gt;

== Jiyan ==
George Nader dema xwe ya dibistanê de jî ji bo niyarî bal dikişand û di gelek şanoname de di şanoya [[Pasadena Playhouse]] de şanoger bû û wisa ew di têvel filman de rolên biçûk distand. Serlîstikvaniya wê ya yekemîn di fîlma 3Dê [[Robot Monster]] de bû.

Di salên 1950an de ew carcaran jî biserkeftî bû. Ji bo rola xwe di fîlma Four Guns to the Border de ew Xelata Gerdûna Zerîn ( Golden Globe Award ) wek niyarê neslên nû yê rintirîn wergirt. Kariyera Nader bi fîlma Away All Boats serfirazî bû. Paşê serkeftina wê di sînemayê de kêm dibû û ew xwe di wêneguhêzê de diceriband. Piştî serlîstikvaniya di çend beş di rêzeyên ''The Further Adventures of [[Ellery Queen]] (1958/59)'' û ''The Man and the Challenge ('' 1959/60, 36 beş ) de George Nader di dala 1961an di rêzefîlm ''Shannon'' li ku ew detektîveke misogerî dilîst, serlîstikvanî distand. Di wê rezefîlm de ew wek alav kamerayek wê hindirê ronahîker têde girtî bû an jî [[dengkêş]] ku hindirê demjimêra milê de têde girtî bû bikar anî. Rêzefîlm bi 36 beş bûn.

Di nav ber salên 1950 George Nader diçû li [[Ewropa]], li ku ew bi fîlmên alman yê lehengê sernav [[Jerry Cotton]] biserkeftî bû û di sinemayan de vedigerand .Di sala 1968an de ew ji kovara ciwanan bi navê Bravo xelata bi navê Bravo Otto yê zîv û di sala 1969 ew Bravo Otto yê brons wergirt. Piştî bibirînbûna çavan de ew ji branşa fîlmê de derket ji bo pirtûkan binivîse. Pirtûk wê ya yekemîn bi sernavê ''Chrome'' heycan distand çinkî ew romana yekemîna honaka zanistî bi naveroka [[hevzayendîtî]] bû.

Nader bi aktor [[Rock Hudson]] dostekî rind bû. Rock Hudson di sala 1985an de ji nexweşiya [[AIDS]] mir û meriv dibêje ku Hudson ewî re dewlemendî gêrî dihîşt. Pisporên Hollywoodê bêserkeftîbûna Nader li Amerîkayê bi Coming out a wê wek hevzayend dibînin. George Nader heta mirina xwe bi hevjînê xwe Mark Miller ve dijiya li ku bi wê ew ji sala 1951an de li ser girava [[Hawaii]]yê [[Maui]] an ji li mala wê li [[Palm Springs]].

== Fîlmnîgarî ==

* 1952: Phone Call from a Stranger
* 1953: [[Robot Monster]]
* 1954: Four Guns to the Border
* 1956: Away All Boats
* 1958: Nowhere to Go
* 1962: Il colpo segreto di d'Artagnan
* 1965: The Human Duplicators
* 1965: [[Schüsse aus dem Geigenkasten]]
* 1965: [[Mordnacht in Manhattan]]
* 1966: [[Die Rechnung – eiskalt serviert]]
* 1966: [[Um null Uhr schnappt die Falle zu]]
* 1967: [[Der Mörderclub von Brooklyn]]
* 1967: [[Sumuru – Die Tochter des Satans]]
* 1967: [[Radhapura – Endstation der Verdammten]]
* 1967: [[Das Haus der tausend Freuden (1967)|Das Haus der tausend Freuden]]
* 1968: [[Der Tod im roten Jaguar]]
* 1968: [[Dynamit in grüner Seide]]
* 1969: [[Todesschüsse am Broadway]]
* 1972: Owen Marshall: Counselor at Law
* 1972: [[FBI (Fernsehserie)|FBI]] (Rêzefîlma wêneguhêzê)
* 1973: Beyond Atlantis
* 1974: Nakia

== Berhem ==
* George Nader: ''Chrome,'' Jove Pubns – {{ISBN|0515048461}} (bi [[inglîzî]])

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktorên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]]
[[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]]</text>
      <sha1>t1jzkwo23wb09quwmzc392frwbvhkk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Geoffreyê Monmouthî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76651</id>
    <revision>
      <id>2100082</id>
      <parentid>2056690</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1105" sha1="2ypisazd2rua1am0fcfizdfsiq0zyxc" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Geoffreyê Monmouthî''' (bi [[îngilîzî]] ''Geoffrey of Monmouth'', bi walesî: ''Gruffudd ap Arthur'' an jî ''Sieffre o Fynwy''; bi [[latînî]]: ''Galfridus Monemutensis''; ~1090 –~1155) [[keşe]] , zana û dîroknivîsekî wêlsî ku li gorî hin çavkaniyan bi eslê xwe [[Bretanya|bretonî]] bû.

Berhema wî ya herî girîng nivîsek dîrokî ya bi Latînî ye. Navên wê {{bi-la|[[Historia Regnum Britanniae]]|wate=''Dîroka Padîşahên Brîtanya''}} an {{bi-la|De gestis Britonum|wate=''&quot;Li ser kiryarên Brîtanî''}} in. Ev nivîs, û pirtûkên wî yên din, di geşedana çîroka [[Key Arthur]] de pir girîng bûn. Hin kesên di Serdema Navîn de fikirîn ku nivîsarên Geoffrey dîrokek rast in. Lêbelê, ji sedsala 16-an ve karakterê mîtolojîk û efsanewî yê çîrokên wî tê nas kirin.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Geoffreyê Monmouthî| ]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1090î]]
[[Kategorî:Mirin 1155]]
[[Kategorî:Mirovnasên brîtanî]]
[[Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]]
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya Key Arthur]]</text>
      <sha1>2ypisazd2rua1am0fcfizdfsiq0zyxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Smith (kîmyager)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77128</id>
    <revision>
      <id>2100088</id>
      <parentid>1717613</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2370" sha1="1ecxzhdtrx97fat39mqrjvgmbwxi9ws" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}

{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne               = George Smith EM1B5988 (46234137981).jpg
| sernavê_wêne       = George Smith (2018)
| hevwelatî          = 
| çînaser            = zanyar
}}

'''George Pearson Smith''' (jdb. 10ê [[adar]]a 1941ê) [[biyolojî|jînnasekê]] [[DYA|amerîkayî]] û wergirê [[Xelata Nobelê|Xelata Nobelî]] ya [[kîmya]]yê ye. Ew dersdêrê [[zanist]]ên jînzanistî li [[Zanîngeha Missouriyê]] ([[Columbia]], [[Missouri]], [[DYA]]) ye.

== Pîşe ==
Wî [[bekaliriyûs|bekaliryûsa]] xwe ya jînnasîyê li [[Zanîngeha Haverfordê]] wergirt û ji bo heyama salekê bû dersdêrê [[dibistana amadeyî|dibistaneka amadeyî]] û [[teknîkkar]]ê [[ezmûngeh]]ê û paştir [[diktora]]ya [[bakterînasî]]yê û [[êminînasî]]yê li [[Zanîngeha Harvardê]] wergirt. Ew li [[Zanîngeha Wîskonsînê]] xwandikarekê qonaxa piştî diktorayê bû (digel [[Oliver Smithies]] yê wergirê paştir yê Xelata Nobelî), berî ko li sala 1975ê bibe yek ji dersdêrên [[Zanîngeha Missorîyê]] li Mîssorî ya [[Kolumbiya]]yê. Wî sala xwandinê ya 1983-1984ê li [[Zanîngeha Dûkê]] digel [[Robert Webster]]î derbaz kir û pirranîya wan karan kirin ko bûn sedema wê ko Webster xelata Nobelî werbigire.
Ew zêdetir ji bo [[nîşadana bakterîxweran]] hatîye nîyasîn. Ew teknîkek e ko têda şifreya bomayîk ya [[proteyîn]]eka dîyarkirî bi awayekê destkirî dikin nav [[gen]]ên kevlojankê proteyînî yê bakterîxwerekê, û bi wî awayî ew proteyîn dê bi ser kevlojankê bakterîxwerê da dîyar bibe. Smîthî cara pêşîn li sala 1985ê ev teknîk wesifand, dema wî hindek [[peptîd]] li ser bakterîxwereka dûvikdar nîşa dan. Wî ew kar bi rêya nûsandina peptîdên meremkirî bi gena 3ê ya bakterîxwera dûvikdar ve kir. Wî xelata Nobelî ya 2018ê ji bo kîmyayê ji bo vî karî stand. Di xelatê da [[Greg Winter]] û [[Frances Arnold]] jî digel wî hevpar bûn.

Smith yek ji piştevanên berdewam yên bizava [[Boykot, Bêparkirin û Dorgirtin]]ê ye ko alîgirîyeka [[felestîn]]iyan e di [[Şerrenîxa Israyîlî-Felestînî]] da.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Biyolog]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1941]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobela Kîmyayê]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên amerîkî]]</text>
      <sha1>1ecxzhdtrx97fat39mqrjvgmbwxi9ws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giyan,Îran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82086</id>
    <revision>
      <id>2100100</id>
      <parentid>2098650</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:06:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="480" sha1="qrmrtuugngoljkxrh399rrt4lcogf5q" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Giyan
| navê_rastî         = گيان
}}
'''Giyan''' [[bajar]]ekî li [[parêzgeh]]a [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedan]] ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] li ser [[welat]]ê [[Îran]] ê.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Hemedan}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Navçeyên Hemedanê]]
[[Kategorî:Avabûnên 1987an li Îranê]]</text>
      <sha1>qrmrtuugngoljkxrh399rrt4lcogf5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George R. R. Martin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83283</id>
    <revision>
      <id>2100087</id>
      <parentid>2026300</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11247" sha1="gal8ik9ua91xhbw93z31n2qnra2swgs" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = nivîskar
}}
'''George Raymond Richard Martin'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://januarymagazine.com/profiles/grrmartin.html |sernav=Interview {{!}} George R. R. Martin |malper=januarymagazine.com |tarîxa-gihiştinê=2024-01-17 }}&lt;/ref&gt; (jdb. '''George Raymond Martin'''; [[20ê îlonê|20ê îlona]] [[1948]])&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tamutimes.tamu.edu/2013/03/22/author-george-r-r-martin-is-visiting-texas-am-talks-game-of-thrones-and-texas-am-libraries |sernav=Author George R.R. Martin Is Visiting Texas A&amp;M, Talks ‘Game of Thrones’ and Texas A&amp;M Libraries {{!}} TAMUtimes |tarîx=2013-03-26 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2024-01-17 |tarîxa-arşîvê=2013-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130326010252/http://tamutimes.tamu.edu/2013/03/22/author-george-r-r-martin-is-visiting-texas-am-talks-game-of-thrones-and-texas-am-libraries |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; wekî '''GRRM'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.timesrecordnews.com/news/2011/sep/22/quest-into-world-of-fantasy-books-can-be-hobbit// |sernav=Choate: Quest into world of fantasy books can be hobbit-forming » Times Record News |tarîx=2013-04-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2024-01-17 |tarîxa-arşîvê=2013-04-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130409090228/http://www.timesrecordnews.com/news/2011/sep/22/quest-into-world-of-fantasy-books-can-be-hobbit// |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; jî tê zanîn, senaryonivîs û nivîskarê [[Amerîkan|amerîkî]] yê cureyên [[fantastîk]], tirsnakî û [[honaka zanistî]] ye. Wî rêzeromanên fantastîk ên epîk, ''[[A Song of Ice and Fire (pirtûk)|A Song of Ice and Fire]]'' nivîsand ku ji aliyê [[HBO]]yê ve bi navê ''[[Game of Thrones]]'' (2011–2019) wekî rêzefîlmekê hate adaptekirin.

Di 2005an de [[Lev Grossman]]î George R.R. Martin wekî &quot;Tolkienê Amerîkî&quot; bi nav kiriye,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Grossman |pêşnav=Lev |lînka-nivîskar=Lev Grossman |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1129596,00.html |sernav=Books: The American Tolkien |xebat=Time |tarîx=13 çiriya paşîn 2005 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081229125934/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1129596%2C00.html |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2014 }}&lt;/ref&gt; û di sala 2011an de ew di lîsteya salane ya Time 100 de di nava kesên herî bi bandor yên li cîhanê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2066367_2066369_2066129,00.html |sernav=The 2011 TIME 100: George R.R. Martin |pêşnav=John |paşnav=Hodgman |tarîx=21 nîsan 2011 |xebat=TIME }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,2066367,00.html |sernav=The 2011 TIME 100: Full |xebat=TIME |tarîxa-gihiştinê=2020-03-06 |tarîxa-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725004700/http://www.time.com/time/specials/packages/completelist/0%2C29569%2C2066367%2C00.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Berhemên Wî ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Sernav !! Sal !! Cure !! Not
|-
| ''The Hero'' || 1971 || rowspan=&quot;3&quot; | Kurteçîrok || ''[[Galaxy Magazine]]''
|-
| ''The Second Kind of Loneliness'' || 1972 || rowspan=&quot;2&quot; | ''[[Analog Science Fiction and Fact]]''
|-
| ''Override'' || 1973
|-
| ''[[A Song for Lya (Roman)|A Song for Lya]]'' || 1974 ||Çîroka Dirêj|| [[Xeleta Hugo]] ji bo Çîroka Direj a Herî Baş 1975  
|-
| ''And Seven Times Never Kill Man'' || 1975 ||Kurteçîrok ||''[[Analog Science Fiction and Fact]]''
|-
| ''The Lonely Songs of Laren Dorr&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.fantasy-magazine.com/new/new-fiction/the-lonely-songs-of-laren-dorr/ |sernav=The Lonely Songs of Laren Dorr by George R. R. Martin — Fantasy Magazine |malper=www.fantasy-magazine.com }}&lt;/ref&gt; '' || 1976 ||Kurteçîrok ||''[[Fantastic (magazine)|Fantastic Stories]]''
|-
| ''[[A Song for Lya]]'' || rowspan=3| 1976 ||Berhevkirina Kurteçîrokan||
|-
| ''Nobody Leaves New Pittsburg'' || rowspan=2| Kurteçîrok || ''[[Amazing Science Fiction Stories]]''
|-
| ''This Tower of Ashes'' || ''Analog Annual''
|-
| ''[[Dying of the Light]]'' || rowspan=2| 1977 || Roman ||
|-
| ''[[Songs of Stars and Shadows]]'' || Berhevkirina Kurteçîrokan ||
|-
| ''[[Sandkings (novelette)|Sandkings]]'' || rowspan=2| 1979 || Novelette|| [[Xeleta Hugo]] û [[Xeleta Nebula]] ji bo Romana Kurt a Herî Baş 1980an
|-
| ''[[The Way of Cross and Dragon]]'' ||Kurteçîrok || [[Xeleta Hugo]] ji bo Kurteçîroka Herî Baş a 1980an
|-
| ''[[The Ice Dragon]]'' || rowspan=2 | 1980 || [[Edebiyata Ciwanan]]|| Resmkirin: [[Alicia Austin]] wek perçeya ''[[Dragons of Light]]'', û [[Anne Yvonne Gilbert]] di sala 2006an de
|-
| ''[[Nightflyers (fiction)|Nightflyers]]'' || Çîroka Dirêj||
|-
| ''[[Windhaven]]'' || rowspan=2| 1981 || Roman || bi [[Lisa Tuttle]] re
|-
| ''[[Sandkings (Berhevkirina Kurteçîrokan)|Sandkings]]'' || Berhevkirina Kurteçîrokan ||
|-
| ''[[Fevre Dream]]'' || rowspan=2| 1982 || Roman ||
|-
| ''In the Lost Lands'' || Kurteçîrok  || ''[[Amazons II]]'' antolojî
|-
| ''[[Songs the Dead Men Sing]]'' || rowspan=2| 1983 || Berhevkirina Kurteçîrokan ||
|-
| ''[[The Armageddon Rag]]'' || Roman ||
|-
| ''Nightflyers'' || rowspan=&quot;2&quot; | 1985 || Berhevkirina Kurteçîrokan ||
|-
| ''[[Heroes for Hope]]''
| Skrîpta kitêba bi resman
| berhevkirina bexş ji bo [[X-Men]] romana bi resman 
|-
| ''[[Tuf Voyaging]]'' || rowspan=2| 1986 || ''[[Fix-up]]'' Roman ||
|-
| ''The Glass Flower'' ||Kurteçîrok  ||
|-
| ''[[Portraits of His Children]]'' || 1987 || Berhevkirina Kurteçîrokan ||
|-
| ''[[The Skin Trade]]'' || 1989 || Çîroka Dirêj || Berhevoka ''[[Dark Visions]]''
|-
| ''[[A Game of Thrones]]'' || 1996 || Roman || ''[[A Song of Ice and Fire]]''
|-
| ''[[The Hedge Knight]]'' ||  rowspan=2| 1998 || Çîroka Dirêj || ''[[Tales of Dunk and Egg]]'' (çîroka berê ya ''[[A Song of Ice and Fire]]'')
|-
| ''[[A Clash of Kings]]'' || rowspan=2| Roman || rowspan=2| ''[[A Song of Ice and Fire]]''
|-
| ''[[A Storm of Swords]]'' || 2000
|-
| ''[[Quartet (fiction)|Quartet]]'' || 2001 || Berhevkirina Kurteçîrokan ||
|-
| ''[[GRRM: A RRetrospective]]'' || rowspan=2| 2003 || Berhevkirina Kurteçîrok û Ceribandinan ||
|-
| ''[[The Sworn Sword]]'' || Çîroka Dirêj || ''[[Tales of Dunk and Egg]]'' (çîroka berê ya ''[[A Song of Ice and Fire]]'')
|-
| ''[[A Feast for Crows]]'' || 2005 || rowspan=2| Roman || ''[[A Song of Ice and Fire]]''
|-
| ''[[Hunter's Run]]'' || 2007 || bi [[Gardner Dozois]] &amp; [[Daniel Abraham (author)|Daniel Abraham]] re
|-
| ''[[The Mystery Knight]]'' || 2010 || Çîroka Dirêj || ''[[Tales of Dunk and Egg]]'' (''çîroka berê ya [[A Song of Ice and Fire]]'')
|-
| ''[[A Dance with Dragons]]'' || 2011 || Roman || ''[[A Song of Ice and Fire]]''
|-
| ''[[The Wit and Wisdom of Tyrion Lannister]]'' || rowspan=2| 2013 || Berhevkirina Gotinan || ji ''[[A Song of Ice and Fire]]''
|-
| ''[[The Princess and the Queen]]'' || rowspan=2| Çîroka Dirêj || rowspan=2| çîroka berê ya ''[[A Song of Ice and Fire]]''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.tor.com/stories/2013/07/dangerous-women-george-r-r-martin-excerpt |sernav=Dangerous Women: &quot;The Princess and The Queen, or, The Blacks and The Greens&quot; (Excerpt) by George R. R. Martin |xebat=tor.com |tarîx=30 tîrmeh 2013 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2014 |tarîxa-arşîvê=13 nîsan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150413213220/http://www.tor.com/stories/2013/07/dangerous-women-george-r-r-martin-excerpt |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GRRM 2014-03&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://grrm.livejournal.com/360936.html |pêşnav=George R. R. |paşnav=Martin |sernav=Not a Blog: The Rogues Are Coming... |malper=grrm.livejournal.com |tarîx=12 adar 2014 |tarîxa-gihiştinê=2 gulan 2014 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140329222712/http://grrm.livejournal.com/360936.html |tarîxa-arşîvê=29 adar 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[The Rogue Prince]]'' || rowspan=3| 2014
|-
| ''[[The World of Ice &amp; Fire]]'' || Kitêba Referansê || Tarîxa [[Westeros]]ê, bi [[Elio M. García Jr.]] û [[Linda Antonsson]] re
|-
| ''[[The Ice Dragon]]'' || Romana edebiyata ciwanan a bi resman  || Versîyona nû ya romana orîjînal ku di 1980an de weşand, resmkirin: [[Luis Royo]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=The Ice Dragon – UK cover reveal! |url=http://harpervoyagerbooks.co.uk/2014/10/the-ice-dragon-uk-cover-reveal// |weşanger=HarperVoyagerbooks.co.uk |tarîxa-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170125161350/http://harpervoyagerbooks.co.uk/2014/10/the-ice-dragon-uk-cover-reveal/ |tarîxa-arşîvê=25 kanûna paşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[Tales of Dunk and Egg#Planned installments|A Knight of the Seven Kingdoms]]'' || 2015 || Berhevkirin || Berhevkirina 3 çîrokên ''[[Tales of Dunk and Egg]]''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://grrm.livejournal.com/365715.html |sernav=Not a Blog post: Dunk and Egg |weşanger=George R.R. Martin |tarîxa-gihiştinê=14 nîsan 2014 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140417141016/http://grrm.livejournal.com/365715.html |tarîxa-arşîvê=17 nîsan 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[The Sons of the Dragon]]'' || 2017 || Çîroka Dirêj || çîroka berê ya ''[[A Song of Ice and Fire]]''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://grrm.livejournal.com/519773.html |sernav=A Bit More (Fake) History |weşanger=Not A Blog |tarîxa-gihiştinê=1 sibat 2017 |tarîx=31 kanûna paşîn 2017 |nivîskar=Martin, George R. R. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.express.co.uk/entertainment/books/761607/George-RR-Martin-Game-of-Thrones-short-story-A-Song-of-Ice-and-Fire-The-Sons-of-the-Dragon |sernav=George RR Martin REVEALS new Game of Thrones story's title and plot details |weşanger=Express |tarîxa-gihiştinê=1 sibat 2017 |tarîx=1 sibat 2017 |nivîskar=Simpson, George }}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[Fire &amp; Blood (book)|Fire &amp; Blood]]'' ||  2018 || Kitêba Referansê &amp; berhevkirina çîrokên dirêj  || Tarîxa [[House Targaryen]]
|-
| ''[[The Winds of Winter]]'' || rowspan=2| TBD || rowspan=2| Roman || rowspan=2| ''[[A Song of Ice and Fire]]''
|-
| ''[[A Dream of Spring]]''
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]]
[[Kategorî:Amerîkiyên bi eslê xwe cihû]]
[[Kategorî:Blogerên amerîkî yên mêr]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
[[Kategorî:Katolîkên romayî yên berê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]]
[[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên amerîkî]]
[[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr]]
[[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Senaryonivîsên amerîkî]]
[[Kategorî:Senaryonivîsên amerîkî yên mêr]]
[[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên wêjeya tirsê]]
[[Kategorî:George R. R. Martin]]</text>
      <sha1>gal8ik9ua91xhbw93z31n2qnra2swgs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Curzon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84757</id>
    <revision>
      <id>2100084</id>
      <parentid>2014132</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1982" sha1="egy2jda5bz8238vvn3qbhpx8dx3a3xg" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| nav                = The Marquess Curzon of Kedleston
| sernavê_wêne       = (li dora 1900)
| navê_din           = {{Unbulleted list|Baron Curzon of Kedleston|{{Biçûk|ji 1898}}|Viscount Scarsdale|{{Biçûk|ji 1911}}|Baron Ravensdale|{{Biçûk|ji 1911}}}}
| hevwelatî          = {{ala|Brîtanî}}
| pênasê_pêşîn       = The Most Honourable
| pênasê_paşîn       = KG GCSI GCIE PC FBA
}}
'''George Nathaniel Curzon, Yekem ''{{Ziman|en|Marquess Curzon of Kedleston}}''''', [[Knight of the Order of the Garter|KG]], [[Knight Grand Commander of the Order of the Star of India|GCSI]], [[Knight Grand Commander of the Order of the Indian Empire|GCIE]], [[Privy Counsellor|PC]], [[Fellow of the British Academy|FBA]] ({{Jidayikbûn|11|1|1859}} – {{Mirin|20|3|1925}}),  siyasetmedar û nivîskarekê brîtanî bû. Di navbera 1898 û 1911 de navê wî '''Lord Curzon of Kedleston''' bû; di navbera 1911 û 1921 de '''Earl Curzon of Kedleston''' bû. Curzon endamê {{Girêdan|Conservative Party|en|Conservative Party (UK)}} bû û di navbera 1899 û 1905 de &quot;{{Girêdan|Viceroy of India|en}}&quot; – waliyê giştî {{Girêdan|Hindistana Brîtanî|en|British Raj}} – bû.

== Jiyan ==
[[Wêne:Lord_Curzon_at_Ramna.jpg|thumb|Lord Curzon Lord Curzon wek Parêzgarê Hîndistanê li ser rêwîtiyek li Dhaka, Bengal (1904)|çep]]
[[Wêne:George_Curzon_and_Mary_Curzon_on_the_elephant_Lakshman_Prasad_1902-12-29_in_Delhi.jpg|thumb|George Curzon bi jina xwe [[Mary Curzon, Baroness Curzon of Kedleston|Mary Curzon]] li ser fîlê  „Lakşman Prasad“  li[[Delhi]] am 29 ' ê kanûna pêşîn a 1902ê|çep]]
== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Siyasetmedar-şitil}}

[[Kategorî:Endamên Royal Society]]
[[Kategorî:Endamên Royal Society yên brîtanî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1859]]
[[Kategorî:Mirin 1925]]
[[Kategorî:Siyasetmedar]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî]]
[[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]]</text>
      <sha1>egy2jda5bz8238vvn3qbhpx8dx3a3xg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gerab</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88993</id>
    <revision>
      <id>2100090</id>
      <parentid>2068642</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2808" sha1="o7k55imnfikrpzb00gwch645ey5utz8" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| reng_sernivîs_hindur = 
| reng_sernivîs_nivîs = 
| reng_beş_hindur    = 
| reng_beş_nivîs     = 
| sernavê_şablonê    = 
| nav                = 
| navê_din           = 
| navê_fermî         = 
| mertal             = 
| al                 = 
| nexşeya_cihan      = #Rojhilata Kurdistanê#Îran
| nexşeya_cihan_bin  = 
| nc_relief          = erê
| nc_firehî          = 
| koordînat          = 
| damezrandin        = &lt;!------- Kargêrî -------&gt;
| welat              = [[Rojhilata Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îran]]
| kargêrî_sernav     = 
| kargêrî            = 
| kargêrî2_sernav    = 
| kargêrî2           = 
| kargêrî3_sernav    = 
| kargêrî3           = 
| ...
| kargêrî7_sernav    = 
| kargêrî7           = 
| herêm              = 
| parêzgeh           = [[Luristan]]
| şaristan           = 
| bexş               = 
| navçe              = 
| nahiye             = 
| gundistan          = 
| serbajar           = 
| parêzgar           = 
| şaredar            = &lt;!------- Demografî -----&gt;
| navê_nîştecihan    = 
| gelhe              = 3.295 &lt;ref&gt;https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395&lt;/ref&gt;
| gelhe_sal          = [[2016]]
| gelhe_çavkanî      = 
| berbelavî          = 
| gelhe1_sernav      = 
| gelhe1             = 
| gelhe1_sal         = 
| gelhe2_sernav      = 
| gelhe2             = 
| gelhe2_sal         = 
| gelhe3_sernav      = 
| gelhe3             = 
| gelhe3_sal         = &lt;!------- Erdnîgarî -----&gt;
| rûerd              = 
| rûerd1_sernav      = 
| rûerd1             = 
| rûerd2_sernav      = 
| rûerd2             = 
| rûerd3_sernav      = 
| rûerd3             = 
| bilindayî          = 
| dem                = &lt;!------- Agahiyên din --&gt;
| koda_postayê       = 
| koda_telefonê      = 
| malper             = &lt;!------- Nexşe ---------&gt;
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| nexşe2             = 
| nexşe2_firehî      = 
| nexşe2_sernav      = &lt;!------- Wêne ----------&gt;
| wêneSer            = 
| wêneSer_firehî     = 
| wêneSer_sernav     = 
| wêne               = 
| wêne_firehî        = 
| wêne_sernav        = 
| wêne2              = 
| wêne2_firehî       = 
| wêne2_sernav       = 
}}
'''Gerab''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Luristan (parêzgeh)|Luristanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye.

== Çavkanî ==

{{Şablon:Luristan}}
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Bajarên Luristanê (parêzgeh)]]
[[Kategorî:Avabûnên 1996an li Îranê]]</text>
      <sha1>o7k55imnfikrpzb00gwch645ey5utz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Raman Ehmed</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132691</id>
    <revision>
      <id>2100118</id>
      <parentid>2099856</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56037-19</username>
        <id>188729</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ev gotar ne ji bo reklamê hatiye nivîsandin, lê ji bo belgekirina xebat û beşdariya Raman Ahmad di warê zimanê kurdî de hatiye amadekirin.  Raman Ahmad bi zimanê kurdî, bi taybetî bi varyantên Kurmancî û mijarên têkildarî teknolojiyên zimanê kurdî, mijûl dibe. Xebatên wî yên di warê ziman û teknolojiya zimanê de dikarin ji bo belgekirina van mijaran girîng bin.  Ji kerema xwe, berî ku ev gotar were jêbirin, ji min re derfet bidin ku ez çavkaniyên serbixwe û agahiyên pêbawer zêde bikim û go*/</comment>
      <origin>2100118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3596" sha1="nspbf7d5je28d6qnjudhv9tv6u41p1y" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Raman Ahmad
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = Kobanî, Sûriye (texmînî)
| esil               = Kurd
| pîşe               = Pêşdebirê fullstack û lêkolînerê NLP
| sedema_navdarbûnê  = Lêkolîna devoka Kobanîyî, modelên wergerê makîneyî, pirtûka fonolojî û morfolojî
| malper             = [https://raman-ahmad.de/ raman-ahmad.de]
}}
Nivîskarê [https://ne-np.facebook.com/mishtenurfm/photos/a.809378566087991/1433658756993299/?type=3 pirtûka] Analîza&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rebaznews.net/ku/node/13445 |sernav=Nivîskar Raman Ehmed pirtûkeke nû bi navê Analîza Devoka Kobaniyê der xist |malper=www.rebaznews.net |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-30 }}&lt;/ref&gt; [https://www.kurdistan24.net/kmr/story/52284-Pirt%C3%BBka-%E2%80%9CAnal%C3%AEza-Devoka-Koban%C3%AEy%C3%AE%E2%80%9D-ya-Raman-Ehmed-derket Devoka] [https://www.youtube.com/watch?v=yCVx_IT0-vw Kobanîyî].

'''Raman Ahmad''' lêkolînerekî di warê '''pêvajoya zimanê xwezayî (NLP),''' mamosteyekî zimanê kurdî û xwediyê sepana Zimanzan e. Ew bi taybetî li ser devokên kêm-dane yên kurdî (bi giranî devoka Kobanî ya Kurmanjiyê) dixebite û gelek model û weşanên zanistî afirandiye.

== Jiyan û perwerde ==
Raman Ahmad ji Kobanî (Rojava) e û niha li Almanyayê dijî. Wî li '''Hochschule für Angewandte Wissenschaften Hamburg (HAW Hamburg)''' lîsansa bachelor xwend. Teza wî ya lîsansê li ser '''wergera makîneyî ya devoka Kobanîyî''' bû û du modelên nû li ser platforma Hugging Face hatine weşandin.

== Kar û lêkolîn ==
Ew wekî pêşdebirê fullstack dixebite û di heman demê de lêkolînên NLP dike. Bala wî ya sereke li ser zimanên kêm-dane ye û devokên kurdî ye.

Di sala 2024an de wî di projeya '''CRAMT''' (Cross-Lingual Resource Aggregation of Low-Resource Machine Translation) de cih girt û di EXPO ya Zanîngeha Hamburgê de cihê 3yemîn bi dest xist.

== Weşan û konferans ==

* '''Pirtûk''': ''Analîza Devoka Kobanîyî – Fonolojî û Morfolojî'' (2021, AVA Verlag, Kobanî) – Yekemîn analîza zanistî ya fonolojî û morfolojiya devoka Kobanîyî.
* Du poster li '''ICKL-6''' (2023).
* Beşdariya di '''ICKL-7''' (2025) de. (Xebatake zimannasî)
* Gotara zanistî: ''Dialectal Filtering: Synthesizing Kurdish Corpora for Low-Resource Varieties by Utilizing “Noise” in Large Textual Data'' (bi Christian Schuler, Ānrán Wáng, Daniil Gurgurov û yên din re) – Qebûlkirî ji bo '''LREC 2026''' (konferansa navneteweyî ya mezin a ziman û çavkaniyên zimanî).

== Modelên Hugging Face ==
Ji teza lîsansê wî ev model hatine afirandin û weşandin:

* nllb-distilled-600m-eng-to-kob_Latn
* Modela berevajî (kob-to-eng)

== Kanalê YouTube ==
Wî kanala '''Kurdî bi hêsanî''' afirandiye ku kursên zimanê kurdî û hevpeyivînên li ser çand û zimanê kurdî dihewîne.

== Çavkaniyên bikaranîn ==

* [https://raman-ahmad.de/ Malpera fermî]
* [https://www.dfki.de/web/forschung/projekte-publikationen/publikation/17051 DFKI – LREC 2026 Paper]
* [https://www.uni-saarland.de/en/department/lst/news/numerous-papers-accepted-at-lrec-2026-43971.html Zanîngeha Saarland – Nûçe ya LREC]
* [https://ickl-conference.org/wp-content/uploads/Program-ICKL-7.pdf Bernameya ICKL-7]
* [https://www.inf.uni-hamburg.de/en/inst/basecamp/blog/24-03-27-expo2024.html EXPO 2024 – CRAMT Projeya]
* {{Çavkanî}}
{{Çavkanî}}{{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}</text>
      <sha1>nspbf7d5je28d6qnjudhv9tv6u41p1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Glenda Jackson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139242</id>
    <revision>
      <id>2100101</id>
      <parentid>1898869</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="460" sha1="cysqo66mdgo327lnefrzhelrf9s7d0e" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Glenda May Jackson''', an jî bi kurtasî '''Glenda Jackson''' (9 gulan 1936–15 hezîran 2023), [[aktrîs]] û [[siyasetmedar]]a brîtanî bû.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktrîsên brîtanî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1936]]
[[Kategorî:Mirin 2023]]
[[Kategorî:​Endamên parlamenê yên jin ên Keyaniya Yekbûyî ji bo navçeyên hilbijartinê yên Înglistanê]]</text>
      <sha1>cysqo66mdgo327lnefrzhelrf9s7d0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Germab</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141085</id>
    <revision>
      <id>2100091</id>
      <parentid>1750384</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="871" sha1="5vd1tht0q518y9awtfnabakg8rqwtwm" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = Germab
| navê_fermî         = 
| nexşeya_cihan      = Îran
| koordînat          = 
| welat              = {{ala|Îran}}
| parêzgeh           = [[Zencan (parêzgeh)|Zencan]]
| şaristan           = 
| bexş               = 
| gundistan          = 
| navê_nîştecihan    = 
| gelhe              = 4,000
| gelhe_sal          = [[2016]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 
| dem                = 
| wêneSer            = 
| wêneSer_firehî     = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Germab''' ({{bi-fa|گرم‌اب }}) yek ji bajarê parêzgeha [[Zencan (parêzgeh)|Zencanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye.

{{Parêzgeha Zencanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-Îran-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Zencanê]]
[[Kategorî:Avabûnên 1996an li Îranê]]</text>
      <sha1>5vd1tht0q518y9awtfnabakg8rqwtwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gehro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141254</id>
    <revision>
      <id>2100077</id>
      <parentid>1750378</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2927" sha1="onh15769a19yn0a77ph8863ejh24ce7" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| reng_sernivîs_hindur = 
| reng_sernivîs_nivîs = 
| reng_beş_hindur    = 
| reng_beş_nivîs     = 
| sernavê_şablonê    = 
| nav                = 
| navê_din           = 
| navê_fermî         = 
| mertal             = 
| al                 = 
| nexşeya_cihan      = #Rojhilata Kurdistanê#Îran
| nexşeya_cihan_bin  = 
| nc_relief          = erê
| nc_firehî          = 
| koordînat          = 
| damezrandin        = &lt;!------- Kargêrî -------&gt;
| welat              = [[Rojhilata Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îran]]
| kargêrî_sernav     = 
| kargêrî            = 
| kargêrî2_sernav    = 
| kargêrî2           = 
| kargêrî3_sernav    = 
| kargêrî3           = 
| ...
| kargêrî7_sernav    = 
| kargêrî7           = 
| herêm              = 
| parêzgeh           = [[Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)|Çarmihal û Bextiyarî]]
| şaristan           = 
| bexş               = 
| navçe              = 
| nahiye             = 
| gundistan          = 
| serbajar           = 
| parêzgar           = 
| şaredar            = &lt;!------- Demografî -----&gt;
| navê_nîştecihan    = 
| gelhe              = 7.263 &lt;ref&gt;https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395&lt;/ref&gt;
| gelhe_sal          = [[2016]]
| gelhe_çavkanî      = 
| berbelavî          = 
| gelhe1_sernav      = 
| gelhe1             = 
| gelhe1_sal         = 
| gelhe2_sernav      = 
| gelhe2             = 
| gelhe2_sal         = 
| gelhe3_sernav      = 
| gelhe3             = 
| gelhe3_sal         = &lt;!------- Erdnîgarî -----&gt;
| rûerd              = 
| rûerd1_sernav      = 
| rûerd1             = 
| rûerd2_sernav      = 
| rûerd2             = 
| rûerd3_sernav      = 
| rûerd3             = 
| bilindayî          = 
| dem                = &lt;!------- Agahiyên din --&gt;
| koda_postayê       = 
| koda_telefonê      = 
| malper             = &lt;!------- Nexşe ---------&gt;
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| nexşe2             = 
| nexşe2_firehî      = 
| nexşe2_sernav      = &lt;!------- Wêne ----------&gt;
| wêneSer            = 
| wêneSer_firehî     = 
| wêneSer_sernav     = 
| wêne               = 
| wêne_firehî        = 
| wêne_sernav        = 
| wêne2              = 
| wêne2_firehî       = 
| wêne2_sernav       = 
}}
'''Gehro''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)|Çarmihal û Bextiyarî]] ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Parêzgeha Çarmihal û Bextiyarî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-Îran-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Çarmihal û Bextiyarî]]
[[Kategorî:Avabûnên 1999an li Îranê]]</text>
      <sha1>onh15769a19yn0a77ph8863ejh24ce7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Germdere</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141546</id>
    <revision>
      <id>2100092</id>
      <parentid>1750386</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="984" sha1="6evcm6d4f3nv9kqn73mgdy5710nl98q" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = 
| navê_fermî         = 
| nexşeya_cihan      = Îran
| koordînat          = 
| welat              = {{ala|Îran}}
| welat_alî          = 
| dûgel              = 
| parêzgeh           = [[Kerec (navçe)|Kerec]]
| serbajar           = 
| rûerd              = 
| gelhe              = 13,248 &lt;ref&gt;https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395&lt;/ref&gt; (2016)
| bilindayî          = 
| nexşe              = 
| wêne               = 
| wêne_sernav        = 
| malper             = 
}}
'''Germdere ''' ({{bi-fa|گرمدره}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Kerec (navçe)|Kerecê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Parêzgeha Elborzê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-Îran-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Elborzê]]
[[Kategorî:Avabûnên 2004an li Îranê]]</text>
      <sha1>6evcm6d4f3nv9kqn73mgdy5710nl98q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Golêstan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141563</id>
    <revision>
      <id>2100104</id>
      <parentid>1750398</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="998" sha1="dm8m8w8879p8q7yabbnpmsbl2l8zhbl" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = 
| navê_fermî         = 
| nexşeya_cihan      = Îran
| koordînat          = 
| welat              = {{ala|Îran}}
| welat_alî          = 
| dûgel              = 
| parêzgeh           = [[Tehran (parêzgeh)|Tehranê]]
| serbajar           = 
| rûerd              = 
| gelhe              = 239,556 &lt;ref&gt;https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395&lt;/ref&gt; (2016)
| bilindayî          = 
| nexşe              = 
| wêne               = 
| wêne_sernav        = 
| malper             = 
}}
'''Golêstan ''' ({{bi-fa|گلستان}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Tehran (parêzgeh)|Tehranê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Parêzgeha Tehranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-Îran-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Tehranê]]
[[Kategorî:Avabûnên 1996an li Îranê]]</text>
      <sha1>dm8m8w8879p8q7yabbnpmsbl2l8zhbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goldeşt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141664</id>
    <revision>
      <id>2100103</id>
      <parentid>1750396</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="823" sha1="4f4oypxzh98k5odiu1tqd463jkgqmpq" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = 
| navê_fermî         = 
| nexşeya_cihan      = Îran
| koordînat          = 
| welat              = 
| welat_alî          = 
| dûgel              = {{ala|Îran}}
| parêzgeh           = [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]]
| serbajar           = 
| rûerd              = 
| gelhe              = 25,235 ([[2016]])
| bilindayî          = 
| nexşe              = 
| wêne               = 
| wêne_sernav        = 
| malper             = 
}}
'''Goldeşt ''' ({{bi-fa|گلدشت}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye.
== Çavkanî ==

{{Parêzgeha Îsfehanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-Îran-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Îsfehanê]]
[[Kategorî:Avabûnên 1992an li Îranê]]</text>
      <sha1>4f4oypxzh98k5odiu1tqd463jkgqmpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gilîdax</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144261</id>
    <revision>
      <id>2100096</id>
      <parentid>1752054</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="999" sha1="s1o292jcyjlr9kh3olq6c7kzspjqh6v" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = 
| navê_fermî         = 
| nexşeya_cihan      = Îran
| koordînat          = 
| welat              = 
| welat_alî          = 
| dûgel              = {{ala|Îran}}
| parêzgeh           = [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistan]]
| serbajar           = 
| rûerd              = 
| gelhe              = 2.019 &lt;ref&gt;https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395&lt;/ref&gt;([[2016]])
| bilindayî          = 
| nexşe              = 
| wêne               = 
| wêne_sernav        = 
| malper             = 
}}
'''Gilîdax ''' ({{bi-fa|‌گلیداغ }}), yek ji bajarê parêzgeha [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Gulistanê]]
[[Kategorî:Avabûnên 2011an li Îranê]]</text>
      <sha1>s1o292jcyjlr9kh3olq6c7kzspjqh6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gezîk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149209</id>
    <revision>
      <id>2100095</id>
      <parentid>1750393</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1041" sha1="7r0h1rwbzx612ppkb8t6xu4w772wdx6" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = 
| navê_fermî         = 
| nexşeya_cihan      = Îran
| koordînat          = 
| welat              = {{ala|Îran}}
| welat_alî          = 
| dûgel              = 
| parêzgeh           = [[Xorasana Başûr (parêzgeh)|Xorasana Başûr]]
| serbajar           = 
| rûerd              = 
| gelhe              = 2,294 &lt;ref&gt;https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395&lt;/ref&gt; (2016)
| bilindayî          = 
| nexşe              = 
| wêne               = 
| wêne_sernav        = 
| malper             = 
}}
'''Gezîk ''' ({{bi-fa|گزیک}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Xorasana Başûr (parêzgeh)|Xorasana Başûr]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Parêzgeha Xorasana Başûr}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-Îran-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Başûr]]
[[Kategorî:Avabûnên 2010an li Îranê]]</text>
      <sha1>7r0h1rwbzx612ppkb8t6xu4w772wdx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grey's Anatomy (rêzefîlm)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213883</id>
    <revision>
      <id>2100076</id>
      <parentid>2098994</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T03:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephan1000000</username>
        <id>37929</id>
      </contributor>
      <comment>468</comment>
      <origin>2100076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1382" sha1="fel333joqibstd6umfew182f8cptpo6" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Agahîdanka giştî
| hejmara_beşan      = 468
| hejmara_sezonan    = 23
}}
'''Grey's Anatomy''' rêzefîlmeke televîzyonê ya [[DYA|amerîkî]] ye ku ji hêla [[Shonda Rhimes]] ve hatiye afirandin. Di rola sereke de [[Ellen Pompeo]] dileyize. Rêzefîlm di 27ê adarê, 2005an de li ser [[American Broadcasting Company|ABCê]] hate pêşandan.

Ew di dîroka televîzyona amerîkî de drama bijîjkî ya herî dirêj e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.com/tv/greys-anatomy-longest-primetime-medical-drama/ |sernav='Grey's Anatomy' Set to Become the Longest-Running Primetime Medical Drama on TV — Surpassing 'ER'! |paşnav= |tarîx=2019-02-28 |malper=People |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wisn.com/article/greys-anatomy-reaches-a-historic-milestone-with-400th-episode/43444826 |sernav=Grey’s Anatomy reaches a historic milestone with 400th episode |paşnav= |tarîx=2023-03-28 |malper=WISN |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-23 }}&lt;/ref&gt;

== Aktorên sereke ==
* [[Ellen Pompeo]] - Meredith Grey

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Malpera fermî|https://www.abc.com/shows/greys-anatomy}}
* {{IMDb fîlm|0413573}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]]
[[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]]</text>
      <sha1>fel333joqibstd6umfew182f8cptpo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:MiamiMint</title>
    <ns>3</ns>
    <id>277087</id>
    <revision>
      <id>2100136</id>
      <parentid>1852119</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cabayi</username>
        <id>37162</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Cabayiî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:Hectorinaaa]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:MiamiMint]] guhart: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Hectorinaaa|Hectorinaaa]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/MiamiMint|MiamiMint]]&quot;</comment>
      <origin>1852119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="h24fohngoheupf33qz6vzihyly77fdt" xml:space="preserve">{{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 00:37, 25 çiriya pêşîn 2024 (UTC)}}</text>
      <sha1>h24fohngoheupf33qz6vzihyly77fdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Wendt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>308908</id>
    <revision>
      <id>2100089</id>
      <parentid>1939590</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="751" sha1="rlsh7y7lr1tolhfy2ck28wrp1b800uk" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=gulan 2025}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''George Robert Wendt, Jr.''' (jdb. 17 çiriya pêşîn [[1948]] li [[Chicago]], [[Illinois]], [[DYA]] - m. 20 gulan 2025) [[aktor]]ekî amerîkan bû.

== Jiyannîgarî ==
{{Beşa vala|tarîx=gulan 2025}}

== Mirin ==
George Wendt di 20ê gulana 2025an de li [[Studio City]], [[Los Angeles]] ([[Kalîforniya]]) mir.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktor]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
[[Kategorî:Mirin 2025]]
[[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]]
[[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]]</text>
      <sha1>rlsh7y7lr1tolhfy2ck28wrp1b800uk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Kawa63</title>
    <ns>2</ns>
    <id>309907</id>
    <revision>
      <id>2100029</id>
      <parentid>2100026</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2100029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1046" sha1="myks3m83ax7pik623ivhouhnex99w2z" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__

&lt;div style=&quot;font-family:Calibri,sans-serif; background:#A3C1AD; padding:20px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#ffffff; padding:12px; border:2px solid #000000; font-size:11pt;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#00CC99; padding:20px; text-align:center; border:2px solid #000000;&quot;&gt;
Her çar alî Kurdistan&lt;br&gt;[[File:Kurdistan flag.gif]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background:#ffffff; padding:15px; border-bottom:2px solid #000000;&quot;&gt;
[[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]]

== Agahî ==
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl||Mêr|Misilman|footer=|color=grey}}
| valign=&quot;top&quot; |
|}
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl|de|ku|en-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}}
|}

== Statîstîk ==
* [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kur%C3%AA%2520Acem%C3%AE '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî''']</text>
      <sha1>myks3m83ax7pik623ivhouhnex99w2z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100030</id>
      <parentid>2100029</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2100030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1048" sha1="qv1ujt2t22gwg2yz9pfu8owft5j7ub6" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__

&lt;div style=&quot;font-family:Calibri,sans-serif; background:#A3C1AD; padding:20px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#ffffff; padding:12px; border:2px solid #000000; font-size:11pt;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#00CC99; padding:20px; text-align:center; border:2px solid #000000;&quot;&gt;
Her çar alî Kurdistan&lt;br&gt;[[File:Kurdistan flag.gif]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background:#ffffff; padding:15px; border-bottom:2px solid #000000;&quot;&gt;
[[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]]

== Agahî ==
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl||Mêr|Misilman|footer=|color=grey}}
| valign=&quot;top&quot; |
|}
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl|ku|de-4|en-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}}
|}

== Statîstîk ==
* [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kur%C3%AA%2520Acem%C3%AE '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî''']</text>
      <sha1>qv1ujt2t22gwg2yz9pfu8owft5j7ub6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100031</id>
      <parentid>2100030</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2100031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1046" sha1="30b4jaahps33a4j3lbx30u60a8p25en" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__

&lt;div style=&quot;font-family:Calibri,sans-serif; background:#A3C1AD; padding:20px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#ffffff; padding:12px; border:2px solid #000000; font-size:11pt;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#00CC99; padding:20px; text-align:center; border:2px solid #000000;&quot;&gt;
Her çar alî Kurdistan&lt;br&gt;[[File:Kurdistan flag.gif]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background:#ffffff; padding:15px; border-bottom:2px solid #000000;&quot;&gt;
[[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]]

== Agahî ==
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl||Mêr|Misilman|footer=|color=grey}}
| valign=&quot;top&quot; |
|}
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl|ku|de|en-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}}
|}

== Statîstîk ==
* [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kur%C3%AA%2520Acem%C3%AE '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî''']</text>
      <sha1>30b4jaahps33a4j3lbx30u60a8p25en</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Golda Meir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>311974</id>
    <revision>
      <id>2100102</id>
      <parentid>1961913</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1909" sha1="6pnqy86crjb93quetzpzeho0kdscbhb" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Golda Meir''' (berê Meyerson; wekî Mabovitch hate dinê; jdb. 3ê [[gulan]]ê [[1898]] – 8ê [[Kanûna paşîn|kanûnê]] [[1978]] li [[Kîev]]ê, [[Împeratoriya Rûsî]]) ji sala [[1969]]an heta sala [[1974]]an yekemîn û heta niha tekane [[jin]] bû ku bibe seroka [[hikûmet]]ê ya [[Îsraêl]]ê.

== Kurtejiyan ==
Golda Meir yek ji kesayetiyên herî bandorker di dîroka Îsraêlê de bû - û yek ji yekemîn jinên cîhanê bû, ku wezîfeya seroka hikûmetê girtibe ser xwe. Ew li Kîevê (îro [[Ûkrayna]]) wekî Golda Mabowitsch hate dinê, di sala [[1906]]an de bi malbata xwe re koçî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] kir û li wir li [[Milwaukee]] mezin bû. Zû de tevlî [[Tevgera Siyonîst]] bû û di sala [[1921]]an de ligel mêrê xwe [[Morris Meyerson]] çû [[Filistîn (herêm)|Filistîna]] wê demê.

Meir jiyana xwe ya [[Siyaset|siyasî]] di [[kibûz]]ekê de dest pê kir, piştre rolên rêberiyê di nav [[Tevgera Karkeran]] û [[Rêxistina Siyonîst]] de girtin ser xwe. Di dema damezrandina dewleta Îsraêlê di sala [[1948]]an de, ew yek ji 24 kesan bû, ku [[Danezana Serxwebûna Îsraêlê]] îmze kiribin. Di salên piştre de, wê di navbera postên din de wekî [[Wezîrê karên navxweyî|Wezîra Kar]] û [[Wezîrê karên derveyî|Wezîra Karên Derve]] xizmet kir.

Di sala [[1969]]an de ew bû çaremîn serokwezîra Îsraêlê. Dema wê ya serokwezîriyê bi tengasiyên siyasî û [[leşker]]î re derbas bû, nemaze ji ber [[Şerê Yom Kîpûr]] ê sala [[1973]]an.

Golda Meir gelekî ji bo ewlehiya Îsraêlê kar kir, di heman demê de wê hewl da ku piştgiriya [[navneteweyî]] û çareseriyên [[Dîplomasî|dîplomatîk]] bi dest bixe.

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
[[Kategorî:Mirin 1978]]
[[Kategorî:Serokwezîrên Îsraêlê]]
[[Kategorî:Ateîstên sedsala 20an]]</text>
      <sha1>6pnqy86crjb93quetzpzeho0kdscbhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Îhtîmal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330082</id>
    <revision>
      <id>2100027</id>
      <parentid>2095874</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T13:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>59628</id>
      </contributor>
      <comment>→ File has been renamed on Commons ([[:c:GR]])</comment>
      <origin>2100027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25302" sha1="78htls6ccxo4v6yo5ioyu2d87p4qlcv" xml:space="preserve">[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e.&lt;ref name=&quot;Stuart and Ord 2009&quot;&gt;&quot;Kendall's Advanced Theory of Statistics, Volume 1: Distribution Theory&quot;, Alan Stuart and Keith Ord, 6th ed., (2009), {{ISBN|978-0-534-24312-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Feller&quot;&gt;William Feller, ''An Introduction to Probability Theory and Its Applications'', vol.&amp;nbsp;1, 3rd ed., (1968), Wiley, {{ISBN|0-471-25708-7}}.&lt;/ref&gt; Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/probability-theory |sernav=Probability theory {{!}} Definition, Examples, &amp; Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-09-26 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.&lt;ref&gt;Freund, John[[John E. Freund|.]] (1973)  ''Introduction to Probability''. Dickenson (r. 1)&lt;/ref&gt;

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Jeffrey&quot;&gt;Jeffrey, R.C., ''Probability and the Art of Judgment,'' Cambridge University Press. (1992). pp. 54–55 . {{isbn|0-521-39459-7}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.&lt;ref name=&quot;Franklin&quot;&gt;Franklin, J. (2001) ''The Science of Conjecture: Evidence and Probability Before Pascal,'' Johns Hopkins University Press. (rr. 22, 113, 127)&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Cardano.jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.columbia.edu/~pg2113/index_files/Gorroochurn-Some%20Laws.pdf |title=''Some laws and problems in classical probability and how Cardano anticipated them'' Gorrochum, P. ''Chance'' magazine 2012}}&lt;/ref&gt; Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir.&lt;ref&gt;{{citation |last=Abrams |first=William |title=A Brief History of Probability |url=http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |access-date=2008-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724052656/http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |archive-date=24 July 2017 |url-status=dead |publisher=Second Moment}}&lt;/ref&gt; Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Quantum leap : from Dirac and Feynman, across the universe, to human body and mind |last1=Ivancevic |first1=Vladimir G. |publisher=World Scientific |year=2008 |page=16 |isbn=978-981-281-927-7 |location=Singapore; Hackensack, NJ |last2=Ivancevic |first2=Tijana T.}}&lt;/ref&gt;

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shoesmith |first=Eddie |date=November 1985 |title=Thomas Simpson and the arithmetic mean |journal=Historia Mathematica |language=en |volume=12 |issue=4 |pages=352–355 |doi=10.1016/0315-0860(85)90044-8 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye.&lt;ref name=&quot;Wilson1923&quot;&gt;Wilson EB (1923) &quot;First and second laws of error&quot;. [[Journal of the American Statistical Association]], 18, 143&lt;/ref&gt; Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;&lt;ref name=&quot;Wilson1923&quot; /&gt;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |title=&quot;Adrien-Marie Legendre&quot; (version 9) |website=StatProb: The Encyclopedia Sponsored by Statistics and Probability Societies |access-date=27 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203070724/http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |archive-date=3 February 2016 |last1=Seneta |first1=Eugene William}}&lt;/ref&gt; Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statslab.cam.ac.uk/~rrw1/markov/M.pdf |title=Markov Chains |website=Statistical Laboratory |publisher=University of Cambridge |last=Weber |first=Richard}}&lt;/ref&gt; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vitanyi |first1=Paul M.B. |date=1988 |title=Andrei Nikolaevich Kolmogorov |url=http://homepages.cwi.nl/~paulv/KOLMOGOROV.BIOGRAPHY.html |journal=CWI Quarterly |issue=1 |pages=3–18 |access-date=27 January 2016}}&lt;/ref&gt;

== Teoriya îhtîmalê ==
Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin.

Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne.

Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên.

== Warên bikaranînê ==
Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin.

Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.&lt;ref&gt;Singh, Laurie (2010) &quot;Whither Efficient Markets? Efficient Market Theory and Behavioral Finance&quot;. The Finance Professionals' Post, 2010.&lt;/ref&gt;

Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Edwards_2012_2&quot;&gt;{{cite journal |author-link= |date=September 2012 |title=Reginald Crundall Punnett: First Arthur Balfour Professor of Genetics, Cambridge, 1912 |department=Perspectives |journal=Genetics |location=Gonville and Caius College, Cambridge, UK |publisher=Genetics Society of America |volume=192 |issue=1 |pages=3–13 |doi=10.1534/genetics.112.143552 |pmc=3430543 |pmid=22964834 |quote= |author-first=Anthony William Fairbank |author-last=Edwards |quote-pages=5–6}} (11 rûpelan)&lt;/ref&gt; Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gao |first1=J.Z. |last2=Fong |first2=D. |last3=Liu |first3=X. |date=April 2011 |title=Mathematical analyses of casino rebate systems for VIP gambling |journal=International Gambling Studies |volume=11 |issue=1 |pages=93–106 |doi=10.1080/14459795.2011.552575 |s2cid=144540412}}&lt;/ref&gt;

Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gorman |first1=Michael F. |year=2010 |title=Management Insights |journal=Management Science |volume=56 |pages=iv–vii |doi=10.1287/mnsc.1090.1132 |doi-access=}}&lt;/ref&gt;

[[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne.

== Metodên matematîkê ==
[[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî &quot;[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]&quot; ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî &quot;bûyer&quot; tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye.

Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin.&lt;ref&gt;{{cite book |title=A First course in Probability |last=Ross |first=Sheldon M. |publisher=Pearson Prentice Hall |date=2010 |pages=26–27 |isbn=9780136033134 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;

Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê &lt;math&gt;P(A)&lt;/math&gt;,&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://mathworld.wolfram.com/Probability.html |title=Probability |website=mathworld.wolfram.com |access-date=2020-09-10 |language=en |last=Weisstein |first=Eric W.}}&lt;/ref&gt; &lt;math&gt;p(A)&lt;/math&gt; an jî &lt;math&gt;\text{Pr}(A)&lt;/math&gt; tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin.

Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên &lt;math&gt;A', A^c&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\overline{A}, A^\complement, \neg A&lt;/math&gt; an jî &lt;math&gt;{\sim}A&lt;/math&gt; tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. 

Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠

Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê &lt;math&gt;P(A \cap B)&lt;/math&gt; tê temsîl kirin.

=== Bûyerên serbixwe ===
[[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e

&lt;math display=&quot;block&quot; qid=&quot;Q120632573&quot;&gt;P(A \mbox{ û }B) =  P(A \cap B) = P(A) P(B).&lt;/math&gt;

Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî &quot;ser&quot; derkevin ew e: &lt;math&gt;\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.&lt;/math&gt;

=== Bûyerên ku hevdu derdixin ===
Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin.

Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî &lt;math&gt;P(A \cap B)&lt;/math&gt; û

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;P(A \mbox{ and }B) =  P(A \cap B) = 0&lt;/math&gt;

Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî &lt;math&gt;P(A \cup B)&lt;/math&gt; û tê temsîl kirin.

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;P(A\mbox{ an }B) =  P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)&lt;/math&gt;

Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: &lt;math&gt;P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.&lt;/math&gt;

=== Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve ===
Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).&lt;/math&gt;

Formeke din

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
P\left( A\cup B\right)  =P\left( A\right)  +P\left( B\right)  -P\left( A\cap B\right)  
&lt;/math&gt;

Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta &quot;dil&quot; an jî karta &quot;resimî&quot; (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:&lt;math&gt;\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},&lt;/math&gt; ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart &quot;dil&quot; in, 12 kart &quot;resimî&quot; ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan &quot;13 kartên dil&quot; de û hem jî di nav wan &quot;12 kartên resimî&quot; de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin.

Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; 
\begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right)  =&amp;P\left( \left( A\cup B\right)  \cup C\right)  \\ =&amp;P\left( A\cup B\right)  +P\left( C\right)  -P\left( \left( A\cup B\right)  \cap C\right)  \\ =&amp;P\left( A\right)  +P\left( B\right)  -P\left( A\cap B\right)  +P\left( C\right)  -P\left( \left( A\cap C\right)  \cup \left( B\cap C\right)  \right)  \\ =&amp;P\left( A\right)  +P\left( B\right)  +P\left( C\right)  -P\left( A\cap B\right)  -\left( P\left( A\cap C\right)  +P\left( B\cap C\right)  -P\left( \left( A\cap C\right)  \cap \left( B\cap C\right)  \right)  \right)  \\ P\left( A\cup B\cup C\right)  =&amp;P\left( A\right)  +P\left( B\right)  +P\left( C\right)  -P\left( A\cap B\right)  -P\left( A\cap C\right)  -P\left( B\cap C\right)  +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} 
&lt;/math&gt;

Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin.

=== Îhtîmala şertî ===
''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî &lt;math&gt;P(A \mid B)&lt;/math&gt; tê nivîsîn, û wekî &quot;îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''&quot; tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,&lt;/math&gt;
Eger &lt;math&gt;P(B)=0&lt;/math&gt; be, wê çaxê &lt;math&gt;P(A \mid B)&lt;/math&gt; bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; serbixwe ne, ji ber ku &lt;math&gt;P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.&lt;/math&gt; Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. 

Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor &lt;math&gt;1/2;&lt;/math&gt; ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe &lt;math&gt;1/3,&lt;/math&gt; ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe &lt;math&gt;2/3.&lt;/math&gt;

=== Îhtîmala berevajî ===
Di [[teoriya îhtîmalê]] û bikaranînên wê de, [[Teorema Bayesê|''yasaya Bayesê'']] têkiliya di navbeya îhtîmalên bûyera &lt;math&gt;A_1&lt;/math&gt; û bûyera &lt;math&gt;A_2,&lt;/math&gt; de diyar dike, hem berî û hem jî piştî şertkirina li ser bingeha bûyereke din a wekî &lt;math&gt;B.&lt;/math&gt; Rêjeya îhtîmalên &lt;math&gt;A_1&lt;/math&gt; li hember &lt;math&gt;A_2&lt;/math&gt; bi hêsanî tê maneya rêjeya îhtîmalên her du bûyeran. Wexta ku ne tenê du, lê hejmareke zêde ya bûyerên &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; (bi awayekî giştî) têne nirxandin, ew metod dikare bi wî awayî were îfadekirin: îhtîmala paşîn (''posterior'') bi encama lêkdana îhtîmala pêşîn (''prior'') û îhtîmala şertî (''likelihood'') re di têkiliya rêjeyî de ye, ango &lt;math&gt;P(A|B)\propto P(A) P(B|A)&lt;/math&gt;; li vir, nîşana têkiliya rêjeyî (proportionality) tê wê maneyê ku aliyê çepê bi aliyê rastê re di têkiliya rêjeyî de ye (ango, wekhev e bi nirxekî sabît ku bi aliyê rastê ve hatiye zêdekirin/lêkdan) çaxa ku &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; diguhere û &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; sabît an diyarkirî dimîne (Lee, 2012; Bertsch McGrayne, 2012). Ew form vedigere serdema Laplace (1774) û Cournot (1843); binêre Fienberg (2005).

=== Kurteya îhtîmalan ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|+Kurteya îhtîmalan
|-
! scope=&quot;col&quot; | Bûyer
! scope=&quot;col&quot; | Îhtîmal
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | A
| &lt;math&gt;P(A)\in[0,1]&lt;/math&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | ne A
| &lt;math&gt;P(A^\complement)=1-P(A)\,&lt;/math&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | A an B
| &lt;math&gt;\begin{align}
P(A\cup B) &amp; = P(A)+P(B)-P(A\cap B) \\
P(A\cup B) &amp; = P(A)+P(B) \qquad\mbox{eger A û B hevdu derdixin} \\
\end{align}&lt;/math&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | A û B
| &lt;math&gt;\begin{align}
P(A\cap B) &amp; = P(A|B)P(B) = P(B|A)P(A)\\
P(A\cap B) &amp;  = P(A)P(B) \qquad\mbox{eger A û B serbixwe ne}\\
\end{align}&lt;/math&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | A dide B
| &lt;math&gt;P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)} = \frac{P(B|A)P(A)}{P(B)} \,&lt;/math&gt;
|}

== Binêre ==

* [[Logarîtma]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]
[[Kategorî:Matematîk]]</text>
      <sha1>78htls6ccxo4v6yo5ioyu2d87p4qlcv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100028</id>
      <parentid>2100027</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>59628</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Cardano.jpg]] → [[File:Gerolamo Cardano, self-portrait (1501–1576).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless one word name</comment>
      <origin>2100028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25340" sha1="i4opfkq4t5ys77q9uo5h0m6830u00i3" xml:space="preserve">[[Wêne:Dice Distribution (bar).svg|thumb|Îhtîmalên hatina çend hejmaran bi karanîna du zaran]]
'''Îhtîmal''' an jî '''dibetî''', bi bûyer û terîfên hejmarî yên derbarê îhtîmala pêkhatina wan de mijûl dibe. Îhtîmala bûyerekê hejmareke di navbera 0 û 1 de ye; çiqas ew hejmar mezintir be, ew qas îhtîmala pêkhatina bûyerê zêdetir e.&lt;ref name=&quot;Stuart and Ord 2009&quot;&gt;&quot;Kendall's Advanced Theory of Statistics, Volume 1: Distribution Theory&quot;, Alan Stuart and Keith Ord, 6th ed., (2009), {{ISBN|978-0-534-24312-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Feller&quot;&gt;William Feller, ''An Introduction to Probability Theory and Its Applications'', vol.&amp;nbsp;1, 3rd ed., (1968), Wiley, {{ISBN|0-471-25708-7}}.&lt;/ref&gt; Ew hejmar bi gelemperî wekî rêje (%), di navbeya %0 û %100 de, tê temsîl kirin. Meselakek hêsan avêtina pereyekî adil (bêalî) e. Ji ber ku pere adil e, îhtîmala her du encaman (&quot;ser&quot; û &quot;bin&quot;) wekhev e; îhtîmala &quot;ser&quot;ê bi îhtîmala &quot;bin&quot;ê re wekhev e; û ji ber ku tu encamên dî nînin, îhtîmala derketina &quot;ser&quot; an &quot;bin&quot;ê 1/2 ye (ku dikare wekî 0.5 an jî %50 jî were nivîsîn).

Di [[Teoriya îhtîmalê|''teoriya îhtîmalê'']] de, ji bo van konseptan formulasyoneke matematîkî ya li ser bingeha aksiomantîk hatiye danîn; ew teorî di warên wekî [[Amar|statîstîk]], [[matematîk]], [[zanist]], [[fînans]], [[qumar]], [[jîriya çêkirî]], [[fêrbûna makîneyê]], [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya lîstikan]] û [[Felsefe|felsefeyê]] de bi berfirehî tê bikaranîn, mesela, ji bo derxistina encaman derbarê frekansa pêşbînîkirî ya bûyeran de. Herwiha, teoriya îhtîmalê ji bo ravekirina mekanîzma û rêzikên bingehîn ên [[Sîstema kompleks|sîstemên kompleks]] jî tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/probability-theory |sernav=Probability theory {{!}} Definition, Examples, &amp; Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-09-26 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Lêkolîna zanistî ya îhtimalê pêşkeftinek modern a matematîkê ye. [[Qumar]] temsîl dide ku di seranserê tarîxê de eleqeyek ji bo pîvandina ramanên îhtimalê hebûye, lê danasînên matematîkî yên rast pir dereng derketine holê. Sebebên pêşveçûna yawaş ya matematîka îhtimalê hene. Her çend lîstikên şansê motîvasyona lêkolîna matematîkî ya îhtimalê peyda kirin jî, pirsgirêkên bingehîn hîn jî ji hêla xurafeyan ve têne veşartin.&lt;ref&gt;Freund, John[[John E. Freund|.]] (1973)  ''Introduction to Probability''. Dickenson (r. 1)&lt;/ref&gt;

Ligorî [[Richard Jeffrey]], &quot;Berî nîvê sedeya heftê, têgeha 'îhtimal' ([[Zimanê latînî|latînî]] ''probabilis'') tê maneya ''pejirandî'', û bi wê maneyê, bi yekdengî, ji bo raman û çalakiyê dihat bikaranîn. Çalakiyek an ramanek îhtimal ew bû ku însanên aqilmend dê di şert û mercan de bikin an bigirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Jeffrey&quot;&gt;Jeffrey, R.C., ''Probability and the Art of Judgment,'' Cambridge University Press. (1992). pp. 54–55 . {{isbn|0-521-39459-7}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, bi taybetî di çarçoveyên qanûnî de, 'îhtimal' dikare ji bo pêşniyarên ku delîlên baş ji bo wan hebûn jî were sepandin.&lt;ref name=&quot;Franklin&quot;&gt;Franklin, J. (2001) ''The Science of Conjecture: Evidence and Probability Before Pascal,'' Johns Hopkins University Press. (rr. 22, 113, 127)&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Gerolamo Cardano, self-portrait (1501–1576).jpg|thumb|140px|[[Gerolamo Cardano]] (sedeya 16an)]]
[[Wêne:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|thumb|140px|[[Christiaan Huygens]], yek ji kitêbên yekêdi derbare îhtîmalê weşan kir (sedeya 17an).]]

Zanyarê îtalî a sedeya şanzdehan [[Gerolamo Cardano]], tesîriya terîfkirina &quot;[[Şans (îhtîmal)|şans]]&quot; wekî rêjeya encamên erênî li hember encamên neyînî temsîl da (ew yek tê wê maneyê ku îhtîmala bûyerekê bi rêjeya encamên erênî li hember hejmara giştî ya encamên gengaz tê diyarkirin).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.columbia.edu/~pg2113/index_files/Gorroochurn-Some%20Laws.pdf |title=''Some laws and problems in classical probability and how Cardano anticipated them'' Gorrochum, P. ''Chance'' magazine 2012}}&lt;/ref&gt; Ji bilî eserên destpêkê yên Cardano, teoriya îhtîmalan vedigere serdema pevguhertina nameyan di navbeya [[Pierre de Fermat]] û [[Blaise Pascal]] de (1654). [[Christiaan Huygens]] (1657) yekê lêkolîna zanistî ya naskirî li ser vê meseleyê pêşkêş kir.&lt;ref&gt;{{citation |last=Abrams |first=William |title=A Brief History of Probability |url=http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |access-date=2008-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724052656/http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |archive-date=24 July 2017 |url-status=dead |publisher=Second Moment}}&lt;/ref&gt; Esera [[Jakob Bernoulli]] ya bi navê ''[[Ars Conjectandi]]'' (piştî mirina wî, 1713) û ya [[Abraham de Moivre]] ya bi navê ''[[Doctrine of Chances]]'' (1718), ew mesele wekî şaxek ji matematîkê nirxandin.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Quantum leap : from Dirac and Feynman, across the universe, to human body and mind |last1=Ivancevic |first1=Vladimir G. |publisher=World Scientific |year=2008 |page=16 |isbn=978-981-281-927-7 |location=Singapore; Hackensack, NJ |last2=Ivancevic |first2=Tijana T.}}&lt;/ref&gt;

Kokên [[teoriya xeletiyê]] digihîjin esera [[Roger Cotes]] a bi navê ''Opera Miscellanea'' (ku piştî mirina wî di sala 1722an de hat weşandin), lêbelê nivîseke [[Thomas Simpson]] a sala 1755an (ku di 1756an de hat çapkirin) yekê car ew teorî li ser nîqaşa xeletiyên çavdêriyê bikaranî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shoesmith |first=Eddie |date=November 1985 |title=Thomas Simpson and the arithmetic mean |journal=Historia Mathematica |language=en |volume=12 |issue=4 |pages=352–355 |doi=10.1016/0315-0860(85)90044-8 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Çapa nû ya vê nivîsê (1757) wan prensîbên bingehîn (''aksiyom'') temsîl dike ku xeletiyên erênî û neyînî xwedî eynî îhtîmala rûdanê ne, û ku hin sinorên diyarkirî çarçoveya gî xeletiyan diyar dikin. Simpson herwiha behsa xeletiyên berdewam dike û behsa kurveke îhtîmalê dike.

Du yasayên ewil ên derbarê xeletiyan de, ku hatin pêşniyarkirin, ji aliyê [[Pierre-Simon Laplace]] ve hatin derxistin. Yasaya yekê di sala 1774an de hat weşandin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyeke dikare wekî fonksiyoneke eksponensiyel a mezinahiya hejmarî ya xeletiyê were îfadekirin, bêyî ku li temsîla wê (erênî an neyînîbûna wê) were nihêrîn. Yasaya duyê a xeletiyan di sala 1778an de ji aliyê Laplace ve hat pêşniyarkirin û tê de dihat gotin ku frekansa xeletiyê fonksiyoneke eksponensiyel a çargoşeya xeletiyê ye.&lt;ref name=&quot;Wilson1923&quot;&gt;Wilson EB (1923) &quot;First and second laws of error&quot;. [[Journal of the American Statistical Association]], 18, 143&lt;/ref&gt; Yasaya duyê a xeletiyan wekî &quot;belavbûna normal&quot; an jî &quot;yasaya Gauss&quot; tê naskirin. &quot;Ji hêla tarîxê ve zehmet e ku însan wê yasayê bispêre Gauss; çunkî Gauss, tevî jêhatîbûna xwe ya awarte ya di temenekî biçûk de, îhtîmaleke mezin e ku ew keşf nekiribe berî ku bigihîje temenê du saliyê.&quot;&lt;ref name=&quot;Wilson1923&quot; /&gt;

[[Daniel Bernoulli]] (1778) prensîba &quot;esera herî mezin a îhtîmalên sîstemeke xeletiyên hevdem&quot; (an jî xeletiyên ku bi hev re çêdibin) da nasîn.

[[Wêne:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|Carl Friedrich Gauss]]

[[Adrien-Marie Legendre]] (1805) metoda kêmtir a çargoşeyan pêşxist û di ''Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes'' (Metodên Nû ji bo Diyarkirina Orbîtên Kometan) de da nasîn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |title=&quot;Adrien-Marie Legendre&quot; (version 9) |website=StatProb: The Encyclopedia Sponsored by Statistics and Probability Societies |access-date=27 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203070724/http://statprob.com/encyclopedia/AdrienMarieLegendre.html |archive-date=3 February 2016 |last1=Seneta |first1=Eugene William}}&lt;/ref&gt; Nivîskarê îrlandî-amerîkî, [[Robert Adrain]], edîtorê &quot;The Analyst&quot; (1808), pêşî qanûna tesîsa çewtiyê derxist holê,

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}&lt;/math&gt;

li vir &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; konstanteke girêdayî hûrgiliya çavdêriyê ye, û &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; faktoreke pîvanê ye ku piştrast dike rûbera di bin xetê de (kurvê) wekhevî 1ê be. Wî du îsbat pêşkêş kirin; ya duyê di eslê xwe de eynî îsbata [[John Herschel]] (1850) bû. Gauss di sala 1809an de yekê îsbat pêşkêş kir ku wisa xuya dike li Ewropayê dihat zanin (piştî ya Adrain, ew ya sêyê bû). Îsbatên din ji hêla Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), [[James Ivory (matematîkvan)|James Ivory]] (1825, 1826), Hagen (1837), [[Friedrich Wilhelm Bessel|Friedrich Bessel]] (1838), [[William Fishburn Donkin|W.F. Donkin]] (1844, 1856) û [[Morgan Crofton]] (1870) ve hatin pêşkêşkirin. Kesên din ên ku beşdarî vê meseleyê bûn wan bûne: [[Robert Leslie Ellis|Ellis]] (1844), [[Augustus De Morgan|De Morgan]] (1864), [[James Whitbread Lee Glaisher|Glaisher]] (1872) û [[Giovanni Schiaparelli]] (1875). Formula Peters (1856) ya ji bo ''r'' ku xeletiya muhtemel a çavdêriyeke yekane ye, baş tê zanin.

Di sedeya nozdehan de, di nav nivîskarên ku li ser teoriya giştî xebitîne de kesên wekî [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]], [[Sylvestre François Lacroix|Sylvestre Lacroix]] (1816), Littrow (1833), [[Adolphe Quetelet]] (1853), [[Richard Dedekind]] (1860), Helmert (1872), [[Paul Matthieu Hermann Laurent|Hermann Laurent]] (1873), Liagre, Didion û [[Karl Pearson]] hebûn. [[Augustus De Morgan]] û [[George Boole]] şêwaza pêşkêşkirina teoriyê baştir kirin.

Di sala 1906an de, [[Andrey Markov]] konsepta [[zincîra Markovê]] pêşkêş kir;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statslab.cam.ac.uk/~rrw1/markov/M.pdf |title=Markov Chains |website=Statistical Laboratory |publisher=University of Cambridge |last=Weber |first=Richard}}&lt;/ref&gt; wê konseptê di teoriya [[Pêvajoya stokastîk|pêvajoyên stokastîk]] û sepanên wê de rolek giring lîst. Teoriya modern a îhtîmalê ku li ser bingeha [[Pîvan (matematîk)|teoriya pîvanê]] hatiye avakirin, di sala 1931ê de ji heta [[Andrey Kolmogorov]] ve hate pêşxistin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vitanyi |first1=Paul M.B. |date=1988 |title=Andrei Nikolaevich Kolmogorov |url=http://homepages.cwi.nl/~paulv/KOLMOGOROV.BIOGRAPHY.html |journal=CWI Quarterly |issue=1 |pages=3–18 |access-date=27 January 2016}}&lt;/ref&gt;

== Teoriya îhtîmalê ==
Mîna [[Teorî|teoriyên]] din, [[teoriya îhtîmalê]] jî temsîl kirina konseptên xwe ye bi awayekî formal, ango, bi wan konseptên ku dikarin ji maneya xwe ferq werin hesibandin. Ew konseptên formal ligorî yasayên matematîk û mantiqê tên bikaranîn û guhertin, û encamên ku derdikevin holê, dîsa di çarçoveya pirsgirêkê bixwe de tên şirovekirin an veguhestin.

Bi kêmanî du hewldanên serkeftî ji bo formalîzekirina îhtîmalê hene: formulasyona [[Andrey Kolmogorov|Kolmogorov]] û formulasyona [[Richard Threlkeld Cox|Cox]]. Di formulasyona Kolmogorov de [[kom]] wekî bûyer û îhtîmal jî wekî [[Pîvan (matematîk)|pîvanek]] li ser koman tên şirovekirin. Di [[teorema Coxê]] de, îhtîmal wekî konsepteke bingehîn (ango, ya ku zêdetir nayê analîzkirin) tê girtin û giringî tê dayîn avakirina sîstemeke hevgirtî ji bo dayîna nirxên îhtîmalê ji pêşniyaran re. Di herdu rewşan de jî, yasayên îhtîmalê eynî in, tenê hûrgiliyên teknîkî ji hev ferq ne.

Metodën din jî ji bo pîvandina nezelaliyê hene, wekî [[teoriya Dempster–Shafer]] an [[teoriya îmkanê]], lê ew di bingeh de ferq ne û bi yasayên îhtîmalê yên ku bi gelemperî tên zanin re li hev nayên.

== Warên bikaranînê ==
Teoriya îhtimalê di jiyana rojane de di nirxandina [[rîsk]] û [[Modelê statîstîkî|modelkirinê]] de tê bikaranîn. Pîşesaziya sîgorteyê û [[Bazar (aborî)|bazar]] [[zanista aktuarî]] bikartînin da ku bihayê diyar bikin û biryarên bazirganiyê bidin. Hikumet metodên îhtimalê di [[hiqûqa hawirdorê]], analîza heqdariyê û [[rêziknameya fînansê]] de bikartînin.

Meselayeke ji karanîna teoriya îhtimalê di bazirganiya sermayeyê de tesîra îhtimala têgihîştî ya her pevçûnek berfireh a [[Rojhilata Navîn]] li ser bihayên [[Neft|petrolê]] ye ku tesîrên pêlan li ser ekonomiyê bi tevahî dike. Nirxandinek ji hêla bazirganek kelûpelan ve ku herbek îhtîmaltir e dikare bihayên wê kelûpelê bilind an nizm bike, û ji bazirganên din re jî îşaretek wê ramanê bike. Li gorî vê yekê, îhtimal ne bi serbixwe û ne jî bi awayekî maqûl têne nirxandin. Teoriya fînansa tevgerî derket holê da ku tesîra ramana komî ya wisa li ser bihayê, li ser siyasetê û li ser aştî û pevçûnê diyar bike.&lt;ref&gt;Singh, Laurie (2010) &quot;Whither Efficient Markets? Efficient Market Theory and Behavioral Finance&quot;. The Finance Professionals' Post, 2010.&lt;/ref&gt;

Ji bilî nirxandina darayî, îhtimal dikare ji bo analîzkirina trendên di [[Biyolojî|biyolojiyê]] de (mesela, belavbûna nexweşiyê) û herwiha [[Ekolojî|ekolojiyê]] de were bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Edwards_2012_2&quot;&gt;{{cite journal |author-link= |date=September 2012 |title=Reginald Crundall Punnett: First Arthur Balfour Professor of Genetics, Cambridge, 1912 |department=Perspectives |journal=Genetics |location=Gonville and Caius College, Cambridge, UK |publisher=Genetics Society of America |volume=192 |issue=1 |pages=3–13 |doi=10.1534/genetics.112.143552 |pmc=3430543 |pmid=22964834 |quote= |author-first=Anthony William Fairbank |author-last=Edwards |quote-pages=5–6}} (11 rûpelan)&lt;/ref&gt; Wekî fînansê, nirxandina rîskê dikare wekî amûrek statîstîkî were bikaranîn da ku îhtîmala bûyerên nexwestî were hesab kirin, û dikare di bicîhanîna protokolan de ji bo dûrketina ji rewşên wiha bibe alîkar. Îhtîmal ji bo sêwirandina [[Lîstika şansê|lîstikên şansê]] tê bikaranîn da ku kasîno karibin qezencek garantîkirî bi dest bixin, lê di eynî zamanê de dravdanên ku ji bo teşwîqkirina berdewamiya lîstikê pir caran têne dayîn bidin lîstikvanan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gao |first1=J.Z. |last2=Fong |first2=D. |last3=Liu |first3=X. |date=April 2011 |title=Mathematical analyses of casino rebate systems for VIP gambling |journal=International Gambling Studies |volume=11 |issue=1 |pages=93–106 |doi=10.1080/14459795.2011.552575 |s2cid=144540412}}&lt;/ref&gt;

Yek ji bikaranînên dî ên giring yê teoriya îhtîmalê di heyata rojane de, meseleya [[Pêbawerî|pêbaweriyê]] ye. Di sêwirana gelek eserên xerîdariyê de, wekî [[otomobîl]] û amûrên [[Elektronîk|elektronîkî]], teoriya pêbaweriyê tê bikaranîn da ku îhtîmala têkçûnê were kêm kirin. Îhtîmala têkçûnê dikare tesîra li biryarên hilberîner ên têkildarî garantiya eserê bike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gorman |first1=Michael F. |year=2010 |title=Management Insights |journal=Management Science |volume=56 |pages=iv–vii |doi=10.1287/mnsc.1090.1132 |doi-access=}}&lt;/ref&gt;

[[Modela zimanê keşê]] (''cache language model'') û modelên din ên statîstîkî ên zimên ku di prosekirina zimanê xwezayî de tên bikaranîn jî, meselayên bikaranîna teoriya îhtîmalê ne.

== Metodên matematîkê ==
[[Wêne:Probability vs odds.svg|thumb|Hesabkirina îhtîmal (rîsk) û şans]]Ezmûnekê bifikirin ku dikare çendîn encaman derxîne holê. Koma gî encamên gengaz wekî &quot;[[Qada nimûne|qada nimûneyê]]&quot; ya ezmûnê tê binavkirin ku carinan bi sembola '''Ω''' tê temsîl kirin. [[Koma qûwetê]] ya qada nimûneyê, bi rêya liçavgirtina gî komên ferq yên encamên gengaz pêk tê. Mesela avêtina zarê dikare şeş encamên gengaz derxîne holê. Komeke encamên gengaz ew e ku tê de hejmareke tek (ne cot) li ser zarê derdikeve. Bi vî awayî, binekoma {1,3,5} elementeke koma qûwetê ya qada nimûneyê ya avêtina zarê ye. Ew kom wekî &quot;bûyer&quot; tên binavkirin. Di wê rewşê de, {1,3,5} ew bûyer e ku tê de zar li ser hejmareke tek dikeve. Eger encamên ku bi rastî çêdibin di nav bûyereke diyarkirî de bin, tê gotin ku ew bûyer pêk hatiye.

Îhtîmal metodek e ji bo dayîna nirxekî di navbera sifir û yekê de ji her bûyerekê re, bi wê şertê ku ji bo bûyera ku ji hemû encamên gengaz pêk tê (di mesela me de, bûyera {1,2,3,4,5,6}), nirxê yekê were diyarkirin. Ji bo ku tiştek wekî îhtîmal were hesibandin, divê ew diyarkirina nirxan wê şertê pêk bîne ku ji bo her komeke bûyerên ku hevdu derdixin derve (ango bûyerên bêyî ti encamên hevpar, wekî bûyerên {1,6}, {3} û {2,4}), îhtîmala pêkhatina herî kêm yek ji wan bûyeran, bi rêya komkirina îhtîmalên gî bûyerên takekesî tê bidestxistin.&lt;ref&gt;{{cite book |title=A First course in Probability |last=Ross |first=Sheldon M. |publisher=Pearson Prentice Hall |date=2010 |pages=26–27 |isbn=9780136033134 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;

Îhtîmala [[Bûyer|bûyereke]] A bi awayê &lt;math&gt;P(A)&lt;/math&gt;,&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://mathworld.wolfram.com/Probability.html |title=Probability |website=mathworld.wolfram.com |access-date=2020-09-10 |language=en |last=Weisstein |first=Eric W.}}&lt;/ref&gt; &lt;math&gt;p(A)&lt;/math&gt; an jî &lt;math&gt;\text{Pr}(A)&lt;/math&gt; tê nivîsîn. Ew terîfa matematîkî ya îhtîmalê, bi bikaranîna konsepta pîvanê dikare ji bo fezayên nimûneyê yên bêsinor û heta fezayên nimûneyê yên nehejmartinbar jî were berfirehkirin.

Berevajî an temamkera bûyereke A, bûyera [ne A] ye (ango bûyera ku A lê nayê pêkanîn); ev yek bi gelemperî bi awayên &lt;math&gt;A', A^c&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\overline{A}, A^\complement, \neg A&lt;/math&gt; an jî &lt;math&gt;{\sim}A&lt;/math&gt; tê temsîl kirin û îhtîmala wê bi rêya ''P''(ne A) = 1 − ''P''(A) tê diyarkirin. 

Mesela îhtîmala ku di zarê şeş-rûyî de hejmara şeş neyê kişandin, ev e 1 – (îhtîmala kişandina şeşê) = {{nowrap|1=1 − {{sfrac|1|6}} = {{sfrac|5|6}}.}}⁠

Eger di carek pêkanîna ceribandinekê de du bûyerên ''A'' û ''B'' pêk werin, ew yek wekî hevbirîn an jî îhtîmala hevbeş a ''A'' û ''B'' tê binavkirin û bi awayê &lt;math&gt;P(A \cap B)&lt;/math&gt; tê temsîl kirin.

=== Bûyerên serbixwe ===
[[Wêne:Mutually Exclusive and Non-exclusive Probability Events.jpg|thumb|Bûyerên A û B di qada Ω de wekî hevdu-derxîner li hemberî ne-hevdu-derxîner têne temsîl kirin.]]Eger du bûyerên A û B serbixwe bin, wê çaxê îhtîmala hevbeş ew e

&lt;math display=&quot;block&quot; qid=&quot;Q120632573&quot;&gt;P(A \mbox{ û }B) =  P(A \cap B) = P(A) P(B).&lt;/math&gt;

Mesela eger du pere bên avêtin, îhtîmala ku her du jî &quot;ser&quot; derkevin ew e: &lt;math&gt;\tfrac{1}{2}\times\tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.&lt;/math&gt;

=== Bûyerên ku hevdu derdixin ===
Eger bûyera ''A'' an jî bûyera ''B'' dikarin çêbibin lê qet herdu jî di eynî çaxê de çênebin, wê çaxê ji wan re bûyerên hevdu nelihev tên gotin.

Eger du bûyer hevdu nelihev bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna herduyan wekî &lt;math&gt;P(A \cap B)&lt;/math&gt; û

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;P(A \mbox{ and }B) =  P(A \cap B) = 0&lt;/math&gt;

Eger du bûyer ji hev ferq bin, wê çaxê îhtîmala çêbûna yek ji wan wekî &lt;math&gt;P(A \cup B)&lt;/math&gt; û tê temsîl kirin.

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;P(A\mbox{ an }B) =  P(A \cup B)= P(A) + P(B) - P(A \cap B) = P(A) + P(B) - 0 = P(A) + P(B)&lt;/math&gt;

Bo mesele, îhtîmala hatina 1 an 2yê di zarê şeş-rûyî de ew e: &lt;math&gt;P(1\mbox{ or }2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.&lt;/math&gt;

=== Bûyerên ku ne (pêwîst) hevdu derdixin derve ===
Eger bûyer (pêwîst) ji hev ferq nebin, wê çaxê

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;P\left(A \hbox{ an } B\right) = P(A \cup B) = P\left(A\right)+P\left(B\right)-P\left(A \mbox{ û } B\right).&lt;/math&gt;

Formeke din

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
P\left( A\cup B\right)  =P\left( A\right)  +P\left( B\right)  -P\left( A\cap B\right)  
&lt;/math&gt;

Mesela wexta ku însan kartekê ji desteyeke kartan dikişîne, îhtîmala bidestxistina karta &quot;dil&quot; an jî karta &quot;resimî&quot; (J, Q, K) (an jî her duyan bi hev re) ew e:&lt;math&gt;\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},&lt;/math&gt; ji ber ku di nav 52 kartên desteyê de, 13 kart &quot;dil&quot; in, 12 kart &quot;resimî&quot; ne û 3 kart jî her du taybetmendiyan li xwe digirin: li vir, ew 3 kartên ku her du taybetmendiyan li xwe digirin, hem di nav wan &quot;13 kartên dil&quot; de û hem jî di nav wan &quot;12 kartên resimî&quot; de cih digirin, lê divê tenê carekê bên hejmartin.

Ew dikare ji bo gelek bûyerên ku ne lazim ye hevdu derxînin (ango ne lazim e hevdu-neguncaw bin), bêtir were berfirehkirin. Ji bo sê bûyeran, ew yek bi vî awayî dimeşe:

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; 
\begin{aligned}P\left( A\cup B\cup C\right)  =&amp;P\left( \left( A\cup B\right)  \cup C\right)  \\ =&amp;P\left( A\cup B\right)  +P\left( C\right)  -P\left( \left( A\cup B\right)  \cap C\right)  \\ =&amp;P\left( A\right)  +P\left( B\right)  -P\left( A\cap B\right)  +P\left( C\right)  -P\left( \left( A\cap C\right)  \cup \left( B\cap C\right)  \right)  \\ =&amp;P\left( A\right)  +P\left( B\right)  +P\left( C\right)  -P\left( A\cap B\right)  -\left( P\left( A\cap C\right)  +P\left( B\cap C\right)  -P\left( \left( A\cap C\right)  \cap \left( B\cap C\right)  \right)  \right)  \\ P\left( A\cup B\cup C\right)  =&amp;P\left( A\right)  +P\left( B\right)  +P\left( C\right)  -P\left( A\cap B\right)  -P\left( A\cap C\right)  -P\left( B\cap C\right)  +P\left( A\cap B\cap C\right) \end{aligned} 
&lt;/math&gt;

Îcar tê dîtin ku ew şablon dikare ji bo her hejmarek ji bûyeran were dubarekirin.

=== Îhtîmala şertî ===
''[[Îhtîmala şertî]]'' îhtîmala bûyerek ''A'' ye, bi dayîna bûyerek din ''B''. Îhtîmala şertî wekî &lt;math&gt;P(A \mid B)&lt;/math&gt; tê nivîsîn, û wekî &quot;îhtîmala ''A'', bi dayîna ''B''&quot; tê xwendin. Ew bi vê tê terîf kirin

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\,&lt;/math&gt;
Eger &lt;math&gt;P(B)=0&lt;/math&gt; be, wê çaxê &lt;math&gt;P(A \mid B)&lt;/math&gt; bi vê derbirînê bi awayekî resmî [[Ne-terîfbar (matematîk)|nayê terîf kirin]]. Di wê rewşê de &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; û &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; serbixwe ne, ji ber ku &lt;math&gt;P(A \cap B) = P(A)P(B) = 0.&lt;/math&gt; Lêbelê mimkun e ku ji bo hin bûyerên xwedî îhtîmala sifir, îhtîmaleke şertî were terîf kirin; mesela bi bikaranîna [[σ-cebîr]] ji bo wan cure bûyeran. 

Mesela di kîsekî de ku 2 gogên sor û 2 gogên şîn tê de ne (bi giştî 4 gog), îhtîmala derxistina gogeke sor &lt;math&gt;1/2;&lt;/math&gt; ye; lêbelê wexta ku goga duyê tê derxistin, îhtîmala ku ew gog sor an şîn be, bi wê goga ku berê hatiye derxistin ve girêdayî ye. Mesela eger gogeke sor hatibe derxistin, wê wextê îhtîmala hilbijartina gogeke sor a din dibe &lt;math&gt;1/3,&lt;/math&gt; ji ber ku tenê 1 goga sor û 2 gogên şîn dimînin. Û eger berê gogeke şîn hatibe derxistin, îhtîmala derxistina gogeke sor dibe &lt;math&gt;2/3.&lt;/math&gt;

=== Îhtîmala berevajî ===
Di [[teoriya îhtîmalê]] û bikaranînên wê de, [[Teorema Bayesê|''yasaya Bayesê'']] têkiliya di navbeya îhtîmalên bûyera &lt;math&gt;A_1&lt;/math&gt; û bûyera &lt;math&gt;A_2,&lt;/math&gt; de diyar dike, hem berî û hem jî piştî şertkirina li ser bingeha bûyereke din a wekî &lt;math&gt;B.&lt;/math&gt; Rêjeya îhtîmalên &lt;math&gt;A_1&lt;/math&gt; li hember &lt;math&gt;A_2&lt;/math&gt; bi hêsanî tê maneya rêjeya îhtîmalên her du bûyeran. Wexta ku ne tenê du, lê hejmareke zêde ya bûyerên &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; (bi awayekî giştî) têne nirxandin, ew metod dikare bi wî awayî were îfadekirin: îhtîmala paşîn (''posterior'') bi encama lêkdana îhtîmala pêşîn (''prior'') û îhtîmala şertî (''likelihood'') re di têkiliya rêjeyî de ye, ango &lt;math&gt;P(A|B)\propto P(A) P(B|A)&lt;/math&gt;; li vir, nîşana têkiliya rêjeyî (proportionality) tê wê maneyê ku aliyê çepê bi aliyê rastê re di têkiliya rêjeyî de ye (ango, wekhev e bi nirxekî sabît ku bi aliyê rastê ve hatiye zêdekirin/lêkdan) çaxa ku &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; diguhere û &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; sabît an diyarkirî dimîne (Lee, 2012; Bertsch McGrayne, 2012). Ew form vedigere serdema Laplace (1774) û Cournot (1843); binêre Fienberg (2005).

=== Kurteya îhtîmalan ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|+Kurteya îhtîmalan
|-
! scope=&quot;col&quot; | Bûyer
! scope=&quot;col&quot; | Îhtîmal
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | A
| &lt;math&gt;P(A)\in[0,1]&lt;/math&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | ne A
| &lt;math&gt;P(A^\complement)=1-P(A)\,&lt;/math&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | A an B
| &lt;math&gt;\begin{align}
P(A\cup B) &amp; = P(A)+P(B)-P(A\cap B) \\
P(A\cup B) &amp; = P(A)+P(B) \qquad\mbox{eger A û B hevdu derdixin} \\
\end{align}&lt;/math&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | A û B
| &lt;math&gt;\begin{align}
P(A\cap B) &amp; = P(A|B)P(B) = P(B|A)P(A)\\
P(A\cap B) &amp;  = P(A)P(B) \qquad\mbox{eger A û B serbixwe ne}\\
\end{align}&lt;/math&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | A dide B
| &lt;math&gt;P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)} = \frac{P(B|A)P(A)}{P(B)} \,&lt;/math&gt;
|}

== Binêre ==

* [[Logarîtma]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]
[[Kategorî:Matematîk]]</text>
      <sha1>i4opfkq4t5ys77q9uo5h0m6830u00i3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330442</id>
    <revision>
      <id>2100094</id>
      <parentid>2099876</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2100094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16962" sha1="7atx59x9t14kqc3w330swqcnzupiu0h" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]]
'''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}&lt;/ref&gt;

AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên &quot;zivirîna avê&quot; (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}&lt;/ref&gt; Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}&lt;/ref&gt; Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku   neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}&lt;/ref&gt;
== Awayên giştî ==
Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC)  pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi &quot;kemberek veguhastinê&quot; ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.

Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê.

Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye.

NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e.

Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e  ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}


[[en:Atlantic meridional overturning circulation]]
[[Kategorî:Okyanûsnasî]]</text>
      <sha1>7atx59x9t14kqc3w330swqcnzupiu0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Enerjiya venûker</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330462</id>
    <revision>
      <id>2100105</id>
      <parentid>2100019</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Enerjiya rojê */</comment>
      <origin>2100105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45569" sha1="o849on7856omfxs6orvbkey6r5mg7ts" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk)

=== Enerjiya jeotermal ===

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>o849on7856omfxs6orvbkey6r5mg7ts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100106</id>
      <parentid>2100105</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Enerjiya rojê */</comment>
      <origin>2100106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45571" sha1="50zfo32pyy5ifym9jioz14q40fiy0j3" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])

=== Enerjiya jeotermal ===

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>50zfo32pyy5ifym9jioz14q40fiy0j3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100107</id>
      <parentid>2100106</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Enerjiya rojê */</comment>
      <origin>2100107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45640" sha1="93vz9bdtzypydxoxohhz6kxnpmfcg2s" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

=== Enerjiya jeotermal ===

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>93vz9bdtzypydxoxohhz6kxnpmfcg2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100108</id>
      <parentid>2100107</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Enerjiya rojê */</comment>
      <origin>2100108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45721" sha1="6u0ydbsewrql31ch0cqxdabbx7y0ggl" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)

=== Enerjiya jeotermal ===

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>6u0ydbsewrql31ch0cqxdabbx7y0ggl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100109</id>
      <parentid>2100108</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2100109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45735" sha1="cn7ig5s9v8bmiq75mbp6zprtkwkgy5h" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]

=== Enerjiya jeotermal ===

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>cn7ig5s9v8bmiq75mbp6zprtkwkgy5h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100110</id>
      <parentid>2100109</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Enerjiya rojê */</comment>
      <origin>2100110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45931" sha1="fgrmwt9hlisea0hu74aqk9e4njrsk8a" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

=== Enerjiya jeotermal ===

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>fgrmwt9hlisea0hu74aqk9e4njrsk8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100111</id>
      <parentid>2100110</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Enerjiya rojê */</comment>
      <origin>2100111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45955" sha1="dr98reqbn6k4qm9sy6ez9ljzgu90q1r" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)
*[[Qûweta hîdrojên]]

=== Enerjiya jeotermal ===

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>dr98reqbn6k4qm9sy6ez9ljzgu90q1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100112</id>
      <parentid>2100111</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2100112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45970" sha1="a66qt1p9f3eqz07pqj22qzjnvcdwljp" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]

=== Enerjiya jeotermal ===

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>a66qt1p9f3eqz07pqj22qzjnvcdwljp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100113</id>
      <parentid>2100112</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Enerjiya rojê */</comment>
      <origin>2100113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46466" sha1="leuidey3cc1v0uhy55b1cki9xtrh4vy" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

=== Enerjiya jeotermal ===

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>leuidey3cc1v0uhy55b1cki9xtrh4vy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100114</id>
      <parentid>2100113</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2100114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46582" sha1="40y4dw1t3hhg4s5nmwy76sz1y4stong" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>40y4dw1t3hhg4s5nmwy76sz1y4stong</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100115</id>
      <parentid>2100114</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Enerjiya jeotermal */</comment>
      <origin>2100115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47191" sha1="rpzj78hphgl6vn848p5z8qj6uyycdi5" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>rpzj78hphgl6vn848p5z8qj6uyycdi5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100116</id>
      <parentid>2100115</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Enerjiya jeotermal */</comment>
      <origin>2100116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47238" sha1="niaefmo7ofym0zljzkvbbf6q9s9bjqy" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>niaefmo7ofym0zljzkvbbf6q9s9bjqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100138</id>
      <parentid>2100116</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon */</comment>
      <origin>2100138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48228" sha1="rvcgxqfaq01cna0kbqsl8mbjzffy7g1" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>rvcgxqfaq01cna0kbqsl8mbjzffy7g1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100139</id>
      <parentid>2100138</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Enerjiya rojê */</comment>
      <origin>2100139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48268" sha1="4zoypyqsv0qvmqju4olyzdagg0sk0wp" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>4zoypyqsv0qvmqju4olyzdagg0sk0wp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100140</id>
      <parentid>2100139</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Enerjiya rojê */</comment>
      <origin>2100140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48275" sha1="dgcz4khovivagezeqzorhpgbhhr0kke" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

=== Meselayên kevnar ên tarîxî ===

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>dgcz4khovivagezeqzorhpgbhhr0kke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100141</id>
      <parentid>2100140</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarîx */</comment>
      <origin>2100141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48235" sha1="2btqtmxs0xp43ky22t3xbomg0uulr5j" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn. [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>2btqtmxs0xp43ky22t3xbomg0uulr5j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100142</id>
      <parentid>2100141</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarîx */</comment>
      <origin>2100142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50814" sha1="4wsmllpi1vv7k73c3tx0jlyfavihm3n" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav.&lt;ref name=&quot;Fire&quot;&gt;{{cite web |url=http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |title=The Discovery of Fire |work=About.com Education |access-date=15 January 2013 |publisher=[[About.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112213352/http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |archive-date=12 January 2013 |author=K. Kris Hirst}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=wind energy |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Alternative Energy and Sustainable Living]] |url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |access-date=15 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126061929/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |archive-date=26 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |title=Geothermal Energy |website=faculty.fairfield.edu |access-date=17 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325214438/http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |archive-date=25 March 2017}}&lt;/ref&gt; Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Siemens |first1=Werner |title=On the electro motive action of illuminated selenium, discovered by Mr. Fritts, of New York |journal=Journal of the Franklin Institute |date=June 1885 |volume=119 |issue=6 |pages=453–IN3 |doi=10.1016/0016-0032(85)90176-0 |bibcode=1885FrInJ.11953IN3S }}&lt;/ref&gt;}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf &quot;Power from Sunshine&quot;: A Business History of Solar Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010213555/http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf|date=10 October 2012}} 25 May 2012&lt;/ref&gt;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.solarstartechnologies.com/id69.html |title=History of PV Solar |access-date=1 November 2012 |publisher=Solarstartechnologies.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206133548/http://solarstartechnologies.com/id69.html |archive-date=6 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin.&lt;ref name=&quot;obama&quot;&gt;[[Clean Edge]] (2009). [http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf Clean Energy Trends 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318040043/http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf|date=18 March 2009}} pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-renewables |title=Share of electricity production from renewables |website=Our World in Data |date=2023 |access-date=15 August 2023}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>4wsmllpi1vv7k73c3tx0jlyfavihm3n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100143</id>
      <parentid>2100142</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarîx */</comment>
      <origin>2100143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51231" sha1="mo5i1k05m2zks7exjfo769ll60xueoe" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav.&lt;ref name=&quot;Fire&quot;&gt;{{cite web |url=http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |title=The Discovery of Fire |work=About.com Education |access-date=15 January 2013 |publisher=[[About.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112213352/http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |archive-date=12 January 2013 |author=K. Kris Hirst}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=wind energy |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Alternative Energy and Sustainable Living]] |url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |access-date=15 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126061929/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |archive-date=26 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |title=Geothermal Energy |website=faculty.fairfield.edu |access-date=17 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325214438/http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |archive-date=25 March 2017}}&lt;/ref&gt; Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Siemens |first1=Werner |title=On the electro motive action of illuminated selenium, discovered by Mr. Fritts, of New York |journal=Journal of the Franklin Institute |date=June 1885 |volume=119 |issue=6 |pages=453–IN3 |doi=10.1016/0016-0032(85)90176-0 |bibcode=1885FrInJ.11953IN3S }}&lt;/ref&gt;}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf &quot;Power from Sunshine&quot;: A Business History of Solar Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010213555/http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf|date=10 October 2012}} 25 May 2012&lt;/ref&gt;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |title=Nuclear Energy and the Fossil Fuels |date=June 1956 |access-date=10 November 2014 |publisher=[[Shell Oil Company]]/[[American Petroleum Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527233843/http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |archive-date=27 May 2008 |author=Hubbert, M. King |author-link=M. King Hubbert}}&lt;/ref&gt; Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.solarstartechnologies.com/id69.html |title=History of PV Solar |access-date=1 November 2012 |publisher=Solarstartechnologies.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206133548/http://solarstartechnologies.com/id69.html |archive-date=6 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin.&lt;ref name=&quot;obama&quot;&gt;[[Clean Edge]] (2009). [http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf Clean Energy Trends 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318040043/http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf|date=18 March 2009}} pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-renewables |title=Share of electricity production from renewables |website=Our World in Data |date=2023 |access-date=15 August 2023}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>mo5i1k05m2zks7exjfo769ll60xueoe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100144</id>
      <parentid>2100143</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Civat û kultur */</comment>
      <origin>2100144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51246" sha1="pcn1cmwjtbojv61xpn15p71pslf8i7o" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Nîqaş ==

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav.&lt;ref name=&quot;Fire&quot;&gt;{{cite web |url=http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |title=The Discovery of Fire |work=About.com Education |access-date=15 January 2013 |publisher=[[About.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112213352/http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |archive-date=12 January 2013 |author=K. Kris Hirst}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=wind energy |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Alternative Energy and Sustainable Living]] |url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |access-date=15 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126061929/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |archive-date=26 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |title=Geothermal Energy |website=faculty.fairfield.edu |access-date=17 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325214438/http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |archive-date=25 March 2017}}&lt;/ref&gt; Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Siemens |first1=Werner |title=On the electro motive action of illuminated selenium, discovered by Mr. Fritts, of New York |journal=Journal of the Franklin Institute |date=June 1885 |volume=119 |issue=6 |pages=453–IN3 |doi=10.1016/0016-0032(85)90176-0 |bibcode=1885FrInJ.11953IN3S }}&lt;/ref&gt;}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf &quot;Power from Sunshine&quot;: A Business History of Solar Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010213555/http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf|date=10 October 2012}} 25 May 2012&lt;/ref&gt;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |title=Nuclear Energy and the Fossil Fuels |date=June 1956 |access-date=10 November 2014 |publisher=[[Shell Oil Company]]/[[American Petroleum Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527233843/http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |archive-date=27 May 2008 |author=Hubbert, M. King |author-link=M. King Hubbert}}&lt;/ref&gt; Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.solarstartechnologies.com/id69.html |title=History of PV Solar |access-date=1 November 2012 |publisher=Solarstartechnologies.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206133548/http://solarstartechnologies.com/id69.html |archive-date=6 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin.&lt;ref name=&quot;obama&quot;&gt;[[Clean Edge]] (2009). [http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf Clean Energy Trends 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318040043/http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf|date=18 March 2009}} pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-renewables |title=Share of electricity production from renewables |website=Our World in Data |date=2023 |access-date=15 August 2023}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>pcn1cmwjtbojv61xpn15p71pslf8i7o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100145</id>
      <parentid>2100144</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkaniyên enerjî yên venûker */</comment>
      <origin>2100145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51276" sha1="qyks2h2qz04v74ij2ml694uxnrxuyhr" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Siyasî ==

== Fînans ==

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Nîqaş ==

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav.&lt;ref name=&quot;Fire&quot;&gt;{{cite web |url=http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |title=The Discovery of Fire |work=About.com Education |access-date=15 January 2013 |publisher=[[About.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112213352/http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |archive-date=12 January 2013 |author=K. Kris Hirst}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=wind energy |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Alternative Energy and Sustainable Living]] |url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |access-date=15 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126061929/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |archive-date=26 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |title=Geothermal Energy |website=faculty.fairfield.edu |access-date=17 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325214438/http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |archive-date=25 March 2017}}&lt;/ref&gt; Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Siemens |first1=Werner |title=On the electro motive action of illuminated selenium, discovered by Mr. Fritts, of New York |journal=Journal of the Franklin Institute |date=June 1885 |volume=119 |issue=6 |pages=453–IN3 |doi=10.1016/0016-0032(85)90176-0 |bibcode=1885FrInJ.11953IN3S }}&lt;/ref&gt;}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf &quot;Power from Sunshine&quot;: A Business History of Solar Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010213555/http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf|date=10 October 2012}} 25 May 2012&lt;/ref&gt;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |title=Nuclear Energy and the Fossil Fuels |date=June 1956 |access-date=10 November 2014 |publisher=[[Shell Oil Company]]/[[American Petroleum Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527233843/http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |archive-date=27 May 2008 |author=Hubbert, M. King |author-link=M. King Hubbert}}&lt;/ref&gt; Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.solarstartechnologies.com/id69.html |title=History of PV Solar |access-date=1 November 2012 |publisher=Solarstartechnologies.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206133548/http://solarstartechnologies.com/id69.html |archive-date=6 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin.&lt;ref name=&quot;obama&quot;&gt;[[Clean Edge]] (2009). [http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf Clean Energy Trends 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318040043/http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf|date=18 March 2009}} pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-renewables |title=Share of electricity production from renewables |website=Our World in Data |date=2023 |access-date=15 August 2023}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>qyks2h2qz04v74ij2ml694uxnrxuyhr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100146</id>
      <parentid>2100145</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fînans */</comment>
      <origin>2100146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51291" sha1="tu0gop9j1dpzqwry9iwxhovbzf4edrm" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Siyasî ==

== Fînans ==

== Nîqaş ==

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Nîqaş ==

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav.&lt;ref name=&quot;Fire&quot;&gt;{{cite web |url=http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |title=The Discovery of Fire |work=About.com Education |access-date=15 January 2013 |publisher=[[About.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112213352/http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |archive-date=12 January 2013 |author=K. Kris Hirst}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=wind energy |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Alternative Energy and Sustainable Living]] |url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |access-date=15 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126061929/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |archive-date=26 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |title=Geothermal Energy |website=faculty.fairfield.edu |access-date=17 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325214438/http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |archive-date=25 March 2017}}&lt;/ref&gt; Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Siemens |first1=Werner |title=On the electro motive action of illuminated selenium, discovered by Mr. Fritts, of New York |journal=Journal of the Franklin Institute |date=June 1885 |volume=119 |issue=6 |pages=453–IN3 |doi=10.1016/0016-0032(85)90176-0 |bibcode=1885FrInJ.11953IN3S }}&lt;/ref&gt;}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf &quot;Power from Sunshine&quot;: A Business History of Solar Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010213555/http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf|date=10 October 2012}} 25 May 2012&lt;/ref&gt;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |title=Nuclear Energy and the Fossil Fuels |date=June 1956 |access-date=10 November 2014 |publisher=[[Shell Oil Company]]/[[American Petroleum Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527233843/http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |archive-date=27 May 2008 |author=Hubbert, M. King |author-link=M. King Hubbert}}&lt;/ref&gt; Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.solarstartechnologies.com/id69.html |title=History of PV Solar |access-date=1 November 2012 |publisher=Solarstartechnologies.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206133548/http://solarstartechnologies.com/id69.html |archive-date=6 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin.&lt;ref name=&quot;obama&quot;&gt;[[Clean Edge]] (2009). [http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf Clean Energy Trends 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318040043/http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf|date=18 March 2009}} pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-renewables |title=Share of electricity production from renewables |website=Our World in Data |date=2023 |access-date=15 August 2023}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>tu0gop9j1dpzqwry9iwxhovbzf4edrm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100147</id>
      <parentid>2100146</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nîqaş */</comment>
      <origin>2100147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51276" sha1="4p0u7lwwyo2ouiz12muhfmhxk347950" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Siyasî ==

== Fînans ==

== Nîqaş ==

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav.&lt;ref name=&quot;Fire&quot;&gt;{{cite web |url=http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |title=The Discovery of Fire |work=About.com Education |access-date=15 January 2013 |publisher=[[About.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112213352/http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |archive-date=12 January 2013 |author=K. Kris Hirst}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=wind energy |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Alternative Energy and Sustainable Living]] |url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |access-date=15 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126061929/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |archive-date=26 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |title=Geothermal Energy |website=faculty.fairfield.edu |access-date=17 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325214438/http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |archive-date=25 March 2017}}&lt;/ref&gt; Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Siemens |first1=Werner |title=On the electro motive action of illuminated selenium, discovered by Mr. Fritts, of New York |journal=Journal of the Franklin Institute |date=June 1885 |volume=119 |issue=6 |pages=453–IN3 |doi=10.1016/0016-0032(85)90176-0 |bibcode=1885FrInJ.11953IN3S }}&lt;/ref&gt;}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf &quot;Power from Sunshine&quot;: A Business History of Solar Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010213555/http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf|date=10 October 2012}} 25 May 2012&lt;/ref&gt;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |title=Nuclear Energy and the Fossil Fuels |date=June 1956 |access-date=10 November 2014 |publisher=[[Shell Oil Company]]/[[American Petroleum Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527233843/http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |archive-date=27 May 2008 |author=Hubbert, M. King |author-link=M. King Hubbert}}&lt;/ref&gt; Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.solarstartechnologies.com/id69.html |title=History of PV Solar |access-date=1 November 2012 |publisher=Solarstartechnologies.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206133548/http://solarstartechnologies.com/id69.html |archive-date=6 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin.&lt;ref name=&quot;obama&quot;&gt;[[Clean Edge]] (2009). [http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf Clean Energy Trends 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318040043/http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf|date=18 March 2009}} pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-renewables |title=Share of electricity production from renewables |website=Our World in Data |date=2023 |access-date=15 August 2023}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>4p0u7lwwyo2ouiz12muhfmhxk347950</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100148</id>
      <parentid>2100147</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Siyasî */</comment>
      <origin>2100148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51288" sha1="8y0sovz74q2a4ndrz6u46g7a3e2rnlk" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Piştgiriya siyasî ==

== Fînans ==

== Nîqaş ==

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav.&lt;ref name=&quot;Fire&quot;&gt;{{cite web |url=http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |title=The Discovery of Fire |work=About.com Education |access-date=15 January 2013 |publisher=[[About.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112213352/http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |archive-date=12 January 2013 |author=K. Kris Hirst}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=wind energy |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Alternative Energy and Sustainable Living]] |url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |access-date=15 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126061929/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |archive-date=26 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |title=Geothermal Energy |website=faculty.fairfield.edu |access-date=17 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325214438/http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |archive-date=25 March 2017}}&lt;/ref&gt; Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Siemens |first1=Werner |title=On the electro motive action of illuminated selenium, discovered by Mr. Fritts, of New York |journal=Journal of the Franklin Institute |date=June 1885 |volume=119 |issue=6 |pages=453–IN3 |doi=10.1016/0016-0032(85)90176-0 |bibcode=1885FrInJ.11953IN3S }}&lt;/ref&gt;}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf &quot;Power from Sunshine&quot;: A Business History of Solar Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010213555/http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf|date=10 October 2012}} 25 May 2012&lt;/ref&gt;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |title=Nuclear Energy and the Fossil Fuels |date=June 1956 |access-date=10 November 2014 |publisher=[[Shell Oil Company]]/[[American Petroleum Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527233843/http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |archive-date=27 May 2008 |author=Hubbert, M. King |author-link=M. King Hubbert}}&lt;/ref&gt; Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.solarstartechnologies.com/id69.html |title=History of PV Solar |access-date=1 November 2012 |publisher=Solarstartechnologies.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206133548/http://solarstartechnologies.com/id69.html |archive-date=6 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin.&lt;ref name=&quot;obama&quot;&gt;[[Clean Edge]] (2009). [http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf Clean Energy Trends 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318040043/http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf|date=18 March 2009}} pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-renewables |title=Share of electricity production from renewables |website=Our World in Data |date=2023 |access-date=15 August 2023}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>8y0sovz74q2a4ndrz6u46g7a3e2rnlk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100149</id>
      <parentid>2100148</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fînans */</comment>
      <origin>2100149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51299" sha1="srgphdgtl8ry8vmgtoxgm4tfvndzyfq" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Piştgiriya siyasî ==

== Nêrîna fînansî ==

== Nîqaş ==

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav.&lt;ref name=&quot;Fire&quot;&gt;{{cite web |url=http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |title=The Discovery of Fire |work=About.com Education |access-date=15 January 2013 |publisher=[[About.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112213352/http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |archive-date=12 January 2013 |author=K. Kris Hirst}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=wind energy |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Alternative Energy and Sustainable Living]] |url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |access-date=15 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126061929/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |archive-date=26 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |title=Geothermal Energy |website=faculty.fairfield.edu |access-date=17 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325214438/http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |archive-date=25 March 2017}}&lt;/ref&gt; Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Siemens |first1=Werner |title=On the electro motive action of illuminated selenium, discovered by Mr. Fritts, of New York |journal=Journal of the Franklin Institute |date=June 1885 |volume=119 |issue=6 |pages=453–IN3 |doi=10.1016/0016-0032(85)90176-0 |bibcode=1885FrInJ.11953IN3S }}&lt;/ref&gt;}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf &quot;Power from Sunshine&quot;: A Business History of Solar Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010213555/http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf|date=10 October 2012}} 25 May 2012&lt;/ref&gt;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |title=Nuclear Energy and the Fossil Fuels |date=June 1956 |access-date=10 November 2014 |publisher=[[Shell Oil Company]]/[[American Petroleum Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527233843/http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |archive-date=27 May 2008 |author=Hubbert, M. King |author-link=M. King Hubbert}}&lt;/ref&gt; Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.solarstartechnologies.com/id69.html |title=History of PV Solar |access-date=1 November 2012 |publisher=Solarstartechnologies.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206133548/http://solarstartechnologies.com/id69.html |archive-date=6 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin.&lt;ref name=&quot;obama&quot;&gt;[[Clean Edge]] (2009). [http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf Clean Energy Trends 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318040043/http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf|date=18 March 2009}} pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-renewables |title=Share of electricity production from renewables |website=Our World in Data |date=2023 |access-date=15 August 2023}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>srgphdgtl8ry8vmgtoxgm4tfvndzyfq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100150</id>
      <parentid>2100149</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Piştgiriya siyasî */</comment>
      <origin>2100150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51272" sha1="64pia6ugr8x6jcn8dsuevszzxux8jar" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Nêrîna fînansî ==

== Nîqaş ==

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav.&lt;ref name=&quot;Fire&quot;&gt;{{cite web |url=http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |title=The Discovery of Fire |work=About.com Education |access-date=15 January 2013 |publisher=[[About.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112213352/http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |archive-date=12 January 2013 |author=K. Kris Hirst}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=wind energy |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Alternative Energy and Sustainable Living]] |url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |access-date=15 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126061929/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |archive-date=26 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |title=Geothermal Energy |website=faculty.fairfield.edu |access-date=17 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325214438/http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |archive-date=25 March 2017}}&lt;/ref&gt; Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Siemens |first1=Werner |title=On the electro motive action of illuminated selenium, discovered by Mr. Fritts, of New York |journal=Journal of the Franklin Institute |date=June 1885 |volume=119 |issue=6 |pages=453–IN3 |doi=10.1016/0016-0032(85)90176-0 |bibcode=1885FrInJ.11953IN3S }}&lt;/ref&gt;}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf &quot;Power from Sunshine&quot;: A Business History of Solar Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010213555/http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf|date=10 October 2012}} 25 May 2012&lt;/ref&gt;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |title=Nuclear Energy and the Fossil Fuels |date=June 1956 |access-date=10 November 2014 |publisher=[[Shell Oil Company]]/[[American Petroleum Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527233843/http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |archive-date=27 May 2008 |author=Hubbert, M. King |author-link=M. King Hubbert}}&lt;/ref&gt; Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.solarstartechnologies.com/id69.html |title=History of PV Solar |access-date=1 November 2012 |publisher=Solarstartechnologies.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206133548/http://solarstartechnologies.com/id69.html |archive-date=6 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin.&lt;ref name=&quot;obama&quot;&gt;[[Clean Edge]] (2009). [http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf Clean Energy Trends 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318040043/http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf|date=18 March 2009}} pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-renewables |title=Share of electricity production from renewables |website=Our World in Data |date=2023 |access-date=15 August 2023}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>64pia6ugr8x6jcn8dsuevszzxux8jar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100151</id>
      <parentid>2100150</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nîqaş */</comment>
      <origin>2100151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51950" sha1="h8kad1pwv46jbz1026cc3o0hctwtw4o" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Nêrîna fînansî ==

== Nîqaş ==

=== Enerjiya nukleerî wekî enerjiya venûker ===
Gelo divê [[enerjiya nukleerî]] wekî cureyekî enerjiya domdar an jî enerjiya venûker were hesibandin, meseleyeke nîqaşê ya berdewam e. Di terîfên yasayî yên enerjiya venûker de, bi gelemperî teknolojiyên enerjiya nukleerî nayên hesibandin; îstîsnayeke berbiçav a vê yekê, eyaleta [[Utah]] ya DYAyê ye. Di terîfên ferhengî yên teknolojiyên enerjiya venûker de jî, pir caran behsa çavkaniyên enerjiya nukleerî nayê kirin an jî ew bi awayekî eşkere tên derxistin; lêbelê, germiya ku ji ber hilweşîna nukleerî ya xwezayî di nava Dunyayê de çê dibe, wekî îstîsna tê qebûlkirin.

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav.&lt;ref name=&quot;Fire&quot;&gt;{{cite web |url=http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |title=The Discovery of Fire |work=About.com Education |access-date=15 January 2013 |publisher=[[About.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112213352/http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |archive-date=12 January 2013 |author=K. Kris Hirst}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=wind energy |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Alternative Energy and Sustainable Living]] |url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |access-date=15 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126061929/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |archive-date=26 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |title=Geothermal Energy |website=faculty.fairfield.edu |access-date=17 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325214438/http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |archive-date=25 March 2017}}&lt;/ref&gt; Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Siemens |first1=Werner |title=On the electro motive action of illuminated selenium, discovered by Mr. Fritts, of New York |journal=Journal of the Franklin Institute |date=June 1885 |volume=119 |issue=6 |pages=453–IN3 |doi=10.1016/0016-0032(85)90176-0 |bibcode=1885FrInJ.11953IN3S }}&lt;/ref&gt;}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf &quot;Power from Sunshine&quot;: A Business History of Solar Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010213555/http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf|date=10 October 2012}} 25 May 2012&lt;/ref&gt;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |title=Nuclear Energy and the Fossil Fuels |date=June 1956 |access-date=10 November 2014 |publisher=[[Shell Oil Company]]/[[American Petroleum Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527233843/http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |archive-date=27 May 2008 |author=Hubbert, M. King |author-link=M. King Hubbert}}&lt;/ref&gt; Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.solarstartechnologies.com/id69.html |title=History of PV Solar |access-date=1 November 2012 |publisher=Solarstartechnologies.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206133548/http://solarstartechnologies.com/id69.html |archive-date=6 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin.&lt;ref name=&quot;obama&quot;&gt;[[Clean Edge]] (2009). [http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf Clean Energy Trends 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318040043/http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf|date=18 March 2009}} pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-renewables |title=Share of electricity production from renewables |website=Our World in Data |date=2023 |access-date=15 August 2023}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>h8kad1pwv46jbz1026cc3o0hctwtw4o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100152</id>
      <parentid>2100151</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nêrîna fînansî */</comment>
      <origin>2100152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51924" sha1="2db8o7mespwg30o1rzre19xg5b2mrxq" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Nîqaş ==

=== Enerjiya nukleerî wekî enerjiya venûker ===
Gelo divê [[enerjiya nukleerî]] wekî cureyekî enerjiya domdar an jî enerjiya venûker were hesibandin, meseleyeke nîqaşê ya berdewam e. Di terîfên yasayî yên enerjiya venûker de, bi gelemperî teknolojiyên enerjiya nukleerî nayên hesibandin; îstîsnayeke berbiçav a vê yekê, eyaleta [[Utah]] ya DYAyê ye. Di terîfên ferhengî yên teknolojiyên enerjiya venûker de jî, pir caran behsa çavkaniyên enerjiya nukleerî nayê kirin an jî ew bi awayekî eşkere tên derxistin; lêbelê, germiya ku ji ber hilweşîna nukleerî ya xwezayî di nava Dunyayê de çê dibe, wekî îstîsna tê qebûlkirin.

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav.&lt;ref name=&quot;Fire&quot;&gt;{{cite web |url=http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |title=The Discovery of Fire |work=About.com Education |access-date=15 January 2013 |publisher=[[About.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112213352/http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |archive-date=12 January 2013 |author=K. Kris Hirst}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=wind energy |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Alternative Energy and Sustainable Living]] |url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |access-date=15 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126061929/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |archive-date=26 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |title=Geothermal Energy |website=faculty.fairfield.edu |access-date=17 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325214438/http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |archive-date=25 March 2017}}&lt;/ref&gt; Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Siemens |first1=Werner |title=On the electro motive action of illuminated selenium, discovered by Mr. Fritts, of New York |journal=Journal of the Franklin Institute |date=June 1885 |volume=119 |issue=6 |pages=453–IN3 |doi=10.1016/0016-0032(85)90176-0 |bibcode=1885FrInJ.11953IN3S }}&lt;/ref&gt;}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf &quot;Power from Sunshine&quot;: A Business History of Solar Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010213555/http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf|date=10 October 2012}} 25 May 2012&lt;/ref&gt;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |title=Nuclear Energy and the Fossil Fuels |date=June 1956 |access-date=10 November 2014 |publisher=[[Shell Oil Company]]/[[American Petroleum Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527233843/http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |archive-date=27 May 2008 |author=Hubbert, M. King |author-link=M. King Hubbert}}&lt;/ref&gt; Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.solarstartechnologies.com/id69.html |title=History of PV Solar |access-date=1 November 2012 |publisher=Solarstartechnologies.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206133548/http://solarstartechnologies.com/id69.html |archive-date=6 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin.&lt;ref name=&quot;obama&quot;&gt;[[Clean Edge]] (2009). [http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf Clean Energy Trends 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318040043/http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf|date=18 March 2009}} pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-renewables |title=Share of electricity production from renewables |website=Our World in Data |date=2023 |access-date=15 August 2023}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>2db8o7mespwg30o1rzre19xg5b2mrxq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100153</id>
      <parentid>2100152</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:09:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarîx */</comment>
      <origin>2100153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51939" sha1="ag7e1k4f2r1t2ao0z2cl4mfl5fwy0lr" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}}

'''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}&lt;/ref&gt; Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt; Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt; Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}&lt;/ref&gt;

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt; Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}&lt;/ref&gt; di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt;

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}&lt;/ref&gt; û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}&lt;/ref&gt;

Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

== Nêrîna giştî ==
{{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.&lt;ref name=EmberElectricityProduction_2022&gt;{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits &quot;Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy&quot;.&lt;/ref&gt;|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.&lt;ref name=GlobalCarbonBudget_2025&gt;{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

=== Terîf ===
Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî &quot;enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin&quot; terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor &amp; Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}&lt;/ref&gt; Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

=== Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de ===
Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî &quot;guhertinên karbona kêm&quot; tê binavkirin,&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research &amp; Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}&lt;/ref&gt; berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.&lt;ref name=&quot;Suzuki et al. 2023&quot; /&gt; Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt; û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== Faydeyên din ===
Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}&lt;/ref&gt; Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Navberdarî ===
[[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]]
[[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]]
Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}&lt;/ref&gt; Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.&lt;ref name=&quot;Olauson 16175&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}&lt;/ref&gt;

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&amp;E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}&lt;/ref&gt; Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ====
Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt; Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}&lt;/ref&gt; [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}&lt;/ref&gt;

==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ====
Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}&lt;/ref&gt; Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt; Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}&lt;/ref&gt; Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkaniyên enerjî yên venûker ==

=== Enerjiya rojê ===
Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

[[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]]

* Enerjiya rojê
** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]])
** Germahiya rojê
** Germahiya kîmyayî
** Santrala hilkişîna ba

* [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê)
** [[Êzing]]
** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]]
** [[Biyodîzel]]
** [[Etanol|Biyoetanol]]
** [[Biyogaz]]
** [[Biyohîdrojên]]
** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.)

*[[Qûweta hîdrojên]]
** [[Bendav]]
** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin)
** Enerjiya pêlên deryayê
** Enerjiya herikên deryayê
** Enerjiya termal a deryayê
** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne)
** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn)
** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk

* [[Enerjiya bayê]]
** [[Turbîna bayê]]
** [[Qûweta baya firî]]
** [[Aşê bayê]]
** [[Kêştîya badbanî]]

=== Enerjiya jeotermal ===
Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn.

=== Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon ===
Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin.

== Nîqaş ==

=== Enerjiya nukleerî wekî enerjiya venûker ===
Gelo divê [[enerjiya nukleerî]] wekî cureyekî enerjiya domdar an jî enerjiya venûker were hesibandin, meseleyeke nîqaşê ya berdewam e. Di terîfên yasayî yên enerjiya venûker de, bi gelemperî teknolojiyên enerjiya nukleerî nayên hesibandin; îstîsnayeke berbiçav a vê yekê, eyaleta [[Utah]] ya DYAyê ye. Di terîfên ferhengî yên teknolojiyên enerjiya venûker de jî, pir caran behsa çavkaniyên enerjiya nukleerî nayê kirin an jî ew bi awayekî eşkere tên derxistin; lêbelê, germiya ku ji ber hilweşîna nukleerî ya xwezayî di nava Dunyayê de çê dibe, wekî îstîsna tê qebûlkirin.

== Civat û kultur ==
{{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}&lt;/ref&gt;|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.&lt;ref name=EIBsurvey_2023&gt;{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin (&quot;ne di bexçeya min&quot;). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}&lt;/ref&gt; Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}&lt;/ref&gt; Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.&lt;ref name=&quot;cb20250828&quot;&gt;{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku &quot;proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn.&quot; Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.&lt;ref&gt;Morris C &amp; Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012&lt;/ref&gt; Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarîx ==
Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav.&lt;ref name=&quot;Fire&quot;&gt;{{cite web |url=http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |title=The Discovery of Fire |work=About.com Education |access-date=15 January 2013 |publisher=[[About.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112213352/http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |archive-date=12 January 2013 |author=K. Kris Hirst}}&lt;/ref&gt; Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=wind energy |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Alternative Energy and Sustainable Living]] |url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |access-date=15 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126061929/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |archive-date=26 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |title=Geothermal Energy |website=faculty.fairfield.edu |access-date=17 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325214438/http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |archive-date=25 March 2017}}&lt;/ref&gt; Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

{{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Siemens |first1=Werner |title=On the electro motive action of illuminated selenium, discovered by Mr. Fritts, of New York |journal=Journal of the Franklin Institute |date=June 1885 |volume=119 |issue=6 |pages=453–IN3 |doi=10.1016/0016-0032(85)90176-0 |bibcode=1885FrInJ.11953IN3S }}&lt;/ref&gt;}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: &quot;di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf &quot;Power from Sunshine&quot;: A Business History of Solar Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010213555/http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf|date=10 October 2012}} 25 May 2012&lt;/ref&gt;

Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |title=Nuclear Energy and the Fossil Fuels |date=June 1956 |access-date=10 November 2014 |publisher=[[Shell Oil Company]]/[[American Petroleum Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527233843/http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |archive-date=27 May 2008 |author=Hubbert, M. King |author-link=M. King Hubbert}}&lt;/ref&gt; Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.solarstartechnologies.com/id69.html |title=History of PV Solar |access-date=1 November 2012 |publisher=Solarstartechnologies.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206133548/http://solarstartechnologies.com/id69.html |archive-date=6 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin.&lt;ref name=&quot;obama&quot;&gt;[[Clean Edge]] (2009). [http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf Clean Energy Trends 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318040043/http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf|date=18 March 2009}} pp. 1–4.&lt;/ref&gt; Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-renewables |title=Share of electricity production from renewables |website=Our World in Data |date=2023 |access-date=15 August 2023}}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}}
* {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}}
* {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}}
* {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}}
{{refend}}
[[Kategorî:Wize]]</text>
      <sha1>ag7e1k4f2r1t2ao0z2cl4mfl5fwy0lr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mirazê Cemal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330472</id>
    <revision>
      <id>2100032</id>
      <parentid>2100006</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:47:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kurtejiyan */</comment>
      <origin>2100032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1471" sha1="84jhro4l2cdfkx4dbc8awd0ldloszfc" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Mirazê Cemal''' helbestvan, rojnameger û nivîskarekî kurd e ku di sala 1945an de li gundê [[Riya Teze]] (''Qundexsaz'') ji dayika xwe bûye. Malbata wî ji [[Mûş]]ê çûye [[Dîgor]]a [[Qers]]ê û ji wir jî derbasî wî aliyê [[çemê Arpaçayê]] ku milekî [[çemê Erezê]] ye, gundê Riya Teze bûye. 

== Kurtejiyan ==
Cemal, ewilî li dibistana gund, a li ser navê ronakbîrê kurd [[Emînê Evdal]] xwendiye û paşê çûye li dibistana gundê Elegezê xwendiye. Li Elegezê heya pola dehan xwendiye û ji vir jî çûye bajarê [[Gumulî|Gumuliyê]]. Li wir hînî zimanê ermenî bûye. Dema panzdeh salî bûye dê û bavên wî mirine û ji bêgavî dev ji dibistanê berdaye, ji bo xwişk û birayên xwe xwedî bike. 

Di zarokatiya xwe de dest bi nivîsandina helbestan kiriye û ji rojnameya Riya Teze re gotar nivîsîne. Helbestên wî, wê wêxtê belav bûne û bûne stran û di dawet û şahiyan de hatine gotin. Heya niha gelek pirtûk û xebatên wî hatine weşandin û bi hev Elîxanê Memê re ji bo pola yekê heya pola diwazdehan pirtûk amade kirine ji bo dibistanên kurdî. Niha çapdar, nivîskar, nûçevan û belavkarê rojnameya Riya Teze ye.&lt;ref&gt;[[Rêdûr Dîjle]],  (2021). &quot;'Ew hîm û maka rojnamegeriya kurdî ye'. Rojnameya Kurdistan 123 salî ye.&quot;, [[Xwebûn]], 70:2021, r. 4.&lt;/ref&gt;

{{Çk}}

{{Şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>84jhro4l2cdfkx4dbc8awd0ldloszfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yûsif Karş</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330473</id>
    <revision>
      <id>2100044</id>
      <timestamp>2026-10-22T18:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2100044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100045</id>
      <parentid>2100044</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="houoj4cu5mwodaoyv2qvpziumdo8vvs" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû.</text>
      <sha1>houoj4cu5mwodaoyv2qvpziumdo8vvs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100046</id>
      <parentid>2100045</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="82iee7481tkldsnr50j4fge841953uj" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.</text>
      <sha1>82iee7481tkldsnr50j4fge841953uj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100047</id>
      <parentid>2100046</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="305" sha1="evij2fvmmz18wfrjkt9s33j7fsmm1q7" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyata wî ==</text>
      <sha1>evij2fvmmz18wfrjkt9s33j7fsmm1q7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100048</id>
      <parentid>2100047</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heyata wî */</comment>
      <origin>2100048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="918" sha1="ksoaghmv1dwby96oyuxp89jm0iq1z17" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.</text>
      <sha1>ksoaghmv1dwby96oyuxp89jm0iq1z17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100049</id>
      <parentid>2100048</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heyat */</comment>
      <origin>2100049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1463" sha1="pptjb9jchzp4jehir6v5g4wh38psd65" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê navmiletî bi dest xist.</text>
      <sha1>pptjb9jchzp4jehir6v5g4wh38psd65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100050</id>
      <parentid>2100049</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heyat */</comment>
      <origin>2100050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1468" sha1="azqq7aarzidg2pn0604gotd8saygcmr" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.</text>
      <sha1>azqq7aarzidg2pn0604gotd8saygcmr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100051</id>
      <parentid>2100050</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heyat */</comment>
      <origin>2100051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1975" sha1="3dfh8z9bftia6yut63xz0mcfuedwuyq" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.</text>
      <sha1>3dfh8z9bftia6yut63xz0mcfuedwuyq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100052</id>
      <parentid>2100051</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heyat */</comment>
      <origin>2100052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2064" sha1="ixei1bblj08zzw075izu8axx9pjyakd" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.</text>
      <sha1>ixei1bblj08zzw075izu8axx9pjyakd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100053</id>
      <parentid>2100052</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heyat */</comment>
      <origin>2100053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2083" sha1="gguimrqo50md6uyi1hod2uobitclj55" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==</text>
      <sha1>gguimrqo50md6uyi1hod2uobitclj55</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100054</id>
      <parentid>2100053</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eserên wî */</comment>
      <origin>2100054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2456" sha1="tbl1uqli0iink2mp3ry2snjcu0ao4jq" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimèn gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”</text>
      <sha1>tbl1uqli0iink2mp3ry2snjcu0ao4jq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100055</id>
      <parentid>2100054</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eserên wî */</comment>
      <origin>2100055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2601" sha1="31bg7cerllzvj9vbzl04qofup9dsr2i" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimèn gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene:</text>
      <sha1>31bg7cerllzvj9vbzl04qofup9dsr2i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100056</id>
      <parentid>2100055</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eserên wî */</comment>
      <origin>2100056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3207" sha1="n8n0xoegtbq1snhwiq18deb7dgbdnxz" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].</text>
      <sha1>n8n0xoegtbq1snhwiq18deb7dgbdnxz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100057</id>
      <parentid>2100056</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eserên wî */</comment>
      <origin>2100057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3230" sha1="knz8yqnkf9nu10q48toul9zyzu2702b" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Weşanên wî ===</text>
      <sha1>knz8yqnkf9nu10q48toul9zyzu2702b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100058</id>
      <parentid>2100057</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Weşanên wî */</comment>
      <origin>2100058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4259" sha1="dnvqvxgw0bncahzbw8tbqzz4hlwizok" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Weşanên wî ===
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}</text>
      <sha1>dnvqvxgw0bncahzbw8tbqzz4hlwizok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100059</id>
      <parentid>2100058</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:43:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Weşanên wî */</comment>
      <origin>2100059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4290" sha1="70jw8kj3lk4ln1thr2jy7quea1iy568" xml:space="preserve">{{Xebat}}Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Weşanên wî ===
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>70jw8kj3lk4ln1thr2jy7quea1iy568</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100060</id>
      <parentid>2100059</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4322" sha1="cmkz8khuz63zt6slb8yuntjzejt6ecr" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
Yûsif Karş (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Weşanên wî ===
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>cmkz8khuz63zt6slb8yuntjzejt6ecr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100061</id>
      <parentid>2100060</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4328" sha1="92lhqwoe1g879j9p00q01kbo2wwg04f" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Weşanên wî ===
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>92lhqwoe1g879j9p00q01kbo2wwg04f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100062</id>
      <parentid>2100061</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eserên wî */</comment>
      <origin>2100062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4474" sha1="gw0119fwdtcbm2cbhyekndkx84w8qm2" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Weşanên wî ===
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>gw0119fwdtcbm2cbhyekndkx84w8qm2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100063</id>
      <parentid>2100062</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2100063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4491" sha1="3yheubi5zs5t7swgbt0c8nbxvd43zed" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===

=== Weşanên wî ===
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>3yheubi5zs5t7swgbt0c8nbxvd43zed</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100064</id>
      <parentid>2100063</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Galerî */</comment>
      <origin>2100064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5045" sha1="keghi8jhvjfmpfalxin13gvag6sysmq" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933)
File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937)
File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943)
File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946)
File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946)
File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947)
File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947)
File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948)
&lt;/gallery&gt;


=== Weşanên wî ===
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>keghi8jhvjfmpfalxin13gvag6sysmq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100065</id>
      <parentid>2100064</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2100065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5042" sha1="onbeqqeh76p0l19m96omeh7klgc2vb2" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933)
File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937)
File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943)
File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946)
File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946)
File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947)
File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947)
File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948)
&lt;/gallery&gt;

== Weşanên wî ==
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>onbeqqeh76p0l19m96omeh7klgc2vb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100066</id>
      <parentid>2100065</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2100066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5088" sha1="gi686l06typ0jnymhv1ox0jq1pqw2v3" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933)
File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937)
File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943)
File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946)
File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946)
File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947)
File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947)
File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948)
&lt;/gallery&gt;

== Weşanên wî ==
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
{{Commons-biçûk}}</text>
      <sha1>gi686l06typ0jnymhv1ox0jq1pqw2v3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100067</id>
      <parentid>2100066</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Wênegir]]</comment>
      <origin>2100067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5112" sha1="egx7u4g8b609c1gu9d0mohduzzmxsxa" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933)
File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937)
File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943)
File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946)
File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946)
File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947)
File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947)
File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948)
&lt;/gallery&gt;

== Weşanên wî ==
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Wênegir]]</text>
      <sha1>egx7u4g8b609c1gu9d0mohduzzmxsxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100068</id>
      <parentid>2100067</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]</comment>
      <origin>2100068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5147" sha1="3chz8l138cl95khzbbqiys7sp8qugwt" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933)
File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937)
File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943)
File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946)
File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946)
File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947)
File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947)
File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948)
&lt;/gallery&gt;

== Weşanên wî ==
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Wênegir]]
[[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]</text>
      <sha1>3chz8l138cl95khzbbqiys7sp8qugwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100069</id>
      <parentid>2100068</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1908]]</comment>
      <origin>2100069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5178" sha1="d5acgvxjk165xkou7stoqok6vzhgwe7" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933)
File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937)
File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943)
File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946)
File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946)
File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947)
File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947)
File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948)
&lt;/gallery&gt;

== Weşanên wî ==
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Wênegir]]
[[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1908]]</text>
      <sha1>d5acgvxjk165xkou7stoqok6vzhgwe7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100070</id>
      <parentid>2100069</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 2002]]</comment>
      <origin>2100070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5203" sha1="e66ohj61sx5bj7t4k0rhpqgt210412k" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir. Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933)
File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937)
File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943)
File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946)
File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946)
File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947)
File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947)
File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948)
&lt;/gallery&gt;

== Weşanên wî ==
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Wênegir]]
[[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
[[Kategorî:Mirin 2002]]</text>
      <sha1>e66ohj61sx5bj7t4k0rhpqgt210412k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100071</id>
      <parentid>2100070</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heyat */</comment>
      <origin>2100071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5533" sha1="89ijyf3kpkt1mpqot6k85wchnz1gh89" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Karsh û malbata wî di sala 1922yê de, di rêwîtiyeke mehekê de ligel karwaneke [[Kurd|kurdan]], reviyan kampeke penaberan a li [[Heleb|Helebê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=4 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt; Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin, û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933)
File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937)
File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943)
File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946)
File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946)
File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947)
File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947)
File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948)
&lt;/gallery&gt;

== Weşanên wî ==
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Wênegir]]
[[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
[[Kategorî:Mirin 2002]]</text>
      <sha1>89ijyf3kpkt1mpqot6k85wchnz1gh89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100072</id>
      <parentid>2100071</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heyat */</comment>
      <origin>2100072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6299" sha1="afnexwhl39ru4x5n7e9yxwtmjdeweqb" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Karsh û malbata wî di sala 1922yê de, di rêwîtiyeke mehekê de ligel karwaneke [[Kurd|kurdan]], reviyan kampeke penaberan a li [[Heleb|Helebê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=4 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt; Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=66 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=18 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt; û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fisher.usc.edu/yousuf-karsh-regarding-heroes/ |title=Yousuf Karsh: Regarding Heroes |work=USC Fisher Museum of Art |publisher=[[USC Fisher Museum of Art]], [[University of Southern California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523000223/https://fisher.usc.edu/yousuf-karsh-regarding-heroes/ |archive-date=May 23, 2021 |last1=Travis |first1=David |year=2010}}&lt;/ref&gt;

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933)
File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937)
File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943)
File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946)
File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946)
File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947)
File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947)
File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948)
&lt;/gallery&gt;

== Weşanên wî ==
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Wênegir]]
[[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
[[Kategorî:Mirin 2002]]</text>
      <sha1>afnexwhl39ru4x5n7e9yxwtmjdeweqb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100073</id>
      <parentid>2100072</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6290" sha1="4qi699yronec2w5yupanganhc0cjv1a" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Karsh û malbata wî di sala 1922yê de, di rêwîtiyeke mehekê de ligel karwaneke [[Kurd|kurdan]], reviyan kampeke penaberan a li [[Heleb|Helebê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=4 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt; Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=66 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=18 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt; û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fisher.usc.edu/yousuf-karsh-regarding-heroes/ |title=Yousuf Karsh: Regarding Heroes |work=USC Fisher Museum of Art |publisher=[[USC Fisher Museum of Art]], [[University of Southern California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523000223/https://fisher.usc.edu/yousuf-karsh-regarding-heroes/ |archive-date=May 23, 2021 |last1=Travis |first1=David |year=2010}}&lt;/ref&gt;

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933)
File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937)
File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943)
File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946)
File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946)
File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947)
File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947)
File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948)
&lt;/gallery&gt;

== Weşanên wî ==
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Wênegir]]
[[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
[[Kategorî:Mirin 2002]]</text>
      <sha1>4qi699yronec2w5yupanganhc0cjv1a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100074</id>
      <parentid>2100073</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heyat */</comment>
      <origin>2100074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6287" sha1="lmknzqq8k30pc8unshpubur1i70y85p" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Karş û ayla wî di sala 1922yê de, di rêwîtiyeke mehekê de ligel karwaneke [[Kurd|kurdan]], reviyan kampeke penaberan a li [[Heleb|Helebê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=4 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt; Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=66 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=18 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt; û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fisher.usc.edu/yousuf-karsh-regarding-heroes/ |title=Yousuf Karsh: Regarding Heroes |work=USC Fisher Museum of Art |publisher=[[USC Fisher Museum of Art]], [[University of Southern California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523000223/https://fisher.usc.edu/yousuf-karsh-regarding-heroes/ |archive-date=May 23, 2021 |last1=Travis |first1=David |year=2010}}&lt;/ref&gt;

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933)
File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937)
File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943)
File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946)
File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946)
File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947)
File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947)
File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948)
&lt;/gallery&gt;

== Weşanên wî ==
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Wênegir]]
[[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
[[Kategorî:Mirin 2002]]</text>
      <sha1>lmknzqq8k30pc8unshpubur1i70y85p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100075</id>
      <parentid>2100074</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6296" sha1="1jgayl9v69n2hrj16brimgz7y81wr4n" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Karş û ayla wî di sala 1922yê de, di rêwîtiyeke mehekê de ligel karwaneke [[Kurd|kurdan]], reviyan kampeke penaberan a li [[Heleb|Helebê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=4 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt; Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=66 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=18 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt; û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fisher.usc.edu/yousuf-karsh-regarding-heroes/ |title=Yousuf Karsh: Regarding Heroes |work=USC Fisher Museum of Art |publisher=[[USC Fisher Museum of Art]], [[University of Southern California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523000223/https://fisher.usc.edu/yousuf-karsh-regarding-heroes/ |archive-date=May 23, 2021 |last1=Travis |first1=David |year=2010}}&lt;/ref&gt;

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû. Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933)
File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937)
File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943)
File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946)
File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946)
File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947)
File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947)
File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948)
&lt;/gallery&gt;

== Weşanên wî ==
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Wênegir]]
[[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
[[Kategorî:Mirin 2002]]</text>
      <sha1>1jgayl9v69n2hrj16brimgz7y81wr4n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100078</id>
      <parentid>2100075</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heyat */</comment>
      <origin>2100078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6432" sha1="r10ccuq8202tz025kc3fsx7iqedts1k" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Karş û ayla wî di sala 1922yê de, di rêwîtiyeke mehekê de ligel karwaneke [[Kurd|kurdan]], reviyan kampeke penaberan a li [[Heleb|Helebê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=4 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt; Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=66 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=18 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt; û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fisher.usc.edu/yousuf-karsh-regarding-heroes/ |title=Yousuf Karsh: Regarding Heroes |work=USC Fisher Museum of Art |publisher=[[USC Fisher Museum of Art]], [[University of Southern California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523000223/https://fisher.usc.edu/yousuf-karsh-regarding-heroes/ |archive-date=May 23, 2021 |last1=Travis |first1=David |year=2010}}&lt;/ref&gt;

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://karsh.org/ |sernav=Yousuf Karsh |malper=Yousuf Karsh |roja-gihiştinê=2026-10-23 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933)
File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937)
File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943)
File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946)
File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946)
File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947)
File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947)
File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948)
&lt;/gallery&gt;

== Weşanên wî ==
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Wênegir]]
[[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
[[Kategorî:Mirin 2002]]</text>
      <sha1>r10ccuq8202tz025kc3fsx7iqedts1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100079</id>
      <parentid>2100078</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6423" sha1="o5gks28i5argunev69u36dqihpcnjod" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Yûsif Karş''' (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû.

== Heyat ==
Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Karş û ayla wî di sala 1922yê de, di rêwîtiyeke mehekê de ligel karwaneke [[Kurd|kurdan]], reviyan kampeke penaberan a li [[Heleb|Helebê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=4 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt; Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne.

Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=66 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life &amp; Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=18 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}&lt;/ref&gt; û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fisher.usc.edu/yousuf-karsh-regarding-heroes/ |title=Yousuf Karsh: Regarding Heroes |work=USC Fisher Museum of Art |publisher=[[USC Fisher Museum of Art]], [[University of Southern California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523000223/https://fisher.usc.edu/yousuf-karsh-regarding-heroes/ |archive-date=May 23, 2021 |last1=Travis |first1=David |year=2010}}&lt;/ref&gt;

Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://karsh.org/ |sernav=Yousuf Karsh |malper=Yousuf Karsh |roja-gihiştinê=2026-10-23 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn.

Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin.

== Eserên wî ==
Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.”

[[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]]

Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]].

=== Galerî ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933)
File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937)
File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943)
File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946)
File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946)
File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947)
File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947)
File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948)
&lt;/gallery&gt;

== Weşanên wî ==
* ''Faces of Destiny'' (1946)
* ''Portraits of Greatness'' (1959)
* ''In Search of Greatness'' (1962)
* ''Karsh Portfolio'' (1967)
* ''Faces of Our Time'' (1971)
* ''Karsh Portraits'' (1976)
* ''Karsh Canadians'' (1978)
* ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983)
* ''Karsh: American Legends'' (1992)
* ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''Heroes of Light and Shadow'' (2001)
* ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} 
* [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life &amp; Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên dervê ==
{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Wênegir]]
[[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
[[Kategorî:Mirin 2002]]</text>
      <sha1>o5gks28i5argunev69u36dqihpcnjod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alexander Calder</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330474</id>
    <revision>
      <id>2100117</id>
      <timestamp>2026-10-23T06:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2100117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100119</id>
      <parentid>2100117</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="607" sha1="k1n9w5laair9zmpcxhyzokqwjehvhv6" xml:space="preserve">{{Xebat}}Alexander Calder (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazekî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk in û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, hem bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên xwe yên mezin ên li cihên giştî tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;</text>
      <sha1>k1n9w5laair9zmpcxhyzokqwjehvhv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100120</id>
      <parentid>2100119</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="672" sha1="hqn3wbg7zj8crb7l5gzkt5ths2pjpa3" xml:space="preserve">{{Xebat}}Alexander Calder (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazekî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk in û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, hem bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên xwe yên mezin ên li cihên giştî tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;

== Eserên wî ==

== Galerî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>hqn3wbg7zj8crb7l5gzkt5ths2pjpa3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100121</id>
      <parentid>2100120</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eserên wî */</comment>
      <origin>2100121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6986" sha1="lonu16zbt62wfvxgmhwzol7pipq3fcq" xml:space="preserve">{{Xebat}}Alexander Calder (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazekî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk in û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, hem bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên xwe yên mezin ên li cihên giştî tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;

== Eserên wî ==
{{div col|colwidth=30em}}
* ''Dog'' (1909), folded brass sheet, made as a present for Calder's parents
* ''The Flying Trapeze'' (1925), oil on canvas, 36 x 42 in.
* ''Elephant'' (c. 1928), wire and wood, 11½ x 5¾ x 29.2 in.
* ''Hi!'' (ca. 1928), brass wire, painted wood base, [[Honolulu Museum of Art]]
* Policeman (ca. 1928) wire and wood.
* ''Aztec Josephine Baker'' (1930), wire, 53&quot; x 10&quot; x 9&quot;. A representation of [[Josephine Baker]], the exuberant lead dancer from ''[[La Revue nègre]]''
* ''Untitled'' (1931), wire, wood and motor; one of the first kinetic mobiles
* ''Small Feathers'' (1931), wire, wood and paint; first true mobile, although designed to stand on a desktop
* ''Cône d'ébène'' (1933), ebony, metal bar and wire; early suspended mobile (first was made in 1932)
* ''Object with Yellow Background'' (1936), painted wood, metal, string, [[Honolulu Museum of Art]]
* ''[[Calder's fountain|Mercury Fountain]]'' (1937), sheet metal and liquid [[mercury (element)|mercury]] metal
* ''Devil Fish'' (1937), sheet metal, bolts and paint; first piece made from a model
* ''1939 New York World's Fair'' (maquette) (1938), sheet metal, wire, wood, string and paint
* ''Necklace'' (c. 1938), brass wire, glass and mirror
* ''Sphere Pierced by Cylinders'' (1939), wire and paint; the first of many floor-standing, lifesize &quot;stabiles&quot; (predating [[Anthony Caro]]'s &quot;plinthless&quot; sculptures by two decades)
* ''[[Lobster Trap and Fish Tail]]'' (1939), sheet metal, wire and paint (suspended mobile); design for the stairwell of the [[Museum of Modern Art]], New York
* ''Black Beast'' (1940), sheet metal, bolts and paint (freestanding plinthless stabile)
* ''S-Shaped Vine'' (1946), sheet metal, wire and paint (suspended mobile)
* ''Sword Plant'' (1947) sheet metal, wire and paint (standing mobile)
* ''Snow Flurry'' (1948), sheet metal, wire and paint (suspended mobile)
* '' [[Stillman House I|Stillman House]] Mural'' (1952), [http://www.aaa.si.edu/collections/images/detail/stillman-house-i-881 View of pool at Stillman House]
* ''.125'' (1957), steel plate, rods and paint
* [http://www.unesco.org/artcollection/DetailAction.do?idOeuvre=1549 ''Spirale''] (1958), steel plate, rod and paint, 360&quot; high; public monumental mobile for [[Maison de l'UNESCO]], Paris
* ''Guillotine pour huit (Guillotine for eight)'', (1962), at the [[LaM]], [[Villeneuve d'Ascq]], France
* ''[[Teodelapio]]'' (1962), steel plate and paint, monumental stabile, [[Spoleto]], Italy
* ''[[Sky Hooks]]'' (1962)
* ''La Grande voile'' (1966), a 33-ton metal sculpture composed of five intersecting forms, four planes, and one curve. It stands {{convert|40|ft|m|abbr=}} tall, on the [[campus of the Massachusetts Institute of Technology]] in [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]], Massachusetts.
* ''Trois disques'' (1967) stainless steel plate, bolts and paint, 65' x 83' x 53', monumental stabile, [[Montreal]] Canada
* ''[[Gwenfritz]]'' (1968) [[National Museum of American History]]
* ''[[Spinal Column (sculpture)|Spinal Column]]'' (1968), [[San Diego Museum of Art]]
* ''[[El Sol Rojo|The Red Sun]]'' ''({{lang|es|El Sol Rojo}})'' (1968), {{lang|es|[[Ruta de la Amistad]]}}, Mexico City
* ''[[La Grande Vitesse]]'', (1969), steel plate, bolts and paint, 43' x 55' x 25', [[Grand Rapids]], Michigan
* ''[[Bent Propeller]]'', [destroyed in the terrorist attacks of September 11, 2001] 1970–71, 7 World Trade Center, New York City
* ''Peau Rouge Indiana (Red Skin Indiana)'' (1970), steel plate, bolts and paint, 40' x 32' x 33', [[Indiana University Bloomington]], [[Bloomington, Indiana|Bloomington]], Indiana
* ''Young Woman and Her Suitors'' (1970), painted steel, installed at exterior of [[AT&amp;T Michigan Headquarters]], [[Detroit, Michigan]], displayed at corner of [[Michigan Avenue (Michigan)]] and Cass Avenue from 1973 to 2007. Moved for conservation and donated to [[Detroit Institute of Arts]], currently on display at exterior of museum at John R. Street
* ''Reims, Croix du Sud (Reims, Cross of the South)'' (1970), at the [[LaM]], [[Villeneuve d'Ascq]], France
* ''[[Eagle (Calder)|Eagle]]'' (1971), steel plate, bolts and paint, 38'9&quot; x 32'8&quot; x 32'8&quot;, [[Olympic Sculpture Park]], [[Seattle]], Washington
* ''White and Red Boomerang'' (1971), Painted metal, wire, [[Honolulu Museum of Art]]
* &quot;Four Arches&quot; (1973), red painted steel plate, 63' tall Los Angeles, California
* ''Stegosaurus'' (1973), steel plate, bolts and paint, 50' tall, [[Wadsworth Atheneum]], [[Hartford, Connecticut]]
* ''[[Cheval Rouge]] (Red Horse)'' (1974), red painted sheet metal, at the [[National Gallery of Art|National Gallery]], Washington, D.C.
* ''[[Flamingo (sculpture)|Flamingo]]'' (1974), red painted steel, at the Federal Plaza, Chicago, Illinois
* ''Universe'' (1974), motorized &quot;wallmobile&quot;, black, red, yellow, and blue painted steel, [[Willis Tower]], Chicago, Illinois
* ''Black Flag'' (1974), black painted steel, [[Storm King Art Center]], New York State&lt;ref name=SK&gt;{{Cite web |url=https://collections.stormking.org/Detail/entities/1 |title=Storm King Art Center: Alexander Carter, American 1898–1976 |access-date=July 22, 2020 |archive-date=July 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722215925/https://collections.stormking.org/Detail/entities/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''Tripes'' (1974), black painted steel, Storm King Art Center
* ''The Arch'' (1975), black painted steel, Storm King Art Center
* ''The Red Feather'' (1975), black and red painted steel, 11' x 6'3&quot; x 11'2&quot;, [[The Kentucky Center]]
* ''[[Flying Dragon (Calder)|Flying Dragon]]'' (1975), red painted steel, believed to be the final stabile personally created by Alexander Calder, [[Art Institute of Chicago]], Chicago, Illinois
* ''Untitled'' (1976), aluminum honeycomb, tubing and paint, 358½ x 912&quot;, [[National Gallery of Art]] Washington, D.C.
* ''L'Araignée Rouge (The Red Spider)'' (1976), 15m tall, monumental sculpture, Paris [[La Défense]] France
* ''[[Mountains and Clouds]]'' (1976), painted aluminum and steel, 612&amp;nbsp;inches x 900&amp;nbsp;inches, [[Hart Senate Office Building]]
* ''[[Calder's set for Socrate]]'' (1976), Pivotal stage sets presented in New York on the first anniversary of Calder's death
* ''Five Swords'' (1976), red painted steel, Storm King Art Center&lt;ref name=SK/&gt;
{{div col end}}

== Galerî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>lonu16zbt62wfvxgmhwzol7pipq3fcq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100122</id>
      <parentid>2100121</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2100121|2100121]] yê [[Special:Contributions/Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[User talk:Kurê Acemî|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2100122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="672" sha1="hqn3wbg7zj8crb7l5gzkt5ths2pjpa3" xml:space="preserve">{{Xebat}}Alexander Calder (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazekî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk in û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, hem bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên xwe yên mezin ên li cihên giştî tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;

== Eserên wî ==

== Galerî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>hqn3wbg7zj8crb7l5gzkt5ths2pjpa3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100123</id>
      <parentid>2100122</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2100123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="653" sha1="046d6e94r0pod51y8sgc8zd4zs7u1qa" xml:space="preserve">{{Xebat}}Alexander Calder (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazekî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk in û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, hem bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên xwe yên mezin ên li cihên giştî tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;

== Galerî ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>046d6e94r0pod51y8sgc8zd4zs7u1qa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100124</id>
      <parentid>2100123</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Galerî */</comment>
      <origin>2100124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2484" sha1="60glu8ac7awiz2stpfdv3mhgmbjk9ek" xml:space="preserve">{{Xebat}}Alexander Calder (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazekî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk in û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, hem bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên xwe yên mezin ên li cihên giştî tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;

== Galerî ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Wêne:Calder Bear.jpg|Bear and Cart Toy (1927)
Wêne:Alexander calder, braccialetto, rame, roxbury CT 1940.jpg|Bracelet in copper (1940)
Wêne:Wfm calder.jpg|''L'empennage'' (1953)
Wêne:Aula Magna-Calder-UCV.JPG|''[[Aula Magna (Central University of Venezuela)#Nubes de Calder|Acoustic Ceiling]]'' (1953),&lt;br /&gt;[[Aula Magna (Central University of Venezuela)|Aula Magna]], [[Universidad Central de Venezuela]], [[Karakas]], [[Venezuela]]
Wêne:Alexander Calder - La Ciudad.JPG|''La Ciudad'' (1960), [[Galería de Arte Nacional]], Karakas - Venezuela
Wêne:Mobil 3 Moderna museet, Stockholm 2006.jpg|''The Four Elements'' (1961), [[Moderna Museet]]
Wêne:Calder Rotterdam 002.jpg|''Le tamanoir ([[Anteater]])'' (1963),&lt;br /&gt;[[Rotterdam]], [[Holenda]]
Wêne:Têtes et Queue, Stahl, 1965 (Alexander Calder).jpg|''Têtes et queue (Heads and tail)'' (1965),&lt;br /&gt;[[Berlîn]], [[Almanya]]
Wêne:De tre vingarna, Alexander Calder.JPG|''De tre vingarna (The Three Wings)'' (1967), Blå Stället, Angered, [[Gothenburg]], Sweden.
Wêne:Cc belem 2.jpg|''Untitled'' (1968), [[Centro Cultural de Belém]], Lisbon, Portugal
Wêne:Sandy Calder 3 disks 1 lacking 1968 no c.JPG|''Three Disks, One Lacking'' (1968), Franklin Parkway, [[Philadelphia]], Pennsylvania
Wêne:La bobine by Alexander Calder.jpg|''Bobine ([[Bobbin]])'' (1970), [[National Gallery of Australia]], [[Canberra]], Australia
Wêne:Hannover Calder Modern art.jpg|''Le hallebardier ([[Halberdier]])'' (1971), Sprengel Museum, [[Hannover]], Almanya
Wêne:Alexander Calder Crinkly avec disc Rouge 1973-1.jpg|''Crinkly avec disque rouge (Crinkly bi Red Disk)'' (1973), Schlossplatz, [[Stuttgart]], Almanya
Wêne:Feuille D'arbro.jpg|''Feuille d'arbre (Tree leaf)'' (1974),&lt;br /&gt;[[Tel Avîv]], [[Îsraêl]]
Wêne:Calderflyingdragon.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>60glu8ac7awiz2stpfdv3mhgmbjk9ek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100125</id>
      <parentid>2100124</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2100125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2455" sha1="ojg1icrdapz4hjkt2mlv8ft07h5zy3v" xml:space="preserve">{{Xebat}}Alexander Calder (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazekî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk in û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, hem bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên xwe yên mezin ên li cihên giştî tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;

== Galerî ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Wêne:Calder Bear.jpg|Bear and Cart Toy (1927)
Wêne:Alexander calder, braccialetto, rame, roxbury CT 1940.jpg|Bracelet in copper (1940)
Wêne:Wfm calder.jpg|''L'empennage'' (1953)
Wêne:Aula Magna-Calder-UCV.JPG|''[[Aula Magna (Central University of Venezuela)#Nubes de Calder|Acoustic Ceiling]]'' (1953),&lt;br /&gt;[[Aula Magna (Central University of Venezuela)|Aula Magna]], [[Universidad Central de Venezuela]], [[Karakas]], [[Venezuela]]
Wêne:Alexander Calder - La Ciudad.JPG|''La Ciudad'' (1960), [[Galería de Arte Nacional]], Karakas - Venezuela
Wêne:Mobil 3 Moderna museet, Stockholm 2006.jpg|''The Four Elements'' (1961), [[Moderna Museet]]
Wêne:Calder Rotterdam 002.jpg|''Le tamanoir ([[Anteater]])'' (1963),&lt;br /&gt;[[Rotterdam]], [[Holenda]]
Wêne:Têtes et Queue, Stahl, 1965 (Alexander Calder).jpg|''Têtes et queue (Heads and tail)'' (1965),&lt;br /&gt;[[Berlîn]], [[Almanya]]
Wêne:De tre vingarna, Alexander Calder.JPG|''De tre vingarna (The Three Wings)'' (1967), Blå Stället, Angered, [[Gothenburg]], Sweden.
Wêne:Cc belem 2.jpg|''Untitled'' (1968), [[Centro Cultural de Belém]], Lisbon, Portugal
Wêne:Sandy Calder 3 disks 1 lacking 1968 no c.JPG|''Three Disks, One Lacking'' (1968), Franklin Parkway, [[Philadelphia]], Pennsylvania
Wêne:La bobine by Alexander Calder.jpg|''Bobine ([[Bobbin]])'' (1970), [[National Gallery of Australia]], [[Canberra]], Australia
Wêne:Hannover Calder Modern art.jpg|''Le hallebardier ([[Halberdier]])'' (1971), Sprengel Museum, [[Hannover]], Almanya
Wêne:Alexander Calder Crinkly avec disc Rouge 1973-1.jpg|''Crinkly avec disque rouge (Crinkly bi Red Disk)'' (1973), Schlossplatz, [[Stuttgart]], Almanya
Wêne:Feuille D'arbro.jpg|''Feuille d'arbre (Tree leaf)'' (1974),&lt;br /&gt;[[Tel Avîv]], [[Îsraêl]]
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>ojg1icrdapz4hjkt2mlv8ft07h5zy3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100126</id>
      <parentid>2100125</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2464" sha1="nw5rk9i3xhlh4dge4ia19aq9tx1k2yr" xml:space="preserve">{{Xebat}}Alexander Calder (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk ne û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, û hem jî bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên mezin ên li cihên giştî yê Dinyayê tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;

== Galerî ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Wêne:Calder Bear.jpg|Bear and Cart Toy (1927)
Wêne:Alexander calder, braccialetto, rame, roxbury CT 1940.jpg|Bracelet in copper (1940)
Wêne:Wfm calder.jpg|''L'empennage'' (1953)
Wêne:Aula Magna-Calder-UCV.JPG|''[[Aula Magna (Central University of Venezuela)#Nubes de Calder|Acoustic Ceiling]]'' (1953),&lt;br /&gt;[[Aula Magna (Central University of Venezuela)|Aula Magna]], [[Universidad Central de Venezuela]], [[Karakas]], [[Venezuela]]
Wêne:Alexander Calder - La Ciudad.JPG|''La Ciudad'' (1960), [[Galería de Arte Nacional]], Karakas - Venezuela
Wêne:Mobil 3 Moderna museet, Stockholm 2006.jpg|''The Four Elements'' (1961), [[Moderna Museet]]
Wêne:Calder Rotterdam 002.jpg|''Le tamanoir ([[Anteater]])'' (1963),&lt;br /&gt;[[Rotterdam]], [[Holenda]]
Wêne:Têtes et Queue, Stahl, 1965 (Alexander Calder).jpg|''Têtes et queue (Heads and tail)'' (1965),&lt;br /&gt;[[Berlîn]], [[Almanya]]
Wêne:De tre vingarna, Alexander Calder.JPG|''De tre vingarna (The Three Wings)'' (1967), Blå Stället, Angered, [[Gothenburg]], Sweden.
Wêne:Cc belem 2.jpg|''Untitled'' (1968), [[Centro Cultural de Belém]], Lisbon, Portugal
Wêne:Sandy Calder 3 disks 1 lacking 1968 no c.JPG|''Three Disks, One Lacking'' (1968), Franklin Parkway, [[Philadelphia]], Pennsylvania
Wêne:La bobine by Alexander Calder.jpg|''Bobine ([[Bobbin]])'' (1970), [[National Gallery of Australia]], [[Canberra]], Australia
Wêne:Hannover Calder Modern art.jpg|''Le hallebardier ([[Halberdier]])'' (1971), Sprengel Museum, [[Hannover]], Almanya
Wêne:Alexander Calder Crinkly avec disc Rouge 1973-1.jpg|''Crinkly avec disque rouge (Crinkly bi Red Disk)'' (1973), Schlossplatz, [[Stuttgart]], Almanya
Wêne:Feuille D'arbro.jpg|''Feuille d'arbre (Tree leaf)'' (1974),&lt;br /&gt;[[Tel Avîv]], [[Îsraêl]]
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>nw5rk9i3xhlh4dge4ia19aq9tx1k2yr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100127</id>
      <parentid>2100126</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2496" sha1="oxeg8ehfbfm9qtvmdm5lfnkzagqvk1n" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
Alexander Calder (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk ne û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, û hem jî bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên mezin ên li cihên giştî yê Dinyayê tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;

== Galerî ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Wêne:Calder Bear.jpg|Bear and Cart Toy (1927)
Wêne:Alexander calder, braccialetto, rame, roxbury CT 1940.jpg|Bracelet in copper (1940)
Wêne:Wfm calder.jpg|''L'empennage'' (1953)
Wêne:Aula Magna-Calder-UCV.JPG|''[[Aula Magna (Central University of Venezuela)#Nubes de Calder|Acoustic Ceiling]]'' (1953),&lt;br /&gt;[[Aula Magna (Central University of Venezuela)|Aula Magna]], [[Universidad Central de Venezuela]], [[Karakas]], [[Venezuela]]
Wêne:Alexander Calder - La Ciudad.JPG|''La Ciudad'' (1960), [[Galería de Arte Nacional]], Karakas - Venezuela
Wêne:Mobil 3 Moderna museet, Stockholm 2006.jpg|''The Four Elements'' (1961), [[Moderna Museet]]
Wêne:Calder Rotterdam 002.jpg|''Le tamanoir ([[Anteater]])'' (1963),&lt;br /&gt;[[Rotterdam]], [[Holenda]]
Wêne:Têtes et Queue, Stahl, 1965 (Alexander Calder).jpg|''Têtes et queue (Heads and tail)'' (1965),&lt;br /&gt;[[Berlîn]], [[Almanya]]
Wêne:De tre vingarna, Alexander Calder.JPG|''De tre vingarna (The Three Wings)'' (1967), Blå Stället, Angered, [[Gothenburg]], Sweden.
Wêne:Cc belem 2.jpg|''Untitled'' (1968), [[Centro Cultural de Belém]], Lisbon, Portugal
Wêne:Sandy Calder 3 disks 1 lacking 1968 no c.JPG|''Three Disks, One Lacking'' (1968), Franklin Parkway, [[Philadelphia]], Pennsylvania
Wêne:La bobine by Alexander Calder.jpg|''Bobine ([[Bobbin]])'' (1970), [[National Gallery of Australia]], [[Canberra]], Australia
Wêne:Hannover Calder Modern art.jpg|''Le hallebardier ([[Halberdier]])'' (1971), Sprengel Museum, [[Hannover]], Almanya
Wêne:Alexander Calder Crinkly avec disc Rouge 1973-1.jpg|''Crinkly avec disque rouge (Crinkly bi Red Disk)'' (1973), Schlossplatz, [[Stuttgart]], Almanya
Wêne:Feuille D'arbro.jpg|''Feuille d'arbre (Tree leaf)'' (1974),&lt;br /&gt;[[Tel Avîv]], [[Îsraêl]]
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>oxeg8ehfbfm9qtvmdm5lfnkzagqvk1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100128</id>
      <parentid>2100127</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]]</comment>
      <origin>2100128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2528" sha1="czym4iytym3codl5297zqg8xwra06xa" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
Alexander Calder (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk ne û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, û hem jî bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên mezin ên li cihên giştî yê Dinyayê tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;

== Galerî ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Wêne:Calder Bear.jpg|Bear and Cart Toy (1927)
Wêne:Alexander calder, braccialetto, rame, roxbury CT 1940.jpg|Bracelet in copper (1940)
Wêne:Wfm calder.jpg|''L'empennage'' (1953)
Wêne:Aula Magna-Calder-UCV.JPG|''[[Aula Magna (Central University of Venezuela)#Nubes de Calder|Acoustic Ceiling]]'' (1953),&lt;br /&gt;[[Aula Magna (Central University of Venezuela)|Aula Magna]], [[Universidad Central de Venezuela]], [[Karakas]], [[Venezuela]]
Wêne:Alexander Calder - La Ciudad.JPG|''La Ciudad'' (1960), [[Galería de Arte Nacional]], Karakas - Venezuela
Wêne:Mobil 3 Moderna museet, Stockholm 2006.jpg|''The Four Elements'' (1961), [[Moderna Museet]]
Wêne:Calder Rotterdam 002.jpg|''Le tamanoir ([[Anteater]])'' (1963),&lt;br /&gt;[[Rotterdam]], [[Holenda]]
Wêne:Têtes et Queue, Stahl, 1965 (Alexander Calder).jpg|''Têtes et queue (Heads and tail)'' (1965),&lt;br /&gt;[[Berlîn]], [[Almanya]]
Wêne:De tre vingarna, Alexander Calder.JPG|''De tre vingarna (The Three Wings)'' (1967), Blå Stället, Angered, [[Gothenburg]], Sweden.
Wêne:Cc belem 2.jpg|''Untitled'' (1968), [[Centro Cultural de Belém]], Lisbon, Portugal
Wêne:Sandy Calder 3 disks 1 lacking 1968 no c.JPG|''Three Disks, One Lacking'' (1968), Franklin Parkway, [[Philadelphia]], Pennsylvania
Wêne:La bobine by Alexander Calder.jpg|''Bobine ([[Bobbin]])'' (1970), [[National Gallery of Australia]], [[Canberra]], Australia
Wêne:Hannover Calder Modern art.jpg|''Le hallebardier ([[Halberdier]])'' (1971), Sprengel Museum, [[Hannover]], Almanya
Wêne:Alexander Calder Crinkly avec disc Rouge 1973-1.jpg|''Crinkly avec disque rouge (Crinkly bi Red Disk)'' (1973), Schlossplatz, [[Stuttgart]], Almanya
Wêne:Feuille D'arbro.jpg|''Feuille d'arbre (Tree leaf)'' (1974),&lt;br /&gt;[[Tel Avîv]], [[Îsraêl]]
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1898]]</text>
      <sha1>czym4iytym3codl5297zqg8xwra06xa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100129</id>
      <parentid>2100128</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2541" sha1="4p15zbqs25k2d5qlp30foiwhr1kzp9g" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
Alexander Calder (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk ne û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, û hem jî bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên mezin ên li cihên giştî yê Dinyayê tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;

== Heyat ==

== Galerî ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Wêne:Calder Bear.jpg|Bear and Cart Toy (1927)
Wêne:Alexander calder, braccialetto, rame, roxbury CT 1940.jpg|Bracelet in copper (1940)
Wêne:Wfm calder.jpg|''L'empennage'' (1953)
Wêne:Aula Magna-Calder-UCV.JPG|''[[Aula Magna (Central University of Venezuela)#Nubes de Calder|Acoustic Ceiling]]'' (1953),&lt;br /&gt;[[Aula Magna (Central University of Venezuela)|Aula Magna]], [[Universidad Central de Venezuela]], [[Karakas]], [[Venezuela]]
Wêne:Alexander Calder - La Ciudad.JPG|''La Ciudad'' (1960), [[Galería de Arte Nacional]], Karakas - Venezuela
Wêne:Mobil 3 Moderna museet, Stockholm 2006.jpg|''The Four Elements'' (1961), [[Moderna Museet]]
Wêne:Calder Rotterdam 002.jpg|''Le tamanoir ([[Anteater]])'' (1963),&lt;br /&gt;[[Rotterdam]], [[Holenda]]
Wêne:Têtes et Queue, Stahl, 1965 (Alexander Calder).jpg|''Têtes et queue (Heads and tail)'' (1965),&lt;br /&gt;[[Berlîn]], [[Almanya]]
Wêne:De tre vingarna, Alexander Calder.JPG|''De tre vingarna (The Three Wings)'' (1967), Blå Stället, Angered, [[Gothenburg]], Sweden.
Wêne:Cc belem 2.jpg|''Untitled'' (1968), [[Centro Cultural de Belém]], Lisbon, Portugal
Wêne:Sandy Calder 3 disks 1 lacking 1968 no c.JPG|''Three Disks, One Lacking'' (1968), Franklin Parkway, [[Philadelphia]], Pennsylvania
Wêne:La bobine by Alexander Calder.jpg|''Bobine ([[Bobbin]])'' (1970), [[National Gallery of Australia]], [[Canberra]], Australia
Wêne:Hannover Calder Modern art.jpg|''Le hallebardier ([[Halberdier]])'' (1971), Sprengel Museum, [[Hannover]], Almanya
Wêne:Alexander Calder Crinkly avec disc Rouge 1973-1.jpg|''Crinkly avec disque rouge (Crinkly bi Red Disk)'' (1973), Schlossplatz, [[Stuttgart]], Almanya
Wêne:Feuille D'arbro.jpg|''Feuille d'arbre (Tree leaf)'' (1974),&lt;br /&gt;[[Tel Avîv]], [[Îsraêl]]
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1898]]</text>
      <sha1>4p15zbqs25k2d5qlp30foiwhr1kzp9g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100130</id>
      <parentid>2100129</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1976]]</comment>
      <origin>2100130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2566" sha1="nruzazfx98z3nac2f3nykygu2af84ys" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
Alexander Calder (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk ne û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, û hem jî bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên mezin ên li cihên giştî yê Dinyayê tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;

== Heyat ==

== Galerî ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Wêne:Calder Bear.jpg|Bear and Cart Toy (1927)
Wêne:Alexander calder, braccialetto, rame, roxbury CT 1940.jpg|Bracelet in copper (1940)
Wêne:Wfm calder.jpg|''L'empennage'' (1953)
Wêne:Aula Magna-Calder-UCV.JPG|''[[Aula Magna (Central University of Venezuela)#Nubes de Calder|Acoustic Ceiling]]'' (1953),&lt;br /&gt;[[Aula Magna (Central University of Venezuela)|Aula Magna]], [[Universidad Central de Venezuela]], [[Karakas]], [[Venezuela]]
Wêne:Alexander Calder - La Ciudad.JPG|''La Ciudad'' (1960), [[Galería de Arte Nacional]], Karakas - Venezuela
Wêne:Mobil 3 Moderna museet, Stockholm 2006.jpg|''The Four Elements'' (1961), [[Moderna Museet]]
Wêne:Calder Rotterdam 002.jpg|''Le tamanoir ([[Anteater]])'' (1963),&lt;br /&gt;[[Rotterdam]], [[Holenda]]
Wêne:Têtes et Queue, Stahl, 1965 (Alexander Calder).jpg|''Têtes et queue (Heads and tail)'' (1965),&lt;br /&gt;[[Berlîn]], [[Almanya]]
Wêne:De tre vingarna, Alexander Calder.JPG|''De tre vingarna (The Three Wings)'' (1967), Blå Stället, Angered, [[Gothenburg]], Sweden.
Wêne:Cc belem 2.jpg|''Untitled'' (1968), [[Centro Cultural de Belém]], Lisbon, Portugal
Wêne:Sandy Calder 3 disks 1 lacking 1968 no c.JPG|''Three Disks, One Lacking'' (1968), Franklin Parkway, [[Philadelphia]], Pennsylvania
Wêne:La bobine by Alexander Calder.jpg|''Bobine ([[Bobbin]])'' (1970), [[National Gallery of Australia]], [[Canberra]], Australia
Wêne:Hannover Calder Modern art.jpg|''Le hallebardier ([[Halberdier]])'' (1971), Sprengel Museum, [[Hannover]], Almanya
Wêne:Alexander Calder Crinkly avec disc Rouge 1973-1.jpg|''Crinkly avec disque rouge (Crinkly bi Red Disk)'' (1973), Schlossplatz, [[Stuttgart]], Almanya
Wêne:Feuille D'arbro.jpg|''Feuille d'arbre (Tree leaf)'' (1974),&lt;br /&gt;[[Tel Avîv]], [[Îsraêl]]
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
[[Kategorî:Mirin 1976]]</text>
      <sha1>nruzazfx98z3nac2f3nykygu2af84ys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100131</id>
      <parentid>2100130</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2100131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2544" sha1="qabri80o64fhzvggpxm75q9g8pft0hs" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
Alexander Calder (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk ne û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, û hem jî bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên mezin ên li cihên giştî yê Dinyayê tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;

== Heyat ==

== Galerî ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Wêne:Calder Bear.jpg|''Bear and Cart Toy'' (1927)
Wêne:Alexander calder, braccialetto, rame, roxbury CT 1940.jpg|''Bracelet in copper'' (1940)
Wêne:Wfm calder.jpg|''L'empennage'' (1953)
Wêne:Aula Magna-Calder-UCV.JPG|''[[Aula Magna (Central University of Venezuela)#Nubes de Calder|Acoustic Ceiling]]'' (1953),&lt;br /&gt;[[Aula Magna (Central University of Venezuela)|Aula Magna]], [[Universidad Central de Venezuela]], [[Karakas]], [[Venezuela]]
Wêne:Alexander Calder - La Ciudad.JPG|''La Ciudad'' (1960), [[Galería de Arte Nacional]], Karakas - Venezuela
Wêne:Mobil 3 Moderna museet, Stockholm 2006.jpg|''The Four Elements'' (1961), [[Moderna Museet]]
Wêne:Calder Rotterdam 002.jpg|''Le tamanoir ([[Anteater]])'' (1963),&lt;br /&gt;[[Rotterdam]], [[Holenda]]
Wêne:Têtes et Queue, Stahl, 1965 (Alexander Calder).jpg|''Têtes et queue (Heads and tail)'' (1965),&lt;br /&gt;[[Berlîn]], [[Almanya]]
Wêne:De tre vingarna, Alexander Calder.JPG|''De tre vingarna (The Three Wings)'' (1967), Blå Stället, Angered, [[Gothenburg]], Sweden.
Wêne:Cc belem 2.jpg|''Untitled'' (1968), [[Centro Cultural de Belém]], Lisbon, Portugal
Wêne:Sandy Calder 3 disks 1 lacking 1968 no c.JPG|''Three Disks, One Lacking'' (1968), Franklin Parkway, [[Philadelphia]], Pennsylvania
Wêne:La bobine by Alexander Calder.jpg|''Bobine ([[Bobbin]])'' (1970), [[Canberra]], [[Awistralya]]
Wêne:Hannover Calder Modern art.jpg|''Le hallebardier ([[Halberdier]])'' (1971), Sprengel Museum, [[Hannover]], Almanya
Wêne:Alexander Calder Crinkly avec disc Rouge 1973-1.jpg|''Crinkly avec disque rouge (Crinkly bi Red Disk)'' (1973), Schlossplatz, [[Stuttgart]], Almanya
Wêne:Feuille D'arbro.jpg|''Feuille d'arbre (Tree leaf)'' (1974),&lt;br /&gt;[[Tel Avîv]], [[Îsraêl]]
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
[[Kategorî:Mirin 1976]]</text>
      <sha1>qabri80o64fhzvggpxm75q9g8pft0hs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100132</id>
      <parentid>2100131</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2550" sha1="ditf33jnn5oypn8a5nwawfaymp3e4vr" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Alexander Calder''' (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk ne û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, û hem jî bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên mezin ên li cihên giştî yê Dinyayê tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;

== Heyat ==

== Galerî ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Wêne:Calder Bear.jpg|''Bear and Cart Toy'' (1927)
Wêne:Alexander calder, braccialetto, rame, roxbury CT 1940.jpg|''Bracelet in copper'' (1940)
Wêne:Wfm calder.jpg|''L'empennage'' (1953)
Wêne:Aula Magna-Calder-UCV.JPG|''[[Aula Magna (Central University of Venezuela)#Nubes de Calder|Acoustic Ceiling]]'' (1953),&lt;br /&gt;[[Aula Magna (Central University of Venezuela)|Aula Magna]], [[Universidad Central de Venezuela]], [[Karakas]], [[Venezuela]]
Wêne:Alexander Calder - La Ciudad.JPG|''La Ciudad'' (1960), [[Galería de Arte Nacional]], Karakas - Venezuela
Wêne:Mobil 3 Moderna museet, Stockholm 2006.jpg|''The Four Elements'' (1961), [[Moderna Museet]]
Wêne:Calder Rotterdam 002.jpg|''Le tamanoir ([[Anteater]])'' (1963),&lt;br /&gt;[[Rotterdam]], [[Holenda]]
Wêne:Têtes et Queue, Stahl, 1965 (Alexander Calder).jpg|''Têtes et queue (Heads and tail)'' (1965),&lt;br /&gt;[[Berlîn]], [[Almanya]]
Wêne:De tre vingarna, Alexander Calder.JPG|''De tre vingarna (The Three Wings)'' (1967), Blå Stället, Angered, [[Gothenburg]], Sweden.
Wêne:Cc belem 2.jpg|''Untitled'' (1968), [[Centro Cultural de Belém]], Lisbon, Portugal
Wêne:Sandy Calder 3 disks 1 lacking 1968 no c.JPG|''Three Disks, One Lacking'' (1968), Franklin Parkway, [[Philadelphia]], Pennsylvania
Wêne:La bobine by Alexander Calder.jpg|''Bobine ([[Bobbin]])'' (1970), [[Canberra]], [[Awistralya]]
Wêne:Hannover Calder Modern art.jpg|''Le hallebardier ([[Halberdier]])'' (1971), Sprengel Museum, [[Hannover]], Almanya
Wêne:Alexander Calder Crinkly avec disc Rouge 1973-1.jpg|''Crinkly avec disque rouge (Crinkly bi Red Disk)'' (1973), Schlossplatz, [[Stuttgart]], Almanya
Wêne:Feuille D'arbro.jpg|''Feuille d'arbre (Tree leaf)'' (1974),&lt;br /&gt;[[Tel Avîv]], [[Îsraêl]]
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
[[Kategorî:Mirin 1976]]</text>
      <sha1>ditf33jnn5oypn8a5nwawfaymp3e4vr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100133</id>
      <parentid>2100132</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heyat */</comment>
      <origin>2100133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2537" sha1="kgf1mwv8jbiuz6u0nmkn23t54o853b2" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Alexander Calder''' (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk ne û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, û hem jî bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên mezin ên li cihên giştî yê Dinyayê tê naskirin. Calder tercîh dikir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;

== Galerî ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Wêne:Calder Bear.jpg|''Bear and Cart Toy'' (1927)
Wêne:Alexander calder, braccialetto, rame, roxbury CT 1940.jpg|''Bracelet in copper'' (1940)
Wêne:Wfm calder.jpg|''L'empennage'' (1953)
Wêne:Aula Magna-Calder-UCV.JPG|''[[Aula Magna (Central University of Venezuela)#Nubes de Calder|Acoustic Ceiling]]'' (1953),&lt;br /&gt;[[Aula Magna (Central University of Venezuela)|Aula Magna]], [[Universidad Central de Venezuela]], [[Karakas]], [[Venezuela]]
Wêne:Alexander Calder - La Ciudad.JPG|''La Ciudad'' (1960), [[Galería de Arte Nacional]], Karakas - Venezuela
Wêne:Mobil 3 Moderna museet, Stockholm 2006.jpg|''The Four Elements'' (1961), [[Moderna Museet]]
Wêne:Calder Rotterdam 002.jpg|''Le tamanoir ([[Anteater]])'' (1963),&lt;br /&gt;[[Rotterdam]], [[Holenda]]
Wêne:Têtes et Queue, Stahl, 1965 (Alexander Calder).jpg|''Têtes et queue (Heads and tail)'' (1965),&lt;br /&gt;[[Berlîn]], [[Almanya]]
Wêne:De tre vingarna, Alexander Calder.JPG|''De tre vingarna (The Three Wings)'' (1967), Blå Stället, Angered, [[Gothenburg]], Sweden.
Wêne:Cc belem 2.jpg|''Untitled'' (1968), [[Centro Cultural de Belém]], Lisbon, Portugal
Wêne:Sandy Calder 3 disks 1 lacking 1968 no c.JPG|''Three Disks, One Lacking'' (1968), Franklin Parkway, [[Philadelphia]], Pennsylvania
Wêne:La bobine by Alexander Calder.jpg|''Bobine ([[Bobbin]])'' (1970), [[Canberra]], [[Awistralya]]
Wêne:Hannover Calder Modern art.jpg|''Le hallebardier ([[Halberdier]])'' (1971), Sprengel Museum, [[Hannover]], Almanya
Wêne:Alexander Calder Crinkly avec disc Rouge 1973-1.jpg|''Crinkly avec disque rouge (Crinkly bi Red Disk)'' (1973), Schlossplatz, [[Stuttgart]], Almanya
Wêne:Feuille D'arbro.jpg|''Feuille d'arbre (Tree leaf)'' (1974),&lt;br /&gt;[[Tel Avîv]], [[Îsraêl]]
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
[[Kategorî:Mirin 1976]]</text>
      <sha1>kgf1mwv8jbiuz6u0nmkn23t54o853b2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100134</id>
      <parentid>2100133</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3214" sha1="sv3tumi0dljkrzul68yztfgktbef41d" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Alexander Calder''' (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk ne û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, û hem jî bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên mezin ên li cihên giştî yê Dinyayê tê naskirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://calder.org/introduction/ |title=Alexander Calder Introduction |website=Calder Foundation |access-date=July 22, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227074039/https://calder.org/introduction/ |archive-date=February 27, 2021}}&lt;/ref&gt; Calder tercîh kir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tate.org.uk/art/artists/alexander-calder-848/who-is-alexander-calder |title=Who is Alexander Calder? |website=Tate |access-date=December 19, 2020 |language=en-GB |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925134454/https://www.tate.org.uk/art/artists/alexander-calder-848/who-is-alexander-calder |archive-date=September 25, 2023}}&lt;/ref&gt;

== Galerî ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Wêne:Calder Bear.jpg|''Bear and Cart Toy'' (1927)
Wêne:Alexander calder, braccialetto, rame, roxbury CT 1940.jpg|''Bracelet in copper'' (1940)
Wêne:Wfm calder.jpg|''L'empennage'' (1953)
Wêne:Aula Magna-Calder-UCV.JPG|''[[Aula Magna (Central University of Venezuela)#Nubes de Calder|Acoustic Ceiling]]'' (1953),&lt;br /&gt;[[Aula Magna (Central University of Venezuela)|Aula Magna]], [[Universidad Central de Venezuela]], [[Karakas]], [[Venezuela]]
Wêne:Alexander Calder - La Ciudad.JPG|''La Ciudad'' (1960), [[Galería de Arte Nacional]], Karakas - Venezuela
Wêne:Mobil 3 Moderna museet, Stockholm 2006.jpg|''The Four Elements'' (1961), [[Moderna Museet]]
Wêne:Calder Rotterdam 002.jpg|''Le tamanoir ([[Anteater]])'' (1963),&lt;br /&gt;[[Rotterdam]], [[Holenda]]
Wêne:Têtes et Queue, Stahl, 1965 (Alexander Calder).jpg|''Têtes et queue (Heads and tail)'' (1965),&lt;br /&gt;[[Berlîn]], [[Almanya]]
Wêne:De tre vingarna, Alexander Calder.JPG|''De tre vingarna (The Three Wings)'' (1967), Blå Stället, Angered, [[Gothenburg]], Sweden.
Wêne:Cc belem 2.jpg|''Untitled'' (1968), [[Centro Cultural de Belém]], Lisbon, Portugal
Wêne:Sandy Calder 3 disks 1 lacking 1968 no c.JPG|''Three Disks, One Lacking'' (1968), Franklin Parkway, [[Philadelphia]], Pennsylvania
Wêne:La bobine by Alexander Calder.jpg|''Bobine ([[Bobbin]])'' (1970), [[Canberra]], [[Awistralya]]
Wêne:Hannover Calder Modern art.jpg|''Le hallebardier ([[Halberdier]])'' (1971), Sprengel Museum, [[Hannover]], Almanya
Wêne:Alexander Calder Crinkly avec disc Rouge 1973-1.jpg|''Crinkly avec disque rouge (Crinkly bi Red Disk)'' (1973), Schlossplatz, [[Stuttgart]], Almanya
Wêne:Feuille D'arbro.jpg|''Feuille d'arbre (Tree leaf)'' (1974),&lt;br /&gt;[[Tel Avîv]], [[Îsraêl]]
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
[[Kategorî:Mirin 1976]]</text>
      <sha1>sv3tumi0dljkrzul68yztfgktbef41d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2100135</id>
      <parentid>2100134</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2100135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3205" sha1="kixzm6v71s2l5s7wfy50k8tkkktrvfa" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Alexander Calder''' (jdb. 22ê tîrmeha 1898 - m. 11ê mijdara 1976) peykersazê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] bû ku hem bi eserên [[Mobîl (huner)|mobîl]] ên modern ku peykerên kînetîk ne û bi motor an herikîna hewayê dişuxilîn û di estetîka wî de cih didin tesadufê, û hem jî bi eserên wî yên statîk (ku jê re &quot;stabîl&quot; tê gotin) û hem jî bi peykerên mezin ên li cihên giştî yê Dinyayê tê naskirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://calder.org/introduction/ |title=Alexander Calder Introduction |website=Calder Foundation |access-date=July 22, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227074039/https://calder.org/introduction/ |archive-date=February 27, 2021}}&lt;/ref&gt; Calder tercîh kir ku eserên xwe şirove neke û digot: &quot;Teorî dibe ku ji bo hunermend bi xwe baş bin, lê divê ji bo kesên din neyên belavkirin.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tate.org.uk/art/artists/alexander-calder-848/who-is-alexander-calder |title=Who is Alexander Calder? |website=Tate |access-date=December 19, 2020 |language=en-GB |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925134454/https://www.tate.org.uk/art/artists/alexander-calder-848/who-is-alexander-calder |archive-date=September 25, 2023}}&lt;/ref&gt;

== Galerî ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Wêne:Calder Bear.jpg|''Bear and Cart Toy'' (1927)
Wêne:Alexander calder, braccialetto, rame, roxbury CT 1940.jpg|''Bracelet in copper'' (1940)
Wêne:Wfm calder.jpg|''L'empennage'' (1953)
Wêne:Aula Magna-Calder-UCV.JPG|''[[Aula Magna (Central University of Venezuela)#Nubes de Calder|Acoustic Ceiling]]'' (1953),&lt;br /&gt;[[Aula Magna (Central University of Venezuela)|Aula Magna]], [[Universidad Central de Venezuela]], [[Karakas]], [[Venezuela]]
Wêne:Alexander Calder - La Ciudad.JPG|''La Ciudad'' (1960), [[Galería de Arte Nacional]], Karakas - Venezuela
Wêne:Mobil 3 Moderna museet, Stockholm 2006.jpg|''The Four Elements'' (1961), [[Moderna Museet]]
Wêne:Calder Rotterdam 002.jpg|''Le tamanoir ([[Anteater]])'' (1963),&lt;br /&gt;[[Rotterdam]], [[Holenda]]
Wêne:Têtes et Queue, Stahl, 1965 (Alexander Calder).jpg|''Têtes et queue (Heads and tail)'' (1965),&lt;br /&gt;[[Berlîn]], [[Almanya]]
Wêne:De tre vingarna, Alexander Calder.JPG|''De tre vingarna (The Three Wings)'' (1967), Blå Stället, Angered, [[Gothenburg]], Sweden.
Wêne:Cc belem 2.jpg|''Untitled'' (1968), [[Centro Cultural de Belém]], Lisbon, Portugal
Wêne:Sandy Calder 3 disks 1 lacking 1968 no c.JPG|''Three Disks, One Lacking'' (1968), Franklin Parkway, [[Philadelphia]], Pennsylvania
Wêne:La bobine by Alexander Calder.jpg|''Bobine ([[Bobbin]])'' (1970), [[Canberra]], [[Awistralya]]
Wêne:Hannover Calder Modern art.jpg|''Le hallebardier ([[Halberdier]])'' (1971), Sprengel Museum, [[Hannover]], Almanya
Wêne:Alexander Calder Crinkly avec disc Rouge 1973-1.jpg|''Crinkly avec disque rouge (Crinkly bi Red Disk)'' (1973), Schlossplatz, [[Stuttgart]], Almanya
Wêne:Feuille D'arbro.jpg|''Feuille d'arbre (Tree leaf)'' (1974),&lt;br /&gt;[[Tel Avîv]], [[Îsraêl]]
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
[[Kategorî:Mirin 1976]]</text>
      <sha1>kixzm6v71s2l5s7wfy50k8tkkktrvfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Hectorinaaa</title>
    <ns>3</ns>
    <id>330475</id>
    <redirect title="Gotûbêja bikarhêner:MiamiMint" />
    <revision>
      <id>2100137</id>
      <timestamp>2026-10-23T10:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cabayi</username>
        <id>37162</id>
      </contributor>
      <comment>Cabayiî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:Hectorinaaa]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:MiamiMint]] guhart: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Hectorinaaa|Hectorinaaa]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/MiamiMint|MiamiMint]]&quot;</comment>
      <origin>2100137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="4g6mujej2kx87sx96omqb3g1q6nxthr" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêja bikarhêner:MiamiMint]]</text>
      <sha1>4g6mujej2kx87sx96omqb3g1q6nxthr</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>