Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 2298 2100239 2034593 2026-10-24T05:06:47Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100239 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerên li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan de diyar kiriye ku gutî komek tevlêhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de [[med]]î jî hebûn.<ref name="Hennerbichler2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Hennerbichler |pêşnav=Ferdinand |tarîx=2014 |sernav=B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |url=https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=49273 |kovar=Advances in Anthropology |ziman=en |cild=04 |hejmar=03 |rr=168–198 |doi=10.4236/aa.2014.43021 |issn=2163-9353}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name="Hennerbichler2014" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Hennerbichler2014" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=ywPHEAAAQBAJ&pg=PT11&dq=Minorsky,+V.+(1927)&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjYo4aw-NKUAxWaBdsEHaBAFlUQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Minorsky,%20V.%20(1927)&f=false}}</ref><ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê çavkaniyên heyiyên di derbarê zimanê gutî de navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de derbas bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînê gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser bingeha hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Gutî| ]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Mezopotamyaya kevnare]] jd9lwgina6i7cxlvrwkcrq9qlun0zpb 0 7688 2100173 2084932 2026-10-23T14:47:45Z Guherto 41494 2100173 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Keshvar_ajam-_letter_from_ottoman_empire_to_persian_empire_mohammad_shah.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Keshvar_ajam-_letter_from_ottoman_empire_to_persian_empire_mohammad_shah.jpg|thumb|Nameyek ku di sala 1839an de ji [[Împeratoriya Osmanî]] bo Îranê hatiye şandin, tê de ''Keshvâr-e ʿAjam'' (welatê lalan) behsa axên Îranê dike.]] '''Ecem''' yan jî '''Acem''' ([[Zimanê erebî|erebî]] عجم ''ʿAjam''; [[Zimanê kurdî|kurdî]]: ''lal''; ''kesekî lal an bêdeng'') peyveke ji zimanê erebî ye ku bi taybetî ji bo kesekî ji [[Îran]]ê û ne-[[ereb]] tê bikaranîn.<ref name="Sakhr: Multilingual Dictionary">{{Jêder-malper |url=http://dictionary.sakhr.com/idrisidic_2.asp?Sub=%da%cc%e3 |sernav=Sakhr: Multilingual Dictionary |roja-gihiştinê=6 sibat 2017 }}</ref><ref name="Lewis2">{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Language of Islam |paşnav=Lewis |pêşnav=Bernard |weşanger=University Of Chicago Press |tarîx=11 hezîran 1991 |isbn=0226476936 }}</ref><ref name=":92">{{Jêder-kovar |sernav=تاريخ العرق الفارسي في البحرين |tercimeya-sernav=History of the Persian race in Bahrain |url=https://hamedkenani.com/wp-content/uploads/2021/04/d8aad8a7d8b1d98ad8ae-d8a7d984d8b9d8b1d982-d8a7d984d981d8a7d8b1d8b3d98a-d981d98a-d8a7d984d8a8d8add8b1d98ad986.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=[[Al-Waqt]] |hejmar=1346 |rr= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240612154921/https://hamedkenani.com/wp-content/uploads/2021/04/d8aad8a7d8b1d98ad8ae-d8a7d984d8b9d8b1d982-d8a7d984d981d8a7d8b1d8b3d98a-d981d98a-d8a7d984d8a8d8add8b1d98ad986.pdf |roja-arşîvê=2024-06-12 }}</ref>{{rp||page=26–27}} Di dîrokê de wekî pejoratîf hatiye bikaranîn - bi awayekî mecazî bêdengî dide kesên ku zimanê wan ê dayikê ne erebî ye - di dema û piştî fetihkirina Îranê ji aliyê [[misilman]]an ve.<ref name="ReferenceA">{{Jêder-kovar |paşnav1=Frye |pêşnav1=Richard Nelson |paşnav2=Zarrinkoub |pêşnav2=Abdolhosein |tarîx=1975 |sernav=Section on The Arab Conquest of Iran |kovar=Cambridge History of Iran |cih=London |cild=4 |rûpel=46 }}</ref> Ji fetihkirinên destpêkê yên misilmanan ve, ew peyv ketiye gelek zimanên ne-erebî, wek [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[Zimanê çeçenî|çeçenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê malayî|malayî]], [[Zimanê hindî|sindî]], [[Zimanê urdû|urdû]], [[Zimanê hindî|hindî]], [[Zimanê bengalî|bengalî]], [[Zimanê pencabî|pencabî]], [[Zimanê keşmîrî|keşmîrî]] û [[Zimanê swahîlî|swahîlî]]. Îro, peyvên ''ʿEcem'' û ''ʿEcemî'' wiha ji bo her kesî an tiştekî Îranî tên bikaranîn, nemaze li welatên ereb ên [[Kendava Farsê]]. Civakên ku bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] diaxivin li cîhana erebî di nav [[Iraq]], [[Kuweyt]] û [[Behreyn]] de, ji bilî yên din, hene. Hejmarek erebên bi mîrateya îranî dibe ku paşnavê ''ʿEcemî'' (عجمي) hebin, ku heman wateya peyva orîjînal heye. == Etîmolojî == Li gorî etîmolojiya kevneşopî, peyva ''Ecem'' ji koka [[Zimanên semîtîk|semîtî]] ʿ-j-m tê. Formên têkildar ên heman kokê ev in, lê bi wan ve sînordar nînin: * ''musteʿjim'': lal, kesê ku nikare biaxive * ''ʿajama'' / ''ʾaʿjama'' / ''ʿajjama'': xal danîn – bi taybetî, zêdekirina xalên ku di navbera tîpên erebî yên cûda de li nivîsekê cûda dikin (û bi vî awayî xwendina wê ji bo kesekî ku erebî nine hêsantir dike). Ew niha têgeheke kevnar e, ji ber ku hemî nivîsên erebî yên serdema nû xal danîne. Ev dibe ku bi ''ʿajām'' / ''ʿajam'' "kulm, tov (mînak xurme an tirî)" ve jî were girêdan. * ''inʿajama'': (ji axaftinê) nezelal be * ''istaʿjama'': bêdeng man; nekarîna axaftinê/bersivdanê * ''aʿjam'': neherikbar. Peyvên homofonîk, ku dibe ku ji heman kokê werin an na, ev in: * ''ʿajama'': ceribandina kesekî; ceribandina xwarinekê. === Wateya eslî === [[Wêne:A_later_map_by_Salmon_from_'A_New_Geographical_and_Historical_Grammar...'_(W._Johnston,_London),_1766_persia_1752_north_west.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_later_map_by_Salmon_from_'A_New_Geographical_and_Historical_Grammar...'_(W._Johnston,_London),_1766_persia_1752_north_west.jpg|thumb|Nexşeyekê kevn ku herêma Ecem di [[Erak]], [[Hemedan]], [[Îsfehan]] û [[Yezd]] nîşan dike]] Lêkera '''ajama'' di destpêkê de wateya "mirmirandin û nezelal axaftin" bû, ku berevajiya ''<nowiki/>'araba'', "zelal axaftin" e. Li gorî vê, navdêra ''<nowiki/>'ujma'', ku ji heman kokê ye, berevajiya ''fuṣḥa'' ye, ku tê wateya "zimanê pak, rast û erebî".<ref name="EI">Ecem, ''[[Encyclopædia Iranica]]'', r. 700.</ref> Bi gelemperî, di serdema emewiyan de ''ecem'' peyvek pejoratîf bû ku ji hêla ereban ve dihat bikaranîn, yên ku baweriya wan bi serdestiya wan a civakî û siyasî hebû, di dîroka destpêkê ya piştî îslamê de. Lêbelê, cûdahiya di navbera ereb û ecem de di helbesta berî Îslamê de tê dîtin.<ref name="EI" /> Li gorî pirtûka Belgeyên li ser navê Kendava Farsê, ereban bi heman awayî ji Îran û [[Împeratoriya Sasanî]] re wekî ''Bilād Fāris'' (bi erebî: بلاد فارس) bi nav dikirin, ku tê wateya "Axên Farisê" û ''Bilād Ajam'' (bi erebî: بلاد عجم) wekî hevwate an jî hemwateya farisê bikaranîn. Tirk her wiha peyva "bilad" (Belaad) û "ecem" wekî hevwate an jî hemwateya peyvên farisî û îranî bikardianîn û di [[Quran]]ê de peyva "ecem" ji bo kesên ne-ereb dihat bikaranîn.<ref name="Lewis2" /> "Ecem" cara yekem di helbestên helbestvanên ereb ên berî Îslamê de ji bo gelê Farsê dihat bikaranîn; lê piştî hatina Îslamê, ew ji bo tirk, [[zerdeşt]] û yên din jî dihat bikaranîn. Îro, di [[wêjeya erebî]] de, "ecem" ji bo hemû kesên ne-ereb tê bikaranîn.<ref name="Lewis2" /> Wekî ku di pirtûka Belgeyên li ser navê Kendava Farsê de hatiye ravekirin, di dema ''Intermezzo'' ya gelên îranî de, xanedanên misilman ku ji aliyê xwecihên Îranê hem peyva ''ecem'' û hem jî peyva ''faris'' bikaranîne da ku xwe bi nav bikin. Li gorî ''Zimanê Siyasî yê Îslamê'', di [[serdema zêrîn a îslamê]] de, '''ecem''<nowiki/>' di axaftinê de wekî referansek ji bo kesên ku ereb wekî "biyanî" an jî “xerîb” dibînin dihat bikaranîn.<ref name="Lewis2" /> Bikaranîna destpêkê ya vê peyvê hemî gelên ne-ereb ên ku ereb bi wan re têkilî danîne, di nav de faris, [[Împeratoriya Bîzansê|yewnanên bîzansê]], [[kurd]], [[etiyopya]]yî, [[ermenî]], [[mendayî]], [[Cihûtî|cihû]], [[gurcî]], [[Misira kevnare|misirî]] û [[barbar]]î jî hebûn.<ref name="Lewis2" /> Di serdema destpêkê ya [[xelîfetî]] de jî peyva "''ecem''" gelek caran bi "biyanî" an "xerîb" dihat bikaranîn. Li [[Rojhilata Navîn|Rojavayê Asyayê]], bi gelemperî ji bo farisan dihat bikaranîn, lê li [[Endulus (dewlet)|Endulusê]] ji bo axaftvanên [[zimanên romanî]] dihat bikaranîn - di [[Zimanê spanî|spanî]] de ji bo nivîsandina bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] ya wan zimanan dibe "''Aljamiado''" - û li [[Afrîkaya Bakur|Rojavaya Afrîkayê]] ji bo tîpên ecemî (tîpên ne erebî) an nivîsandina zimanên herêmî yên wekî bi haûsa û fûlanî bi alfabeya erebî tê bikaranîn.<ref name="hamshahrionline.ir">{{Jêder-malper |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/101174/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB%DB%8C-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF |sernav=کتاب اسناد نام خلیج فارس؛ میراثی کهن و جاودان منشر شد |malper=همشهری آنلاین |tarîx=2010-02-07 |roja-gihiştinê=2025-08-18 |ziman=fa |roja-arşîvê=2025-08-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250817223431/https://www.hamshahrionline.ir/news/101174/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB%DB%8C-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li [[Zanzîbar]]ê "''ajami''" û "''ajamo''" tê wateya kesekî faris ku ji [[Kendava Farsê]] û bajarên [[Şîraz (bajar)|Şîraz]] û [[Bender Sîraf|Sîraf]] tê.<ref name="hamshahrionline.ir" /> Di [[Zimanê tirkî|tirkî]] de, gelek belge û name hene ku "''ecem''" ji bo vegotina farisî tê bikaranîn.<ref name="hamshahrionline.ir" /> Li herêma Kendava Farsê, mirov hîn jî ji farisan re wekî "''ecem''" dibêjin, ji xalîçeyên farisî re wekî ''sajjad al Ajami'' (xalîçeya Ecem), ji pisîkên farisî re wekî pisîkên ecem û ji padîşahên farisî re wekî padîşahên ecemî dibêjin.<ref name="hamshahrionline.ir" /> == Di Quranê de == Li gorî vê, peyva ku di Quranê de, bi erebî أعجمي; ''ʿaǧamī'' 'ne-Ereb' (Quran 16:103) û ''al-ʿaǧamīna'' (Quran 26:198) û ''ʿaǧamīyan'' (Quran 41:44) de hatiye behskirin, ku bi rastî tê wateya "xerîb" an "axêverê biyanî", wekî "ne-ereb" an (bi xeletî) wekî "barbar" tê wergerandin. Quran (26:198) vê têgihîştina vê têgehê diyar dike:<ref name="Lewis1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Die politische Sprache des Islam |paşnav=Lewis |pêşnav=Bernard |weşanger=Rotbuch-Verl |tarîx=1991 |isbn=978-3-88022-769-9 |çap=1. Aufl |cih=Berlin |series=Rotbuch Rationen }}</ref> {{Quote|text="Eger Me ew ji yekî ji ne-ereban re hinartiba û wî ew (bi zimanê xwe) ji wan re bixwîna, ew ê pê bawer nekirin."|author=|sign=Ji aliyê [[Rudi Peret]] hatiye wegerandin}} Bi heman awayî di sûreya 41, ayeta 44an de:<ref name="Lewis1991" /> {{Quote|text="Eger Me ew (ango Quran) bikira Quranek ne-erebî, wê bigotana: 'Çima ayetên wê (bi nîşanên wê) bi berfirehî nayên ravekirin (da ku her kes wan fêm bike)?' (Mebesta vê çi ye:) (Quran) ne-erebî û (pexambêr) erebî?"|sign=Ji aliye Rudi Paret hatiye wegerandin}} Di şîrovekirina Quranê ([[tefsîr]]) de, bi gelemperî tê ravekirin ku "kafiran" [[Muhemmed]] bi çêkirina Quranê tawanbar kirin ji ber ku ew ereb bû û Quran bi erebî bû. Wan îdia kir ku ew ê wehyek rastîn ji Xwedê bûya ger Muhemmed bi zimanekî biyanî (ne-erebî) dest bi axaftinê bikira. Şîrovekirin rave dike ku Quran bi rastî vê tohmetê berevajî dike bi gotina ku Quran bi erebî hatiye wehkirin tam ji ber ku ji bo ereban têgihîştî ye, bi vî awayî rê li ber "kafiran" digire ku bibêjin: "Çiqas ecêb e: Qasidek ereb hat ba ereban, lê wehya wî bi zimanekî ye ku ne ew û ne jî ereb fêm dikin."<ref name="Lewis1991" /> == Di hedîsan de == Di dema heca xatirxwestinê de, pêxember Muhemmed li ser çiyayê Erefatê ji şagirtên xwe re ev gotin kir:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran. ubers: Übers. von Rudi Paret |paşnav=Muḥammad |weşanger=Kohlhammer |tarîx=1979 |isbn=978-3-17-005102-7 |çap=überarb. Taschenbuchausg |cih=Stuttgart }}</ref> {{Quote|text="Min tiştekî zelal û eşkere ji we re hiştiye; eger hûn pê ve girêdayî bin, hûn ê qet rêya xwe winda nekin: Kitêba xwedê û sûneta pêxemberê wî. Gelî mirovan! Guh bidin gotinên min û wan fêm bikin! Bizanin ku her misilman birayê misilmanekî din e û misilman bi gelemperî birayên hev in [...], li ber xwedê yê herî baş di nav we de ew e ku herî dîndar e. Ereb tenê bi dîndariya xwe li ser ne-erebekî (ecem) pêştir e."}} Ev hesta wekheviyê ya ku li vir tê nîşandan tenê bi guman dikare bi axaftina pêxember ve were girêdan, ji ber ku ev lêzêdekirin di çavkaniyên herî kevin ên kevneşopiya îslamî de bi berdewamî tune ye û - wekî ku [[Ignaz Goldziher]] berê jî destnîşan kiriye - îhtîmal e ku wekî lêzêdekirinek paşîn were hesibandin.<ref name="Goldziher2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Muhammedanische Studien: 2 Bände in 1 Band |paşnav=Goldziher |pêşnav=Ignác |weşanger=Olms |tarîx=2004 |isbn=978-3-487-12606-7 |çap=2. Nachdr. der Ausg. Halle 1888 |cih=Hildesheim Zürich |series=Documenta Arabica Teil 2, Ethnologie - Literatur - Kulturgeschichte }}</ref> Lêbelê, ev helwesta erênî ya li hember ne-ereban di berhevoka berfireh a kevneşopiyên [[Ehmed bin Henbel]] (m. 855 li [[Bexda]]yê) de wekî beşek ji axaftina pêxember xuya dike.<ref name="Goldziher2004" /> Daxuyaniyên din ên pêxemberî yên bi naveroka wekhev, ku herî dereng di dema [[Îmam Şafiî]] (m. 815 li [[Misira kevnare|Misirê]]) de bi nivîskî hatine veguhastin, jî ramana wekheviya ereb û ne-Ereban pêşniyar dikin:<ref name="Goldziher2004" /> {{Quote|text="Pênc tişt ji min re hatine dayîn û berî min ji kesekî re (ji hêla xwedê ve): tevahiya erdê wekî cihekî perestinê yê paqij ji min re hatiye dayîn. Bi rêya tirsê, ez bi ser ketim. Talîmatên şer ji min re hatine dayîn. Ez ji sor û spî re (bi heman rengî) hatim şandin. Navbeynkarî (di navbera xwedê û mirovan de) ji min re hatiye dayîn."}} Rengê sor û spî li vir tê wateya "ji bo hemû mirovahiyê". Ereban ji farisan re - ango ji bo ʿecem - digotin "sor", ku tê wateya rengê vekirî, berevajî "reş", wekî ku ereban di wê demê de xwe bi nav dikirin.<ref name="Goldziher2004" /> Têkeliya rengên zer û spî di heman demê de di wateya "hemû", hemû mirovahiyê de jî xuya dike. Li gorî vê, berhevoka kevneşopiyên ku ji hêla Ehmed bin Henbel ve hatine behs kirin têkeliya rengên "reş" (ereb) û "sor" (faris) bikar tîne.<ref name="Fuck1965">{{Jêder-kovar |paşnav=Fuck |pêşnav=J. W. |paşnav2=von Grunebaum |pêşnav2=G. E. |tarîx=1965 |sernav=Der Islam im Mittelalter |url=https://doi.org/10.2307/1579781 |kovar=Oriens |cild=18 |rr=429 |doi=10.2307/1579781 |issn=0078-6527 }}</ref> Pêşveçûnek din jî cûdahiya di navbera xulameke "reş" (''raqaba saudāʾ''), ku wekî ''ʿaǧamiyya'' tê binavkirin û xulamake "spî" (''baiḍāʾ'') di fiqha îslamê de ye. Divê yê berê di wateya nûjen de wekî ''reş'' were fêmkirin.<ref name="Goldziher2004" /><ref name="Fuck1965" /> == Çîroka bikaranînê == Li gorî [[Clifford Edmund Bosworth]], "di sedsala 3/9an de, ne-ereb û berî her kes û tiştî tekîliya welatê Îranê de, wekheviya xwe ya civakî û çandî (''taswīa'') bi ereban re, heke ne serdestiya xwe (''tefżīl'') li ser wan (pêvajoyek ku di tevgera wêjeyî ya ''Şoʿūbīya'' de tê dîtin) îdia dikirin. Bi her awayî, di hin hişan de her gav rêzek heyraniyê ji bo ''ʿEcem'' wekî mîratgirên kevneşopiyek jiyanê ya kevnar û çandî hebû. Piştî ku ev nakokî kêm bûn û farisan di cîhana îslamî de pozîsyonek hêzê bi dest xistin ku bi hejmar û şiyanên wan re berawirdî be, "''ʿEcem''" bû navek etnîkî û erdnîgarî ya hêsan.<ref>"Ajam", ''[[Encyclopædia Iranica]]'', Bosworth</ref> Bi vî awayî, di sedsala 9an de, ev têgeh ji hêla farisan bixwe ve wekî têgehek etnîkî dihat bikaranîn û mînak dikarin ji hêla nivîskarê faris Esedî Tûsî ve di helbesta xwe de werin dayîn ku serdestiya faris û ereban dide ber hev.<ref>Jalal Khaleqi Motlaq, "Asadi Tusi", {{Ziman|ar-Latn|Majaleyeh Daneshkadeyeh Adabiyaat o Olum-e Insani}} [''Literature and Humanities Magazine''], Ferdowsi University, 1357 (1978). rûpel 71.</ref> Li gorî vê: "têgînên herêmî yên 'Îran' di nav gotinên wekî ''irānšahr'', ''irānzamin'', an ''Faris'', forma erebîzekirî ya ''pārs''/f''ārs'' (farsî) de têne nîşandan. Têgîna etnîkî ya 'îranî' bi peyvên farisî ''pārsi'' an ''irāni'' û peyva erebî ''Ahl Faris'' (niştecihên farisê) an ''ʿAjam'', ku ji bo ne-Ereban, lê bi giranî ji bo farisan wekî ''molk-e ʿAjam'' (padîşahiya faris) an ''moluk-e ʿAjam'' (padîşahên faris) tê destnîşankirin."<ref>Ashraf, Ahmad, "Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period", ''Encyclopedia Iranica''</ref> === Wekî pejoratîf ji bo farisan === Di serdema [[Xanedana Emewiyan|emewiyan]] de ev têgeh wateyek biçûkxistinê bi dest xist ji ber ku ev peyv ji bo ne-erebîaxivan (bi piranî faris) wekî bê ehlaq û bêxwende dihat bikaranîn. Dagirkerên ereb di wê serdemê de hewl dan ku erebî wekî zimanê sereke yê gelên bindest li seranserê împeratoriyê were ferz bikin. Ji ber belavbûna zimanê farisî di hikûmetê û di civaka farisî de hêrs bûn, berxwedana farisan a li hember vê zîhniyetê di ayeta dawî ya Şahnameya [[Firdewsî]] de hate populer kirin; ev ayet ji hêla îraniyan ve wekî sedema sereke tê hesibandin ku ew heta roja îro bi farisî diaxivin û ne bi erebî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shahnameh: the Persian Book of Kings |paşnav1=Firdawsī |weşanger=Viking |tarîx=2006 |cih=New York |url=https://archive.org/details/shahnamehpersian0000fird |paşnav2=Davis |pêşnav2=Dick |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Di bin xanedana emewiyan de, têkiliya fermî bi serdestiya ereb re tenê ji kesên xwedî nasnameya etnîkî ya ereb re dihat dayîn û têkiliya fermî bi eşîreke ereb û pejirandina statuya xerîdar (''mawālī'', peyvek din a biçûkxistinê ku di vê çarçoveyê de tê wateya "[[Xulamtî|xulam]]" an "kêmtir") hewce dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karaite Judaism and Historical Understanding |url=https://archive.org/details/karaitejudaismhi0000astr |paşnav1=Astren |pêşnav1=Fred |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=1 sibat 2004 |rr=[https://archive.org/details/karaitejudaismhi0000astr/page/33 33]–35 |isbn=1-57003-518-0 }}</ref> Bikaranîna biçûkxistinê ya ji bo binavkirina farisan wekî "Ecem" ewqas di cîhana ereb de kûr e ku di zimanê gelemperiyê de ji bo binavkirina farisan wekî "Ecem" tê bikaranîn, bêyî ku pênase û etîmolojiya orîjînal a peyvê were paşguh kirin. == Mînakên navdar == * Civaka farisan li Kuweyt û Behreynê wekî ''ecem'' tê binavkirin.<ref name=":9">{{Jêder-kovar |sernav=تاريخ العرق الفارسي في البحرين |tercimeya-sernav=History of the Persian race in Bahrain |url=https://hamedkenani.com/wp-content/uploads/2021/04/d8aad8a7d8b1d98ad8ae-d8a7d984d8b9d8b1d982-d8a7d984d981d8a7d8b1d8b3d98a-d981d98a-d8a7d984d8a8d8add8b1d98ad986.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=[[Al-Waqt]] |hejmar=1346 |rr= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240612154921/https://hamedkenani.com/wp-content/uploads/2021/04/d8aad8a7d8b1d98ad8ae-d8a7d984d8b9d8b1d982-d8a7d984d981d8a7d8b1d8b3d98a-d981d98a-d8a7d984d8a8d8add8b1d98ad986.pdf |roja-arşîvê=2024-06-12 }}</ref>{{rp||page=26–27}} Ev têgeh di destpêkê de ji bo axaftvanên zimanên ji [[farsiya navîn]], [[Farisiya kevn|kevn]] û [[Farisiya nûjen|nû]] hatine wergirtin û bi taybetî yên ku ji civaka [[Şiîtî|şiî]] ne, dihat bikaranîn,<ref name="Yateem2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Yateem |pêşnav=Abdullah |sal=2014 |sernav=Religion, Identity and Citizenship: The Predicament of Shiʿa Fundamentalism in Bahrain. |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/36876477/Yateem_Article_Eng-libre.pdf?1425628459=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DReligion_Identity_and_Citizenship_The_Pr.pdf&Expires=1726770198&Signature=J5-vfhfya4jksAz59lWT8WFNTAEAyiOSSJEhBMZqsXSTSCTDOkBgGqfINjNPL-wIqXMkjAdZXawK~YrR-d9rGRQzGH9L2S2KF9Prn3GBlbDlMko4ZJjNzycx-b6btKVtPvg-G06v8kh2uAR-jXz3GVpTvnUzo4jIHNjIYuh9Tuh76S3inqJm3BXt8n6aQ7fQO2gIPodTLhRZZovNsYAvpiy8QNUSwtIGrzMt5ySJVp80fpt7YNT8UYoleFi3G3uluRfHLmEUFq34c0q1DcGGSBWfM5R-rN6xjuBoNWDcqv7QyDtldconv0TcIn4kwjkfuaV7BkDvm~kO1LPpaPUjAQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |kovar=Central European Journal of International & Security Studies |cild=8 |hejmar=3 |rr=104 }}</ref> lê ji ber ku welatên mîna Behreynê axaftvanên gelek zimanan hene (û bi taybetî zimanên farisî) ew dikare wekî têgehek berfirehtir were dîtin ku çend komên etnîkî dihewîne,<ref name=":9" />{{rp||page=26–27}} ew ji hêla hin kesan ve jî wekî biçûkxistin dihat hesibandin, yên ku ji civaka [[Sunîtî|sunî]] ne (bi taybetî [[açumî]] yên ji civaka sunî) pir caran bi zanebûn bi erebên hiwalî<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.almesbar.net/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AC%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC-%D9%84%D9%85-%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%88%D8%A7-%D8%AA%D9%85%D9%8A%D9%8A%D8%B2/ |sernav=العجم السنة في الخليج لم يواجهوا تمييزاً عرقيا |tercimeya-sernav=Sunni Ajams in the Gulf did not face racial discrimination |malper=مركز المسبار للدراسات والبحوث |tarîx=2013-09-15 |roja-gihiştinê=2024-09-07 |ziman=ar |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230610170503/https://www.almesbar.net/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AC%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC-%D9%84%D9%85-%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%88%D8%A7-%D8%AA%D9%85%D9%8A%D9%8A%D8%B2/ |roja-arşîvê=2023-06-10 }}</ref> re têne tevlihev kirin, û carinan zimanê xwe wekî "''ecem''" an "holi" bi nav dikin.<ref name="Stokes2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Stokes |pêşnav=Corinne |tarîx=2023-12-01 |sernav=Performing Khaleejiness on Instagram: Authenticity, hybridity, and belonging |url=https://journals.openedition.org/arabianhumanities/11297 |kovar=Arabian Humanities. Revue internationale d'archéologie et de sciences sociales sur la péninsule Arabique/International Journal of Archaeology and Social Sciences in the Arabian Peninsula |ziman=en |cild=18 |hejmar=18 |doi=10.4000/cy.11297 |issn=2308-6122 |doi-access=free }}</ref> * Osmaniyan peyva '''ecem''<nowiki/>' ji bo [[Xanedana Sefewiyan|xanedana sefewiyan]] bikaranîn.<ref>Martin van Bruinessen. "Nationalisme kurde et ethnicités intra-kurdes", Peuples Méditerranéens no. 68-69 (1994), 11–37.</ref> * [[Xanedana Ebasiyan|Ebasiyan]] di serdema dagirkirina Îranê parêzgeha ''Iraq al-Ajam'' (Iraqa farisî) daxuandin. * Dîroknasê kurd [[Şerefxanê Bidlîsî]] di kitêba xwe yê [[Şerefname]] (1597ê) ji bo şiîyên faris peyva ''Acem'' bikaranî.<ref>Philip G. Kreyenbroek, Stefan Sperl, ''The Kurds'', 250 pp., Routledge, 1992, {{ISBN|978-0-415-07265-6}} (see p.38)</ref> * Li [[Bakurê Kurdistanê]] ji bo azeriyan carina ecem di sitran û civakan de tê bikaranîn.<ref>{{in lang|tr}} [http://www.durna.eu/qarsli.htm Qarslı bir azərbaycanlının ürək sözləri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017035042/http://www.durna.eu/qarsli.htm |date=2013-10-17 }}. Erol Özaydın</ref> * Mehmûd Reza Xods îdia kir ku kurdên sunî yên îro li Îranê vê têgehê ji bo faris, azerî û kurdên başûr bi kar tînin.<ref>Mahmood Reza Ghods, ''A comparative historical study of the causes, development and effects of the revolutionary movements in northern Iran in 1920–21 and 1945–46''. University of Denver, 1988. v.1, p.75.</ref> Li gorî [[Şerhzad Mojab]], ''ecem'' (ku ji ''<nowiki/>'ajamê'' erebî hatiye wergirtin) ji aliyê kurdan ve ji bo farisan û carinan jî ji bo tirkan tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mojab |pêşnav=Shahrzad |tarîx=Summer 2015 |sernav=Deçmewe Sablax [Going Back to Sablagh] by Shilan Hasanpour (review) |url=https://archive.org/details/sim_middle-east-journal_summer-2015_69_3/page/488 |kovar=The Middle East Journal |cild=69 |rr=488–489 }}</ref> * Ecem, hecem, eceym, ecemî, exemî (wekî ''axam'' li [[Spanya]]yê ji bo ''ajam''), ''ayam'' li Ewropayê. * Di zimanê [[Zimanê tirkî|tirkî]] de, ''acem'' ji bo kesekî ji Îranê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sozluk.gov.tr/?kelime=Acem |sernav=Turkish Language Association: Acem }}</ref> * Wiha jî wekî [[paşnav]] tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://static.namesdatabase.com/names2/A/J/Ajam.html |sernav=Names Database: Ajam Surname |roja-gihiştinê=6 sibat 2017 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927025653/http://static.namesdatabase.com/names2/A/J/Ajam.html |roja-arşîvê=27 îlon 2007 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Barbar]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gel]] kq1s4pxm0olcs70mhwctovk4ihyabwa 0 8117 2100227 1841492 2026-10-24T04:52:24Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100227 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Julius Henry "Groucho" Marx''' (1890 - 1977) [[komediyen]] û [[aktor]]ek emerîkayî bû. == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1890]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1977]] [[Kategorî:Şanoger]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên sahneyê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] o5wwl0xkh25uoh7y74d6zy8yl8fe2vy 0 8608 2100184 1820185 2026-10-23T17:10:50Z MikaelF 935 2100184 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Mihemed Mukrî''' nivîskarekî kurd e. Mukrî, di sala [[1949]]? de li [[Kerkûk]]ê hatiye dinyayê. Ew edebiyatvanekî piralî ye. Ew [[helbest]], [[çîrok]] û [[roman (edebiyat)|romanan]] dinivîsîne. Digel du romanên bi navên [[Segwir]] û »Heres« wî çend kitêbên din jî nivîsandine. Mihemed Mukrî niha li bajarê [[Silêmaniyê]] dimîne. == Berhemên edebî == * ''Segwer (Reyîn)'', 1982 (bi [[soranî]]), 2015 (bi [[kurmancî]], wergêr: [[Besam Mistefa]], [[Weşanên Avesta]]) {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 8bq9qtbj0nhpu3i1n8pe7km3k0q27ld 2100185 2100184 2026-10-23T17:11:08Z MikaelF 935 MikaelF navê [[Muhemmed Mukrî]] guhart û kir [[Mihemed Mukrî]] 2100184 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Mihemed Mukrî''' nivîskarekî kurd e. Mukrî, di sala [[1949]]? de li [[Kerkûk]]ê hatiye dinyayê. Ew edebiyatvanekî piralî ye. Ew [[helbest]], [[çîrok]] û [[roman (edebiyat)|romanan]] dinivîsîne. Digel du romanên bi navên [[Segwir]] û »Heres« wî çend kitêbên din jî nivîsandine. Mihemed Mukrî niha li bajarê [[Silêmaniyê]] dimîne. == Berhemên edebî == * ''Segwer (Reyîn)'', 1982 (bi [[soranî]]), 2015 (bi [[kurmancî]], wergêr: [[Besam Mistefa]], [[Weşanên Avesta]]) {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 8bq9qtbj0nhpu3i1n8pe7km3k0q27ld 2100189 2100185 2026-10-23T17:15:52Z MikaelF 935 2100189 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Mihemed Mukrî''' nivîskarekî kurd e. Mukrî, di sala [[1949]]{{Çavk}} de li [[Kerkûk]]ê hatiye dinyayê. Ew edebiyatvanekî piralî ye; ew [[helbest]], [[çîrok]] û [[roman (edebiyat)|romanan]] dinivîsîne. Digel du romanên bi navên ''[[Segwir]]'' û ''Heres'' wî çend kitêbên din jî nivîsandine. Mihemed Mukrî niha li bajarê [[Silêmaniyê]] dimîne. == Berhemên edebî == * ''Segwer (Reyîn)'', 1982 (bi [[soranî]]), 2015 (bi [[kurmancî]], wergêr: [[Besam Mistefa]], [[Weşanên Avesta]])<ref>[[Ahmed Kanî]], (2021). "Segwer (Reyîn) û wêjeya rexneyî", [[Xwebûn]], 70:2021, r. 5.</ref> {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] dcxoofkcildso3u5cqyt3mhwu2icp6r 2100191 2100189 2026-10-23T17:27:08Z MikaelF 935 /* Berhemên edebî */ 2100191 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Mihemed Mukrî''' nivîskarekî kurd e. Mukrî, di sala [[1949]]{{Çavk}} de li [[Kerkûk]]ê hatiye dinyayê. Ew edebiyatvanekî piralî ye; ew [[helbest]], [[çîrok]] û [[roman (edebiyat)|romanan]] dinivîsîne. Digel du romanên bi navên ''[[Segwir]]'' û ''Heres'' wî çend kitêbên din jî nivîsandine. Mihemed Mukrî niha li bajarê [[Silêmaniyê]] dimîne. == Berhemên edebî == * ''Segwer (Reyîn)'', 1982 (bi [[soranî]]), 2015 (bi [[kurmancî]], werger: [[Besam Mistefa]], [[Weşanên Avesta]])<ref>[[Ahmed Kanî]], (2021). "Segwer (Reyîn) û wêjeya rexneyî", [[Xwebûn]], 70:2021, r. 5.</ref> {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 8qyjtzelhi92hs9s1oz6to7b3zhkxjj 2100192 2100191 2026-10-23T17:27:46Z MikaelF 935 2100192 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Mihemed Mukrî''' nivîskarekî kurd e. Mukrî, di sala [[1949]]{{Çavk}} de li [[Kerkûk]]ê hatiye dinyayê. Ew edebiyatvanekî piralî ye; ew [[helbest]], [[çîrok]] û [[roman (edebiyat)|romanan]] dinivîsîne. Digel du romanên bi navên ''[[Segwir]]'' û ''Heres'' wî çend kitêbên din jî nivîsandine. Mihemed Mukrî niha li bajarê [[Silêmaniyê]] dimîne. == Berhemên edebî == * ''Segwer (Reyîn)'', 1982 (bi [[soranî]]), 2015 (bi [[kurmancî]], werger: [[Besam Mistefa]], [[Weşanên Avesta]])<ref>[[Ahmed Kanî]], (2021). "Segwer (Reyîn) û wêjeya rexneyî", [[Xwebûn]], 70:2021, r. 5.</ref> {{Çk}} {{şitil}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] tkfcj5akxi3jniu92qwkcntcgu69iam 2100193 2100192 2026-10-23T17:28:16Z MikaelF 935 /* Berhemên edebî */ 2100193 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} '''Mihemed Mukrî''' nivîskarekî kurd e. Mukrî, di sala [[1949]]{{Çavk}} de li [[Kerkûk]]ê hatiye dinyayê. Ew edebiyatvanekî piralî ye; ew [[helbest]], [[çîrok]] û [[roman (edebiyat)|romanan]] dinivîsîne. Digel du romanên bi navên ''[[Segwir]]'' û ''Heres'' wî çend kitêbên din jî nivîsandine. Mihemed Mukrî niha li bajarê [[Silêmaniyê]] dimîne. == Berhemên edebî == * ''Segwer (Reyîn)'', 1982 (bi [[soranî]]), 2015 (bi [[kurmancî]], werger: [[Besam Mistefa]], [[Weşanên Avesta]])<ref>[[Ahmed Kanî]], (2021). "Segwer (Reyîn) û wêjeya rexneyî", [[Xwebûn]], 70:2021, r. 5.</ref> {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] lfnh5dg3p91fhlgztkmhwluf1a7bawh 0 14822 2100247 2028778 2026-10-24T10:12:46Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100247 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Qirgizistan''' bi fermî '''Komara Qirgizistanê''' welatekî çiyayî yê [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbd.minjust.gov.kg/112213/edition/1202952/kg |sernav=2021-жылдын 5-майындагы "Кыргыз Республикасынын Конституция |malper=cbd.minjust.gov.kg |roja-gihiştinê=2024-11-06 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241006112945/https://cbd.minjust.gov.kg/112213/edition/1202952/kg |roja-arşîvê=2024-10-06 |url-status=dead}}</ref> Qirgizistan welatekî bejahî ye ku di navbera rêzeçiyayên çiyayên [[Tian Shan]] û [[Çiyayên Pamîrê|Pamirê]] de cih digire. Gelê vî welatî bi piranî koçer in û welatekî kevinê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst]] e ku bi parçebûna sovyetan re di sala [[1991]]an de rizgariya xwe bidest xistiye. Qirgizistan li bakur bi [[Qazaxistan]]ê re, li rojava bi [[Ûzbêkistan|Ûzbekistan]] re, li başûr bi [[Tacîkistan]]ê re û ji rojhilat û başûrê rojhilat bi [[Çîn]]ê re sinorê bejahiyê parvedike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=131962 |sernav=Constitution of the Kyrgyz Republic |malper=cis-legislation.com |roja-gihiştinê=2024-11-06}}</ref> Li welêt qirgizên etnîkî nêzîkî 7 milyon kes in û li pey qirgizan jî hindikahiyên girîng ên [[Ûzbêk|ûzbek]] û [[rûs]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stat.gov.kg/en/opendata/category/312/ |sernav=Total population by nationality - Open Data - Statistics of the Kyrgyz Republic |malper=www.stat.gov.kg |roja-gihiştinê=2024-11-06}}</ref> == Herêmên Qirgizistanê == Qirgizistan ji 7 herêman (''oblastary'') û bajarekî pêk tê. Navenda birêvebiriya wan bi yek awayî tê binavkirin (yên bi navên cuda ne di nava parantezê de hatine nivisandin): === Oblastên Qirgizistanê === {| # [[Bîşkek]] sharry # [[Batken]] oblasty # [[Tchoui]] ''oblasty'' (Bîşkek) # [[Jalal-Abad]] ''oblasty'' # [[Naryn]] ''oblasty'' # [[Och]] ''oblasty'' # [[Talas]] ''oblasty'' # [[Ysyk Köl|Yssyk Koul]] ''oblasty'' ([[Karakol]]) | [[Wêne:Kyr oblasts.png|380px]] |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kyrgyzstan}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Rêxistina Kooperasyona Îslamî]] [[Kategorî:Qirgizistan| ]] [[Kategorî:Welatên di nav bejayiyê de]] p317j4erlqui4jd60snbjtlfzirp9co 0 17503 2100154 2099899 2026-10-23T12:33:58Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Pêkhateya qemçiyê */ 2100154 wikitext text/x-wiki [[Wêne:E coli at 10000x, original.jpg|thumb|300x300px|Wêneyê bakteriyên E.coli 10000 car hatî mezinkirin.]] '''Bakterî''' (bi latînî: yekjimar; ''bacterium'', pirjimar; ''bacteria'') zîndewerên tekxaneyî yên prokaryotî ne. Hemû [[cor]]ên bakteriyan zîndewerên tekxaneyî ne û [[navik]] û [[endamok]]ên bi parzûn pêçayî lixwe nagirin, loma di nav navikseretayî (prokaryot) de cih digirin. Li gel jorecîhana bakteriyan, hemû endamên jorecîhana [[arkea]]yan jî ji xaneyek prokaryotî pêk tên. Ango hemû zîndewerên bi xaneya navikseretayî, tekxaneyî ne. Li seranserê dinyayê de zîndewerê bi hejmara herî zêde, bakterî ne. Bakterî hema di hemû habîtatên jîngehan de dikarin bijîn. Kapasîteya metabolîzmayê di nav endamên jorecîhana bakteriyan de cihêreng e û bakterî dikarin hema hemû awêteyên endamî û hin awêteyên neendamî wekî çavkaniya xurekê bi kar bînin.<ref name="Encyclopedia Britannica">Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 27 Jan. 2025, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 28 January 2025. </ref> Hin bakterî hokarên nexweşiyê ne, gava mirov, [[Heywan|ajal]] an jî riwek tûşî van bakteriyan dibin, bi nexweşiyê dikevin. Lê piraniya bakteriyan xeternak nîn in û ji ber zîndeçalakiyên wan ên di jîngehê de, ji bo zîndewerên din jî derfetên jiyanê ava dibe.Hinek bakterî jî bi zîndewerk din re (ajal, riwek an jî karok) jîyanek hevbeş ava dikin, ko wekî sîmbiyosîs tê navkirin. Heke bakterî nebûna, di jîngehê de têkşikestin û hilweşîna awêteyên endamî, pir hêdî rû dida. Bakterî paşmayiyên riwek û ajalan dubare digerînin. Wekî mînak, dubaregerîna nîtrojen û karbonê. Hinek bakterî ji bo çêkirina [[xurek]], hin madeyên kîmyayî û dijezîndeyî (antîbiyotîk) tên bikaranîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Peyva bakteriyê ji peyva grekî ya “bakterion” çêbûye. Wateya bakterion, “gapolê piçûk” e. Ji ber ko cara pêşîn di bin mîkroskobê de bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî hatine dîtin, ev nav li wan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vocabulary.com/dictionary/bacterium |sernav=Bacterium - Definition, Meaning & Synonyms |malper=Vocabulary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Beşa mîkrobiyolojiyê ya li ser bakterî û têkiliyên wan ên bi bijîşkiyê, pîşesaziyê û çandiniyê re mijûl dibe, wekî bakterîzanî (bi înglîzî: ''bacteriology'') tê navkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/bacteriology |sernav=Definition of BACTERIOLOGY |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2025-02-16 |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Zanyarên ko di warê bakterîzaniyê de xebat dikin, wekî bakterîzan (bi înglîzî: ''bacteriologist'') tên navkirin. == ''Escherichia coli'', wekî bakteriya model ji bo xebatên zanistiyê == [[Wêne:Escherichia coli 2.jpg|thumb|300x300px|''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene.]] Bijîşk û zanyarê alman Theodor Escherich, di sala 1884ê de gava li ser bandora bakteriyan a li ser herisa xurekan û nexweşiyên [[coga herisê]] de xebat dikir, bakteriyek ko gelek bi lez [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] dibû dît û navê ''Bacterium coli commune'' lê kir.<ref>Blount ZD. The unexhausted potential of E. coli. Elife. 2015 Mar 25;4:e05826. doi: 10.7554/eLife.05826. PMID: 25807083; PMCID: PMC4373459.</ref> Lê ji ber ko bakterî ji aliyê wî ve hatibû keşifkirin, paşnavê wî dan bakteriyê û bakterî wekî ''Escherichia coli'' (''E.coli'') hat navkirin. Bakteriya ko herî zêde li ser wê xebat hatine kirin û pêkhateya wê baş hatiye femkirin, ''Escherichia coli'' ye. Di piraniya taqiyên girîng ên wekî [[Derbirîna gen|derbirînan genan]] û çêkirina [[proteîn]]an de, di xebatên teknolojîya dubarepêkhatina ADN-yê (bi înglîzî: ''recombinant DNA technology'') de, wekî zîndewera model ev bakterî hatine bikaranîn. ''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene. Genoma ''E.coli'' li gor zîndewerên din piçûk e û ji 4500 heta 5500 cotên bazan pêk tê (genoma mirov bi qasî 3 mîlyar coten baz lixwe digire). Habîtata ''E.coli'' rûviyên ajalên xwîngerm (memikdar û balînde) e. ''E.coli'' zîndewerê hilbijêrî nehewayî ye (bi înglîzî: ''facultative anaerobic''), loma ''E.coli'' dikare di hawirdora bêoksîjenî de jî bijî û geşe bibe.<ref name="leland" /> Gelek guhertoyên (bi înglîzî: ''variant-strain'') ''E.coli'' hene. Guhertoyên ko di laboratiwaran de ji bo xebatên zanistî tên bikaranîn, bakteriyên patojen nînin. Piraniya ''E.coli''yan bêzirar in û ziyanbexş nînin, lê hin guhertoyên ''E.coli'' di rûviyan de dibin sedema nexweşiyên corbicor.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> Hawirdora ko karbon û çavkaniya enerjiyê ya wekî [[glukoz]] û hin xweyên neendamî lixwe digire, wekî hawira mînîmal tê navkirin. ''E.coli'' dikare hemû enzîmên ji bo çêkirina asîdên amînî û nukleotîdan kod bike. Loma ''E.coli'' dikare di hawirek mînîmal de bijî, ji hinek awêteyên bingehîn ên hawirdorê, hemû awêteyên endamî berhem bike. Di hawira mînîmal de ''E.coli'' serê saetê carek dabeş dibe, ango di rojê de hejmara xwe 24 car duqat dike. Ango hejmara bakteriyek dibe 224 bakterî. Di hawirek bi [[karbohîdrat]] û asîdên amînî ve dewlemend de ''E.coli'' dikare her 20 xulekê de dabeş bibe. Ango saetek de sê caran dabeş dibe û hejmara bakteriyek dibe 8 bakterî (23= 8) û di rojek de 72 car hejmara xwe duqat dike (272). Heke ''E.coli'' du rojan di hawirek dewlemend de bêsinor dabeş biba, giraniya bakteriyan hema dibû bi qasî giraniya dinyayê. Yek taybetmendiyek ''E.coli'' jî ev ko, ev bakterî di laboratiwaran de bi hêsanî tên çandin. Hemû bakterî di laboratiwaran de bi çandinê pir nabin. Di hawirek destkarî de, di demek kurt de pirbûna ''E.coli'', yek ji sedemên serekî ye ko zanyar van bakteriyan di xebatên xwe de bi kar tînin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> == Şêweyê bakteriyan == [[Wêne:Shapes of bacteria and size comparisons ku.jpg|thumb|300x300px|Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî, çîlkeyî an jî lûlpêçî. ]] Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî (bi înglîzî: ''spherical'' (''coccus'')), çîlkeyî (bi înglîzî: ''rodlike (bacillus)'') an jî lûlpêçî (bi înglîzî: ''spiral-shaped (spirillum)''). Qebareya bakteriyek asayî, wekî mînak, ya bakteriya bi şeweyî çîlkeyî ya ''Escherichia coli'', bi dirêjiya 2 mîkrometre (μm) û bi berayiya 0.5 μm ye. (mîkron ji metreyê mîlyon car piçûktir e). Xaneya bi şêweyî gogî ya bakteriya ''Staphylococcus aureus'' bi tîreya 1 μm ye. Hin bakterî piçek gir in. Wekî mînak, tîreya bakteriya ''Azotobacter'' dibe ko 5 μm an jî zêdetir be. Hin bakterî jî ewqas gir in ko mirov dikare bi çavên tazî bibîne. Wekî mînak, bakteriya ''Thiomargarita magnifica'' bi berayiya 700 μm û bi dirêjiya 1 cm ye.<ref>Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 22 Dec. 2024, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 17 January 2025.</ref> == Pêkhateya xaneya bakteriyan == {{Gotara bingehîn|Pêkhateya xaneya bakteriyan}} [[Parzûna xaneyê]], sîtoplazma, [[rîbozom]] û yek an jî zêdetir [[kromozom]] ji bo zîndeçalakiyên bakteriyê pêwîst in û di hemû cor bakteriyan de hene. Herçiqas di xaneya piraniya bakteriyan de dîwarê xaneyê hebe jî, lê di hin bakteriyan de diwarê xaneyê tune. Wekî mînak di bakteriyên liqa ''Mycoplasmatota'' de diwarê xaneyê tune.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> Parzûna Xaneyê ji du çînên fosfolîpîd û proteînên parzûnê pêk tê. Parzûn, xaneyê dipêçîne û xaneyê ji hawirdorê cihê dike. Navbera hawirdor û xaneyê de alûgorkirina madeyan kontrol dike. Rîbozomên bakteriyan jî wekî mîna rîbozomên navikrasteqînan, ji proteîn û ARN-ya rîbozomî pêk tên, lê pêkhateya rîbozomên bakteriyan ji yên êkaryotan cuda ye. Di bakteriyan de hemû rîbozom di nav sîtoplazmayê de serbest in û wekî rîbozomên 70S tên navkirin. Binebeşa mezin a rîbozomê 50S, a piçûk jî 30S e.<ref>Byrgazov K, Vesper O, Moll I. Ribosome heterogeneity: another level of complexity in bacterial translation regulation. Curr Opin Microbiol. 2013 Apr;16(2):133-9. doi: 10.1016/j.mib.2013.01.009. Epub 2013 Feb 14. PMID: 23415603; PMCID: PMC3653068.</ref> Binebeşa piçûk a rîbozomê ji ARN-rîbozomî ya 16S û 19 proteînan pêk tê.<ref>Schluenzen, Frank; Tocilj, Ante; Zarivach, Raz; Harms, Joerg; Gluehmann, Marco; Janell, Daniela; Bashan, Anat; Bartels, Heike; Agmon, Ilana (2000-09-01). "Structure of Functionally Activated Small Ribosomal Subunit at 3.3 Å Resolution". Cell. 102 (5): 615–623. [https://doi:10.1016/S0092-8674(00)00084-2.]{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}PMID 11007480</ref> Genoma bakteriyê ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya kromozom (bi înglîzî: ''chromosome DNA'') û ADN-ya plazmîd (bi înglîzî: ''plasmid DNA'') pêk tê. Kromozoma bakteriyê bi eslê xwe molekulek bazinî ya ji ADN-ya cotşerîdî ye. Bi gelemperî di bakteriyê de yek kromozom cih digire, lê di hin bakteriyan de genom ji çendan kromozoman pêk tê. Wekî mînak bakteriya ''Brucella'' û ''Vibrio cholerae'', ne yek lê çendan kromozom lixwe digirin. Herwiha di hinek corên bakteriyan de jî kromozom ne bi şêweyê bazineyî lê bi şêweyê xêzî ne. Wekî mînak, kromozomên ''Borrelia burgdorferi'' û ''Agrobacterium tumefaciens'', kromozomên xêzî ne.<ref>Jakob Frimodt-Møller, Thias Oberg Boesen, Godefroid Charbon, Anders Løbner-Olesen,Chapter 14 - Bacterial chromosomes and their replication, Molecular Medical Microbiology (Third Edition), Academic Press,2024,Pages 279-307, ISBN 9780128186190, [https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00007-1.]</ref> Di nav sîtoplazmaya xaneya bakteriyê de beşa ko kromozoma bakteriyê cih digire, wekî nukleoîd tê navkirin. [[Wêne:Bacterial cell structure ku.png|thumb|300x300px|Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye.]] Plazmîd parçeyek ADN-yê ye û di sîtoplazmayê de bi awayekî serbest cih digire. Di piraniya bakteriyan de plazmîd heye. Plazmîd, beyî ko ji aliyê kromozoma bakteriyê ve were kontrolkirin, dikare bi tena serê xwe duhende bibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di plazmîda bakteriyê de hin genên plazmîdê, bakteriyê ji madeyên jehravî diparêzin, hin [[gen]] jî ji bo bêbandorkirina dermanên dijezîndeyî (dijebakterî) kar dikin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes" /> Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye. Beşa sereke ya dîwarê xaneyên bakteriyan re tê gotin peptidoglîkan (an jî mureîn). Petîdoglîkan tenê di bakteriyan de tê dîtin. Peptîdoglîkan pêkhateyek aloz e û ji zincîrên du cor [[şekir]]ên neasayî (şekirên amînî) û tetrapeptîd an jî pentapeptîdan pêk tê. Zincîrên polîsakkarîd (şekir) û olîgopeptîd bi awayekî çeprastî bi hev re girêdayî ne û wekî qefesek, parzûna xaneyê ji aliyê derve dipêçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/peptidoglycan |sernav=Peptidoglycan definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Li gor stûriya çîna peptîdoglîkanên dîwarê, bakterî di nav du beşan de tên polenkirin; bakteriyên Gram pozîtîv û bakteriyên Gram negatîv. Stûriya dîwarê xaneyê di bakteriyên Gram pozîtîv de gelek zêde ye û madeya serekî ya dîwarê jî peptîdoglîkan e. Dîwarê xaneyên Gram negatîv ji du çînan pêk tê; çînek tenik a peptîdoglîkan û çîna stûr a derveyî. Çîna derveyî dişibe parzûna xaneyê, lê polîsakkarîdên bi çewrî ve girêdayî lixwe digire ko wekî lîpopolîsakkarîd (bi înglîzî: ''lipopolysaccharide'') tên navkirin.<ref name="Biology" /> Qamçî, pîlus, gendemû, qepsul, çîna lîncî, înkluzyon, [[peykerê xaneyê]] û [[endospor]] tenê di hin bakteriyan de hene, ango evana ji bo hemû bakteriyan pêkhateyên hevbeş nîn in.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di xaneya bakteriyê de [[endamok]]ên wekî [[mîtokondrî]], [[lîzozom]], [[kloroplast]] hwd ên bi parzûn pêçayî tinin.Di hinek bakteriyan de ji bo xwepêvegirêdanê bi rûxarek ve, pêkhateyên bi navê gendemû (bi îngîlîzî: ''fimbriae'') tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Gendemû, ne yek û du, lê bi gelek hejmaran in û hema ji hemû rûyên xaneyê ve ber bi derve wekî mîna borîkeyên pir zirav dirêj dibin. Tayên gendemûyê ji proteîna pîlî pêk tên. Di serê gendemûyan de ji bo hêsankirina girêdanê, pêkhateyek nûsek heye. Ev beşa nûsek bakteriyê bi rûxarek ve an jî bi xaneyek ve girê didin. Di hin çavkaniyan de ji bo gendemûyê peyva “pîlusên kurt” jî tê bikaranîn. Hinek bakterî dema [[Konjugasyona bakteriyan|konjugasyonê]] (bi înglîzî: ''conjugation'') de ji bo guhaztina plazmîdan, pêkhateyên bi navê pîlus (bi înglîzî: yekjimar; ''pilus'', pirjimar; ''pili'') bi kar tînin. Pîlus pêkhateyêk mîna borî ye, ji proteîna pîlînê pêk tê. Pîlus ji aliyê parzûna xaneyê ve tê çêkirin. Bi navbeynkariya pîlusan di navbera sîtoplazmayên du bakteriyan de girêdan ava dibe ko madeyên bomaweyî, di nav pîlusê de, ji xaneyek derbasî xaneya din bibin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Pîlus jî mîna gendemûyan ji parzûna xaneyê dirêjê derve dibin û girêdana xaneyê bi rûxarek an jî bi xaneyek din ve rêk dixin. Lê pîlus ji gendemûyan dirêjtir in û hejmara wan jî ji ya gendemûyan gellek kêmtir e. === Pêkhateya qemçiyê === Qamçî (bi înglîzî: ''flagellum'') rîşalek mîna tayê por e û di dîwarê xaneyê de bi kompleksa motora proteîn ve girêdayî ye. Bakterî qamçiyê bi şeweyî xûleyî (çerxî) badidê û cih diguhere. Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin. Qamçî pêkhateyek aloz e, bi qasî 30 parçeyên proteînan lixwe digire û di sê beşên serekî de tê dabeşkirin: rîşal (bi înglîzî: ''filament''), qulp (bi înglîzî: ''hook'') û tenê binçîne (bi înglîzî: ''basal body'') Rîşala dirêj û lûlpêçî bi navbeynkariya qulpê bi tenê binçîneyê ve girêdayî ye. Rîşal ji proteîna flagellîn (FliC) û qulp jî ji proteîna qulpê (FlgE) pêk tên. Her rîşalek hema bi qasî 30000 binebeşên flegellînê lixwe digire û bi qasî 15 μm dirêj dibe. Gava motora tenê binçîneyê dizivire, rîşala lûlpêç, mîna perwaneyek dizivire. Pêkhateya qulpê bi qasî 130 binebeşên FlgE lixwe digire. Dirêjiya qulpê bi qasî 55 nm ye. Qulp hêza badanê (tork) ya ji aliyê tenê binçîne ve hatiye çêkirin, digihîne rîşala qamçiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Structure, Function and Assembly of Flagellar Axial Proteins |paşnav=Vonderviszt |pêşnav=Ferenc |weşanger=Landes Bioscience |tarîx=2013 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6250/ |paşnav2=Namba |pêşnav2=Keiichi }}</ref> Tenê binçîne motorek lixwe digire. Enerjiya bo zivirîna motorê, di parzûna xaneyê de ji hêza handerê îyonan (bi înglîzî: ''ion motive force'') tê bidestxistin.<ref>Y.Tang, M.Hindiyeh, D.Liu, A.Sails, P.Spearman, J.Zhang. Molecular Medical Microbiology (Third Edition),Academic Press,2024,Pages 97-126,ISBN 9780128186190,[https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00045-9.]</ref> Zivira motora tenê binçîneyê dualî ye (zivira arasteya saetê û zivira pêçewaneyê arasteya saetê). Motor li gor rewşê arasteya xwe diguherîne, gava zivira motorê pêçewaneyê arasteya saetê be, bakterî ber bi pêş ve cih diguhere.<ref name="General Microbiology"/> ==== Rêzbûna qamçiyê di xaneyê de ==== [[Wêne:Flagella.svg|thumb|Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin.]] Bakterî li gor hejmar û cihê qamçiyê, di çar beşan de tên polenkirin.<ref>Ruan J, Kato T, Santini CL, Miyata T, Kawamoto A, Zhang WJ, Bernadac A, Wu LF, Namba K. Architecture of a flagellar apparatus in the fast-swimming magnetotactic bacterium MO-1. Proc Natl Acad Sci U S A. 2012 Dec 11;109(50):20643-8. doi: 10.1073/pnas.1215274109. Epub 2012 Nov 26. PMID: 23184985; PMCID: PMC3528567.</ref> A. Monotrîkus (di yewnanî de; ''monotrichous -'' “mono” tek” û “trichous” mû (tayê porê)): di bakteriyê de ji bo livînê yek qamçiyek heye. B. ''Lofotrîkus'' (lophotrichous) (di yewnanî de “lopho” gurz û “trichous” mû ) ne yek lê gurzek qamçî di beşek bakteriyê de derdikevin. C. Amfîtrîkus (''amphitrichous''): (di yewnanî de “amphi” herdu, “trichous” mû), li herdu serên (aliyên) bakteriyê de qamçiyek heye. D. Perîtrîkus (peritrichous) (di yewnanî de “peri” derdor û “trichous” mû ye) li her aliyê rûyê xaneya bakteriyê de qamçî dirêj dibin. === Peykerê xaneyê === Peykerê xaneyê proteînên taybet in ko kar dikin bo parastina şiklê xaneyê, dabeşbûna xaneyê û hevgirtina dîwarê xaneyê. Peykerê xaneyê ji sê cor proteînan pêk tê; FtsZ, MreB û krîssentîn.<ref name="General Microbiology"/> FtsZ (bi înglîzî: ''filamentation temperature-sensitive protein Z'') proteînek homologê proteîna tubîlînê ya peykerê xaneya êkaryotî ye. Di dema dabeşbûna xaneya bakteriyê de FtsZ di naverasta xaneyê de xelekek çêdike. Proteînên din ber bi xelekê ve dikişîne ko bi dabeşbûna xaneyê, di navbera herdu xaneyên nû da navbirek were çêkirin.<ref name="General Microbiology"/> MreB, homologê proteîna aktînê ya peykerê xaneyê êkaryotî ye, di bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî û lûleyî de hene. Şêweyê (şiklê) xaneyê ji ber hebûna proteîna MreB peyda dibe. MreB di nav sîtoplazmayê de bi awayekî lûlpêçî xuya dibe. Proteîna MreB bandor li ser çêkirina peptîdoglîkanê dike ko şiklê xaneyê neguhere û xane bi şeweyî gogî nebe. Krîssentîn (bi înglîzî: ''crescentin'') homologê proteînên lamîn û keratîn ên xaneyên êkaryotî ye û di xaneyên bi şêweyî lûleyî de heye. Di nav xaneyê de bi dirêjkî cih digire, xaneyê diçemîne û şêweyî dawî ya xaneyê diyar dike.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> == Livîn û cihguhertin di bakteriyan de == Zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorê bertek nîşan didin, bi gelemperî berteka wan, livîn û cihguhertin e. Livîn yek ji taybetmendiyên serekî yên zîndeweran e. Bakterî jî dilivin û herwisa cih jî diguherin. Ji bo xwarinê, bakterî ber bi xurekê dilivin. Pêdiviya bakteriyên fotosentezî bi ronahiyê heye, loma hertim ber bi cihê ronî ve cih diguherin. Bakteriyên bi karlêkên bahenaseyê ATP bi dest dixin, ber bi cihê têroksîjenî ve cih diguherin. Ji ber gefên ji hawirdorê jî bakterî cih diguherin û xwe ji rewşa xeternak dûr dixin. Bakterî ji bo cihguhertinê, bi çendan corên livê dilivin. Liva bi qamçî, cora livîna serekî ye di nav bakteriyan de. Li gel qamçiyê, hin bakterî jî pêkhateyên din jî ji bo cihguhertinê bi kar tînin, wekî mînak, hin bakterî bi pîlusan dilivin. Pîlus ji qamçiyê kurtir, ziravtir in û gelek in. === Livîna bi awayî avjenî === Bi livîna xûleyî ya qamçiyê, bakterî dilive û bi avjeniyê cih diguhere. Dema avjenîkirina bakteriyê de, protonên li derveyî parzûna xaneyê de hatine komkirin, di kunikan (bi înglîzî: ''pores'') de diherikin nav proteînên Mot (bi înglîzî: ''Mot proteins'') û bandor li bargeya proteînên xelekê (bi înglîzî: ''ring'' ''proteins'') dikin. Ji ber bandora protonan, tenê binçîne dizivire û rîşala qamçiyê jî bi wê re dizivire. Zivira rîşalê di xulekeke de 200 heta 1000 ger rû dide ( 200-1000 rpm). Ji ber zivira qamçiyê, bakterî di çîrkeyek de bi qasî dirêjiya 60 xaneyê, cih diguhere (leza bakteriyê = dirêjiya 60 xaneya bakteriyê/çîrke) ev lez gelek zêde ye, wekî mînak, leza herî zêde ya çîtayê (bi înglîzî: ''cheetah'') di çîrkeyeke de dirêjiya 25 laş e (leza çîtayê= dirêjiya 25 çita/çîrke).<ref name="General Microbiology"/> === Livîna bi awayî xijbûnê === Di livîna xijbûnê de (bi înglîzî: ''gliding motility'') pêdivî bi qamçiyê tune. Wekî mînak, hin corên bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî bi vî awayî cih diguherin. Bakterî li ser rûxareki req de ye û lîncemade derdide, xwe li ser rûxarê req de di nav lîncemadeyê de xij dike. Bakteriyên di hawirdora kêmav de dijîn bi gelemperî bi vî awayî cih diguherin. Wekî mînak, bakteriya bi navê Myxococcus xanthus bi xijbûnê cih diguhere.<ref>Spormann AM. Gliding motility in bacteria: insights from studies of Myxococcus xanthus. Microbiol Mol Biol Rev. 1999 Sep;63(3):621-41. doi: 10.1128/MMBR.63.3.621-641.1999. PMID: 10477310; PMCID: PMC103748.</ref> === Livîna lûlpêçî === Hin bakteriyên bi şêweyî lûlpêçî, yên wekî spîroçîtes (''Spirochetes'') tên zanîn, ji ber şikl û qamçiyên wan ên needetî, bi livîna bi şêweyî tîrbuşon (bi înglîzî: ''corkscrew motility'') cih diguherin. Di van bakteriyên Gram negatîv de, qamçî di binê parzûna derve de (perîplazma) dirêj dibe, ango qamçî di nav dîwarê xaneyê de ye. Gava ev qamçî dizivire, xane ya bakteriyê tê badan. Livîna lûlpêçî, bi taybetî di nav şilemeniyên tîr de hê pirtir bibandor e. === Kîmotaksîs === Bakterî dikarin guherînên li hawirdora xwe hest bikin û bi cihguherînê bertek nîşan bidin.Di bakteriyan de li ser parzûna xaneyê de wergirên proteînî hene û wekî kîmîkewergir tên navkirin.<ref>Yasuo IMAE, Takafumi MIZUNO, Molecular Biology of Bacterial Taxis, Seibutsu Butsuri, 1985, Volume 25, Issue 6, Pages 235-244, Released on J-STAGE May 25, 2009, Online ISSN 1347-4219, Print ISSN 0582-4052, https://doi.org/10.2142/biophys.25.235, [https://www.jstage.jst.go.jp/article/biophys1961/25/6/25_6_235/_article/-char/en] </ref> Kîmîkewergir taybet in ji bo molekulên diyarkirî. Gava molekulek bi kîmîkewergirek ve tê girêdan, bakterî ji molekulê agahdar dibe. Her wiha bakterî dikare xestiya molekulê jî tesbît bike ko arasteya livîna xwe rêk bixe. Ji ber kartêkirên hawirdorê, cihguhertina bakteriyê wekî taksîs tê navkirin. Heke cihguhertin ji ber kartêkirek kîmyayî be, wekî kîmotaksîs (bi înglîzî: ''chemotaxis'') tê navkirin. Heke arasteya cihguherînê ber bi hişyarkerê (kartêkir) be, wekî “kîmotaksîsa pozîtîv” tê navkirin. Heke cihguherîna zîndewerê pêçewaneyê arasteya hişyarkerê be, ango heke zîndewer hewl bide ko xwe ji kartêkirê dûr bixe, vê gavê ev cihguherin wekî “kîmotaksîsa negatîv” tê navkirin. Bakterî bi gelemperî bi livîna kîmotaksîsa pozîtîv, ber bi xurekê, an jî oksîjenê cih diguherînin. Herwiha bakterî bi kîmotaksîsa negatîv, xwe ji madeyên jehrî dûr dixin.<ref name="General Microbiology"/> Cihguhertina bakteriyê ya ji ber kartêkiria ronahiyê, wekî fototaksîs (bi înglîzî: ''phototaxis'') tê navkirin. Bakteriyên fotosentezî, ji bo karlêkên fotosentezê, ber bi cihê ronî ve cih diguherin, loma ev cihguhertin fototaksîsîsa pozîtîve e (bi înglîzî: ''positive phototaxis''). == Habîtata bakteriyan == Cih an jî hawirdora ko zindewereke diyarkirî bi asayî tê de dijî, wekî habîtata wê zîndewerê tê navkirin.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Di hemû habîtatan de yek ji endamên herî girîng ê habîtatê, bakterî ne. Bakterî li ser rûyê erdê hema di hemû cihan de dijîn. Bakterî li her derê ne. Di nav germavan de, di nav cemedên cemseran de, li serê çiyan de, li binê okyanusan de, di nav axa daristanan de, di atmosferê de, di laşê ajal û riwekan de bakterî hene. Di be ko hin caran bakterî ji bo wê habîtatê sûdbexş be, lê dibe ko hin bakterî jî ji bo habîtatê ziyanbexş bin. Bakterî dikarin hemû madeyên endamî û hinek madeyên neendamî hilweşînîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bi vî awayî endamên din ên habîtatê, wekî mînak, riwek û ajal, van madeyên hilweşiyayî ji bo zîndeçalakiyên xwe dubare bi kar tînin. Wekî mînak, di demsala payîzê de piraniya daran, pelên xwe diweşînin, bakterî û karok wan pelan wekî çavkaniya xurekê bi kar tînin. Bakterî pelan hildiweşînin û ji bo karlêkên metabolî bi kar tînin, paşmayiyên ji hilweşandina pelan jî, tevlê axê dibe. Bi vî awayî ax ji aliyê madeyên endamî û neendamî ve dewlementir dibe. Riwek madeyên nav axê bi regên xwe digirin û ji bo geşebûnê bi kar tînin. Bakteriyên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') xurekên xwe bi karlêkên fotosentez an jî kîmosentezê ji madeyên neendamî berhem dikin. Her wiha ji bo berhemhênan, peyva xwejîn (bi înglîzî: ''autotrophs'') jî tê bikaranîn. Bakteriyên xwejîn girîng in bo avakirin û berdewamiya zincîra xurekê (bi înglîzî: ''food'' ''chain'') di habîtatê de. Di [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisê]] ya ajalan de ji bo heriskirina [[seluloz]]ê enzîm tune. Ajalên kawêjker (bi înglîzî: ''ruminant animals'') ên wekî pez û dewar bi alîkariya bakteriyan, selulozê diherisînin. Wekî mînak, di ûrika çêlekan de hin bakterî hene, gava çêlek giha dixwe, bakterî seluloza xaneyên giha hildiweşînin û diguherînin bo asîdên çewrî û [[Asîda amînî|asîdên amînî]].<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Ev herdu cor asîd jî xurekên binyatî ne. Wekî mînak, çêlek van xurekan ji bo çêkirina şîr bi kar tînin. Gellek corên bakteriyan di ava çem û golan de dijîn. Dibe ko di nav avê de bi hejmareke hindik bakterî hebin. Ji ber hebûna hinek bakteriyan, mirov nikare bibêje ew av qirêj e û divê neyê bikaranîn. Lê heke di avê de bakteriyên wekî ''E.coli'' hebin, dibe ko ev avek qirêj be. Habîtata bakteriyên ''E.coli'' coga herisê ya mirov û ajalan e. Di avê de hebûna E. Coli, destnîşan dike ko paşmayiyên ji destavê (tualet) têkilê avê bûne. Herçiqas ''E.coli'' ji bo mirov hokara nexweşiyê nebe jî, hebûna ''E.coli'', egera hebûna bakteriyên din ên patojen (zîndewerên dibin sedema çêbûna nexweşiyê) zêde dike, loma ava ko tê de bakteriyên ''E.coli'' hene, wekî ava qirêj tê hesîbandin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bakteriyên nav axê, madeyên cihêreng diguherînin bo humus û mîneralan, bi vî awayî pêkhateya axê diguherînin û bandor li ser karlêkên biyokîmyayî dikin. Elementên wekî karbon, nîtrojen û sulfur ji aliyê bakteriyan ve, ji awêteyên gaz ên neendamî ve tên guhertin bo madeyên sûdbexş û ji aliyê riwek û ajalan ve tên bikaranîn. == Metabolizma == Tevahiya karlêkên biyokîmyayî yên di xaneyê de rû didin, wekî metabolîzma tê navkirin. Dibe ko hin karlêk ji bo hilweşandina awêteyan û bidestxistina enerjiyê rû bide, an jî dibe ko hin karlêk ji bo çêkirina awêteyên nû kar bikin û enerjî xerc bikin. [[Henaseya xaneyê]], [[genîn]], [[fotosentez]], kîmosentez mînakên serekî ne ji bo metabolîzmaya bakteriyan. Herwisa ji bo geşebûna bakteriyê û berdewamiya jiyana wê, xebatên ji bo wergirtin û bikaranîna awêteyên endamî û neendamî jî beşek metabolîzmayê ye.<ref name="Jurtshuk1996">{{Jêder-kitêb |sernav=Bacterial Metabolism |paşnav=Jurtshuk |pêşnav=Peter |weşanger=University of Texas Medical Branch at Galveston |tarîx=1996 |isbn=978-0-9631172-1-2 |çap=4 |cih=Galveston (TX) |paşnavê-edîtor=Baron |pêşnavê-edîtor=Samuel |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7919/ |pmid=21413278 }}</ref> === Corên henaseya xaneyê di bakteriyan de === Li gor pêwistiya oksîjenê 3 cor bakterî hene: * Bakteriyên nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe''): Divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Ev bakteriyan tenê di hawirdora bêoksîjenî de dijîn. Wekî mînak, bakteriyên ''Clostridium tetani'' û ''Clostridium botulinum'' di hebûna molekula osîjenê de dimirin, loma divê di hawirdora van bakteriyan de oksîjen tune be.<ref name="Jurtshuk1996" /> Bakteriyên nehewayî neçarî bi karlêkên nebahenaseya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] bi dest dixin. Bakterî di karlêkên nebahenaseyê de, di kotahiya [[zincîra guhaztina elektronan]] de li dewsa oksîjenê, madeyên wekî CO₂, NO₃^– û SO₄^2– wekî wergirê elektronan bi kar tînin. * Bakteriyên nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe''): Di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn. Bakteriyên nehewayî hilbijêrer di hebûna oksîjenê de, bi bahenaseyê ATP berhem dikin. Lê heke di hawirdorê de oksîjen tune be, vê gavê bi rêçeya [[genîn]]ê (bi înglîzî: ''fermentation'') ATP berhem dikin. Wekî mînak,  ''Escherichia coli'' bakteriyên nehewayî hilbijêrer in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "facultative anaerobe". Encyclopedia Britannica, 22 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/facultative-anaerobe.] Accessed 8 February 2025.</ref> * Bakteriyên hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate aerobe''): Divê di hawirdora bakteriyan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe. Bakteriyên hewayî neçarî, bi [[Henaseya xaneyê|bahenaseyê]] ATP berhem dikin. Wekî mînak, ''Mycobacterium tuberculosis'' bakteriyek hewayî neçarî ye û di coga henaseya mirov de cih dibin. === Xwarin === Di warê metabolîzmayê de di navbera bakteriyan de gelek cudahî hene. Bi taybetî, rêçeyên bi destxistina enerjî û karbonê li cem bakteriyan de corbicor in. Hin bakterî xwejîn in (bi înglîzî: ''autotroph''), karbona xwe ji karbona dîoksîda neendamî dabîn dikin. Zîndewerên xurekên endamî ji awêteyên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') tên navkirin. Hin corên bakteriyan, hin corên protîstan, [[kevz]] û riwek berhemhên in. Gellek corên bakteriyan jî xwenejîn (bi înglîzî: ''heterotroph'') nin, karbona xwe ji awêteyên endamî bi dest dixin. Zîndewerên xurekên xwe ji zîndewerên din an jî ji awêteyên endamî dabîn dikin, wekî zîndewerên bikarhên (bi înglîzî: ''consumers'') tên navkirin. Li gor rêbaza dabînkirina enerjiyê, bakteriyên xwejîn du cor in; bakteriyên ronahiyexwejîn û bakteriyên kîmîkexwejîn.<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên ronahiyexwejîn (bi înglîzî: ''photoautotrophs- phototrophic bacteria''), enerjiya ronahiyê ji bo çêkirina molekulên endamî bi kar tînin. Ango bakteriyên fotosentezî, berhemhênên ronahiyexwejîn in. Sîyanobakterî di fotosentezê de [[Klorofîl|klorofîla a]]-yê ji bo mijîna ronahiyê û H₂O jî ji bo danerê elektronan bi kar tînin. Oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bakteriyên sulfure yên binefşî û kesk jî di fotosentezê de, ji bo mijîna tîrojên ronahiyê bakteriyoklorofîl, ji bo danerê elektronan jî H₂S bi kar tînin. Di fotosenteza van bakteriyan de sulfur wekî madeya bermayî çêdibe.<ref name="Text book of microbiology" /> Bakteriyên kîmîkexwejîn (bi înglîzî: ''chemoautotrophs - chemosynthetic bacteria''), enerjiya xwe ji oksandina madeyên neendamî bi dest dixin. Bakteriyên kemîkexwejîn enrjiya xwe bi rebaza kimosentezê dabîn dikin. Wekî mînak, bakteriyên nîtrîtkirinê, bi oksandina amonyak an jî nîtrîte enerjî dabîn dikin.<ref name="McGraw-Hill"/> Hin bakterî enerjiyê ji awêteya endamî bi dest dixin, ji van bakteriyên kîmîkexwejînan re bi înglîzî “''chemoorganotrophs''” tê gotin, ango bi kurdî kîmîkeendamexwejîn. Hin bakteriyên kîmîkexwejîn jî enerjiyê ji awêteyên neendamî dabîn dikin, ji van bakteriyan re jî tê gotin kîmilîtoxwejîn (bi înglîzî: ''chemolitotrophs'')<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên xwenejîn jî du cor in; ronahiyexwenejîn (bi înglîzî: photoheterotrophs) û kîmîkexwenejîn (bi înglîzî: ''chemoheterotrophs''). Bakteriyên binefşî yên nesulfurî (bi înglîzî: ''purple nonsulfur bacteria'') karbonên xwe ji zîndewerên din dabîn dikin, lê enerjiya xwe, bi klorofîl û pîgmentên din ên fotosentezê, ji tîrojên rojê werdigirin.<ref name="VILLEE"/> Piraniya bakteriyan, kîmîkexwenejîn in. Hem ji bo çavkaniya karbonê, hem jî ji bo enerjiyê, molekulên endamî bi kar tînin. Gelek ji bakteriyên kîmîkexwenejîn karbon û enerjiya xwe ji tiştên mirî bi dest dixin, ji van bakteriyan re tê gotin genîxwer (bi înglîzî: ''saprophyte''). Bakteriyên nexweşker (patojen) jî kîmîkexwenejîn in. Hin ji bakteriyên kîmîkexwenejîn jî bo xanexwê ya xwe sûdbexş in. Wekî mînak, ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin, laşê mirov ji van vîtmînan sûd digire.<ref name="VILLEE"/> == Pirbûn û geşebûna bakteriyan == Di piraniya bakteriyan de zanyariyên bomaweyî di tek kromozomek bazineyî de cîh digirin. Bakterî bi kromozomek nikare bi dabeşbûna miyozî gamet çêbike.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Loma bakterî bi gelemperî bi [[dabeşbûna nîvekî]] (bi înglîzî: ''binary fission'') zêde dibin. Dabeşbûna nîvekî corek [[pirbûna nezayendî]] ye. Ango ji bilî [[mutasyon]]an, bakteriyên nû kopiyên hev in. Ji bo dabaşbûnê, divê xaneya bakteriyê bi têra xwe geşe bibe û derfetên jîngehê jî guncav bin.Pêşî [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya bakteriyê duhende dibe û her ADN-yek ber bi cemserek xaneyê ve tê kişandin, paşê [[parzûna xaneyê]] û dîwarê xaneyê ber bi nav sîtoplazmayê dirêj dibin û [[sîtoplazma]]yê dabeşê du paran dikin. Bi vî awayî du xaneyên nû peyda dibe, ji van xaneyan re tê gotin xaneyên keç (bi înglîzî: ''daughter cells''). Xaneyên keç kopiyên hev in.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> [[Wêne:Binary Fission 2 ku.svg|thumb|300x300px|Gelemperiya bakteriyan bi dabeşbûna nîvekî pir dibin.]] Pirbûna bakteriyan a bi dabeşbûna nîvekî pir bilez e. Dibe ko bakterî her 20 xulekan de carek dabeş bibe û hejmara xwe bike du qat.<ref name="Concepts and Applications" /> Wekî mînak, dibe ko bi şeş dabeşbûnên li pêy hev (di du saetan de) hejmara bakteriyê, ji yekî zêde bibe bo 64 bakteriyan.(1,2,4,8,16,32,64). Ango dibe ko di çendan rojan de hejmara bakteriyê bigihêje milyaran. Lê di rastiyê de pirbûna bakteriyan bêdawî û bêsînor nîn e. Wekî mînak, bakteriya ''Escherichia coli'' di laboratiwarê de di bin şert û mercên îdeal (guncav) de, dikare serê 20 xulekê carek dabeş bibe û hejmara xwe zêde bike. Rûviyên mirov ji bo ''E.coli'' jîngeha siruştî ye. ''E.coli'' di rûviyên mirov de di 12 heta 24 saetan carek dabeş dibe.<ref name="Campbell" /> Ango ji bo bakteriyan şertên hawirdorê hertim bi awayekî %100 guncav nîn e. Gava di jîngehek de hejmara bakteriyan zêde dibe, tengasiya xurekan rû dide an jî paşmayiyên bakterî li jîngehê kom dibin û bakterî bi jehrê dikevin. Hin caran jî ji bo hemû bakteriyan cih namîne, an jî bakterî ji aliyê zîndewerên din ve tên nêçîrkirin û hwd. Ango pirbûna bakteriyan ji ber berteka jîngehê, bisinor e.<ref name="Campbell"/> Li gel dabeşbûna nîvekî, hinek bakterî jî bi [[gopikkirin]] (bi înglîzî: ''budding'') û parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') pir dibin.Di pirbûna bi gopikkirinê de, piştî duhendebûna ADN-yê, beşek xaneyê ber bi derve gir dibe. Piraniya bakteriyên gopikkirinê, piçek ji sîtoplazmaya xwe ber bi derveyê xaneyê dirêj dikin û xaneyek nû çêdikin. Di gopikkirinê de xaneya keç ji xaneya makê piçûktir e, lê zanyariyên bomaweyî di herdu xaneyan de jî heman in. Bakteriyên ji tuxma (bi înglîzî: ''genus'') ''Caulobacter'', tuxma ''Hyphomicrobium'' û tuxma ''Stella'' mînak in bo bakteriyên gopikkirinê.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "budding bacterium". Encyclopedia Britannica, 20 Jul. 1998, [https://www.britannica.com/science/budding-bacterium.] Accessed 18 February 2025.</ref> Hin bakteriyên ji liqa siyanobakteriyan, bi şêweyî parçebûnê pir dibin. Di parçebûnê de di nav xaneya makê de dîwerên xaneyê tên avakirin, xane tê dabeşkirin bo çendan xaneya.<ref name="VILLEE"/> Peyva girbûna bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial growth'') ne tenê ji bo xaneyek bakteriyê, lê ji bo hejmar û qabareya bakteriyên koloniyê tê bikaranîn. Bakterî gava di hawira destkarî de, wekî mînak, gava di laboratiwaran de, di firaqên Petrî de tên çandin, bakteriyên keç ji hev dûr nakevin. Her ko dabeşbûn didome ji tek bakteriyek loda bakteriyên bi şêweyê çerxî ya bi çavê tazî tê dîtin, peyda dibe, ji vê koma bakteriyan re tê gotin kolonî (bi înglîzî: ''colony''). Hemû bakteriyên koloniyê heman kopiyê ADN-yê lixwe digirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> == Endospor (spora navekî) == {{Gotara bingehîn|Endospor}} [[Wêne:Bacterial sporulation ku.png|thumb|300x300px|Endospor di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de çêdibe.]] Gava di hawirdorê de xurek pir hindik dibe, an jî hawirdor bi awayekî neasayî pir germ dibe, an pir sar dibe, ziwa dibe, an jî pêkhateya kîmyayî ya hawirdorê bi awayekî neyînî biguhere, hin bakterî li dij van guherînên hawirdorê bertek nîşan didin. Di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de xaneyek tê çêkirin ji vê pêkhateyê re tê gotin endospor an jî spora navekî (bi înglîzî: ''endospore'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" /> Hemû bakterî endospor çênakin, bi gelemperî di nav bakteriyên Gram pozîtîv de çêbûna endospor hê pirtir rû dide.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Di dirêjiya pêvajoya endosporê de bakterî di qonaxa mitbûnê (bi înglîzî: ''dormant state'')de ye,<ref name="VILLEE" /> bakterî ji bo demek dirêj bêyî bidestxistina xurek û av, bêdeng dimîne. Bi kurtî, bakterî bi çêkirina spora navekî, xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêzin.<ref name="Microbiology" /> Hejmara bakteriyê bi endosporê pir nabe, tenê xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze. Gava şert û mercên hawirdorê ji bo bakteriyê guncav bûn, bakterî ji endosporê diguhere bo xaneya asayî. == Pêwendiyên bakteriyan bi zîndewerên din ve == Bakterî bi zîndewerên din re di nav têkiliyê de ne. Wekî mînak, bakteriyên li reg û pelên riwekan de dijîn, xurekên xwe ji riwekê dabîn dikin. Lê li gel bidestxistina xurekê, bakterî jî hin made berhem dikin û derdidin. [[Riwek]] bi wan madeyan ji patojenan tên parastin. Lê belê hin corên bakteriyan jî ji bo riwekan patojen in. Çawa ko hin bakterî ji bo mirov û ajalên din hokarên nexweşiyê ne, bi heman awayî, hin bakterî jî nexweşiyê tûşê riwekan dikin. Ango dibe ko hevkariya bakteriyan bi zîndewerên din re bi erênî an jî bi awayekî neyînî be. Koma zîndewerên ko ji heman corê ne û di herêmek diyarkirî û sinordarkirî de dijîn, wekî komeleya zîndeyê (bi înglîzî: ''population'') tê navkirin.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Wekî mînak, bakteriyên ''E.coli'' di rûviyê mirov de dijîn, koma ''E.coli'', wekî komeleya zîndeyî ya ''E.coli'' tê navkirin. Di herêmek diyarkirî û sinordarkîrî de hebûn û karlêkirina koma komeleyên zîndeyî yên ji hev cuda, wekî komelgeha zîndeyê (bi înglîzî: ''community'') tê navkirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Li ser çermê mirov de gelek komeleyên zîndeyî yên bakteriyan hene û di çerm de komelgeha zîndeyî pêk tînin. Wekî mînak, bakteriyên ''Staphylococcus epidermidis'' û ''staphylococcus aureus'' endamên vê komelgehê ne. Di sîstema jîngehî (bi înglîzî: ''ecosystem'') de pêwendiyên komeleyên zîndeyî dibe ko bi awayekî hevkarî be û ji bo komeleyên zîndeweran sûdbexş be, an jî bi awayekî pêşbirkî be.Di pêwendiyên pêşbazîyî (pêşbirkî) de, di komelgeha zîndeyî de, di navbera komeleyên zîndeyî de ji bo bidestxistina xurek, oksîjen, ronahî û hwd de hevrikî heye. Di komelgeha zîndeyî de, karlêkirinên (pêwendiyên) di navbera zîndewerên bi corên cuda yên komelgehê de, wekî sîmbiyoz (hevguzeranî) tê navkirin. Karlêkirina hevguzeranî dibe ko herî kêm ji bo corek zîndewerê sûdbexş an jî ziyanbexş be. Di sîmbiyoza (bi înglizi: ''symbiosis'') bakteriyan de bi gelemperî çar cor karlêkirin rû dide. === Sûdgorke (bi înglîzî: ''mutualism'') === Heke di karlêkirina sîmbiyozê de, herdu cor jî ji vê hevratiyê sûd bigirin, ev hevguzeranî wekî sûdgorke (mutualîzm) tê navkirin.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Wekî mînak, di navbera mirov û hin çeşîdên bakteriya ''E.coli'' de hevguzeraniya sûdgorke heye. ''E.coli'' di coga herisa mirov de dijîn û dibin şirîkê xurekên mirov. Coga herisa mirov ji bo bakteriyê hawirdorek ewle ye. ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin û derdidin nav coga herisê. Bi taybetî vîtamîna K2 ji bo çêkirina hokara xwînmeyînê girîng e. Ango hem mirov hem jî bakterî ji vê hevratiyê sûd digirin.<ref name="Microbiology"/> === Hevjiyanî (bi înglîzî: ''commensalism'') === Heke di karlêkirina navbera du corên zîndeweran de, zîndewerek sûd bigire lê zîndewera din ji vê bihevrebûnê tu sûd an jî ziyan negire, ev cora sîmbiyozê wekî hevjiyanî (komensalîzm) tê navkirin. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Staphylococcus'' ''epidermidis'' li ser çermê mirov de dijîn û bi xaneyên mirî yên çerm xwedî dibin. Bakterî ji ber ko xurek bi dest dixe ji vê sîmbiyozê sûd digire. Lê çalakiya bakteriyan tu bandor li ser mirov nake. Jixwe heke bakterî wan xaneyên mirî nexwariya jî, xane ji çerm diweşiyan.<ref name="Microbiology"/> === Mişexwerî (bi înglîzî: ''parasitism'') === Di corek sîmbiyozê de zîndewerk ji karlêkirinê sûd digre, lê ziyan digihîje ya din. Ev sîmbiyoz wekî mişexwerî (parazîtîzm) tê navkirin. Têkiliya navbera mirov û bakteriyên patojen, mînak e bo hevguzeraniya mişexwerî. Ji ber ko bakteriyên patojen laşê mirov dagir dikin, madeyên jehravî derdin û mirov bi nexweşiyê dixin, bakteriyên hokarê nexweşiyê, wekî mişexwer tên hesibandin. Nexweşiyên wekî tetenoz (bi înglîzî: ''tetanus''), tuberkuloz (bi înglîzî: ''tuberculosis'') ji ber karlêkirina mirov û bakteriyan rû didin. === Amensalîzm (bi înglîzî: ''amensalism'') === Yek ji corên sîmbiyozê jî amensalîzm e. Di amansalîzmê de ji karlêkirina di navbera du komeleyên zîndeyî de, komeleyek a dinê dikuje, lê ew bixwe ji vê sîmbiyozê sûd an jî ziyan nagire. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Lucilia sericata'' li ser çermê mirov de dijîn û proteînek bakterikuj berhem dikin û derdidin. Ev proteîn bakteriyên bi navê ''Staphylococcus aureus'' têk dişkînin. ''Staphylococcus aureus'' jî li ser çermê mirov dijîn û ji bo mirov patojen in (hokarê nexweşiyê ne). Têkşikestina ''Staphylococcus aureus'' tu bandorek li ser jiyana ''Lucilia sericata'' nake.<ref name="Microbiology"/> == Bakterî û çerxa nîtrojenê == {{Gotara bingehîn|Çerxa nîtrojenê}} [[Wêne:Ciclo del nitrógeno ku.svg|thumb|300x300px|Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂)]] Çerxa nîtrojenê pênc karlêkên sereke lixwe digire: çespandina nîtrojenê, nîtrîkirin, amonîkirin, asîmîlekirin, û dijenîtrîkirin.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di hemû karlêkan de bakterî kar dikin. Hin bakterî dikarin ji atmosferê molekula nîtrojena serbest (N₂) bigirin û biguherînin bo awêteyên nîtrojenî yên wekî amonyak (NH₃), nîtrît (NO₂^-) û nîtratan (NO₃^–). Li ser rûyê erdê, zêdetirê ji %90ê çespandina nîtrojenê, ji aliyê bakteriyan ve pêk tê. Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂).<ref name="Foundations in microbiology"/> Bakteriyên çespandina nîtrojenê, bi navbeynkariya [[enzîm]] û ATP-yên xwe, sê bendên navbera atomên molekula nîtrojenê dişkînin û atomên nîtrojenê ji bo çêkirina amaonyakê (NH₃) bi kar tînin. Paşê amonyak jî tê guhertin bo amonyum (NH₄⁺) û nîtratê (NO₃^–) ev herdu xweyên nîtrojenî di avê de dihelin. Riwek, NO₃^– û NH₄⁺ bi regên xwe dimijînin û ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî, bi kar tînin. Ango ji bo riwekan çavkaniya nîtrojenê, awêteyên neendamî yen nîtrojenî ne. Bakteriyên ji xêzana ''Nitrosomonas'', bo karlêkên kemosentezê, NH₃-yê oksan dikin bo nîtrîtê (NO₂^-). Nîtrîta oksandî jî ji aliyê bakteriyên xêzana ''Nitrobacter'' ve tê oksandin bo nîtratê (NO₃^–). Nîtrat ji aliyê riwek, karok û bakteriyan ve bi çendan rêçeya tê asîmîlekirin û ji bo çêkirina awêteyên endamî tê bikaranîn.Di nav hin axan de bakteriyên nîtrîkirinê kêm in, ji bo van axan, bo berhemanîna madeyên nîtrojenî, çavkaniya sereke amonyakirin e.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Miriyên riwek û ajal di axê de dirizin. Rizîna wan bi gelemperî ji ber enzîmên hin corên bakterî, karokan e. Ji van zîndeweran re tê gotin zîndewerên rizîker (bi înglîzî: ''decomposer'').Bakteriyên rizîker dikarin xane û şaneyên riwek û ajalên mirî têkbişkînin, biherisînin û wekî xurek di zîndeçalakiyên xaneyê de bi kar bînin. Bi zîndeçalakiyên bakteriyan, ji hilweşîna xurekên nîtrojenî yên wekî proteîn, ADN, ARN hwd, wekî madeya paşmayî amonyak peyda dibe. Bakterî amonyakê ji xaneya xwe dûr dixin, amonyak tevlê axê dibe, ji vê kirdarê tê gotin amonyakirin (kirdara berhemanîna amonyakê) Di nav axê de bakteriyên kemosentezî hene, amanonyakê bi kar tînin. Di kiryara çêkirina molekulên endamî de, tevlêbûna madeyên neendamî wekî asîmîlekirin tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de zîndewer NH₃ , NH₄⁺ û NO₃^– ên ko di qonaxên çespandina nîtrojenê, amonyakirin û nîtrîkirinê de hatibûn çêkirin, asîmîle dike bo çêkirina molekulên endamî yên nîtrojenî. Riwek dikarin madeyên nîtrojenî yên neendamî bi regên xwe bigirin û di xaneyên xwe de ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî bi kar bînin. Bi asîmîlekirinê, êdî nîtrojen tevlê zîncîra xurekê dibe û bi şêweyî xurekên endamî yên nîtrojenî ji riwekan derbasî ajalan dibe. Kêmkirina nîtratê (NO₃^–) bo molekula nîtrojenê wekî dijenîtrîkirin (bi înglîzî: ''denitrification'') tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de, nîtrojena hatiye çespandin û tevlê madeyên xaneya zîndewerê bûyê, bi alikariya bakteriyan, dubare tê guhertin bo gaza nîtrojenê û tevlê atmosferê dibe.Bakteriyên wekî ji tuxma ''Pseudomonas'' û ''Clostridium'' di karlêkên nebahenaseya xaneyê de ji bo wergirtina elektronan, nîtratê wekî wergira kotahî bi kar tînin, loma nîtrat diguhere bo molekula nîtrojenê.<ref name="Microbiology"/> == Bomawe == === Kromozoma bakteriyê === Genên bakteriyan di pêkhateya bi navê kromozoma bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial chromosome'') de cih digirin. Bi gelemperî, di xaneya bakteriyê de tek çeşîdek kromozom heye, lê dibe ko ji yekî zêdetir kopiyên wê kromozomê hebe. Hejmara kopiyên kromozoma bakteriyê li gor cora bakteriyê û jîngeha wê ya pirbûnê diyar dibe. Bi gelemperî bakterî yek heta çar kopiyên kromozomê lixwe digirin.<ref name="Biology"/> Kromozoma bakteriyê di beşa nukleoîd a bakteriyê de bi awayekî şidayî paketkirî ye. Nukleoîd bi parzûnek pêçayî nîn e û rasterast bi sîtoplazmayê ve di têkiliyê de ye.Kromozoma bakteriyê li gel ADN-ya cotşerîdî, gelek proteînên cuda jî lixwe digire. Kromozoma gelemperiya bakteriyan bi şeweyî bazineyî ye, û ji çend milyon cotên bazan pêk tê. Wekî mînak, kromozoma ''Escherichia coli'' ji 4,6 mîlyon cotên bazan, kromozoma Haemophilus influenzae jî ji 1,8 mîlyon cotên bazan pêk tê. Bo miqayesekirinê; kromozomek asayî ya mirov zêdetirî 100 mîlyon cotên bazan lixwe digire.<ref name="Biology"/> Kromozomek asayî ya bakteriyê bi qasî çend hezar genên yekane lixwe digire. Genoma bakteriyan haploîd e. Piraniya kromozoma bakteriyê ji genen kodkirinê bo çêkirina proteînan pêk tê. Ji bilî genên kodkirina proteînan, rêzeya nukleotîdên kromozomê, kar dikin bo duhendebûna ADN-yê, derbirîna genan û pêkhateya kromozomê. Di rêzeya nukleotidan de beşa destpêka duhendebûnê (bi înglîzî:origin of replication) jî cih digire.<ref name="Biology"/> Di pêkhateya kromozoma bakteriyê de proteînên hîstonê tune. === Plazmîd === Di hinek bakteriyan de li gel kromozoma bakteriyê, plazmîd jî heye. Plazmîd parçeyek bazinî ya ADN-yî ye. ADN-ya plazmîdê cotzincîrî ye. Qebareya plazmîdên bakteriya ne yek e. Plazmîdên herî piçûk ji çend hezar cotên bazan pêk tên û yek an jî du genan lixwe digirin. Plazmîdên herî gir, ji 100,000 heta 500,000 cotên bazan pêk tên û dibe ko bi sedan gen lixwe bigirin. Her wekî mîna kromozoma bakteriyê, di plazmîdê de jî despêka duhendebûnê heye û rê dide plazmîdê ko bi tena serê xwe dabeş bibe.<ref name="Biology"/> Li gor erkên xwe ne yek lê zêdetir corên plazmîdan hene. Bi gelemperî plazmîd di pênc beşan de tên dabeşkirin; * Plazmîdên bergiriyê an jî bi navê din hokarên R (bi înglîzî: ''R factors''): Di van plazmîdan de ji bo dabînkirina bergiriya li dij jehran û dijezindeyiyan genên taybet hene. * Plazmîdên hilweşîner (bi înglîzî: ''degradative plasmid''): Bakterî bi genên van pîlazmîdan madeyên neasayî hildiweşîne û ji bo metabolîzmaya xwe bi kar tîne. * Plazmîdên kol (bi înglîzî: ''col-plasmids''): Genên ji bo kodkirina kolîsînan (bi înglîzî: ''colicins'') lixwe digirin. Kolîsîn proteînên taybet in, bo kuştina bakteriyên din tên bikaranîn. * Plazmîdên vîrulans: Genên van plazmîdan bakteriyê diguherine bo bakteriya tuşker (patojen) * Plazmîdên bipîtî an jî hokarên F (bi înglîzî: ''fertility plasmids- F factors''): Bi rêbaza konjugasyonê, bi van plazmîdan, genên bakteriyek tê guhaztin bo bakteriya din. == Guhaztina genan di navbera bakteriyan de == Di xwezayê de guhaztina genan ji zîndewerek bo zîndewera din gelek girîng e û dibe sedema peydabûna guhertoyên nû. Guhaztina genan bi du awayî rû dide, bi guhaztina stûnî û bi guhaztina asoyî. Di guhaztina stûnî de gen ji bavanan diguhazin bo weçeyê.<ref name="VILLEE" /> Di [[pirbûna zayendî]] de gen bi stûnî tên guhaztin. Wekî mînak, mirov genoma xwe ji dê û bavê xwe digire, ango di genoma zarokê de hem genên bavê hem jî genên dayikê cih digirin. Zarok dibe ko piçek bişibe bavê xwe an jî diya xwe, lê zarok kopiyên dêûbavên xwe nîn in. Bakterî bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin, loma piştî dabeşbûna nîvekî, ji makexaneyek du xaneyên kopiyên hev peyda dibe. Ango makexane û xaneyên keç kopiyên hev in, bi pirbûnê, di bakteriyan de çeşîddariya bomaweyî rû nade. Ji xeynî mutasyonan, guhaztina genan a bi şêweyî asoyî jî di genoma bakteriyan de guherîn çêdike, bi vî awayî guhertoyên (bi înglîzî: ''variant'') nû peyda dibe. Di guhaztina genan a asoyî (bi înglîzî: ''horizontal gene transfer'') de, genên nû ji bavanan derbasî wêçeyê nabin, gen di navbera zîndewerên hemî corê de tên guhaztin an jî di navbera zîndewerên ji corên cuda de tên guhaztin. Di bakteriyan de di navbera xaneya daner û xaneya wergir de guhaztina genan bi yek aliye, ango xaneya wergir parçeyek ADN-yê werdigire, li dewsa wê beşek ji ADN-ya xwe nade bakteriya daner. Bi guhaztina genan her carê xaneya wergir %3 an jî hê kêmtir ji ADN-ya xaneya daner werdigire.<ref name="General Microbiology"/> Bakterî dikarin bi sê awayî ji bakteriyek gen biguhazînin bo bakteriyek din; gorankari (bi înglîzî: ''transformation'' ), guhaztinî (bi înglîzî: ''transduction'') û konjugasyon (bi înglîzî: ''conjugation'').<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Di hersê corên guhaztina genan de jî, xaneyek, xaneya daner e (bi înglîzî: ''donor'') ji bo guhaztinê gen dabîn dike. Xaneya duyemîn jî xaneya wergir e, genan (ADN) werdigire. === Gorankarî === [[Wêne:Gene transfer by transformation ku.png|thumb|300x300px|Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû]] Bakteriyek zindî, beşek ADN-ya bakteriya mirî têkilê ADN-ya xwe dike. Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû. Ango genên nû ne rasterast ji bakteriyek, lê ji hawirdorê tên girtin. Di gorankariyê de xaneya daner hilweşiyayê û ADN-ya xwe serbest berdaye, xaneya wergir dikare ji derve vê ADN-yê bigire nav xaneyê, û tevlê genoma xwe bike.<ref name="General Microbiology" /> Xaneya wergir di laboratiwarê de bi awayekî destkarî jî dikare were hankirin bo wergirtina ADN-yê. Lê di xwezayê de, ji hawirdorê wergirtina ADN-yê ji ber bomaweya xaneya wergir rû dide.Gava li hawirê hejmara xaneyan zêde ye lê xurek sinordar e, ji aliyê xaneyan ve proteînên taybet tên çêkirin. Wekî mînak, proteîna girêdana ADN-yê, ADN-translokaz (bi înglîzî: ''DNA translocase''), proteînên cogî yên parzûna xaneyê û endonukleaz. Ji xeynî vana, bakteriyên [[Boyaxa Gram|Gram negativ]] enzîma otolizin (bi înglîzî: ''autolysin'') jî çêdikin. Bi vê enzîmê ji bo derbasbûna ADN-yê hin beşên dîwarê derve tê hilweşandin. Heke ADN-ya serbest a li hawirdora xaneya wergir, bi tesadufî rastê wergirên li aliyê derveyî xaneyê were, bi wergir ve tê girêdan. Paşê, ADN ji aliyê ADN-translokaz ve di nav cogên proteînî de tê guhaztin bo hundirê xaneya wergir. Ji bo piçûkkirina qebareya ADN-yê, enzîma endonukleaz tê bikaranîn. Di vê gavê de dibe ko parçeyek ADN-yê di nav xaneyê de têkilê kromozoma xaneya wergir bibe. ADN-ya ko parçeyên ADN-yên zîndewerên din lixwe digire, wekî ADN-ya dubarepêkhatî (bi înglîzî: ''recombinant DNA'') tê navkirin.<ref name="Microbiology"/> Kiryara gorankariyê cara pêşîn di sala 1928ê de ji aliyê bakterîzanê brîtanî Frederick Griffith ve hat ragîhandin. Griffith bi xebatên xwe nîşan kir ko bakteriya ''Streptococcus pneumoniae'' ya nepatojen dikare parçeyên ADN-ya bakteriyek patojen a mirî bigire nav xaneya xwe û tevlê genoma xwe bike, bi vî awayî ''Streptococcus pneumoniae'' jî biguhere bo bakteriya patojen.<ref name="Microbiology"/> === Guhaztinî === [[Wêne:Transduction (genetic) ku.svg|thumb|301x301px|Genên bakteriyê bi navbeynkariya bakteriyofajê tê guhaztin bo bakteriya wergir.]] Kiryara guhaztinî bi navbeynkariya [[bakteriyofaj]]ê de rû dide. Di guhaztinî de ADN-ya danerê di nav bergê proteînî ya bakteriyofajê de tê paketkirin û gava [[vîrus]] tuşê bakteriyek dibê, parçeya ADN-ya bakteriya danerê, diguhazîne bakteriya wergir. Du corên guhaztinî hene; guhaztiniya gelemperî û guhaztiniya taybet ==== Guhaztiniya gelemperî ==== Guhaztiniya gelemperî (bi înglîzî: ''generalized transduction'') ji aliyê bakteriyofajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phages'') ve pêk tê.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Bakteriyofajên tundrew bi [[çerxa şîbûnê]]yê de duhende dibin. Ango di nav xaneya xanexwê de kopiyên bakteriyofajê zêde dibin. Di xaneya bakteriyê de kopiyên ADN-yên vîrusê tên çêkirin û enzîmên taybet, ADN-yan di nav poşere proteînî de paket dikin. Hin caran enzîm li dewsa ADN-yên vîrusê, parçeyên ADN-yên ji kromozoma bakteriyê qetiyane, paket dikin nav poşerê proteînî. Li dawiya dawî xaneya bakteriyê hildiweşe û vîrus belavê hawirdorê dibin. Tevî ko ADN-ya vîrusê di nav poşerê proteînî de tune ye, lê dîsa jî ew wekî bakteriyofajek dikare tûşê xaneyek nû bibe û ADN-ya bakteriya danerê biguhazîne bo bakteriya wergir.<ref name=" Essential Microbiology">Hogg, Stuart (2005) Essential microbiology. New York : Wiley, 2005.</ref> Di guhaztiniya gelemperî de parçeyên ADN-ya xaneya xanexwe bi awayekî tesadufî tên paketkirin.<ref name="Foundations in microbiology"/> Ango guhaztin ne ji bo beşek taybet e, dibe ko her beşek ADN-yê bi vî awayî were guhaztin. ==== Guhaztiniya taybet ==== Di çerxa jiyana bakteriyofajê de, duhendebûna bi çerxa têkilbûnê de guhaztiniya taybet (bi înglîzî: ''specialized transduction'') rû dide. Gava genoma bakteriyofajê dikeve nav xaneyê, ADN-ya bakteriyofajê têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Genoma bakteriyofajê ji bo demek, di bakteriyê de bêdeng dimîne. Her ko bakterî dabeş bibe, ADN-ya xwe duhende dike. Paşê genoma bakteriyofajê ji ADN-ya bakteriyê cihê dibe û qonaxa çerxa şîbûneyê dest pê dike. Lê gava ADN-ya bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, hincaran, parçeyek ADN-ya bakteriyê jî bi xwe re dibe. Bi vî awayî dibe ko genek an jî du genên bakteriyê têkilê genoma bakteriyofajê bibin. Dema bakteriyofaj tuşê bakteriyek din dibe, li gel genoma xwe genên bakteriya danerê jî diguhazîne bakteriya nû. Bi vî awayî ji bakteriya daner, gen tên guhaztin bo bakteriya wergir. Ango di guhaztiniya taybet de, genoma bakteriyofajê têkilê kromozoma bakteriyê dibe, gava genoma bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, tenê genên nezikê xwe, bi xwe re dibe . === Konjugasyon === {{Gotara bingehîn|Konjugasyona bakteriyan}} [[Wêne:Konjugasyon ku.png|thumb|Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.]] Konjugasyon kiryara guhaztina genan e ko pêdivî bi temasa rasterast a herdu xaneyan heye. Ji bo konjugasyonê, xaneya daner pîlus çêdike, bi pîlusê, xwe bi xaneya wergir ve girê dide. Bi girjbûna pîlusê herdu xane ber bi hev ve tên kaşkirin, û nezîkê hev dibin. Ji plazmîda xaneya wergir, zîncîrek vedibe û bi navbeynkariya pîlusê derbasî xaneya wergir dibe. Di xaneya daner û ya wergir de zîncîra plazmîdê wekî qalip tê bikaranîn û zîncîra temamker tê çêkirin. Bi vî awayî êdî xaneya wergir jî dibe xwediyê plazmîd. Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin. Di bakteriyê de hebûna pîlazmîdê, li dij madeyên jehravî û dijezîndeyî bergirî dabîn dike. == Karlêka bakteriyan li dijî boyaxa Gram == [[Wêne:Boyaxkirina Gram ku.png|thumb|300x300px|Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. ]] Boyaxa Gram an jî boyaxkirina Gram (bi înglîzî: ''Gram stain- Gram staining'') di warê bakterîzaniyê de rêbazek rengkirina bakteriyan e ji bo naskirina bakteriyan û meyla tûşbûna bakteriyan. Bingeha rêbaza boyaxkirina Gram, li ser cudahiya di stûriya dîwarê xaneyên bakteriyan de ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gram stain |paşnav=Bell |pêşnav=Daniel |weşanger=Radiopaedia.org |tarîx=2020-05-10 |ziman=en |url=https://radiopaedia.org/articles/77306 |doi=10.53347/rid-77306 }}</ref> Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. Li gor karlêka bakteriyê a li dij boyaxa Gram, bakterî du kom in; bakteriyên Gram negativ û bakteriyên Gram pozîtîv.<ref name="OpenStax, Biology" /> === Dîrok === Di sala 1884ê de bijîjkê Danîmarkî yê bi navê Hans Christian Joachim Gram, da nîşankirin ko bi boyaxkirina dîwarê bakteriyê, mirov dikare herdu corên bakteriyan ji hev derxe.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Gram stain". Encyclopedia Britannica, 27 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/science/Gram-stain. Accessed 18 March 2025.]</ref> Ji ber ko rêbaza boyaxkirinê ji aliyê wî ve hat keşfkirin, ev rêbaz bi paşnavê wî hat navkirin. Rebaza boyaxkirina Gram ji serî heta dawî bi qasî 5 xulekan de rû dide. Ango di demek kurt de mirov dikare encamên taqîkirinê bi dest bixe.<ref name="Essential Microbiology"/> ==== Gavên rêbaza boyaxkirinê ==== * Bakterî li ser şûşeya silaydê tên raxistin. * Silayd li ser agir de tê gerandin û bakteriyên ser silaydê tên sabîtkirin. Bi vî awayê gava boyax an jî av li silaydê tê dilopkirin, bakterî li cihê xwe de dimînin û nalivin. * Boyaxa binefşî ya krîstalî li ser bakteriyan tê dilopkirin, boyax bi qasî xulekek di silaydê de dimîne, paşê silayd bi avê tê şûştin. * Îyod li ser bakteriyan tê dilopkirin. Îyod bi qasî xulekek li ser silaydê dimîne. Îyod bi boyaxa binefşî ya krîstalî ve tê girêdan, û pêkhateyek gir a ji binefşiya krîstalî - îyod peyda dibe. Ji ber qebareya xwe, boyaxa binefşî ya krîstalî di nav dîwarê xaneyê de asê dimîne û xaneyê naterikîne. Di vê qonaxê de hemû xane bi rengê binefşî xuya dibin. * Ji bo bêrengkirina boyaxan, alkol an jî aseton li ser bakteriyan tê dilopkirin. Di vî gavê de boyaxên di dîwarê bakteriyên Gram negativ de, di nav alkolê de reng didin û bakteriyên Gram negatîv bêreng xuya dibin. * Silayd bi avê tê şûştin, paşê bi boyaxa safranî an jî boyaxa fuşîn (bi înglîzî:fuchsin stain) li ser bakteriyan tê dilopkirin û bi qasî xulekek şûn ve silayd bi avê tê şûştin. Bakteriyên Gram negatîv bi boyaxa safranî, bi rengê pembeyî tên boyaxkirin. * Silayd tê ziwakirin û di bin mîkroskobê de tê kontrolkirin. ==== Encam ==== Di destpêkê de hemû bakterî boyaxa binefşî ya krîstalî werdigirin. Di bakteriyên Gram negatîv de dîwarê xaneyê ji du çînan pêk tê, dîwarê navî ji peptîdoglîkanê pêk tê lê tenik e. Çîna derweyî ya diwarê bakteriyên Gram negatîv ji çewriyê pêk tê. Alkol (an jî aseton) dîwarê çewerî hildiweşîne. Bi hilweşîna dîwarê derve, boyaxa binefşî ya li ser diwarê navî, ji dîwar cihê dibe û dîwarê tenik, bêreng dike. Lê bi dilopkirina safranînê, dîwarê bakteriyên Gram negatîv safranînê dimijînin û bi rengê pembeyî xuya dibin.<ref name="Foundations in microbiology">Talaro, K.P. and Chess, B. (2012) Foundations in microbiology. 8 th. New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-337529-8</ref> Dîwarê xaneya bakteriyên Gram pozîtîv ji peptîdoglîkanê pêk tê, stûr e û boyaxa binefşî ya krîstalî baş dimijîne. Alkol nikare dîwarê stûr hilbiweşîne, lê ava xaneyê kêm dike. Bi kêmbûna ava xaneyê, kunikên (por, qulik) di diwarê xaneyê de tên girtin. Ev rewş rê li ber boyaxa binefşî û îyodê digire ko ji xaneyê dernekevin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. [Updated 2023 Aug 14]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562156/]</ref> Loma heke li ser silaydê ji bakteriyên Gram pozîtiv hebin, bi rengê binefşî an jî şîn xuya dibin. === Bikaranîna rêbaza boyaxkirina Gram === Ev rêbaz ji bo naskirin û polenkirina bakteriyên nexweşker (patojen) tê bikaranîn. Herwisa ji bo diyarkirina hestiyariya bakteriyan a li dij dijezîndeyiyan jî rêbaza boyaxa Gram tê bikaranîn. Ji hev derxistina bakteriyên Garm pozîtiv û Gram negatîv, ji bo çareserkirina hin nexweşîyan gelek girîng e. Wekî mînak, dijezîndeyî ya bi navê penîsîlîn, di xaneya bakteriyê de rê li ber çêkirina peptîdoglîkanê digire, loma dîwarê xaneyê tenik dimîne û nikare xaneyê biparêze. Ango, heke bi rêbaza boyaxa Gram were fehmkirin ko hokarê nexweşiyê bakteriyek Gram pozîtiv e, bi bikaranîna penîsîlîn, rê li ber pirbûna bakteriyê tê girtin û saxbûna nexweş hêsantir dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Dîwarê derve yê bakteriyên Gram negatîv, bakteriyê ji dijezîndeyiyan diparêze. Dîwarê derve rê li ber derbasbûna dermanan digire, loma li dij dijezîndeyiyan, bergiriya bakteriyên Gram negatîv, li gor yên Gram pozîtîv xurttir e.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> == Bakteriyên nexweşker == Hin corên bakteriyan, bakteriyên nexweşker (patojen) in, gava tûşê mirov dibin û di laş de pir dibin, nexweşî rû dide. Bi bakterî gava tuşê laşê mirov dibe, bi çendan rêyan mirov bi nexweşiyê dixîn. Hin caran bakterî bi lez dabeş dibin, ji ber qabereya koma bakteriyan, cihê xane û şaneyên laş teng dibe, loma xane û [[Şane (biyolojî)|şane]] nikarin xebata xwe ya asayî bi rê ve bibin. Hin bakterî enzîmên herisker der didin, enzîm [[parzûna xaneyê]] an jî şaneyên laşê mirov diruxîne û lawaz dike. Hin bakterî jî rasterast xane û şaneyan dikujin. Hin caran jî bakterî jehr berhem dikin, jehra bakteriyan dibe ko bibe sedema îflîcbûna xaneyê an jî karlêkên metabolî yên xaneyê têk bişkîne. Herwiha hin bakterî jî, hestiyariya bergiriya laş didin zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=How Infection Works |paşnav=Drexler |pêşnav=Madeline |weşanger=National Academies Press (US) |tarîx=2010 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK209710/ |paşnav2=Medicine (US) |pêşnav2=Institute of }} </ref> Hokarên gellek nexweşiyên mirov, bakteriyên nexweşker in. Çend mînakên nexweşiyên bakteriyî vana ne: * Di nav xurekan de hebûna bakteriyên wek ''Salmonella'' û ''Clostridium'' ''botulinum'' dibin sedema nexweşiya bi xurek jehrîbûnê. * Di mirov de nexweşiya kolera ji ber tûşbûna bakteriyên ''Vibrio cholerae'' rû dide. * Nexweşiya tetanoz (derdekopan) ji ber tûşbûna bakteriya ''Clostridium tetani'' peyda dibe. * Bakteriyên ''Microbacterium tuberculosis'' mirov bi nexweşiya sîl (tuberkîloz) dixin. * Li dij bakteriyan, dermanê dijezîndeyî (antîbiyotîk) tê bikaranîn. Dijezîndeyî dixaneya bakteriyê de çar cihên serekî dikin armanc; dîwarê xaneyê, parzûna xaneyê, rêçeya çêkirina asîdên nûkleyî û [[rîbozom]]. Ev beşên bakteriyê ji beşên xaneyên mirov cuda ne, loma dijezîndeyî li ser xaneyên mirov bandorek neyînî nakin. Lê hin bakterî li dijî dijezîndeyiyan bergirî ava dikin.<ref>Doron S, Gorbach SL. Bacterial Infections: Overview. International Encyclopedia of Public Health. 2008:273–82. doi: 10.1016/B978-012373960-5.00596-7. Epub 2008 Aug 26. PMCID: PMC7149789.</ref> == Polenkirina bakteriyan == Di demên kevn de bakterî li gor hin taybetmendiyên xwe dihatin polenkirin. Wekî mînak; * Karlêka bakteriyê li dij [[boyaxa Gram]]: hin bakterî Gram pozîtîv in, henek jî Gram negatîv in. * Cihguhertin: Bi gelemperî bakterî cih diguherin. Şêweyê cihgurinê ne yek e. * [[Endospor|Sporbûn]]: Hin bakterî spor çêdikin ên din çênakin. * Şêwaza xwarinê: Bakterî xurekên xwe çawa bi dest dixin? Li gor xwarinê; bakteriyên xwejîn û xwenejîn hene. Du cor bakteriyên xwejîn hene ronahiyexwêjîn, kîmîkexwêjîn. * Bakterî li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê: Gelo pêdiviya bakteriyê bi oksîjenê heye, an na? * Bakteriyên nexweşker û bakteriyên sûdbexş.<ref name="McGraw-Hill" /> * Şiklê xaneyê: Bakterî dibe ko bi şêweyê gogî, çîlkeyî an jî lûlpeçî bin. * Bakterî li gor xanexwê yê: bakteriyên ajalan, bakteriyên riwekan hwd. === Polenkirina bakteriyan li gor pêkhateya molekulên bakteriyê === Bi pêşveçûnên di warê bomawezani û nêrînên ser pêkhateya molekulên bakteriyan, pêdivî bi polenkirinek nû çêbû. Di polenkirinên berê de bakterî ne li gor bavanek hevpar û ne li gor rêzeya genên hevşib hatibûn polenkirin, loma gelek kêmasî û şaşiyên polenkirina berê hebû. Di polenkirina nû ya zanistî de: * Rêzeya asîdên amînî yên proteînên taybet, * Rêjeya bazên guanîn û sîtozîn di rêzeya asîdên nûkleyî de, * Duregkirina asîdên nukleyî, (Du cor bakterî tên bikaranîn, ji her corek bakteriyê zincîrek ADN-yê tê girtin, ji herdu zinciran ADN-yek dureg tê bi destxistin. Di ADN-ya dureg de rêjeya bazên temamker tên diyarkirin. Bazên temamker çiqas pir bin, herdu cor bakterî hê pirtir dişibin hev û dibe ko di demek kurt de ji bavanek hevpar pêk hatibin.) * Rêzeya genoma bakteriyê û bi taybetî di ARN-rîbozomî (16S) de rêzeya genan tê lêkolînkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> * Li gor zanyariyên hatine bi destxistin bakterî tên polenkirin. === Navandina bakteriyan (bi înglîzî: ''bacterial nomenclature'') === Di polenkirina zanistî de navên bakteriyan ji du peyvan pêk tê. Peyva pêşîn navê tuxmê (bi înglîzî: ''genus''), peyva duyem jî navê corê (bi înglîzî: ''species'') ye. Herdu peyv di nav nivîsê de bi awayekî ''îtalîk'' (ber bi milê rastê piçek xwar) tên nîşankirin. Navê tuxmê bi tîpa girdek dest pê dike û bi gelemperî bi latînî ye. Navê corê bi tîpên hûrdek tê nivîsandin. Bi gelemperî navê corê, hin taybetmendiyên bakteriyê diyar dike. Wekî mînak, di navê bakteriya ''Escherichia coli'' de, ''Escherichia'' navê tuxmê ye, ''coli'' navê corê ye. Ev bakterî di ruviyên (bi înglîzî: ''colon'') ajalên memikdar (şîrder) û balîndeyan de dijî. {| class="wikitable" | colspan="2" | '''<big>Polenkirina zanistî bo ''E.coli''</big>''' |- |'''Jorecîhan (''domain'')''' |'''Bacteria''' |- |'''Liq (''phylum'')''' |'''Proteobacteria''' |- |'''Pol (''class'')''' |'''Zymobacteria''' |- |'''Kom (''order'')''' |'''Enterobacteriales''' |- |'''Xêzan (''family'')''' |'''Enterobacteriaceae''' |- |'''Tuxm (''genus'')''' |'''Escherichia''' |- |'''Cor (''species'')''' |'''coli''' |} == Bakterî di pîşesaziyê de == Di warê pîşesaziyê de, bi taybetî di pîşesaziya kîmyayî de, di gelek cihan de bakterî tên bikaranîn. Hin mînakên bikaranîna baktariyan wekî yên li jêr in. Bi karlêkên hin bakteriyan alkol tê oksandin bo asîda asetî û ji wê jî sirke (bi înglîzî: ''vinegar'') tê çêkirin. Bi karlêkên genînê yên hin corên bakteriyên ''Clostridium'', bi rêjeyek zêde awêteyên endamî yên wekî aseton û asîda butrî tên çêkirin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Koma bakteriyên [[Genîna asîda laktî|asîda laktî]] yên ji tuxma ''Carnobacterium, Enterococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Pediococcus, Streptococcus, Tetragenococcus, Vagococcus,'' û ''Weissella'' di çêkirina penêr, mast, tirşî û hin xurekên din de tên bikaranîn.<ref>Doyle, M.P., Steenson, L.R., Meng, J. (2013). Bacteria in Food and Beverage Production. In: Rosenberg, E., DeLong, E.F., Lory, S., Stackebrandt, E., Thompson, F. (eds) The Prokaryotes. Springer, Berlin, Heidelberg. [https://doi.org/10.1007/978-3-642-31331-8_27]</ref> Herwiha, bakterî û karokên havênê di çêkirina vexwarinên [[Genîna alkolî|alkolî]] yên wekî [[şerab]] û [[bîra]] de tên bikaranîn. Li derveyî xaneyên mirov, [[Însulîn|hormona însulîn]] û [[hormona geşê]] di bakteriyan de tên çêkirin û wekî derman tên bikaranîn. Di çêkirina dijezîndeyî û hin enzîman de jî bakterî tên bikaranîn.Wekî mînak, dijezîndeyî yên bi navê streptomîsîn (bi înglîzî: ''streptomycin'') û erîtromîsîn (bi înglîzî: ''erythromycin'') bi navbeynkariya bakteriyan tên çêkirin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> == Hin gavên sereke di dîroka bakterîzaniyê de == Bakterî cara pêşîn di sala 1676ê de ji aliyê Antony Van Leeuvenhoek (1632-1723) ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gest |pêşnav=H. |tarîx=2004-05-22 |sernav=The discovery of microorganisms by Robert Hooke and Antoni van Leeuwenhoek, Fellows of The Royal Society |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsnr.2004.0055 |kovar=Notes and Records of the Royal Society of London |cild=58 |hejmar=2 |rr=187–201 |doi=10.1098/rsnr.2004.0055 }}</ref> Leeuvenhoek mîkroskobên bi mezinkirina 50 heta 300 carî çêkir. Heta wê demê di bin destê zanyaran de mîkroskobên wisa tûne bûn. Leeuvenhoek bi van mîkroskoban li gel bakteriyan li ser protîstayan jî xebat kir xebatên xwe di pirtûka bi navê “ajalok” (bi latînî: ''animalcules'') de parve kir.<ref name=" Text book of microbiology">Trivedi, P.C., Pandey, S. and Bhadauria, S. (2010) Text book of microbiology. Jaipur: Aavishkar. </ref> Cara pêşîn peyva bakterî di sala 1829ê de ji aliyê zanyarê alman Christian Gottfried Ehrenberg (1795 –1876)  ve bi wateya “gapolê piçûk” hat bikaranîn. Bijîşkê hungarî Ignaz Semmelweis (1818–1 865) di sala 1861ê de ji xebatên xwe yên li ser mirina jinan ên ji ber taya piştî zarokanînê, diyar kir ko hokarên nexweşiyê ji destên qirêj belav dibe. Loma divê bijîjşk destên xwe baş bişon. Heta wê demê haya mirovahî ji hokarên nexweşiyan tune bû, nizanîbûn ko zîndewrên pir piçûk hene û tûşê mirov dibin.<ref>Opal SM. A Brief History of Microbiology and Immunology. Vaccines: A Biography. 2009 Nov 10:31–56. doi: 10.1007/978-1-4419-1108-7_3. PMCID: PMC7176178.</ref> Kîmyagerê frensî Louis Pasteur di sala 1860ê de bakteriyan di hawirdorek destkarî de çand û ji bo xebatên xwe bi kar anî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonnet |pêşnav=M. |paşnav2=Lagier |pêşnav2=J. C. |paşnav3=Raoult |pêşnav3=D. |paşnav4=Khelaifia |pêşnav4=S. |tarîx=2020-03-01 |sernav=Bacterial culture through selective and non-selective conditions: the evolution of culture media in clinical microbiology |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2052297519301192 |kovar=New Microbes and New Infections |cild=34 |rr=100622 |doi=10.1016/j.nmni.2019.100622 |issn=2052-2975 |pmc=6961714 |pmid=31956419 }}</ref> Ji bilî wê, Pasteur di sala 1879ê de li ser nexweşiya kolereya mirîşkan de xebat kir. Pasteur diyar kir ko hokara nexweşiyê bakterî ye û li dij nexweşiyê kutav (vaksîn) çêkir.<ref>Ullmann, Agnes. "Louis Pasteur". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025,[https://www.britannica.com/biography/Louis-Pasteur.] Accessed 16 February 2025.</ref> Di sala 1876ê de bijîşkê alman Robert Koch (1843-1910) di xebatên xwe de têkiliya bakteriya Bacillus û nexweşiya birîna reş, ango şarbona çêlekan (bi înglîzî: ''anthrax''), bi awayekî zanistî îspat kir.<ref name="Essential Microbiology"/> Robert Koch wekî damezrînerê bakterîzaniyê tê zanîn. Bakteriya bi navê ''Tubercle bacillius'' a hokara nexweşiya tuberkulozê (êşa zirav), di sala 1882yê de ji aliyê Koch ve hat keşfkirin. Di heman salan de Koch li ser nexweşiya kolerayê jî xebat kir û diyar kir ko nexweşî, ji ber bakteriyên nav av û xurekên qirêj, tûşê mirov dibe. Ji ber xebatên wî yên li ser nexweşiya tuberkulozê, Koch di sala 1905ê de bi [[Xelata Nobelê|xeleta Nobelê]] ya di warê bijîşkî an jî fîzyolojiyê de hat xelatkirin.<ref>Stevenson, Lloyd Grenfell. "Robert Koch". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/biography/Robert-Koch]. Accessed 16 February 2025.</ref> Bakterizanê danmarkî Hans Christian Gram (1853-1938) di sala 1882yê de ji bo ji hev derxistina bakteriyan, rêbaza boyaxkirinê keşf kir. Êdî bakterî li gor pêkhateya dîwarên xwe, wekî bakteriyên gram pozîtîv an jî bakteriyên gram negatîv hatin polenkirin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. 2023 Aug 14. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–. PMID: 32965827.</ref> Zanistê alman Paul Ehrlich (1854-1915) û bakterîzanê japon Sahachiro Hata (1873-1938) di sala 1909ê de li dijî nexweşiya sîfîlîsê (bi înglîzî: ''syphilis'') dermanê dijebakterî yê bi navê ''Salvarsan'' çêkirin.<ref>Valent P, Groner B, Schumacher U, Superti-Furga G, Busslinger M, Kralovics R, Zielinski C, Penninger JM, Kerjaschki D, Stingl G, Smolen JS, Valenta R, Lassmann H, Kovar H, Jäger U, Kornek G, Müller M, Sörgel F. Paul Ehrlich (1854-1915) and His Contributions to the Foundation and Birth of Translational Medicine. J Innate Immun. 2016;8(2):111-20. doi: 10.1159/000443526. Epub 2016 Feb 5. PMID: 26845587; PMCID: PMC6738855.</ref> Di sala 1928ê de zanistê brîtanî Alexander Fleming (1881-1955) li dij bakteriyan, dermanê dijebakterî (dijezîndeyî) yê bi navê penîsîlînê (penicillin) keşf kir.<ref name="Modern Biology"/> Di sala 1946ê de du bomawezanistên amerîkî, Joshua Lederberg û Edward Tatum bi xebatên xwe yên li ser ''E.coli'' de, nişan kirin ko bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1958/lederberg/facts/ |sernav=Joshua Lederberg – Facts |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en-US }}</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakterî| ]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] m7th24kdyp0wzfc3qysbamdvojw36dz 2100172 2100154 2026-10-23T14:34:25Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Pirbûn û geşebûna bakteriyan */ 2100172 wikitext text/x-wiki [[Wêne:E coli at 10000x, original.jpg|thumb|300x300px|Wêneyê bakteriyên E.coli 10000 car hatî mezinkirin.]] '''Bakterî''' (bi latînî: yekjimar; ''bacterium'', pirjimar; ''bacteria'') zîndewerên tekxaneyî yên prokaryotî ne. Hemû [[cor]]ên bakteriyan zîndewerên tekxaneyî ne û [[navik]] û [[endamok]]ên bi parzûn pêçayî lixwe nagirin, loma di nav navikseretayî (prokaryot) de cih digirin. Li gel jorecîhana bakteriyan, hemû endamên jorecîhana [[arkea]]yan jî ji xaneyek prokaryotî pêk tên. Ango hemû zîndewerên bi xaneya navikseretayî, tekxaneyî ne. Li seranserê dinyayê de zîndewerê bi hejmara herî zêde, bakterî ne. Bakterî hema di hemû habîtatên jîngehan de dikarin bijîn. Kapasîteya metabolîzmayê di nav endamên jorecîhana bakteriyan de cihêreng e û bakterî dikarin hema hemû awêteyên endamî û hin awêteyên neendamî wekî çavkaniya xurekê bi kar bînin.<ref name="Encyclopedia Britannica">Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 27 Jan. 2025, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 28 January 2025. </ref> Hin bakterî hokarên nexweşiyê ne, gava mirov, [[Heywan|ajal]] an jî riwek tûşî van bakteriyan dibin, bi nexweşiyê dikevin. Lê piraniya bakteriyan xeternak nîn in û ji ber zîndeçalakiyên wan ên di jîngehê de, ji bo zîndewerên din jî derfetên jiyanê ava dibe.Hinek bakterî jî bi zîndewerk din re (ajal, riwek an jî karok) jîyanek hevbeş ava dikin, ko wekî sîmbiyosîs tê navkirin. Heke bakterî nebûna, di jîngehê de têkşikestin û hilweşîna awêteyên endamî, pir hêdî rû dida. Bakterî paşmayiyên riwek û ajalan dubare digerînin. Wekî mînak, dubaregerîna nîtrojen û karbonê. Hinek bakterî ji bo çêkirina [[xurek]], hin madeyên kîmyayî û dijezîndeyî (antîbiyotîk) tên bikaranîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Peyva bakteriyê ji peyva grekî ya “bakterion” çêbûye. Wateya bakterion, “gapolê piçûk” e. Ji ber ko cara pêşîn di bin mîkroskobê de bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî hatine dîtin, ev nav li wan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vocabulary.com/dictionary/bacterium |sernav=Bacterium - Definition, Meaning & Synonyms |malper=Vocabulary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Beşa mîkrobiyolojiyê ya li ser bakterî û têkiliyên wan ên bi bijîşkiyê, pîşesaziyê û çandiniyê re mijûl dibe, wekî bakterîzanî (bi înglîzî: ''bacteriology'') tê navkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/bacteriology |sernav=Definition of BACTERIOLOGY |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2025-02-16 |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Zanyarên ko di warê bakterîzaniyê de xebat dikin, wekî bakterîzan (bi înglîzî: ''bacteriologist'') tên navkirin. == ''Escherichia coli'', wekî bakteriya model ji bo xebatên zanistiyê == [[Wêne:Escherichia coli 2.jpg|thumb|300x300px|''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene.]] Bijîşk û zanyarê alman Theodor Escherich, di sala 1884ê de gava li ser bandora bakteriyan a li ser herisa xurekan û nexweşiyên [[coga herisê]] de xebat dikir, bakteriyek ko gelek bi lez [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] dibû dît û navê ''Bacterium coli commune'' lê kir.<ref>Blount ZD. The unexhausted potential of E. coli. Elife. 2015 Mar 25;4:e05826. doi: 10.7554/eLife.05826. PMID: 25807083; PMCID: PMC4373459.</ref> Lê ji ber ko bakterî ji aliyê wî ve hatibû keşifkirin, paşnavê wî dan bakteriyê û bakterî wekî ''Escherichia coli'' (''E.coli'') hat navkirin. Bakteriya ko herî zêde li ser wê xebat hatine kirin û pêkhateya wê baş hatiye femkirin, ''Escherichia coli'' ye. Di piraniya taqiyên girîng ên wekî [[Derbirîna gen|derbirînan genan]] û çêkirina [[proteîn]]an de, di xebatên teknolojîya dubarepêkhatina ADN-yê (bi înglîzî: ''recombinant DNA technology'') de, wekî zîndewera model ev bakterî hatine bikaranîn. ''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene. Genoma ''E.coli'' li gor zîndewerên din piçûk e û ji 4500 heta 5500 cotên bazan pêk tê (genoma mirov bi qasî 3 mîlyar coten baz lixwe digire). Habîtata ''E.coli'' rûviyên ajalên xwîngerm (memikdar û balînde) e. ''E.coli'' zîndewerê hilbijêrî nehewayî ye (bi înglîzî: ''facultative anaerobic''), loma ''E.coli'' dikare di hawirdora bêoksîjenî de jî bijî û geşe bibe.<ref name="leland" /> Gelek guhertoyên (bi înglîzî: ''variant-strain'') ''E.coli'' hene. Guhertoyên ko di laboratiwaran de ji bo xebatên zanistî tên bikaranîn, bakteriyên patojen nînin. Piraniya ''E.coli''yan bêzirar in û ziyanbexş nînin, lê hin guhertoyên ''E.coli'' di rûviyan de dibin sedema nexweşiyên corbicor.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> Hawirdora ko karbon û çavkaniya enerjiyê ya wekî [[glukoz]] û hin xweyên neendamî lixwe digire, wekî hawira mînîmal tê navkirin. ''E.coli'' dikare hemû enzîmên ji bo çêkirina asîdên amînî û nukleotîdan kod bike. Loma ''E.coli'' dikare di hawirek mînîmal de bijî, ji hinek awêteyên bingehîn ên hawirdorê, hemû awêteyên endamî berhem bike. Di hawira mînîmal de ''E.coli'' serê saetê carek dabeş dibe, ango di rojê de hejmara xwe 24 car duqat dike. Ango hejmara bakteriyek dibe 224 bakterî. Di hawirek bi [[karbohîdrat]] û asîdên amînî ve dewlemend de ''E.coli'' dikare her 20 xulekê de dabeş bibe. Ango saetek de sê caran dabeş dibe û hejmara bakteriyek dibe 8 bakterî (23= 8) û di rojek de 72 car hejmara xwe duqat dike (272). Heke ''E.coli'' du rojan di hawirek dewlemend de bêsinor dabeş biba, giraniya bakteriyan hema dibû bi qasî giraniya dinyayê. Yek taybetmendiyek ''E.coli'' jî ev ko, ev bakterî di laboratiwaran de bi hêsanî tên çandin. Hemû bakterî di laboratiwaran de bi çandinê pir nabin. Di hawirek destkarî de, di demek kurt de pirbûna ''E.coli'', yek ji sedemên serekî ye ko zanyar van bakteriyan di xebatên xwe de bi kar tînin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> == Şêweyê bakteriyan == [[Wêne:Shapes of bacteria and size comparisons ku.jpg|thumb|300x300px|Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî, çîlkeyî an jî lûlpêçî. ]] Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî (bi înglîzî: ''spherical'' (''coccus'')), çîlkeyî (bi înglîzî: ''rodlike (bacillus)'') an jî lûlpêçî (bi înglîzî: ''spiral-shaped (spirillum)''). Qebareya bakteriyek asayî, wekî mînak, ya bakteriya bi şeweyî çîlkeyî ya ''Escherichia coli'', bi dirêjiya 2 mîkrometre (μm) û bi berayiya 0.5 μm ye. (mîkron ji metreyê mîlyon car piçûktir e). Xaneya bi şêweyî gogî ya bakteriya ''Staphylococcus aureus'' bi tîreya 1 μm ye. Hin bakterî piçek gir in. Wekî mînak, tîreya bakteriya ''Azotobacter'' dibe ko 5 μm an jî zêdetir be. Hin bakterî jî ewqas gir in ko mirov dikare bi çavên tazî bibîne. Wekî mînak, bakteriya ''Thiomargarita magnifica'' bi berayiya 700 μm û bi dirêjiya 1 cm ye.<ref>Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 22 Dec. 2024, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 17 January 2025.</ref> == Pêkhateya xaneya bakteriyan == {{Gotara bingehîn|Pêkhateya xaneya bakteriyan}} [[Parzûna xaneyê]], sîtoplazma, [[rîbozom]] û yek an jî zêdetir [[kromozom]] ji bo zîndeçalakiyên bakteriyê pêwîst in û di hemû cor bakteriyan de hene. Herçiqas di xaneya piraniya bakteriyan de dîwarê xaneyê hebe jî, lê di hin bakteriyan de diwarê xaneyê tune. Wekî mînak di bakteriyên liqa ''Mycoplasmatota'' de diwarê xaneyê tune.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> Parzûna Xaneyê ji du çînên fosfolîpîd û proteînên parzûnê pêk tê. Parzûn, xaneyê dipêçîne û xaneyê ji hawirdorê cihê dike. Navbera hawirdor û xaneyê de alûgorkirina madeyan kontrol dike. Rîbozomên bakteriyan jî wekî mîna rîbozomên navikrasteqînan, ji proteîn û ARN-ya rîbozomî pêk tên, lê pêkhateya rîbozomên bakteriyan ji yên êkaryotan cuda ye. Di bakteriyan de hemû rîbozom di nav sîtoplazmayê de serbest in û wekî rîbozomên 70S tên navkirin. Binebeşa mezin a rîbozomê 50S, a piçûk jî 30S e.<ref>Byrgazov K, Vesper O, Moll I. Ribosome heterogeneity: another level of complexity in bacterial translation regulation. Curr Opin Microbiol. 2013 Apr;16(2):133-9. doi: 10.1016/j.mib.2013.01.009. Epub 2013 Feb 14. PMID: 23415603; PMCID: PMC3653068.</ref> Binebeşa piçûk a rîbozomê ji ARN-rîbozomî ya 16S û 19 proteînan pêk tê.<ref>Schluenzen, Frank; Tocilj, Ante; Zarivach, Raz; Harms, Joerg; Gluehmann, Marco; Janell, Daniela; Bashan, Anat; Bartels, Heike; Agmon, Ilana (2000-09-01). "Structure of Functionally Activated Small Ribosomal Subunit at 3.3 Å Resolution". Cell. 102 (5): 615–623. [https://doi:10.1016/S0092-8674(00)00084-2.]{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}PMID 11007480</ref> Genoma bakteriyê ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya kromozom (bi înglîzî: ''chromosome DNA'') û ADN-ya plazmîd (bi înglîzî: ''plasmid DNA'') pêk tê. Kromozoma bakteriyê bi eslê xwe molekulek bazinî ya ji ADN-ya cotşerîdî ye. Bi gelemperî di bakteriyê de yek kromozom cih digire, lê di hin bakteriyan de genom ji çendan kromozoman pêk tê. Wekî mînak bakteriya ''Brucella'' û ''Vibrio cholerae'', ne yek lê çendan kromozom lixwe digirin. Herwiha di hinek corên bakteriyan de jî kromozom ne bi şêweyê bazineyî lê bi şêweyê xêzî ne. Wekî mînak, kromozomên ''Borrelia burgdorferi'' û ''Agrobacterium tumefaciens'', kromozomên xêzî ne.<ref>Jakob Frimodt-Møller, Thias Oberg Boesen, Godefroid Charbon, Anders Løbner-Olesen,Chapter 14 - Bacterial chromosomes and their replication, Molecular Medical Microbiology (Third Edition), Academic Press,2024,Pages 279-307, ISBN 9780128186190, [https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00007-1.]</ref> Di nav sîtoplazmaya xaneya bakteriyê de beşa ko kromozoma bakteriyê cih digire, wekî nukleoîd tê navkirin. [[Wêne:Bacterial cell structure ku.png|thumb|300x300px|Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye.]] Plazmîd parçeyek ADN-yê ye û di sîtoplazmayê de bi awayekî serbest cih digire. Di piraniya bakteriyan de plazmîd heye. Plazmîd, beyî ko ji aliyê kromozoma bakteriyê ve were kontrolkirin, dikare bi tena serê xwe duhende bibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di plazmîda bakteriyê de hin genên plazmîdê, bakteriyê ji madeyên jehravî diparêzin, hin [[gen]] jî ji bo bêbandorkirina dermanên dijezîndeyî (dijebakterî) kar dikin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes" /> Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye. Beşa sereke ya dîwarê xaneyên bakteriyan re tê gotin peptidoglîkan (an jî mureîn). Petîdoglîkan tenê di bakteriyan de tê dîtin. Peptîdoglîkan pêkhateyek aloz e û ji zincîrên du cor [[şekir]]ên neasayî (şekirên amînî) û tetrapeptîd an jî pentapeptîdan pêk tê. Zincîrên polîsakkarîd (şekir) û olîgopeptîd bi awayekî çeprastî bi hev re girêdayî ne û wekî qefesek, parzûna xaneyê ji aliyê derve dipêçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/peptidoglycan |sernav=Peptidoglycan definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Li gor stûriya çîna peptîdoglîkanên dîwarê, bakterî di nav du beşan de tên polenkirin; bakteriyên Gram pozîtîv û bakteriyên Gram negatîv. Stûriya dîwarê xaneyê di bakteriyên Gram pozîtîv de gelek zêde ye û madeya serekî ya dîwarê jî peptîdoglîkan e. Dîwarê xaneyên Gram negatîv ji du çînan pêk tê; çînek tenik a peptîdoglîkan û çîna stûr a derveyî. Çîna derveyî dişibe parzûna xaneyê, lê polîsakkarîdên bi çewrî ve girêdayî lixwe digire ko wekî lîpopolîsakkarîd (bi înglîzî: ''lipopolysaccharide'') tên navkirin.<ref name="Biology" /> Qamçî, pîlus, gendemû, qepsul, çîna lîncî, înkluzyon, [[peykerê xaneyê]] û [[endospor]] tenê di hin bakteriyan de hene, ango evana ji bo hemû bakteriyan pêkhateyên hevbeş nîn in.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di xaneya bakteriyê de [[endamok]]ên wekî [[mîtokondrî]], [[lîzozom]], [[kloroplast]] hwd ên bi parzûn pêçayî tinin.Di hinek bakteriyan de ji bo xwepêvegirêdanê bi rûxarek ve, pêkhateyên bi navê gendemû (bi îngîlîzî: ''fimbriae'') tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Gendemû, ne yek û du, lê bi gelek hejmaran in û hema ji hemû rûyên xaneyê ve ber bi derve wekî mîna borîkeyên pir zirav dirêj dibin. Tayên gendemûyê ji proteîna pîlî pêk tên. Di serê gendemûyan de ji bo hêsankirina girêdanê, pêkhateyek nûsek heye. Ev beşa nûsek bakteriyê bi rûxarek ve an jî bi xaneyek ve girê didin. Di hin çavkaniyan de ji bo gendemûyê peyva “pîlusên kurt” jî tê bikaranîn. Hinek bakterî dema [[Konjugasyona bakteriyan|konjugasyonê]] (bi înglîzî: ''conjugation'') de ji bo guhaztina plazmîdan, pêkhateyên bi navê pîlus (bi înglîzî: yekjimar; ''pilus'', pirjimar; ''pili'') bi kar tînin. Pîlus pêkhateyêk mîna borî ye, ji proteîna pîlînê pêk tê. Pîlus ji aliyê parzûna xaneyê ve tê çêkirin. Bi navbeynkariya pîlusan di navbera sîtoplazmayên du bakteriyan de girêdan ava dibe ko madeyên bomaweyî, di nav pîlusê de, ji xaneyek derbasî xaneya din bibin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Pîlus jî mîna gendemûyan ji parzûna xaneyê dirêjê derve dibin û girêdana xaneyê bi rûxarek an jî bi xaneyek din ve rêk dixin. Lê pîlus ji gendemûyan dirêjtir in û hejmara wan jî ji ya gendemûyan gellek kêmtir e. === Pêkhateya qemçiyê === Qamçî (bi înglîzî: ''flagellum'') rîşalek mîna tayê por e û di dîwarê xaneyê de bi kompleksa motora proteîn ve girêdayî ye. Bakterî qamçiyê bi şeweyî xûleyî (çerxî) badidê û cih diguhere. Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin. Qamçî pêkhateyek aloz e, bi qasî 30 parçeyên proteînan lixwe digire û di sê beşên serekî de tê dabeşkirin: rîşal (bi înglîzî: ''filament''), qulp (bi înglîzî: ''hook'') û tenê binçîne (bi înglîzî: ''basal body'') Rîşala dirêj û lûlpêçî bi navbeynkariya qulpê bi tenê binçîneyê ve girêdayî ye. Rîşal ji proteîna flagellîn (FliC) û qulp jî ji proteîna qulpê (FlgE) pêk tên. Her rîşalek hema bi qasî 30000 binebeşên flegellînê lixwe digire û bi qasî 15 μm dirêj dibe. Gava motora tenê binçîneyê dizivire, rîşala lûlpêç, mîna perwaneyek dizivire. Pêkhateya qulpê bi qasî 130 binebeşên FlgE lixwe digire. Dirêjiya qulpê bi qasî 55 nm ye. Qulp hêza badanê (tork) ya ji aliyê tenê binçîne ve hatiye çêkirin, digihîne rîşala qamçiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Structure, Function and Assembly of Flagellar Axial Proteins |paşnav=Vonderviszt |pêşnav=Ferenc |weşanger=Landes Bioscience |tarîx=2013 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6250/ |paşnav2=Namba |pêşnav2=Keiichi }}</ref> Tenê binçîne motorek lixwe digire. Enerjiya bo zivirîna motorê, di parzûna xaneyê de ji hêza handerê îyonan (bi înglîzî: ''ion motive force'') tê bidestxistin.<ref>Y.Tang, M.Hindiyeh, D.Liu, A.Sails, P.Spearman, J.Zhang. Molecular Medical Microbiology (Third Edition),Academic Press,2024,Pages 97-126,ISBN 9780128186190,[https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00045-9.]</ref> Zivira motora tenê binçîneyê dualî ye (zivira arasteya saetê û zivira pêçewaneyê arasteya saetê). Motor li gor rewşê arasteya xwe diguherîne, gava zivira motorê pêçewaneyê arasteya saetê be, bakterî ber bi pêş ve cih diguhere.<ref name="General Microbiology"/> ==== Rêzbûna qamçiyê di xaneyê de ==== [[Wêne:Flagella.svg|thumb|Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin.]] Bakterî li gor hejmar û cihê qamçiyê, di çar beşan de tên polenkirin.<ref>Ruan J, Kato T, Santini CL, Miyata T, Kawamoto A, Zhang WJ, Bernadac A, Wu LF, Namba K. Architecture of a flagellar apparatus in the fast-swimming magnetotactic bacterium MO-1. Proc Natl Acad Sci U S A. 2012 Dec 11;109(50):20643-8. doi: 10.1073/pnas.1215274109. Epub 2012 Nov 26. PMID: 23184985; PMCID: PMC3528567.</ref> A. Monotrîkus (di yewnanî de; ''monotrichous -'' “mono” tek” û “trichous” mû (tayê porê)): di bakteriyê de ji bo livînê yek qamçiyek heye. B. ''Lofotrîkus'' (lophotrichous) (di yewnanî de “lopho” gurz û “trichous” mû ) ne yek lê gurzek qamçî di beşek bakteriyê de derdikevin. C. Amfîtrîkus (''amphitrichous''): (di yewnanî de “amphi” herdu, “trichous” mû), li herdu serên (aliyên) bakteriyê de qamçiyek heye. D. Perîtrîkus (peritrichous) (di yewnanî de “peri” derdor û “trichous” mû ye) li her aliyê rûyê xaneya bakteriyê de qamçî dirêj dibin. === Peykerê xaneyê === Peykerê xaneyê proteînên taybet in ko kar dikin bo parastina şiklê xaneyê, dabeşbûna xaneyê û hevgirtina dîwarê xaneyê. Peykerê xaneyê ji sê cor proteînan pêk tê; FtsZ, MreB û krîssentîn.<ref name="General Microbiology"/> FtsZ (bi înglîzî: ''filamentation temperature-sensitive protein Z'') proteînek homologê proteîna tubîlînê ya peykerê xaneya êkaryotî ye. Di dema dabeşbûna xaneya bakteriyê de FtsZ di naverasta xaneyê de xelekek çêdike. Proteînên din ber bi xelekê ve dikişîne ko bi dabeşbûna xaneyê, di navbera herdu xaneyên nû da navbirek were çêkirin.<ref name="General Microbiology"/> MreB, homologê proteîna aktînê ya peykerê xaneyê êkaryotî ye, di bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî û lûleyî de hene. Şêweyê (şiklê) xaneyê ji ber hebûna proteîna MreB peyda dibe. MreB di nav sîtoplazmayê de bi awayekî lûlpêçî xuya dibe. Proteîna MreB bandor li ser çêkirina peptîdoglîkanê dike ko şiklê xaneyê neguhere û xane bi şeweyî gogî nebe. Krîssentîn (bi înglîzî: ''crescentin'') homologê proteînên lamîn û keratîn ên xaneyên êkaryotî ye û di xaneyên bi şêweyî lûleyî de heye. Di nav xaneyê de bi dirêjkî cih digire, xaneyê diçemîne û şêweyî dawî ya xaneyê diyar dike.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> == Livîn û cihguhertin di bakteriyan de == Zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorê bertek nîşan didin, bi gelemperî berteka wan, livîn û cihguhertin e. Livîn yek ji taybetmendiyên serekî yên zîndeweran e. Bakterî jî dilivin û herwisa cih jî diguherin. Ji bo xwarinê, bakterî ber bi xurekê dilivin. Pêdiviya bakteriyên fotosentezî bi ronahiyê heye, loma hertim ber bi cihê ronî ve cih diguherin. Bakteriyên bi karlêkên bahenaseyê ATP bi dest dixin, ber bi cihê têroksîjenî ve cih diguherin. Ji ber gefên ji hawirdorê jî bakterî cih diguherin û xwe ji rewşa xeternak dûr dixin. Bakterî ji bo cihguhertinê, bi çendan corên livê dilivin. Liva bi qamçî, cora livîna serekî ye di nav bakteriyan de. Li gel qamçiyê, hin bakterî jî pêkhateyên din jî ji bo cihguhertinê bi kar tînin, wekî mînak, hin bakterî bi pîlusan dilivin. Pîlus ji qamçiyê kurtir, ziravtir in û gelek in. === Livîna bi awayî avjenî === Bi livîna xûleyî ya qamçiyê, bakterî dilive û bi avjeniyê cih diguhere. Dema avjenîkirina bakteriyê de, protonên li derveyî parzûna xaneyê de hatine komkirin, di kunikan (bi înglîzî: ''pores'') de diherikin nav proteînên Mot (bi înglîzî: ''Mot proteins'') û bandor li bargeya proteînên xelekê (bi înglîzî: ''ring'' ''proteins'') dikin. Ji ber bandora protonan, tenê binçîne dizivire û rîşala qamçiyê jî bi wê re dizivire. Zivira rîşalê di xulekeke de 200 heta 1000 ger rû dide ( 200-1000 rpm). Ji ber zivira qamçiyê, bakterî di çîrkeyek de bi qasî dirêjiya 60 xaneyê, cih diguhere (leza bakteriyê = dirêjiya 60 xaneya bakteriyê/çîrke) ev lez gelek zêde ye, wekî mînak, leza herî zêde ya çîtayê (bi înglîzî: ''cheetah'') di çîrkeyeke de dirêjiya 25 laş e (leza çîtayê= dirêjiya 25 çita/çîrke).<ref name="General Microbiology"/> === Livîna bi awayî xijbûnê === Di livîna xijbûnê de (bi înglîzî: ''gliding motility'') pêdivî bi qamçiyê tune. Wekî mînak, hin corên bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî bi vî awayî cih diguherin. Bakterî li ser rûxareki req de ye û lîncemade derdide, xwe li ser rûxarê req de di nav lîncemadeyê de xij dike. Bakteriyên di hawirdora kêmav de dijîn bi gelemperî bi vî awayî cih diguherin. Wekî mînak, bakteriya bi navê Myxococcus xanthus bi xijbûnê cih diguhere.<ref>Spormann AM. Gliding motility in bacteria: insights from studies of Myxococcus xanthus. Microbiol Mol Biol Rev. 1999 Sep;63(3):621-41. doi: 10.1128/MMBR.63.3.621-641.1999. PMID: 10477310; PMCID: PMC103748.</ref> === Livîna lûlpêçî === Hin bakteriyên bi şêweyî lûlpêçî, yên wekî spîroçîtes (''Spirochetes'') tên zanîn, ji ber şikl û qamçiyên wan ên needetî, bi livîna bi şêweyî tîrbuşon (bi înglîzî: ''corkscrew motility'') cih diguherin. Di van bakteriyên Gram negatîv de, qamçî di binê parzûna derve de (perîplazma) dirêj dibe, ango qamçî di nav dîwarê xaneyê de ye. Gava ev qamçî dizivire, xane ya bakteriyê tê badan. Livîna lûlpêçî, bi taybetî di nav şilemeniyên tîr de hê pirtir bibandor e. === Kîmotaksîs === Bakterî dikarin guherînên li hawirdora xwe hest bikin û bi cihguherînê bertek nîşan bidin.Di bakteriyan de li ser parzûna xaneyê de wergirên proteînî hene û wekî kîmîkewergir tên navkirin.<ref>Yasuo IMAE, Takafumi MIZUNO, Molecular Biology of Bacterial Taxis, Seibutsu Butsuri, 1985, Volume 25, Issue 6, Pages 235-244, Released on J-STAGE May 25, 2009, Online ISSN 1347-4219, Print ISSN 0582-4052, https://doi.org/10.2142/biophys.25.235, [https://www.jstage.jst.go.jp/article/biophys1961/25/6/25_6_235/_article/-char/en] </ref> Kîmîkewergir taybet in ji bo molekulên diyarkirî. Gava molekulek bi kîmîkewergirek ve tê girêdan, bakterî ji molekulê agahdar dibe. Her wiha bakterî dikare xestiya molekulê jî tesbît bike ko arasteya livîna xwe rêk bixe. Ji ber kartêkirên hawirdorê, cihguhertina bakteriyê wekî taksîs tê navkirin. Heke cihguhertin ji ber kartêkirek kîmyayî be, wekî kîmotaksîs (bi înglîzî: ''chemotaxis'') tê navkirin. Heke arasteya cihguherînê ber bi hişyarkerê (kartêkir) be, wekî “kîmotaksîsa pozîtîv” tê navkirin. Heke cihguherîna zîndewerê pêçewaneyê arasteya hişyarkerê be, ango heke zîndewer hewl bide ko xwe ji kartêkirê dûr bixe, vê gavê ev cihguherin wekî “kîmotaksîsa negatîv” tê navkirin. Bakterî bi gelemperî bi livîna kîmotaksîsa pozîtîv, ber bi xurekê, an jî oksîjenê cih diguherînin. Herwiha bakterî bi kîmotaksîsa negatîv, xwe ji madeyên jehrî dûr dixin.<ref name="General Microbiology"/> Cihguhertina bakteriyê ya ji ber kartêkiria ronahiyê, wekî fototaksîs (bi înglîzî: ''phototaxis'') tê navkirin. Bakteriyên fotosentezî, ji bo karlêkên fotosentezê, ber bi cihê ronî ve cih diguherin, loma ev cihguhertin fototaksîsîsa pozîtîve e (bi înglîzî: ''positive phototaxis''). == Habîtata bakteriyan == Cih an jî hawirdora ko zindewereke diyarkirî bi asayî tê de dijî, wekî habîtata wê zîndewerê tê navkirin.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Di hemû habîtatan de yek ji endamên herî girîng ê habîtatê, bakterî ne. Bakterî li ser rûyê erdê hema di hemû cihan de dijîn. Bakterî li her derê ne. Di nav germavan de, di nav cemedên cemseran de, li serê çiyan de, li binê okyanusan de, di nav axa daristanan de, di atmosferê de, di laşê ajal û riwekan de bakterî hene. Di be ko hin caran bakterî ji bo wê habîtatê sûdbexş be, lê dibe ko hin bakterî jî ji bo habîtatê ziyanbexş bin. Bakterî dikarin hemû madeyên endamî û hinek madeyên neendamî hilweşînîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bi vî awayî endamên din ên habîtatê, wekî mînak, riwek û ajal, van madeyên hilweşiyayî ji bo zîndeçalakiyên xwe dubare bi kar tînin. Wekî mînak, di demsala payîzê de piraniya daran, pelên xwe diweşînin, bakterî û karok wan pelan wekî çavkaniya xurekê bi kar tînin. Bakterî pelan hildiweşînin û ji bo karlêkên metabolî bi kar tînin, paşmayiyên ji hilweşandina pelan jî, tevlê axê dibe. Bi vî awayî ax ji aliyê madeyên endamî û neendamî ve dewlementir dibe. Riwek madeyên nav axê bi regên xwe digirin û ji bo geşebûnê bi kar tînin. Bakteriyên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') xurekên xwe bi karlêkên fotosentez an jî kîmosentezê ji madeyên neendamî berhem dikin. Her wiha ji bo berhemhênan, peyva xwejîn (bi înglîzî: ''autotrophs'') jî tê bikaranîn. Bakteriyên xwejîn girîng in bo avakirin û berdewamiya zincîra xurekê (bi înglîzî: ''food'' ''chain'') di habîtatê de. Di [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisê]] ya ajalan de ji bo heriskirina [[seluloz]]ê enzîm tune. Ajalên kawêjker (bi înglîzî: ''ruminant animals'') ên wekî pez û dewar bi alîkariya bakteriyan, selulozê diherisînin. Wekî mînak, di ûrika çêlekan de hin bakterî hene, gava çêlek giha dixwe, bakterî seluloza xaneyên giha hildiweşînin û diguherînin bo asîdên çewrî û [[Asîda amînî|asîdên amînî]].<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Ev herdu cor asîd jî xurekên binyatî ne. Wekî mînak, çêlek van xurekan ji bo çêkirina şîr bi kar tînin. Gellek corên bakteriyan di ava çem û golan de dijîn. Dibe ko di nav avê de bi hejmareke hindik bakterî hebin. Ji ber hebûna hinek bakteriyan, mirov nikare bibêje ew av qirêj e û divê neyê bikaranîn. Lê heke di avê de bakteriyên wekî ''E.coli'' hebin, dibe ko ev avek qirêj be. Habîtata bakteriyên ''E.coli'' coga herisê ya mirov û ajalan e. Di avê de hebûna E. Coli, destnîşan dike ko paşmayiyên ji destavê (tualet) têkilê avê bûne. Herçiqas ''E.coli'' ji bo mirov hokara nexweşiyê nebe jî, hebûna ''E.coli'', egera hebûna bakteriyên din ên patojen (zîndewerên dibin sedema çêbûna nexweşiyê) zêde dike, loma ava ko tê de bakteriyên ''E.coli'' hene, wekî ava qirêj tê hesîbandin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bakteriyên nav axê, madeyên cihêreng diguherînin bo humus û mîneralan, bi vî awayî pêkhateya axê diguherînin û bandor li ser karlêkên biyokîmyayî dikin. Elementên wekî karbon, nîtrojen û sulfur ji aliyê bakteriyan ve, ji awêteyên gaz ên neendamî ve tên guhertin bo madeyên sûdbexş û ji aliyê riwek û ajalan ve tên bikaranîn. == Metabolizma == Tevahiya karlêkên biyokîmyayî yên di xaneyê de rû didin, wekî metabolîzma tê navkirin. Dibe ko hin karlêk ji bo hilweşandina awêteyan û bidestxistina enerjiyê rû bide, an jî dibe ko hin karlêk ji bo çêkirina awêteyên nû kar bikin û enerjî xerc bikin. [[Henaseya xaneyê]], [[genîn]], [[fotosentez]], kîmosentez mînakên serekî ne ji bo metabolîzmaya bakteriyan. Herwisa ji bo geşebûna bakteriyê û berdewamiya jiyana wê, xebatên ji bo wergirtin û bikaranîna awêteyên endamî û neendamî jî beşek metabolîzmayê ye.<ref name="Jurtshuk1996">{{Jêder-kitêb |sernav=Bacterial Metabolism |paşnav=Jurtshuk |pêşnav=Peter |weşanger=University of Texas Medical Branch at Galveston |tarîx=1996 |isbn=978-0-9631172-1-2 |çap=4 |cih=Galveston (TX) |paşnavê-edîtor=Baron |pêşnavê-edîtor=Samuel |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7919/ |pmid=21413278 }}</ref> === Corên henaseya xaneyê di bakteriyan de === Li gor pêwistiya oksîjenê 3 cor bakterî hene: * Bakteriyên nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe''): Divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Ev bakteriyan tenê di hawirdora bêoksîjenî de dijîn. Wekî mînak, bakteriyên ''Clostridium tetani'' û ''Clostridium botulinum'' di hebûna molekula osîjenê de dimirin, loma divê di hawirdora van bakteriyan de oksîjen tune be.<ref name="Jurtshuk1996" /> Bakteriyên nehewayî neçarî bi karlêkên nebahenaseya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] bi dest dixin. Bakterî di karlêkên nebahenaseyê de, di kotahiya [[zincîra guhaztina elektronan]] de li dewsa oksîjenê, madeyên wekî CO₂, NO₃^– û SO₄^2– wekî wergirê elektronan bi kar tînin. * Bakteriyên nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe''): Di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn. Bakteriyên nehewayî hilbijêrer di hebûna oksîjenê de, bi bahenaseyê ATP berhem dikin. Lê heke di hawirdorê de oksîjen tune be, vê gavê bi rêçeya [[genîn]]ê (bi înglîzî: ''fermentation'') ATP berhem dikin. Wekî mînak,  ''Escherichia coli'' bakteriyên nehewayî hilbijêrer in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "facultative anaerobe". Encyclopedia Britannica, 22 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/facultative-anaerobe.] Accessed 8 February 2025.</ref> * Bakteriyên hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate aerobe''): Divê di hawirdora bakteriyan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe. Bakteriyên hewayî neçarî, bi [[Henaseya xaneyê|bahenaseyê]] ATP berhem dikin. Wekî mînak, ''Mycobacterium tuberculosis'' bakteriyek hewayî neçarî ye û di coga henaseya mirov de cih dibin. === Xwarin === Di warê metabolîzmayê de di navbera bakteriyan de gelek cudahî hene. Bi taybetî, rêçeyên bi destxistina enerjî û karbonê li cem bakteriyan de corbicor in. Hin bakterî xwejîn in (bi înglîzî: ''autotroph''), karbona xwe ji karbona dîoksîda neendamî dabîn dikin. Zîndewerên xurekên endamî ji awêteyên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') tên navkirin. Hin corên bakteriyan, hin corên protîstan, [[kevz]] û riwek berhemhên in. Gellek corên bakteriyan jî xwenejîn (bi înglîzî: ''heterotroph'') nin, karbona xwe ji awêteyên endamî bi dest dixin. Zîndewerên xurekên xwe ji zîndewerên din an jî ji awêteyên endamî dabîn dikin, wekî zîndewerên bikarhên (bi înglîzî: ''consumers'') tên navkirin. Li gor rêbaza dabînkirina enerjiyê, bakteriyên xwejîn du cor in; bakteriyên ronahiyexwejîn û bakteriyên kîmîkexwejîn.<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên ronahiyexwejîn (bi înglîzî: ''photoautotrophs- phototrophic bacteria''), enerjiya ronahiyê ji bo çêkirina molekulên endamî bi kar tînin. Ango bakteriyên fotosentezî, berhemhênên ronahiyexwejîn in. Sîyanobakterî di fotosentezê de [[Klorofîl|klorofîla a]]-yê ji bo mijîna ronahiyê û H₂O jî ji bo danerê elektronan bi kar tînin. Oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bakteriyên sulfure yên binefşî û kesk jî di fotosentezê de, ji bo mijîna tîrojên ronahiyê bakteriyoklorofîl, ji bo danerê elektronan jî H₂S bi kar tînin. Di fotosenteza van bakteriyan de sulfur wekî madeya bermayî çêdibe.<ref name="Text book of microbiology" /> Bakteriyên kîmîkexwejîn (bi înglîzî: ''chemoautotrophs - chemosynthetic bacteria''), enerjiya xwe ji oksandina madeyên neendamî bi dest dixin. Bakteriyên kemîkexwejîn enrjiya xwe bi rebaza kimosentezê dabîn dikin. Wekî mînak, bakteriyên nîtrîtkirinê, bi oksandina amonyak an jî nîtrîte enerjî dabîn dikin.<ref name="McGraw-Hill"/> Hin bakterî enerjiyê ji awêteya endamî bi dest dixin, ji van bakteriyên kîmîkexwejînan re bi înglîzî “''chemoorganotrophs''” tê gotin, ango bi kurdî kîmîkeendamexwejîn. Hin bakteriyên kîmîkexwejîn jî enerjiyê ji awêteyên neendamî dabîn dikin, ji van bakteriyan re jî tê gotin kîmilîtoxwejîn (bi înglîzî: ''chemolitotrophs'')<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên xwenejîn jî du cor in; ronahiyexwenejîn (bi înglîzî: photoheterotrophs) û kîmîkexwenejîn (bi înglîzî: ''chemoheterotrophs''). Bakteriyên binefşî yên nesulfurî (bi înglîzî: ''purple nonsulfur bacteria'') karbonên xwe ji zîndewerên din dabîn dikin, lê enerjiya xwe, bi klorofîl û pîgmentên din ên fotosentezê, ji tîrojên rojê werdigirin.<ref name="VILLEE"/> Piraniya bakteriyan, kîmîkexwenejîn in. Hem ji bo çavkaniya karbonê, hem jî ji bo enerjiyê, molekulên endamî bi kar tînin. Gelek ji bakteriyên kîmîkexwenejîn karbon û enerjiya xwe ji tiştên mirî bi dest dixin, ji van bakteriyan re tê gotin genîxwer (bi înglîzî: ''saprophyte''). Bakteriyên nexweşker (patojen) jî kîmîkexwenejîn in. Hin ji bakteriyên kîmîkexwenejîn jî bo xanexwê ya xwe sûdbexş in. Wekî mînak, ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin, laşê mirov ji van vîtmînan sûd digire.<ref name="VILLEE"/> == Pirbûn û geşebûna bakteriyan == Di piraniya bakteriyan de zanyariyên bomaweyî di tek kromozomek bazineyî de cîh digirin. Bakterî bi kromozomek nikare bi dabeşbûna miyozî gamet çêbike.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Loma bakterî bi gelemperî bi [[dabeşbûna nîvekî]] (bi înglîzî: ''binary fission'') zêde dibin. Dabeşbûna nîvekî corek [[pirbûna nezayendî]] ye. Ango ji bilî [[mutasyon]]an, bakteriyên nû kopiyên hev in. Ji bo dabaşbûnê, divê xaneya bakteriyê bi têra xwe geşe bibe û derfetên jîngehê jî guncav bin.Pêşî, [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya bakteriyê duhende dibe û her ADN-yek ber bi cemserek xaneyê ve tê kişandin, paşê, [[parzûna xaneyê]] û dîwarê xaneyê ber bi nav sîtoplazmayê dirêj dibin û [[sîtoplazma]]yê dabeşê du paran dikin. Bi vî awayî du xaneyên nû peyda dibe, ji van xaneyan re tê gotin xaneyên keç (bi înglîzî: ''daughter cells''). Xaneyên keç kopiyên hev in.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> [[Wêne:Binary Fission 2 ku.svg|thumb|300x300px|Gelemperiya bakteriyan bi dabeşbûna nîvekî pir dibin.]] Pirbûna bakteriyan a bi dabeşbûna nîvekî pir bilez e. Dibe ko bakterî her 20 xulekan de carek dabeş bibe û hejmara xwe bike du qat.<ref name="Concepts and Applications" /> Wekî mînak, dibe ko bi şeş dabeşbûnên li pêy hev (di du saetan de) hejmara bakteriyê, ji yekê zêde bibe bo 64 bakteriyan.(1,2,4,8,16,32,64). Ango dibe ko di çendan rojan de hejmara bakteriyê bigihîje milyaran. Lê di rastiyê de pirbûna bakteriyan bêdawî û bêsînor nîne. Wekî mînak, bakteriya ''Escherichia coli'' di laboratiwarê de di bin şert û mercên îdeal (guncav) de, dikare serê 20 xulekê carek dabeş bibe û hejmara xwe zêde bike. Rûviyên mirov ji bo ''E.coli'' jîngeha siruştî ye. ''E.coli'' di rûviyên mirov de di 12 heta 24 saetan carek dabeş dibe.<ref name="Campbell" /> Ango ji bo bakteriyan şertên hawirdorê hertim bi awayekî %100 guncav nîne. Gava di jîngehek de hejmara bakteriyan zêde dibe, tengasiya xurekan rû dide an jî paşmayiyên bakterî li jîngehê kom dibin û bakterî bi jehrê dikevin. Hin caran jî ji bo hemû bakteriyan cih namîne, an jî bakterî ji aliyê zîndewerên din ve tên nêçîrkirin û hwd. Ango pirbûna bakteriyan ji ber berteka jîngehê, sînordar e.<ref name="Campbell"/> Li gel dabeşbûna nîvekî, hinek bakterî jî bi [[gopikkirin]] (bi înglîzî: ''budding'') û parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') pir dibin.Di pirbûna bi gopikkirinê de, piştî duhendebûna ADN-yê, beşek xaneyê ber bi derve gir dibe. Piraniya bakteriyên gopikkirinê, piçek ji sîtoplazmaya xwe ber bi derveyî xaneyê dirêj dikin û xaneyek nû çêdikin. Di gopikkirinê de xaneya keç ji xaneya makê piçûktir e, lê zanyariyên bomaweyî di herdu xaneyan de jî heman in. Bakteriyên ji tuxma (bi înglîzî: ''genus'') ''Caulobacter'', tuxma ''Hyphomicrobium'' û tuxma ''Stella'' mînak in bo bakteriyên gopikkirinê.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "budding bacterium". Encyclopedia Britannica, 20 Jul. 1998, [https://www.britannica.com/science/budding-bacterium.] Accessed 18 February 2025.</ref> Hin bakteriyên ji liqa siyanobakteriyan, bi şêweyî parçebûnê pir dibin. Di parçebûnê de di nav xaneya makê de dîwarên xaneyê tên avakirin, xane tê dabeşkirin bo çendan xaneya.<ref name="VILLEE"/> Peyva girbûna bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial growth'') ne tenê ji bo xaneyek bakteriyê, lê ji bo hejmar û qebareya bakteriyên koloniyê tê bikaranîn. Bakterî gava di hawira destkarî de, wekî mînak, gava di laboratiwaran de, di firaqên Petrî de tên çandin, bakteriyên keç ji hev dûr nakevin. Her ko dabeşbûn didome ji tek bakteriyek loda bakteriyên bi şêweyî çerxî ya bi çavê tazî tê dîtin, peyda dibe, ji vê koma bakteriyan re tê gotin kolonî (bi înglîzî: ''colony''). Hemû bakteriyên koloniyê heman kopiyê ADN-yê lixwe digirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> == Endospor (spora navekî) == {{Gotara bingehîn|Endospor}} [[Wêne:Bacterial sporulation ku.png|thumb|300x300px|Endospor di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de çêdibe.]] Gava di hawirdorê de xurek pir hindik dibe, an jî hawirdor bi awayekî neasayî pir germ dibe, an pir sar dibe, ziwa dibe, an jî pêkhateya kîmyayî ya hawirdorê bi awayekî neyînî biguhere, hin bakterî li dij van guherînên hawirdorê bertek nîşan didin. Di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de xaneyek tê çêkirin ji vê pêkhateyê re tê gotin endospor an jî spora navekî (bi înglîzî: ''endospore'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" /> Hemû bakterî endospor çênakin, bi gelemperî di nav bakteriyên Gram pozîtîv de çêbûna endospor hê pirtir rû dide.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Di dirêjiya pêvajoya endosporê de bakterî di qonaxa mitbûnê (bi înglîzî: ''dormant state'')de ye,<ref name="VILLEE" /> bakterî ji bo demek dirêj bêyî bidestxistina xurek û av, bêdeng dimîne. Bi kurtî, bakterî bi çêkirina spora navekî, xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêzin.<ref name="Microbiology" /> Hejmara bakteriyê bi endosporê pir nabe, tenê xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze. Gava şert û mercên hawirdorê ji bo bakteriyê guncav bûn, bakterî ji endosporê diguhere bo xaneya asayî. == Pêwendiyên bakteriyan bi zîndewerên din ve == Bakterî bi zîndewerên din re di nav têkiliyê de ne. Wekî mînak, bakteriyên li reg û pelên riwekan de dijîn, xurekên xwe ji riwekê dabîn dikin. Lê li gel bidestxistina xurekê, bakterî jî hin made berhem dikin û derdidin. [[Riwek]] bi wan madeyan ji patojenan tên parastin. Lê belê hin corên bakteriyan jî ji bo riwekan patojen in. Çawa ko hin bakterî ji bo mirov û ajalên din hokarên nexweşiyê ne, bi heman awayî, hin bakterî jî nexweşiyê tûşê riwekan dikin. Ango dibe ko hevkariya bakteriyan bi zîndewerên din re bi erênî an jî bi awayekî neyînî be. Koma zîndewerên ko ji heman corê ne û di herêmek diyarkirî û sinordarkirî de dijîn, wekî komeleya zîndeyê (bi înglîzî: ''population'') tê navkirin.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Wekî mînak, bakteriyên ''E.coli'' di rûviyê mirov de dijîn, koma ''E.coli'', wekî komeleya zîndeyî ya ''E.coli'' tê navkirin. Di herêmek diyarkirî û sinordarkîrî de hebûn û karlêkirina koma komeleyên zîndeyî yên ji hev cuda, wekî komelgeha zîndeyê (bi înglîzî: ''community'') tê navkirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Li ser çermê mirov de gelek komeleyên zîndeyî yên bakteriyan hene û di çerm de komelgeha zîndeyî pêk tînin. Wekî mînak, bakteriyên ''Staphylococcus epidermidis'' û ''staphylococcus aureus'' endamên vê komelgehê ne. Di sîstema jîngehî (bi înglîzî: ''ecosystem'') de pêwendiyên komeleyên zîndeyî dibe ko bi awayekî hevkarî be û ji bo komeleyên zîndeweran sûdbexş be, an jî bi awayekî pêşbirkî be.Di pêwendiyên pêşbazîyî (pêşbirkî) de, di komelgeha zîndeyî de, di navbera komeleyên zîndeyî de ji bo bidestxistina xurek, oksîjen, ronahî û hwd de hevrikî heye. Di komelgeha zîndeyî de, karlêkirinên (pêwendiyên) di navbera zîndewerên bi corên cuda yên komelgehê de, wekî sîmbiyoz (hevguzeranî) tê navkirin. Karlêkirina hevguzeranî dibe ko herî kêm ji bo corek zîndewerê sûdbexş an jî ziyanbexş be. Di sîmbiyoza (bi înglizi: ''symbiosis'') bakteriyan de bi gelemperî çar cor karlêkirin rû dide. === Sûdgorke (bi înglîzî: ''mutualism'') === Heke di karlêkirina sîmbiyozê de, herdu cor jî ji vê hevratiyê sûd bigirin, ev hevguzeranî wekî sûdgorke (mutualîzm) tê navkirin.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Wekî mînak, di navbera mirov û hin çeşîdên bakteriya ''E.coli'' de hevguzeraniya sûdgorke heye. ''E.coli'' di coga herisa mirov de dijîn û dibin şirîkê xurekên mirov. Coga herisa mirov ji bo bakteriyê hawirdorek ewle ye. ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin û derdidin nav coga herisê. Bi taybetî vîtamîna K2 ji bo çêkirina hokara xwînmeyînê girîng e. Ango hem mirov hem jî bakterî ji vê hevratiyê sûd digirin.<ref name="Microbiology"/> === Hevjiyanî (bi înglîzî: ''commensalism'') === Heke di karlêkirina navbera du corên zîndeweran de, zîndewerek sûd bigire lê zîndewera din ji vê bihevrebûnê tu sûd an jî ziyan negire, ev cora sîmbiyozê wekî hevjiyanî (komensalîzm) tê navkirin. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Staphylococcus'' ''epidermidis'' li ser çermê mirov de dijîn û bi xaneyên mirî yên çerm xwedî dibin. Bakterî ji ber ko xurek bi dest dixe ji vê sîmbiyozê sûd digire. Lê çalakiya bakteriyan tu bandor li ser mirov nake. Jixwe heke bakterî wan xaneyên mirî nexwariya jî, xane ji çerm diweşiyan.<ref name="Microbiology"/> === Mişexwerî (bi înglîzî: ''parasitism'') === Di corek sîmbiyozê de zîndewerk ji karlêkirinê sûd digre, lê ziyan digihîje ya din. Ev sîmbiyoz wekî mişexwerî (parazîtîzm) tê navkirin. Têkiliya navbera mirov û bakteriyên patojen, mînak e bo hevguzeraniya mişexwerî. Ji ber ko bakteriyên patojen laşê mirov dagir dikin, madeyên jehravî derdin û mirov bi nexweşiyê dixin, bakteriyên hokarê nexweşiyê, wekî mişexwer tên hesibandin. Nexweşiyên wekî tetenoz (bi înglîzî: ''tetanus''), tuberkuloz (bi înglîzî: ''tuberculosis'') ji ber karlêkirina mirov û bakteriyan rû didin. === Amensalîzm (bi înglîzî: ''amensalism'') === Yek ji corên sîmbiyozê jî amensalîzm e. Di amansalîzmê de ji karlêkirina di navbera du komeleyên zîndeyî de, komeleyek a dinê dikuje, lê ew bixwe ji vê sîmbiyozê sûd an jî ziyan nagire. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Lucilia sericata'' li ser çermê mirov de dijîn û proteînek bakterikuj berhem dikin û derdidin. Ev proteîn bakteriyên bi navê ''Staphylococcus aureus'' têk dişkînin. ''Staphylococcus aureus'' jî li ser çermê mirov dijîn û ji bo mirov patojen in (hokarê nexweşiyê ne). Têkşikestina ''Staphylococcus aureus'' tu bandorek li ser jiyana ''Lucilia sericata'' nake.<ref name="Microbiology"/> == Bakterî û çerxa nîtrojenê == {{Gotara bingehîn|Çerxa nîtrojenê}} [[Wêne:Ciclo del nitrógeno ku.svg|thumb|300x300px|Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂)]] Çerxa nîtrojenê pênc karlêkên sereke lixwe digire: çespandina nîtrojenê, nîtrîkirin, amonîkirin, asîmîlekirin, û dijenîtrîkirin.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di hemû karlêkan de bakterî kar dikin. Hin bakterî dikarin ji atmosferê molekula nîtrojena serbest (N₂) bigirin û biguherînin bo awêteyên nîtrojenî yên wekî amonyak (NH₃), nîtrît (NO₂^-) û nîtratan (NO₃^–). Li ser rûyê erdê, zêdetirê ji %90ê çespandina nîtrojenê, ji aliyê bakteriyan ve pêk tê. Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂).<ref name="Foundations in microbiology"/> Bakteriyên çespandina nîtrojenê, bi navbeynkariya [[enzîm]] û ATP-yên xwe, sê bendên navbera atomên molekula nîtrojenê dişkînin û atomên nîtrojenê ji bo çêkirina amaonyakê (NH₃) bi kar tînin. Paşê amonyak jî tê guhertin bo amonyum (NH₄⁺) û nîtratê (NO₃^–) ev herdu xweyên nîtrojenî di avê de dihelin. Riwek, NO₃^– û NH₄⁺ bi regên xwe dimijînin û ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî, bi kar tînin. Ango ji bo riwekan çavkaniya nîtrojenê, awêteyên neendamî yen nîtrojenî ne. Bakteriyên ji xêzana ''Nitrosomonas'', bo karlêkên kemosentezê, NH₃-yê oksan dikin bo nîtrîtê (NO₂^-). Nîtrîta oksandî jî ji aliyê bakteriyên xêzana ''Nitrobacter'' ve tê oksandin bo nîtratê (NO₃^–). Nîtrat ji aliyê riwek, karok û bakteriyan ve bi çendan rêçeya tê asîmîlekirin û ji bo çêkirina awêteyên endamî tê bikaranîn.Di nav hin axan de bakteriyên nîtrîkirinê kêm in, ji bo van axan, bo berhemanîna madeyên nîtrojenî, çavkaniya sereke amonyakirin e.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Miriyên riwek û ajal di axê de dirizin. Rizîna wan bi gelemperî ji ber enzîmên hin corên bakterî, karokan e. Ji van zîndeweran re tê gotin zîndewerên rizîker (bi înglîzî: ''decomposer'').Bakteriyên rizîker dikarin xane û şaneyên riwek û ajalên mirî têkbişkînin, biherisînin û wekî xurek di zîndeçalakiyên xaneyê de bi kar bînin. Bi zîndeçalakiyên bakteriyan, ji hilweşîna xurekên nîtrojenî yên wekî proteîn, ADN, ARN hwd, wekî madeya paşmayî amonyak peyda dibe. Bakterî amonyakê ji xaneya xwe dûr dixin, amonyak tevlê axê dibe, ji vê kirdarê tê gotin amonyakirin (kirdara berhemanîna amonyakê) Di nav axê de bakteriyên kemosentezî hene, amanonyakê bi kar tînin. Di kiryara çêkirina molekulên endamî de, tevlêbûna madeyên neendamî wekî asîmîlekirin tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de zîndewer NH₃ , NH₄⁺ û NO₃^– ên ko di qonaxên çespandina nîtrojenê, amonyakirin û nîtrîkirinê de hatibûn çêkirin, asîmîle dike bo çêkirina molekulên endamî yên nîtrojenî. Riwek dikarin madeyên nîtrojenî yên neendamî bi regên xwe bigirin û di xaneyên xwe de ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî bi kar bînin. Bi asîmîlekirinê, êdî nîtrojen tevlê zîncîra xurekê dibe û bi şêweyî xurekên endamî yên nîtrojenî ji riwekan derbasî ajalan dibe. Kêmkirina nîtratê (NO₃^–) bo molekula nîtrojenê wekî dijenîtrîkirin (bi înglîzî: ''denitrification'') tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de, nîtrojena hatiye çespandin û tevlê madeyên xaneya zîndewerê bûyê, bi alikariya bakteriyan, dubare tê guhertin bo gaza nîtrojenê û tevlê atmosferê dibe.Bakteriyên wekî ji tuxma ''Pseudomonas'' û ''Clostridium'' di karlêkên nebahenaseya xaneyê de ji bo wergirtina elektronan, nîtratê wekî wergira kotahî bi kar tînin, loma nîtrat diguhere bo molekula nîtrojenê.<ref name="Microbiology"/> == Bomawe == === Kromozoma bakteriyê === Genên bakteriyan di pêkhateya bi navê kromozoma bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial chromosome'') de cih digirin. Bi gelemperî, di xaneya bakteriyê de tek çeşîdek kromozom heye, lê dibe ko ji yekî zêdetir kopiyên wê kromozomê hebe. Hejmara kopiyên kromozoma bakteriyê li gor cora bakteriyê û jîngeha wê ya pirbûnê diyar dibe. Bi gelemperî bakterî yek heta çar kopiyên kromozomê lixwe digirin.<ref name="Biology"/> Kromozoma bakteriyê di beşa nukleoîd a bakteriyê de bi awayekî şidayî paketkirî ye. Nukleoîd bi parzûnek pêçayî nîne û rasterast bi sîtoplazmayê ve di têkiliyê de ye.Kromozoma bakteriyê li gel ADN-ya cotşerîdî, gelek proteînên cuda jî lixwe digire. Kromozoma gelemperiya bakteriyan bi şeweyî bazineyî ye, û ji çend milyon cotên bazan pêk tê. Wekî mînak, kromozoma ''Escherichia coli'' ji 4,6 mîlyon cotên bazan, kromozoma Haemophilus influenzae jî ji 1,8 mîlyon cotên bazan pêk tê. Bo miqayesekirinê; kromozomek asayî ya mirov zêdetirî 100 mîlyon cotên bazan lixwe digire.<ref name="Biology"/> Kromozomek asayî ya bakteriyê bi qasî çend hezar genên yekane lixwe digire. Genoma bakteriyan haploîd e. Piraniya kromozoma bakteriyê ji genen kodkirinê bo çêkirina proteînan pêk tê. Ji bilî genên kodkirina proteînan, rêzeya nukleotîdên kromozomê, kar dikin bo duhendebûna ADN-yê, derbirîna genan û pêkhateya kromozomê. Di rêzeya nukleotidan de beşa destpêka duhendebûnê (bi înglîzî:origin of replication) jî cih digire.<ref name="Biology"/> Di pêkhateya kromozoma bakteriyê de proteînên hîstonê tune. === Plazmîd === Di hinek bakteriyan de li gel kromozoma bakteriyê, plazmîd jî heye. Plazmîd parçeyek bazinî ya ADN-yî ye. ADN-ya plazmîdê cotzincîrî ye. Qebareya plazmîdên bakteriya ne yek e. Plazmîdên herî piçûk ji çend hezar cotên bazan pêk tên û yek an jî du genan lixwe digirin. Plazmîdên herî gir, ji 100,000 heta 500,000 cotên bazan pêk tên û dibe ko bi sedan gen lixwe bigirin. Her wekî mîna kromozoma bakteriyê, di plazmîdê de jî despêka duhendebûnê heye û rê dide plazmîdê ko bi tena serê xwe dabeş bibe.<ref name="Biology"/> Li gor erkên xwe ne yek lê zêdetir corên plazmîdan hene. Bi gelemperî plazmîd di pênc beşan de tên dabeşkirin; * Plazmîdên bergiriyê an jî bi navê din hokarên R (bi înglîzî: ''R factors''): Di van plazmîdan de ji bo dabînkirina bergiriya li dij jehran û dijezindeyiyan genên taybet hene. * Plazmîdên hilweşîner (bi înglîzî: ''degradative plasmid''): Bakterî bi genên van pîlazmîdan madeyên neasayî hildiweşîne û ji bo metabolîzmaya xwe bi kar tîne. * Plazmîdên kol (bi înglîzî: ''col-plasmids''): Genên ji bo kodkirina kolîsînan (bi înglîzî: ''colicins'') lixwe digirin. Kolîsîn proteînên taybet in, bo kuştina bakteriyên din tên bikaranîn. * Plazmîdên vîrulans: Genên van plazmîdan bakteriyê diguherine bo bakteriya tuşker (patojen) * Plazmîdên bipîtî an jî hokarên F (bi înglîzî: ''fertility plasmids- F factors''): Bi rêbaza konjugasyonê, bi van plazmîdan, genên bakteriyek tê guhaztin bo bakteriya din. == Guhaztina genan di navbera bakteriyan de == Di xwezayê de guhaztina genan ji zîndewerek bo zîndewera din gelek girîng e û dibe sedema peydabûna guhertoyên nû. Guhaztina genan bi du awayî rû dide, bi guhaztina stûnî û bi guhaztina asoyî. Di guhaztina stûnî de gen ji bavanan diguhazin bo weçeyê.<ref name="VILLEE" /> Di [[pirbûna zayendî]] de gen bi stûnî tên guhaztin. Wekî mînak, mirov genoma xwe ji dê û bavê xwe digire, ango di genoma zarokê de hem genên bavê hem jî genên dayikê cih digirin. Zarok dibe ko piçek bişibe bavê xwe an jî diya xwe, lê zarok kopiyên dêûbavên xwe nîn in. Bakterî bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin, loma piştî dabeşbûna nîvekî, ji makexaneyek du xaneyên kopiyên hev peyda dibe. Ango makexane û xaneyên keç kopiyên hev in, bi pirbûnê, di bakteriyan de çeşîddariya bomaweyî rû nade. Ji xeynî mutasyonan, guhaztina genan a bi şêweyî asoyî jî di genoma bakteriyan de guherîn çêdike, bi vî awayî guhertoyên (bi înglîzî: ''variant'') nû peyda dibe. Di guhaztina genan a asoyî (bi înglîzî: ''horizontal gene transfer'') de, genên nû ji bavanan derbasî wêçeyê nabin, gen di navbera zîndewerên hemî corê de tên guhaztin an jî di navbera zîndewerên ji corên cuda de tên guhaztin. Di bakteriyan de di navbera xaneya daner û xaneya wergir de guhaztina genan bi yek aliye, ango xaneya wergir parçeyek ADN-yê werdigire, li dewsa wê beşek ji ADN-ya xwe nade bakteriya daner. Bi guhaztina genan her carê xaneya wergir %3 an jî hê kêmtir ji ADN-ya xaneya daner werdigire.<ref name="General Microbiology"/> Bakterî dikarin bi sê awayî ji bakteriyek gen biguhazînin bo bakteriyek din; gorankari (bi înglîzî: ''transformation'' ), guhaztinî (bi înglîzî: ''transduction'') û konjugasyon (bi înglîzî: ''conjugation'').<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Di hersê corên guhaztina genan de jî, xaneyek, xaneya daner e (bi înglîzî: ''donor'') ji bo guhaztinê gen dabîn dike. Xaneya duyemîn jî xaneya wergir e, genan (ADN) werdigire. === Gorankarî === [[Wêne:Gene transfer by transformation ku.png|thumb|300x300px|Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû]] Bakteriyek zindî, beşek ADN-ya bakteriya mirî têkilê ADN-ya xwe dike. Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû. Ango genên nû ne rasterast ji bakteriyek, lê ji hawirdorê tên girtin. Di gorankariyê de xaneya daner hilweşiyayê û ADN-ya xwe serbest berdaye, xaneya wergir dikare ji derve vê ADN-yê bigire nav xaneyê, û tevlê genoma xwe bike.<ref name="General Microbiology" /> Xaneya wergir di laboratiwarê de bi awayekî destkarî jî dikare were hankirin bo wergirtina ADN-yê. Lê di xwezayê de, ji hawirdorê wergirtina ADN-yê ji ber bomaweya xaneya wergir rû dide.Gava li hawirê hejmara xaneyan zêde ye lê xurek sinordar e, ji aliyê xaneyan ve proteînên taybet tên çêkirin. Wekî mînak, proteîna girêdana ADN-yê, ADN-translokaz (bi înglîzî: ''DNA translocase''), proteînên cogî yên parzûna xaneyê û endonukleaz. Ji xeynî vana, bakteriyên [[Boyaxa Gram|Gram negativ]] enzîma otolizin (bi înglîzî: ''autolysin'') jî çêdikin. Bi vê enzîmê ji bo derbasbûna ADN-yê hin beşên dîwarê derve tê hilweşandin. Heke ADN-ya serbest a li hawirdora xaneya wergir, bi tesadufî rastê wergirên li aliyê derveyî xaneyê were, bi wergir ve tê girêdan. Paşê, ADN ji aliyê ADN-translokaz ve di nav cogên proteînî de tê guhaztin bo hundirê xaneya wergir. Ji bo piçûkkirina qebareya ADN-yê, enzîma endonukleaz tê bikaranîn. Di vê gavê de dibe ko parçeyek ADN-yê di nav xaneyê de têkilê kromozoma xaneya wergir bibe. ADN-ya ko parçeyên ADN-yên zîndewerên din lixwe digire, wekî ADN-ya dubarepêkhatî (bi înglîzî: ''recombinant DNA'') tê navkirin.<ref name="Microbiology"/> Kiryara gorankariyê cara pêşîn di sala 1928ê de ji aliyê bakterîzanê brîtanî Frederick Griffith ve hat ragîhandin. Griffith bi xebatên xwe nîşan kir ko bakteriya ''Streptococcus pneumoniae'' ya nepatojen dikare parçeyên ADN-ya bakteriyek patojen a mirî bigire nav xaneya xwe û tevlê genoma xwe bike, bi vî awayî ''Streptococcus pneumoniae'' jî biguhere bo bakteriya patojen.<ref name="Microbiology"/> === Guhaztinî === [[Wêne:Transduction (genetic) ku.svg|thumb|301x301px|Genên bakteriyê bi navbeynkariya bakteriyofajê tê guhaztin bo bakteriya wergir.]] Kiryara guhaztinî bi navbeynkariya [[bakteriyofaj]]ê de rû dide. Di guhaztinî de ADN-ya danerê di nav bergê proteînî ya bakteriyofajê de tê paketkirin û gava [[vîrus]] tuşê bakteriyek dibê, parçeya ADN-ya bakteriya danerê, diguhazîne bakteriya wergir. Du corên guhaztinî hene; guhaztiniya gelemperî û guhaztiniya taybet ==== Guhaztiniya gelemperî ==== Guhaztiniya gelemperî (bi înglîzî: ''generalized transduction'') ji aliyê bakteriyofajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phages'') ve pêk tê.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Bakteriyofajên tundrew bi [[çerxa şîbûnê]]yê de duhende dibin. Ango di nav xaneya xanexwê de kopiyên bakteriyofajê zêde dibin. Di xaneya bakteriyê de kopiyên ADN-yên vîrusê tên çêkirin û enzîmên taybet, ADN-yan di nav poşere proteînî de paket dikin. Hin caran enzîm li dewsa ADN-yên vîrusê, parçeyên ADN-yên ji kromozoma bakteriyê qetiyane, paket dikin nav poşerê proteînî. Li dawiya dawî xaneya bakteriyê hildiweşe û vîrus belavê hawirdorê dibin. Tevî ko ADN-ya vîrusê di nav poşerê proteînî de tune ye, lê dîsa jî ew wekî bakteriyofajek dikare tûşê xaneyek nû bibe û ADN-ya bakteriya danerê biguhazîne bo bakteriya wergir.<ref name=" Essential Microbiology">Hogg, Stuart (2005) Essential microbiology. New York : Wiley, 2005.</ref> Di guhaztiniya gelemperî de parçeyên ADN-ya xaneya xanexwe bi awayekî tesadufî tên paketkirin.<ref name="Foundations in microbiology"/> Ango guhaztin ne ji bo beşek taybet e, dibe ko her beşek ADN-yê bi vî awayî were guhaztin. ==== Guhaztiniya taybet ==== Di çerxa jiyana bakteriyofajê de, duhendebûna bi çerxa têkilbûnê de guhaztiniya taybet (bi înglîzî: ''specialized transduction'') rû dide. Gava genoma bakteriyofajê dikeve nav xaneyê, ADN-ya bakteriyofajê têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Genoma bakteriyofajê ji bo demek, di bakteriyê de bêdeng dimîne. Her ko bakterî dabeş bibe, ADN-ya xwe duhende dike. Paşê genoma bakteriyofajê ji ADN-ya bakteriyê cihê dibe û qonaxa çerxa şîbûneyê dest pê dike. Lê gava ADN-ya bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, hincaran, parçeyek ADN-ya bakteriyê jî bi xwe re dibe. Bi vî awayî dibe ko genek an jî du genên bakteriyê têkilê genoma bakteriyofajê bibin. Dema bakteriyofaj tuşê bakteriyek din dibe, li gel genoma xwe genên bakteriya danerê jî diguhazîne bakteriya nû. Bi vî awayî ji bakteriya daner, gen tên guhaztin bo bakteriya wergir. Ango di guhaztiniya taybet de, genoma bakteriyofajê têkilê kromozoma bakteriyê dibe, gava genoma bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, tenê genên nezikê xwe, bi xwe re dibe . === Konjugasyon === {{Gotara bingehîn|Konjugasyona bakteriyan}} [[Wêne:Konjugasyon ku.png|thumb|Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.]] Konjugasyon kiryara guhaztina genan e ko pêdivî bi temasa rasterast a herdu xaneyan heye. Ji bo konjugasyonê, xaneya daner pîlus çêdike, bi pîlusê, xwe bi xaneya wergir ve girê dide. Bi girjbûna pîlusê herdu xane ber bi hev ve tên kaşkirin, û nezîkê hev dibin. Ji plazmîda xaneya wergir, zîncîrek vedibe û bi navbeynkariya pîlusê derbasî xaneya wergir dibe. Di xaneya daner û ya wergir de zîncîra plazmîdê wekî qalip tê bikaranîn û zîncîra temamker tê çêkirin. Bi vî awayî êdî xaneya wergir jî dibe xwediyê plazmîd. Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin. Di bakteriyê de hebûna pîlazmîdê, li dij madeyên jehravî û dijezîndeyî bergirî dabîn dike. == Karlêka bakteriyan li dijî boyaxa Gram == [[Wêne:Boyaxkirina Gram ku.png|thumb|300x300px|Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. ]] Boyaxa Gram an jî boyaxkirina Gram (bi înglîzî: ''Gram stain- Gram staining'') di warê bakterîzaniyê de rêbazek rengkirina bakteriyan e ji bo naskirina bakteriyan û meyla tûşbûna bakteriyan. Bingeha rêbaza boyaxkirina Gram, li ser cudahiya di stûriya dîwarê xaneyên bakteriyan de ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gram stain |paşnav=Bell |pêşnav=Daniel |weşanger=Radiopaedia.org |tarîx=2020-05-10 |ziman=en |url=https://radiopaedia.org/articles/77306 |doi=10.53347/rid-77306 }}</ref> Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. Li gor karlêka bakteriyê a li dij boyaxa Gram, bakterî du kom in; bakteriyên Gram negativ û bakteriyên Gram pozîtîv.<ref name="OpenStax, Biology" /> === Dîrok === Di sala 1884ê de bijîjkê Danîmarkî yê bi navê Hans Christian Joachim Gram, da nîşankirin ko bi boyaxkirina dîwarê bakteriyê, mirov dikare herdu corên bakteriyan ji hev derxe.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Gram stain". Encyclopedia Britannica, 27 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/science/Gram-stain. Accessed 18 March 2025.]</ref> Ji ber ko rêbaza boyaxkirinê ji aliyê wî ve hat keşfkirin, ev rêbaz bi paşnavê wî hat navkirin. Rebaza boyaxkirina Gram ji serî heta dawî bi qasî 5 xulekan de rû dide. Ango di demek kurt de mirov dikare encamên taqîkirinê bi dest bixe.<ref name="Essential Microbiology"/> ==== Gavên rêbaza boyaxkirinê ==== * Bakterî li ser şûşeya silaydê tên raxistin. * Silayd li ser agir de tê gerandin û bakteriyên ser silaydê tên sabîtkirin. Bi vî awayê gava boyax an jî av li silaydê tê dilopkirin, bakterî li cihê xwe de dimînin û nalivin. * Boyaxa binefşî ya krîstalî li ser bakteriyan tê dilopkirin, boyax bi qasî xulekek di silaydê de dimîne, paşê silayd bi avê tê şûştin. * Îyod li ser bakteriyan tê dilopkirin. Îyod bi qasî xulekek li ser silaydê dimîne. Îyod bi boyaxa binefşî ya krîstalî ve tê girêdan, û pêkhateyek gir a ji binefşiya krîstalî - îyod peyda dibe. Ji ber qebareya xwe, boyaxa binefşî ya krîstalî di nav dîwarê xaneyê de asê dimîne û xaneyê naterikîne. Di vê qonaxê de hemû xane bi rengê binefşî xuya dibin. * Ji bo bêrengkirina boyaxan, alkol an jî aseton li ser bakteriyan tê dilopkirin. Di vî gavê de boyaxên di dîwarê bakteriyên Gram negativ de, di nav alkolê de reng didin û bakteriyên Gram negatîv bêreng xuya dibin. * Silayd bi avê tê şûştin, paşê bi boyaxa safranî an jî boyaxa fuşîn (bi înglîzî:fuchsin stain) li ser bakteriyan tê dilopkirin û bi qasî xulekek şûn ve silayd bi avê tê şûştin. Bakteriyên Gram negatîv bi boyaxa safranî, bi rengê pembeyî tên boyaxkirin. * Silayd tê ziwakirin û di bin mîkroskobê de tê kontrolkirin. ==== Encam ==== Di destpêkê de hemû bakterî boyaxa binefşî ya krîstalî werdigirin. Di bakteriyên Gram negatîv de dîwarê xaneyê ji du çînan pêk tê, dîwarê navî ji peptîdoglîkanê pêk tê lê tenik e. Çîna derweyî ya diwarê bakteriyên Gram negatîv ji çewriyê pêk tê. Alkol (an jî aseton) dîwarê çewerî hildiweşîne. Bi hilweşîna dîwarê derve, boyaxa binefşî ya li ser diwarê navî, ji dîwar cihê dibe û dîwarê tenik, bêreng dike. Lê bi dilopkirina safranînê, dîwarê bakteriyên Gram negatîv safranînê dimijînin û bi rengê pembeyî xuya dibin.<ref name="Foundations in microbiology">Talaro, K.P. and Chess, B. (2012) Foundations in microbiology. 8 th. New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-337529-8</ref> Dîwarê xaneya bakteriyên Gram pozîtîv ji peptîdoglîkanê pêk tê, stûr e û boyaxa binefşî ya krîstalî baş dimijîne. Alkol nikare dîwarê stûr hilbiweşîne, lê ava xaneyê kêm dike. Bi kêmbûna ava xaneyê, kunikên (por, qulik) di diwarê xaneyê de tên girtin. Ev rewş rê li ber boyaxa binefşî û îyodê digire ko ji xaneyê dernekevin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. [Updated 2023 Aug 14]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562156/]</ref> Loma heke li ser silaydê ji bakteriyên Gram pozîtiv hebin, bi rengê binefşî an jî şîn xuya dibin. === Bikaranîna rêbaza boyaxkirina Gram === Ev rêbaz ji bo naskirin û polenkirina bakteriyên nexweşker (patojen) tê bikaranîn. Herwisa ji bo diyarkirina hestiyariya bakteriyan a li dij dijezîndeyiyan jî rêbaza boyaxa Gram tê bikaranîn. Ji hev derxistina bakteriyên Garm pozîtiv û Gram negatîv, ji bo çareserkirina hin nexweşîyan gelek girîng e. Wekî mînak, dijezîndeyî ya bi navê penîsîlîn, di xaneya bakteriyê de rê li ber çêkirina peptîdoglîkanê digire, loma dîwarê xaneyê tenik dimîne û nikare xaneyê biparêze. Ango, heke bi rêbaza boyaxa Gram were fehmkirin ko hokarê nexweşiyê bakteriyek Gram pozîtiv e, bi bikaranîna penîsîlîn, rê li ber pirbûna bakteriyê tê girtin û saxbûna nexweş hêsantir dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Dîwarê derve yê bakteriyên Gram negatîv, bakteriyê ji dijezîndeyiyan diparêze. Dîwarê derve rê li ber derbasbûna dermanan digire, loma li dij dijezîndeyiyan, bergiriya bakteriyên Gram negatîv, li gor yên Gram pozîtîv xurttir e.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> == Bakteriyên nexweşker == Hin corên bakteriyan, bakteriyên nexweşker (patojen) in, gava tûşê mirov dibin û di laş de pir dibin, nexweşî rû dide. Bi bakterî gava tuşê laşê mirov dibe, bi çendan rêyan mirov bi nexweşiyê dixîn. Hin caran bakterî bi lez dabeş dibin, ji ber qabereya koma bakteriyan, cihê xane û şaneyên laş teng dibe, loma xane û [[Şane (biyolojî)|şane]] nikarin xebata xwe ya asayî bi rê ve bibin. Hin bakterî enzîmên herisker der didin, enzîm [[parzûna xaneyê]] an jî şaneyên laşê mirov diruxîne û lawaz dike. Hin bakterî jî rasterast xane û şaneyan dikujin. Hin caran jî bakterî jehr berhem dikin, jehra bakteriyan dibe ko bibe sedema îflîcbûna xaneyê an jî karlêkên metabolî yên xaneyê têk bişkîne. Herwiha hin bakterî jî, hestiyariya bergiriya laş didin zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=How Infection Works |paşnav=Drexler |pêşnav=Madeline |weşanger=National Academies Press (US) |tarîx=2010 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK209710/ |paşnav2=Medicine (US) |pêşnav2=Institute of }} </ref> Hokarên gellek nexweşiyên mirov, bakteriyên nexweşker in. Çend mînakên nexweşiyên bakteriyî vana ne: * Di nav xurekan de hebûna bakteriyên wek ''Salmonella'' û ''Clostridium'' ''botulinum'' dibin sedema nexweşiya bi xurek jehrîbûnê. * Di mirov de nexweşiya kolera ji ber tûşbûna bakteriyên ''Vibrio cholerae'' rû dide. * Nexweşiya tetanoz (derdekopan) ji ber tûşbûna bakteriya ''Clostridium tetani'' peyda dibe. * Bakteriyên ''Microbacterium tuberculosis'' mirov bi nexweşiya sîl (tuberkîloz) dixin. * Li dij bakteriyan, dermanê dijezîndeyî (antîbiyotîk) tê bikaranîn. Dijezîndeyî dixaneya bakteriyê de çar cihên serekî dikin armanc; dîwarê xaneyê, parzûna xaneyê, rêçeya çêkirina asîdên nûkleyî û [[rîbozom]]. Ev beşên bakteriyê ji beşên xaneyên mirov cuda ne, loma dijezîndeyî li ser xaneyên mirov bandorek neyînî nakin. Lê hin bakterî li dijî dijezîndeyiyan bergirî ava dikin.<ref>Doron S, Gorbach SL. Bacterial Infections: Overview. International Encyclopedia of Public Health. 2008:273–82. doi: 10.1016/B978-012373960-5.00596-7. Epub 2008 Aug 26. PMCID: PMC7149789.</ref> == Polenkirina bakteriyan == Di demên kevn de bakterî li gor hin taybetmendiyên xwe dihatin polenkirin. Wekî mînak; * Karlêka bakteriyê li dij [[boyaxa Gram]]: hin bakterî Gram pozîtîv in, henek jî Gram negatîv in. * Cihguhertin: Bi gelemperî bakterî cih diguherin. Şêweyê cihgurinê ne yek e. * [[Endospor|Sporbûn]]: Hin bakterî spor çêdikin ên din çênakin. * Şêwaza xwarinê: Bakterî xurekên xwe çawa bi dest dixin? Li gor xwarinê; bakteriyên xwejîn û xwenejîn hene. Du cor bakteriyên xwejîn hene ronahiyexwêjîn, kîmîkexwêjîn. * Bakterî li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê: Gelo pêdiviya bakteriyê bi oksîjenê heye, an na? * Bakteriyên nexweşker û bakteriyên sûdbexş.<ref name="McGraw-Hill" /> * Şiklê xaneyê: Bakterî dibe ko bi şêweyê gogî, çîlkeyî an jî lûlpeçî bin. * Bakterî li gor xanexwê yê: bakteriyên ajalan, bakteriyên riwekan hwd. === Polenkirina bakteriyan li gor pêkhateya molekulên bakteriyê === Bi pêşveçûnên di warê bomawezani û nêrînên ser pêkhateya molekulên bakteriyan, pêdivî bi polenkirinek nû çêbû. Di polenkirinên berê de bakterî ne li gor bavanek hevpar û ne li gor rêzeya genên hevşib hatibûn polenkirin, loma gelek kêmasî û şaşiyên polenkirina berê hebû. Di polenkirina nû ya zanistî de: * Rêzeya asîdên amînî yên proteînên taybet, * Rêjeya bazên guanîn û sîtozîn di rêzeya asîdên nûkleyî de, * Duregkirina asîdên nukleyî, (Du cor bakterî tên bikaranîn, ji her corek bakteriyê zincîrek ADN-yê tê girtin, ji herdu zinciran ADN-yek dureg tê bi destxistin. Di ADN-ya dureg de rêjeya bazên temamker tên diyarkirin. Bazên temamker çiqas pir bin, herdu cor bakterî hê pirtir dişibin hev û dibe ko di demek kurt de ji bavanek hevpar pêk hatibin.) * Rêzeya genoma bakteriyê û bi taybetî di ARN-rîbozomî (16S) de rêzeya genan tê lêkolînkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> * Li gor zanyariyên hatine bi destxistin bakterî tên polenkirin. === Navandina bakteriyan (bi înglîzî: ''bacterial nomenclature'') === Di polenkirina zanistî de navên bakteriyan ji du peyvan pêk tê. Peyva pêşîn navê tuxmê (bi înglîzî: ''genus''), peyva duyem jî navê corê (bi înglîzî: ''species'') ye. Herdu peyv di nav nivîsê de bi awayekî ''îtalîk'' (ber bi milê rastê piçek xwar) tên nîşankirin. Navê tuxmê bi tîpa girdek dest pê dike û bi gelemperî bi latînî ye. Navê corê bi tîpên hûrdek tê nivîsandin. Bi gelemperî navê corê, hin taybetmendiyên bakteriyê diyar dike. Wekî mînak, di navê bakteriya ''Escherichia coli'' de, ''Escherichia'' navê tuxmê ye, ''coli'' navê corê ye. Ev bakterî di ruviyên (bi înglîzî: ''colon'') ajalên memikdar (şîrder) û balîndeyan de dijî. {| class="wikitable" | colspan="2" | '''<big>Polenkirina zanistî bo ''E.coli''</big>''' |- |'''Jorecîhan (''domain'')''' |'''Bacteria''' |- |'''Liq (''phylum'')''' |'''Proteobacteria''' |- |'''Pol (''class'')''' |'''Zymobacteria''' |- |'''Kom (''order'')''' |'''Enterobacteriales''' |- |'''Xêzan (''family'')''' |'''Enterobacteriaceae''' |- |'''Tuxm (''genus'')''' |'''Escherichia''' |- |'''Cor (''species'')''' |'''coli''' |} == Bakterî di pîşesaziyê de == Di warê pîşesaziyê de, bi taybetî di pîşesaziya kîmyayî de, di gelek cihan de bakterî tên bikaranîn. Hin mînakên bikaranîna baktariyan wekî yên li jêr in. Bi karlêkên hin bakteriyan alkol tê oksandin bo asîda asetî û ji wê jî sirke (bi înglîzî: ''vinegar'') tê çêkirin. Bi karlêkên genînê yên hin corên bakteriyên ''Clostridium'', bi rêjeyek zêde awêteyên endamî yên wekî aseton û asîda butrî tên çêkirin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Koma bakteriyên [[Genîna asîda laktî|asîda laktî]] yên ji tuxma ''Carnobacterium, Enterococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Pediococcus, Streptococcus, Tetragenococcus, Vagococcus,'' û ''Weissella'' di çêkirina penêr, mast, tirşî û hin xurekên din de tên bikaranîn.<ref>Doyle, M.P., Steenson, L.R., Meng, J. (2013). Bacteria in Food and Beverage Production. In: Rosenberg, E., DeLong, E.F., Lory, S., Stackebrandt, E., Thompson, F. (eds) The Prokaryotes. Springer, Berlin, Heidelberg. [https://doi.org/10.1007/978-3-642-31331-8_27]</ref> Herwiha, bakterî û karokên havênê di çêkirina vexwarinên [[Genîna alkolî|alkolî]] yên wekî [[şerab]] û [[bîra]] de tên bikaranîn. Li derveyî xaneyên mirov, [[Însulîn|hormona însulîn]] û [[hormona geşê]] di bakteriyan de tên çêkirin û wekî derman tên bikaranîn. Di çêkirina dijezîndeyî û hin enzîman de jî bakterî tên bikaranîn.Wekî mînak, dijezîndeyî yên bi navê streptomîsîn (bi înglîzî: ''streptomycin'') û erîtromîsîn (bi înglîzî: ''erythromycin'') bi navbeynkariya bakteriyan tên çêkirin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> == Hin gavên sereke di dîroka bakterîzaniyê de == Bakterî cara pêşîn di sala 1676ê de ji aliyê Antony Van Leeuvenhoek (1632-1723) ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gest |pêşnav=H. |tarîx=2004-05-22 |sernav=The discovery of microorganisms by Robert Hooke and Antoni van Leeuwenhoek, Fellows of The Royal Society |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsnr.2004.0055 |kovar=Notes and Records of the Royal Society of London |cild=58 |hejmar=2 |rr=187–201 |doi=10.1098/rsnr.2004.0055 }}</ref> Leeuvenhoek mîkroskobên bi mezinkirina 50 heta 300 carî çêkir. Heta wê demê di bin destê zanyaran de mîkroskobên wisa tûne bûn. Leeuvenhoek bi van mîkroskoban li gel bakteriyan li ser protîstayan jî xebat kir xebatên xwe di pirtûka bi navê “ajalok” (bi latînî: ''animalcules'') de parve kir.<ref name=" Text book of microbiology">Trivedi, P.C., Pandey, S. and Bhadauria, S. (2010) Text book of microbiology. Jaipur: Aavishkar. </ref> Cara pêşîn peyva bakterî di sala 1829ê de ji aliyê zanyarê alman Christian Gottfried Ehrenberg (1795 –1876)  ve bi wateya “gapolê piçûk” hat bikaranîn. Bijîşkê hungarî Ignaz Semmelweis (1818–1 865) di sala 1861ê de ji xebatên xwe yên li ser mirina jinan ên ji ber taya piştî zarokanînê, diyar kir ko hokarên nexweşiyê ji destên qirêj belav dibe. Loma divê bijîjşk destên xwe baş bişon. Heta wê demê haya mirovahî ji hokarên nexweşiyan tune bû, nizanîbûn ko zîndewrên pir piçûk hene û tûşê mirov dibin.<ref>Opal SM. A Brief History of Microbiology and Immunology. Vaccines: A Biography. 2009 Nov 10:31–56. doi: 10.1007/978-1-4419-1108-7_3. PMCID: PMC7176178.</ref> Kîmyagerê frensî Louis Pasteur di sala 1860ê de bakteriyan di hawirdorek destkarî de çand û ji bo xebatên xwe bi kar anî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonnet |pêşnav=M. |paşnav2=Lagier |pêşnav2=J. C. |paşnav3=Raoult |pêşnav3=D. |paşnav4=Khelaifia |pêşnav4=S. |tarîx=2020-03-01 |sernav=Bacterial culture through selective and non-selective conditions: the evolution of culture media in clinical microbiology |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2052297519301192 |kovar=New Microbes and New Infections |cild=34 |rr=100622 |doi=10.1016/j.nmni.2019.100622 |issn=2052-2975 |pmc=6961714 |pmid=31956419 }}</ref> Ji bilî wê, Pasteur di sala 1879ê de li ser nexweşiya kolereya mirîşkan de xebat kir. Pasteur diyar kir ko hokara nexweşiyê bakterî ye û li dij nexweşiyê kutav (vaksîn) çêkir.<ref>Ullmann, Agnes. "Louis Pasteur". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025,[https://www.britannica.com/biography/Louis-Pasteur.] Accessed 16 February 2025.</ref> Di sala 1876ê de bijîşkê alman Robert Koch (1843-1910) di xebatên xwe de têkiliya bakteriya Bacillus û nexweşiya birîna reş, ango şarbona çêlekan (bi înglîzî: ''anthrax''), bi awayekî zanistî îspat kir.<ref name="Essential Microbiology"/> Robert Koch wekî damezrînerê bakterîzaniyê tê zanîn. Bakteriya bi navê ''Tubercle bacillius'' a hokara nexweşiya tuberkulozê (êşa zirav), di sala 1882yê de ji aliyê Koch ve hat keşfkirin. Di heman salan de Koch li ser nexweşiya kolerayê jî xebat kir û diyar kir ko nexweşî, ji ber bakteriyên nav av û xurekên qirêj, tûşê mirov dibe. Ji ber xebatên wî yên li ser nexweşiya tuberkulozê, Koch di sala 1905ê de bi [[Xelata Nobelê|xeleta Nobelê]] ya di warê bijîşkî an jî fîzyolojiyê de hat xelatkirin.<ref>Stevenson, Lloyd Grenfell. "Robert Koch". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/biography/Robert-Koch]. Accessed 16 February 2025.</ref> Bakterizanê danmarkî Hans Christian Gram (1853-1938) di sala 1882yê de ji bo ji hev derxistina bakteriyan, rêbaza boyaxkirinê keşf kir. Êdî bakterî li gor pêkhateya dîwarên xwe, wekî bakteriyên gram pozîtîv an jî bakteriyên gram negatîv hatin polenkirin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. 2023 Aug 14. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–. PMID: 32965827.</ref> Zanistê alman Paul Ehrlich (1854-1915) û bakterîzanê japon Sahachiro Hata (1873-1938) di sala 1909ê de li dijî nexweşiya sîfîlîsê (bi înglîzî: ''syphilis'') dermanê dijebakterî yê bi navê ''Salvarsan'' çêkirin.<ref>Valent P, Groner B, Schumacher U, Superti-Furga G, Busslinger M, Kralovics R, Zielinski C, Penninger JM, Kerjaschki D, Stingl G, Smolen JS, Valenta R, Lassmann H, Kovar H, Jäger U, Kornek G, Müller M, Sörgel F. Paul Ehrlich (1854-1915) and His Contributions to the Foundation and Birth of Translational Medicine. J Innate Immun. 2016;8(2):111-20. doi: 10.1159/000443526. Epub 2016 Feb 5. PMID: 26845587; PMCID: PMC6738855.</ref> Di sala 1928ê de zanistê brîtanî Alexander Fleming (1881-1955) li dij bakteriyan, dermanê dijebakterî (dijezîndeyî) yê bi navê penîsîlînê (penicillin) keşf kir.<ref name="Modern Biology"/> Di sala 1946ê de du bomawezanistên amerîkî, Joshua Lederberg û Edward Tatum bi xebatên xwe yên li ser ''E.coli'' de, nişan kirin ko bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1958/lederberg/facts/ |sernav=Joshua Lederberg – Facts |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en-US }}</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakterî| ]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] fw7sz30y9yok69ea0ika6fqjlnfen5w 2100181 2100172 2026-10-23T16:08:46Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Pêwendiyên bakteriyan bi zîndewerên din ve */ 2100181 wikitext text/x-wiki [[Wêne:E coli at 10000x, original.jpg|thumb|300x300px|Wêneyê bakteriyên E.coli 10000 car hatî mezinkirin.]] '''Bakterî''' (bi latînî: yekjimar; ''bacterium'', pirjimar; ''bacteria'') zîndewerên tekxaneyî yên prokaryotî ne. Hemû [[cor]]ên bakteriyan zîndewerên tekxaneyî ne û [[navik]] û [[endamok]]ên bi parzûn pêçayî lixwe nagirin, loma di nav navikseretayî (prokaryot) de cih digirin. Li gel jorecîhana bakteriyan, hemû endamên jorecîhana [[arkea]]yan jî ji xaneyek prokaryotî pêk tên. Ango hemû zîndewerên bi xaneya navikseretayî, tekxaneyî ne. Li seranserê dinyayê de zîndewerê bi hejmara herî zêde, bakterî ne. Bakterî hema di hemû habîtatên jîngehan de dikarin bijîn. Kapasîteya metabolîzmayê di nav endamên jorecîhana bakteriyan de cihêreng e û bakterî dikarin hema hemû awêteyên endamî û hin awêteyên neendamî wekî çavkaniya xurekê bi kar bînin.<ref name="Encyclopedia Britannica">Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 27 Jan. 2025, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 28 January 2025. </ref> Hin bakterî hokarên nexweşiyê ne, gava mirov, [[Heywan|ajal]] an jî riwek tûşî van bakteriyan dibin, bi nexweşiyê dikevin. Lê piraniya bakteriyan xeternak nîn in û ji ber zîndeçalakiyên wan ên di jîngehê de, ji bo zîndewerên din jî derfetên jiyanê ava dibe.Hinek bakterî jî bi zîndewerk din re (ajal, riwek an jî karok) jîyanek hevbeş ava dikin, ko wekî sîmbiyosîs tê navkirin. Heke bakterî nebûna, di jîngehê de têkşikestin û hilweşîna awêteyên endamî, pir hêdî rû dida. Bakterî paşmayiyên riwek û ajalan dubare digerînin. Wekî mînak, dubaregerîna nîtrojen û karbonê. Hinek bakterî ji bo çêkirina [[xurek]], hin madeyên kîmyayî û dijezîndeyî (antîbiyotîk) tên bikaranîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Peyva bakteriyê ji peyva grekî ya “bakterion” çêbûye. Wateya bakterion, “gapolê piçûk” e. Ji ber ko cara pêşîn di bin mîkroskobê de bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî hatine dîtin, ev nav li wan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vocabulary.com/dictionary/bacterium |sernav=Bacterium - Definition, Meaning & Synonyms |malper=Vocabulary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Beşa mîkrobiyolojiyê ya li ser bakterî û têkiliyên wan ên bi bijîşkiyê, pîşesaziyê û çandiniyê re mijûl dibe, wekî bakterîzanî (bi înglîzî: ''bacteriology'') tê navkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/bacteriology |sernav=Definition of BACTERIOLOGY |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2025-02-16 |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Zanyarên ko di warê bakterîzaniyê de xebat dikin, wekî bakterîzan (bi înglîzî: ''bacteriologist'') tên navkirin. == ''Escherichia coli'', wekî bakteriya model ji bo xebatên zanistiyê == [[Wêne:Escherichia coli 2.jpg|thumb|300x300px|''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene.]] Bijîşk û zanyarê alman Theodor Escherich, di sala 1884ê de gava li ser bandora bakteriyan a li ser herisa xurekan û nexweşiyên [[coga herisê]] de xebat dikir, bakteriyek ko gelek bi lez [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] dibû dît û navê ''Bacterium coli commune'' lê kir.<ref>Blount ZD. The unexhausted potential of E. coli. Elife. 2015 Mar 25;4:e05826. doi: 10.7554/eLife.05826. PMID: 25807083; PMCID: PMC4373459.</ref> Lê ji ber ko bakterî ji aliyê wî ve hatibû keşifkirin, paşnavê wî dan bakteriyê û bakterî wekî ''Escherichia coli'' (''E.coli'') hat navkirin. Bakteriya ko herî zêde li ser wê xebat hatine kirin û pêkhateya wê baş hatiye femkirin, ''Escherichia coli'' ye. Di piraniya taqiyên girîng ên wekî [[Derbirîna gen|derbirînan genan]] û çêkirina [[proteîn]]an de, di xebatên teknolojîya dubarepêkhatina ADN-yê (bi înglîzî: ''recombinant DNA technology'') de, wekî zîndewera model ev bakterî hatine bikaranîn. ''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene. Genoma ''E.coli'' li gor zîndewerên din piçûk e û ji 4500 heta 5500 cotên bazan pêk tê (genoma mirov bi qasî 3 mîlyar coten baz lixwe digire). Habîtata ''E.coli'' rûviyên ajalên xwîngerm (memikdar û balînde) e. ''E.coli'' zîndewerê hilbijêrî nehewayî ye (bi înglîzî: ''facultative anaerobic''), loma ''E.coli'' dikare di hawirdora bêoksîjenî de jî bijî û geşe bibe.<ref name="leland" /> Gelek guhertoyên (bi înglîzî: ''variant-strain'') ''E.coli'' hene. Guhertoyên ko di laboratiwaran de ji bo xebatên zanistî tên bikaranîn, bakteriyên patojen nînin. Piraniya ''E.coli''yan bêzirar in û ziyanbexş nînin, lê hin guhertoyên ''E.coli'' di rûviyan de dibin sedema nexweşiyên corbicor.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> Hawirdora ko karbon û çavkaniya enerjiyê ya wekî [[glukoz]] û hin xweyên neendamî lixwe digire, wekî hawira mînîmal tê navkirin. ''E.coli'' dikare hemû enzîmên ji bo çêkirina asîdên amînî û nukleotîdan kod bike. Loma ''E.coli'' dikare di hawirek mînîmal de bijî, ji hinek awêteyên bingehîn ên hawirdorê, hemû awêteyên endamî berhem bike. Di hawira mînîmal de ''E.coli'' serê saetê carek dabeş dibe, ango di rojê de hejmara xwe 24 car duqat dike. Ango hejmara bakteriyek dibe 224 bakterî. Di hawirek bi [[karbohîdrat]] û asîdên amînî ve dewlemend de ''E.coli'' dikare her 20 xulekê de dabeş bibe. Ango saetek de sê caran dabeş dibe û hejmara bakteriyek dibe 8 bakterî (23= 8) û di rojek de 72 car hejmara xwe duqat dike (272). Heke ''E.coli'' du rojan di hawirek dewlemend de bêsinor dabeş biba, giraniya bakteriyan hema dibû bi qasî giraniya dinyayê. Yek taybetmendiyek ''E.coli'' jî ev ko, ev bakterî di laboratiwaran de bi hêsanî tên çandin. Hemû bakterî di laboratiwaran de bi çandinê pir nabin. Di hawirek destkarî de, di demek kurt de pirbûna ''E.coli'', yek ji sedemên serekî ye ko zanyar van bakteriyan di xebatên xwe de bi kar tînin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> == Şêweyê bakteriyan == [[Wêne:Shapes of bacteria and size comparisons ku.jpg|thumb|300x300px|Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî, çîlkeyî an jî lûlpêçî. ]] Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî (bi înglîzî: ''spherical'' (''coccus'')), çîlkeyî (bi înglîzî: ''rodlike (bacillus)'') an jî lûlpêçî (bi înglîzî: ''spiral-shaped (spirillum)''). Qebareya bakteriyek asayî, wekî mînak, ya bakteriya bi şeweyî çîlkeyî ya ''Escherichia coli'', bi dirêjiya 2 mîkrometre (μm) û bi berayiya 0.5 μm ye. (mîkron ji metreyê mîlyon car piçûktir e). Xaneya bi şêweyî gogî ya bakteriya ''Staphylococcus aureus'' bi tîreya 1 μm ye. Hin bakterî piçek gir in. Wekî mînak, tîreya bakteriya ''Azotobacter'' dibe ko 5 μm an jî zêdetir be. Hin bakterî jî ewqas gir in ko mirov dikare bi çavên tazî bibîne. Wekî mînak, bakteriya ''Thiomargarita magnifica'' bi berayiya 700 μm û bi dirêjiya 1 cm ye.<ref>Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 22 Dec. 2024, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 17 January 2025.</ref> == Pêkhateya xaneya bakteriyan == {{Gotara bingehîn|Pêkhateya xaneya bakteriyan}} [[Parzûna xaneyê]], sîtoplazma, [[rîbozom]] û yek an jî zêdetir [[kromozom]] ji bo zîndeçalakiyên bakteriyê pêwîst in û di hemû cor bakteriyan de hene. Herçiqas di xaneya piraniya bakteriyan de dîwarê xaneyê hebe jî, lê di hin bakteriyan de diwarê xaneyê tune. Wekî mînak di bakteriyên liqa ''Mycoplasmatota'' de diwarê xaneyê tune.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> Parzûna Xaneyê ji du çînên fosfolîpîd û proteînên parzûnê pêk tê. Parzûn, xaneyê dipêçîne û xaneyê ji hawirdorê cihê dike. Navbera hawirdor û xaneyê de alûgorkirina madeyan kontrol dike. Rîbozomên bakteriyan jî wekî mîna rîbozomên navikrasteqînan, ji proteîn û ARN-ya rîbozomî pêk tên, lê pêkhateya rîbozomên bakteriyan ji yên êkaryotan cuda ye. Di bakteriyan de hemû rîbozom di nav sîtoplazmayê de serbest in û wekî rîbozomên 70S tên navkirin. Binebeşa mezin a rîbozomê 50S, a piçûk jî 30S e.<ref>Byrgazov K, Vesper O, Moll I. Ribosome heterogeneity: another level of complexity in bacterial translation regulation. Curr Opin Microbiol. 2013 Apr;16(2):133-9. doi: 10.1016/j.mib.2013.01.009. Epub 2013 Feb 14. PMID: 23415603; PMCID: PMC3653068.</ref> Binebeşa piçûk a rîbozomê ji ARN-rîbozomî ya 16S û 19 proteînan pêk tê.<ref>Schluenzen, Frank; Tocilj, Ante; Zarivach, Raz; Harms, Joerg; Gluehmann, Marco; Janell, Daniela; Bashan, Anat; Bartels, Heike; Agmon, Ilana (2000-09-01). "Structure of Functionally Activated Small Ribosomal Subunit at 3.3 Å Resolution". Cell. 102 (5): 615–623. [https://doi:10.1016/S0092-8674(00)00084-2.]{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}PMID 11007480</ref> Genoma bakteriyê ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya kromozom (bi înglîzî: ''chromosome DNA'') û ADN-ya plazmîd (bi înglîzî: ''plasmid DNA'') pêk tê. Kromozoma bakteriyê bi eslê xwe molekulek bazinî ya ji ADN-ya cotşerîdî ye. Bi gelemperî di bakteriyê de yek kromozom cih digire, lê di hin bakteriyan de genom ji çendan kromozoman pêk tê. Wekî mînak bakteriya ''Brucella'' û ''Vibrio cholerae'', ne yek lê çendan kromozom lixwe digirin. Herwiha di hinek corên bakteriyan de jî kromozom ne bi şêweyê bazineyî lê bi şêweyê xêzî ne. Wekî mînak, kromozomên ''Borrelia burgdorferi'' û ''Agrobacterium tumefaciens'', kromozomên xêzî ne.<ref>Jakob Frimodt-Møller, Thias Oberg Boesen, Godefroid Charbon, Anders Løbner-Olesen,Chapter 14 - Bacterial chromosomes and their replication, Molecular Medical Microbiology (Third Edition), Academic Press,2024,Pages 279-307, ISBN 9780128186190, [https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00007-1.]</ref> Di nav sîtoplazmaya xaneya bakteriyê de beşa ko kromozoma bakteriyê cih digire, wekî nukleoîd tê navkirin. [[Wêne:Bacterial cell structure ku.png|thumb|300x300px|Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye.]] Plazmîd parçeyek ADN-yê ye û di sîtoplazmayê de bi awayekî serbest cih digire. Di piraniya bakteriyan de plazmîd heye. Plazmîd, beyî ko ji aliyê kromozoma bakteriyê ve were kontrolkirin, dikare bi tena serê xwe duhende bibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di plazmîda bakteriyê de hin genên plazmîdê, bakteriyê ji madeyên jehravî diparêzin, hin [[gen]] jî ji bo bêbandorkirina dermanên dijezîndeyî (dijebakterî) kar dikin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes" /> Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye. Beşa sereke ya dîwarê xaneyên bakteriyan re tê gotin peptidoglîkan (an jî mureîn). Petîdoglîkan tenê di bakteriyan de tê dîtin. Peptîdoglîkan pêkhateyek aloz e û ji zincîrên du cor [[şekir]]ên neasayî (şekirên amînî) û tetrapeptîd an jî pentapeptîdan pêk tê. Zincîrên polîsakkarîd (şekir) û olîgopeptîd bi awayekî çeprastî bi hev re girêdayî ne û wekî qefesek, parzûna xaneyê ji aliyê derve dipêçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/peptidoglycan |sernav=Peptidoglycan definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Li gor stûriya çîna peptîdoglîkanên dîwarê, bakterî di nav du beşan de tên polenkirin; bakteriyên Gram pozîtîv û bakteriyên Gram negatîv. Stûriya dîwarê xaneyê di bakteriyên Gram pozîtîv de gelek zêde ye û madeya serekî ya dîwarê jî peptîdoglîkan e. Dîwarê xaneyên Gram negatîv ji du çînan pêk tê; çînek tenik a peptîdoglîkan û çîna stûr a derveyî. Çîna derveyî dişibe parzûna xaneyê, lê polîsakkarîdên bi çewrî ve girêdayî lixwe digire ko wekî lîpopolîsakkarîd (bi înglîzî: ''lipopolysaccharide'') tên navkirin.<ref name="Biology" /> Qamçî, pîlus, gendemû, qepsul, çîna lîncî, înkluzyon, [[peykerê xaneyê]] û [[endospor]] tenê di hin bakteriyan de hene, ango evana ji bo hemû bakteriyan pêkhateyên hevbeş nîn in.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di xaneya bakteriyê de [[endamok]]ên wekî [[mîtokondrî]], [[lîzozom]], [[kloroplast]] hwd ên bi parzûn pêçayî tinin.Di hinek bakteriyan de ji bo xwepêvegirêdanê bi rûxarek ve, pêkhateyên bi navê gendemû (bi îngîlîzî: ''fimbriae'') tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Gendemû, ne yek û du, lê bi gelek hejmaran in û hema ji hemû rûyên xaneyê ve ber bi derve wekî mîna borîkeyên pir zirav dirêj dibin. Tayên gendemûyê ji proteîna pîlî pêk tên. Di serê gendemûyan de ji bo hêsankirina girêdanê, pêkhateyek nûsek heye. Ev beşa nûsek bakteriyê bi rûxarek ve an jî bi xaneyek ve girê didin. Di hin çavkaniyan de ji bo gendemûyê peyva “pîlusên kurt” jî tê bikaranîn. Hinek bakterî dema [[Konjugasyona bakteriyan|konjugasyonê]] (bi înglîzî: ''conjugation'') de ji bo guhaztina plazmîdan, pêkhateyên bi navê pîlus (bi înglîzî: yekjimar; ''pilus'', pirjimar; ''pili'') bi kar tînin. Pîlus pêkhateyêk mîna borî ye, ji proteîna pîlînê pêk tê. Pîlus ji aliyê parzûna xaneyê ve tê çêkirin. Bi navbeynkariya pîlusan di navbera sîtoplazmayên du bakteriyan de girêdan ava dibe ko madeyên bomaweyî, di nav pîlusê de, ji xaneyek derbasî xaneya din bibin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Pîlus jî mîna gendemûyan ji parzûna xaneyê dirêjê derve dibin û girêdana xaneyê bi rûxarek an jî bi xaneyek din ve rêk dixin. Lê pîlus ji gendemûyan dirêjtir in û hejmara wan jî ji ya gendemûyan gellek kêmtir e. === Pêkhateya qemçiyê === Qamçî (bi înglîzî: ''flagellum'') rîşalek mîna tayê por e û di dîwarê xaneyê de bi kompleksa motora proteîn ve girêdayî ye. Bakterî qamçiyê bi şeweyî xûleyî (çerxî) badidê û cih diguhere. Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin. Qamçî pêkhateyek aloz e, bi qasî 30 parçeyên proteînan lixwe digire û di sê beşên serekî de tê dabeşkirin: rîşal (bi înglîzî: ''filament''), qulp (bi înglîzî: ''hook'') û tenê binçîne (bi înglîzî: ''basal body'') Rîşala dirêj û lûlpêçî bi navbeynkariya qulpê bi tenê binçîneyê ve girêdayî ye. Rîşal ji proteîna flagellîn (FliC) û qulp jî ji proteîna qulpê (FlgE) pêk tên. Her rîşalek hema bi qasî 30000 binebeşên flegellînê lixwe digire û bi qasî 15 μm dirêj dibe. Gava motora tenê binçîneyê dizivire, rîşala lûlpêç, mîna perwaneyek dizivire. Pêkhateya qulpê bi qasî 130 binebeşên FlgE lixwe digire. Dirêjiya qulpê bi qasî 55 nm ye. Qulp hêza badanê (tork) ya ji aliyê tenê binçîne ve hatiye çêkirin, digihîne rîşala qamçiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Structure, Function and Assembly of Flagellar Axial Proteins |paşnav=Vonderviszt |pêşnav=Ferenc |weşanger=Landes Bioscience |tarîx=2013 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6250/ |paşnav2=Namba |pêşnav2=Keiichi }}</ref> Tenê binçîne motorek lixwe digire. Enerjiya bo zivirîna motorê, di parzûna xaneyê de ji hêza handerê îyonan (bi înglîzî: ''ion motive force'') tê bidestxistin.<ref>Y.Tang, M.Hindiyeh, D.Liu, A.Sails, P.Spearman, J.Zhang. Molecular Medical Microbiology (Third Edition),Academic Press,2024,Pages 97-126,ISBN 9780128186190,[https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00045-9.]</ref> Zivira motora tenê binçîneyê dualî ye (zivira arasteya saetê û zivira pêçewaneyê arasteya saetê). Motor li gor rewşê arasteya xwe diguherîne, gava zivira motorê pêçewaneyê arasteya saetê be, bakterî ber bi pêş ve cih diguhere.<ref name="General Microbiology"/> ==== Rêzbûna qamçiyê di xaneyê de ==== [[Wêne:Flagella.svg|thumb|Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin.]] Bakterî li gor hejmar û cihê qamçiyê, di çar beşan de tên polenkirin.<ref>Ruan J, Kato T, Santini CL, Miyata T, Kawamoto A, Zhang WJ, Bernadac A, Wu LF, Namba K. Architecture of a flagellar apparatus in the fast-swimming magnetotactic bacterium MO-1. Proc Natl Acad Sci U S A. 2012 Dec 11;109(50):20643-8. doi: 10.1073/pnas.1215274109. Epub 2012 Nov 26. PMID: 23184985; PMCID: PMC3528567.</ref> A. Monotrîkus (di yewnanî de; ''monotrichous -'' “mono” tek” û “trichous” mû (tayê porê)): di bakteriyê de ji bo livînê yek qamçiyek heye. B. ''Lofotrîkus'' (lophotrichous) (di yewnanî de “lopho” gurz û “trichous” mû ) ne yek lê gurzek qamçî di beşek bakteriyê de derdikevin. C. Amfîtrîkus (''amphitrichous''): (di yewnanî de “amphi” herdu, “trichous” mû), li herdu serên (aliyên) bakteriyê de qamçiyek heye. D. Perîtrîkus (peritrichous) (di yewnanî de “peri” derdor û “trichous” mû ye) li her aliyê rûyê xaneya bakteriyê de qamçî dirêj dibin. === Peykerê xaneyê === Peykerê xaneyê proteînên taybet in ko kar dikin bo parastina şiklê xaneyê, dabeşbûna xaneyê û hevgirtina dîwarê xaneyê. Peykerê xaneyê ji sê cor proteînan pêk tê; FtsZ, MreB û krîssentîn.<ref name="General Microbiology"/> FtsZ (bi înglîzî: ''filamentation temperature-sensitive protein Z'') proteînek homologê proteîna tubîlînê ya peykerê xaneya êkaryotî ye. Di dema dabeşbûna xaneya bakteriyê de FtsZ di naverasta xaneyê de xelekek çêdike. Proteînên din ber bi xelekê ve dikişîne ko bi dabeşbûna xaneyê, di navbera herdu xaneyên nû da navbirek were çêkirin.<ref name="General Microbiology"/> MreB, homologê proteîna aktînê ya peykerê xaneyê êkaryotî ye, di bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî û lûleyî de hene. Şêweyê (şiklê) xaneyê ji ber hebûna proteîna MreB peyda dibe. MreB di nav sîtoplazmayê de bi awayekî lûlpêçî xuya dibe. Proteîna MreB bandor li ser çêkirina peptîdoglîkanê dike ko şiklê xaneyê neguhere û xane bi şeweyî gogî nebe. Krîssentîn (bi înglîzî: ''crescentin'') homologê proteînên lamîn û keratîn ên xaneyên êkaryotî ye û di xaneyên bi şêweyî lûleyî de heye. Di nav xaneyê de bi dirêjkî cih digire, xaneyê diçemîne û şêweyî dawî ya xaneyê diyar dike.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> == Livîn û cihguhertin di bakteriyan de == Zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorê bertek nîşan didin, bi gelemperî berteka wan, livîn û cihguhertin e. Livîn yek ji taybetmendiyên serekî yên zîndeweran e. Bakterî jî dilivin û herwisa cih jî diguherin. Ji bo xwarinê, bakterî ber bi xurekê dilivin. Pêdiviya bakteriyên fotosentezî bi ronahiyê heye, loma hertim ber bi cihê ronî ve cih diguherin. Bakteriyên bi karlêkên bahenaseyê ATP bi dest dixin, ber bi cihê têroksîjenî ve cih diguherin. Ji ber gefên ji hawirdorê jî bakterî cih diguherin û xwe ji rewşa xeternak dûr dixin. Bakterî ji bo cihguhertinê, bi çendan corên livê dilivin. Liva bi qamçî, cora livîna serekî ye di nav bakteriyan de. Li gel qamçiyê, hin bakterî jî pêkhateyên din jî ji bo cihguhertinê bi kar tînin, wekî mînak, hin bakterî bi pîlusan dilivin. Pîlus ji qamçiyê kurtir, ziravtir in û gelek in. === Livîna bi awayî avjenî === Bi livîna xûleyî ya qamçiyê, bakterî dilive û bi avjeniyê cih diguhere. Dema avjenîkirina bakteriyê de, protonên li derveyî parzûna xaneyê de hatine komkirin, di kunikan (bi înglîzî: ''pores'') de diherikin nav proteînên Mot (bi înglîzî: ''Mot proteins'') û bandor li bargeya proteînên xelekê (bi înglîzî: ''ring'' ''proteins'') dikin. Ji ber bandora protonan, tenê binçîne dizivire û rîşala qamçiyê jî bi wê re dizivire. Zivira rîşalê di xulekeke de 200 heta 1000 ger rû dide ( 200-1000 rpm). Ji ber zivira qamçiyê, bakterî di çîrkeyek de bi qasî dirêjiya 60 xaneyê, cih diguhere (leza bakteriyê = dirêjiya 60 xaneya bakteriyê/çîrke) ev lez gelek zêde ye, wekî mînak, leza herî zêde ya çîtayê (bi înglîzî: ''cheetah'') di çîrkeyeke de dirêjiya 25 laş e (leza çîtayê= dirêjiya 25 çita/çîrke).<ref name="General Microbiology"/> === Livîna bi awayî xijbûnê === Di livîna xijbûnê de (bi înglîzî: ''gliding motility'') pêdivî bi qamçiyê tune. Wekî mînak, hin corên bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî bi vî awayî cih diguherin. Bakterî li ser rûxareki req de ye û lîncemade derdide, xwe li ser rûxarê req de di nav lîncemadeyê de xij dike. Bakteriyên di hawirdora kêmav de dijîn bi gelemperî bi vî awayî cih diguherin. Wekî mînak, bakteriya bi navê Myxococcus xanthus bi xijbûnê cih diguhere.<ref>Spormann AM. Gliding motility in bacteria: insights from studies of Myxococcus xanthus. Microbiol Mol Biol Rev. 1999 Sep;63(3):621-41. doi: 10.1128/MMBR.63.3.621-641.1999. PMID: 10477310; PMCID: PMC103748.</ref> === Livîna lûlpêçî === Hin bakteriyên bi şêweyî lûlpêçî, yên wekî spîroçîtes (''Spirochetes'') tên zanîn, ji ber şikl û qamçiyên wan ên needetî, bi livîna bi şêweyî tîrbuşon (bi înglîzî: ''corkscrew motility'') cih diguherin. Di van bakteriyên Gram negatîv de, qamçî di binê parzûna derve de (perîplazma) dirêj dibe, ango qamçî di nav dîwarê xaneyê de ye. Gava ev qamçî dizivire, xane ya bakteriyê tê badan. Livîna lûlpêçî, bi taybetî di nav şilemeniyên tîr de hê pirtir bibandor e. === Kîmotaksîs === Bakterî dikarin guherînên li hawirdora xwe hest bikin û bi cihguherînê bertek nîşan bidin.Di bakteriyan de li ser parzûna xaneyê de wergirên proteînî hene û wekî kîmîkewergir tên navkirin.<ref>Yasuo IMAE, Takafumi MIZUNO, Molecular Biology of Bacterial Taxis, Seibutsu Butsuri, 1985, Volume 25, Issue 6, Pages 235-244, Released on J-STAGE May 25, 2009, Online ISSN 1347-4219, Print ISSN 0582-4052, https://doi.org/10.2142/biophys.25.235, [https://www.jstage.jst.go.jp/article/biophys1961/25/6/25_6_235/_article/-char/en] </ref> Kîmîkewergir taybet in ji bo molekulên diyarkirî. Gava molekulek bi kîmîkewergirek ve tê girêdan, bakterî ji molekulê agahdar dibe. Her wiha bakterî dikare xestiya molekulê jî tesbît bike ko arasteya livîna xwe rêk bixe. Ji ber kartêkirên hawirdorê, cihguhertina bakteriyê wekî taksîs tê navkirin. Heke cihguhertin ji ber kartêkirek kîmyayî be, wekî kîmotaksîs (bi înglîzî: ''chemotaxis'') tê navkirin. Heke arasteya cihguherînê ber bi hişyarkerê (kartêkir) be, wekî “kîmotaksîsa pozîtîv” tê navkirin. Heke cihguherîna zîndewerê pêçewaneyê arasteya hişyarkerê be, ango heke zîndewer hewl bide ko xwe ji kartêkirê dûr bixe, vê gavê ev cihguherin wekî “kîmotaksîsa negatîv” tê navkirin. Bakterî bi gelemperî bi livîna kîmotaksîsa pozîtîv, ber bi xurekê, an jî oksîjenê cih diguherînin. Herwiha bakterî bi kîmotaksîsa negatîv, xwe ji madeyên jehrî dûr dixin.<ref name="General Microbiology"/> Cihguhertina bakteriyê ya ji ber kartêkiria ronahiyê, wekî fototaksîs (bi înglîzî: ''phototaxis'') tê navkirin. Bakteriyên fotosentezî, ji bo karlêkên fotosentezê, ber bi cihê ronî ve cih diguherin, loma ev cihguhertin fototaksîsîsa pozîtîve e (bi înglîzî: ''positive phototaxis''). == Habîtata bakteriyan == Cih an jî hawirdora ko zindewereke diyarkirî bi asayî tê de dijî, wekî habîtata wê zîndewerê tê navkirin.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Di hemû habîtatan de yek ji endamên herî girîng ê habîtatê, bakterî ne. Bakterî li ser rûyê erdê hema di hemû cihan de dijîn. Bakterî li her derê ne. Di nav germavan de, di nav cemedên cemseran de, li serê çiyan de, li binê okyanusan de, di nav axa daristanan de, di atmosferê de, di laşê ajal û riwekan de bakterî hene. Di be ko hin caran bakterî ji bo wê habîtatê sûdbexş be, lê dibe ko hin bakterî jî ji bo habîtatê ziyanbexş bin. Bakterî dikarin hemû madeyên endamî û hinek madeyên neendamî hilweşînîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bi vî awayî endamên din ên habîtatê, wekî mînak, riwek û ajal, van madeyên hilweşiyayî ji bo zîndeçalakiyên xwe dubare bi kar tînin. Wekî mînak, di demsala payîzê de piraniya daran, pelên xwe diweşînin, bakterî û karok wan pelan wekî çavkaniya xurekê bi kar tînin. Bakterî pelan hildiweşînin û ji bo karlêkên metabolî bi kar tînin, paşmayiyên ji hilweşandina pelan jî, tevlê axê dibe. Bi vî awayî ax ji aliyê madeyên endamî û neendamî ve dewlementir dibe. Riwek madeyên nav axê bi regên xwe digirin û ji bo geşebûnê bi kar tînin. Bakteriyên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') xurekên xwe bi karlêkên fotosentez an jî kîmosentezê ji madeyên neendamî berhem dikin. Her wiha ji bo berhemhênan, peyva xwejîn (bi înglîzî: ''autotrophs'') jî tê bikaranîn. Bakteriyên xwejîn girîng in bo avakirin û berdewamiya zincîra xurekê (bi înglîzî: ''food'' ''chain'') di habîtatê de. Di [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisê]] ya ajalan de ji bo heriskirina [[seluloz]]ê enzîm tune. Ajalên kawêjker (bi înglîzî: ''ruminant animals'') ên wekî pez û dewar bi alîkariya bakteriyan, selulozê diherisînin. Wekî mînak, di ûrika çêlekan de hin bakterî hene, gava çêlek giha dixwe, bakterî seluloza xaneyên giha hildiweşînin û diguherînin bo asîdên çewrî û [[Asîda amînî|asîdên amînî]].<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Ev herdu cor asîd jî xurekên binyatî ne. Wekî mînak, çêlek van xurekan ji bo çêkirina şîr bi kar tînin. Gellek corên bakteriyan di ava çem û golan de dijîn. Dibe ko di nav avê de bi hejmareke hindik bakterî hebin. Ji ber hebûna hinek bakteriyan, mirov nikare bibêje ew av qirêj e û divê neyê bikaranîn. Lê heke di avê de bakteriyên wekî ''E.coli'' hebin, dibe ko ev avek qirêj be. Habîtata bakteriyên ''E.coli'' coga herisê ya mirov û ajalan e. Di avê de hebûna E. Coli, destnîşan dike ko paşmayiyên ji destavê (tualet) têkilê avê bûne. Herçiqas ''E.coli'' ji bo mirov hokara nexweşiyê nebe jî, hebûna ''E.coli'', egera hebûna bakteriyên din ên patojen (zîndewerên dibin sedema çêbûna nexweşiyê) zêde dike, loma ava ko tê de bakteriyên ''E.coli'' hene, wekî ava qirêj tê hesîbandin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bakteriyên nav axê, madeyên cihêreng diguherînin bo humus û mîneralan, bi vî awayî pêkhateya axê diguherînin û bandor li ser karlêkên biyokîmyayî dikin. Elementên wekî karbon, nîtrojen û sulfur ji aliyê bakteriyan ve, ji awêteyên gaz ên neendamî ve tên guhertin bo madeyên sûdbexş û ji aliyê riwek û ajalan ve tên bikaranîn. == Metabolizma == Tevahiya karlêkên biyokîmyayî yên di xaneyê de rû didin, wekî metabolîzma tê navkirin. Dibe ko hin karlêk ji bo hilweşandina awêteyan û bidestxistina enerjiyê rû bide, an jî dibe ko hin karlêk ji bo çêkirina awêteyên nû kar bikin û enerjî xerc bikin. [[Henaseya xaneyê]], [[genîn]], [[fotosentez]], kîmosentez mînakên serekî ne ji bo metabolîzmaya bakteriyan. Herwisa ji bo geşebûna bakteriyê û berdewamiya jiyana wê, xebatên ji bo wergirtin û bikaranîna awêteyên endamî û neendamî jî beşek metabolîzmayê ye.<ref name="Jurtshuk1996">{{Jêder-kitêb |sernav=Bacterial Metabolism |paşnav=Jurtshuk |pêşnav=Peter |weşanger=University of Texas Medical Branch at Galveston |tarîx=1996 |isbn=978-0-9631172-1-2 |çap=4 |cih=Galveston (TX) |paşnavê-edîtor=Baron |pêşnavê-edîtor=Samuel |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7919/ |pmid=21413278 }}</ref> === Corên henaseya xaneyê di bakteriyan de === Li gor pêwistiya oksîjenê 3 cor bakterî hene: * Bakteriyên nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe''): Divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Ev bakteriyan tenê di hawirdora bêoksîjenî de dijîn. Wekî mînak, bakteriyên ''Clostridium tetani'' û ''Clostridium botulinum'' di hebûna molekula osîjenê de dimirin, loma divê di hawirdora van bakteriyan de oksîjen tune be.<ref name="Jurtshuk1996" /> Bakteriyên nehewayî neçarî bi karlêkên nebahenaseya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] bi dest dixin. Bakterî di karlêkên nebahenaseyê de, di kotahiya [[zincîra guhaztina elektronan]] de li dewsa oksîjenê, madeyên wekî CO₂, NO₃^– û SO₄^2– wekî wergirê elektronan bi kar tînin. * Bakteriyên nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe''): Di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn. Bakteriyên nehewayî hilbijêrer di hebûna oksîjenê de, bi bahenaseyê ATP berhem dikin. Lê heke di hawirdorê de oksîjen tune be, vê gavê bi rêçeya [[genîn]]ê (bi înglîzî: ''fermentation'') ATP berhem dikin. Wekî mînak,  ''Escherichia coli'' bakteriyên nehewayî hilbijêrer in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "facultative anaerobe". Encyclopedia Britannica, 22 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/facultative-anaerobe.] Accessed 8 February 2025.</ref> * Bakteriyên hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate aerobe''): Divê di hawirdora bakteriyan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe. Bakteriyên hewayî neçarî, bi [[Henaseya xaneyê|bahenaseyê]] ATP berhem dikin. Wekî mînak, ''Mycobacterium tuberculosis'' bakteriyek hewayî neçarî ye û di coga henaseya mirov de cih dibin. === Xwarin === Di warê metabolîzmayê de di navbera bakteriyan de gelek cudahî hene. Bi taybetî, rêçeyên bi destxistina enerjî û karbonê li cem bakteriyan de corbicor in. Hin bakterî xwejîn in (bi înglîzî: ''autotroph''), karbona xwe ji karbona dîoksîda neendamî dabîn dikin. Zîndewerên xurekên endamî ji awêteyên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') tên navkirin. Hin corên bakteriyan, hin corên protîstan, [[kevz]] û riwek berhemhên in. Gellek corên bakteriyan jî xwenejîn (bi înglîzî: ''heterotroph'') nin, karbona xwe ji awêteyên endamî bi dest dixin. Zîndewerên xurekên xwe ji zîndewerên din an jî ji awêteyên endamî dabîn dikin, wekî zîndewerên bikarhên (bi înglîzî: ''consumers'') tên navkirin. Li gor rêbaza dabînkirina enerjiyê, bakteriyên xwejîn du cor in; bakteriyên ronahiyexwejîn û bakteriyên kîmîkexwejîn.<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên ronahiyexwejîn (bi înglîzî: ''photoautotrophs- phototrophic bacteria''), enerjiya ronahiyê ji bo çêkirina molekulên endamî bi kar tînin. Ango bakteriyên fotosentezî, berhemhênên ronahiyexwejîn in. Sîyanobakterî di fotosentezê de [[Klorofîl|klorofîla a]]-yê ji bo mijîna ronahiyê û H₂O jî ji bo danerê elektronan bi kar tînin. Oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bakteriyên sulfure yên binefşî û kesk jî di fotosentezê de, ji bo mijîna tîrojên ronahiyê bakteriyoklorofîl, ji bo danerê elektronan jî H₂S bi kar tînin. Di fotosenteza van bakteriyan de sulfur wekî madeya bermayî çêdibe.<ref name="Text book of microbiology" /> Bakteriyên kîmîkexwejîn (bi înglîzî: ''chemoautotrophs - chemosynthetic bacteria''), enerjiya xwe ji oksandina madeyên neendamî bi dest dixin. Bakteriyên kemîkexwejîn enrjiya xwe bi rebaza kimosentezê dabîn dikin. Wekî mînak, bakteriyên nîtrîtkirinê, bi oksandina amonyak an jî nîtrîte enerjî dabîn dikin.<ref name="McGraw-Hill"/> Hin bakterî enerjiyê ji awêteya endamî bi dest dixin, ji van bakteriyên kîmîkexwejînan re bi înglîzî “''chemoorganotrophs''” tê gotin, ango bi kurdî kîmîkeendamexwejîn. Hin bakteriyên kîmîkexwejîn jî enerjiyê ji awêteyên neendamî dabîn dikin, ji van bakteriyan re jî tê gotin kîmilîtoxwejîn (bi înglîzî: ''chemolitotrophs'')<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên xwenejîn jî du cor in; ronahiyexwenejîn (bi înglîzî: photoheterotrophs) û kîmîkexwenejîn (bi înglîzî: ''chemoheterotrophs''). Bakteriyên binefşî yên nesulfurî (bi înglîzî: ''purple nonsulfur bacteria'') karbonên xwe ji zîndewerên din dabîn dikin, lê enerjiya xwe, bi klorofîl û pîgmentên din ên fotosentezê, ji tîrojên rojê werdigirin.<ref name="VILLEE"/> Piraniya bakteriyan, kîmîkexwenejîn in. Hem ji bo çavkaniya karbonê, hem jî ji bo enerjiyê, molekulên endamî bi kar tînin. Gelek ji bakteriyên kîmîkexwenejîn karbon û enerjiya xwe ji tiştên mirî bi dest dixin, ji van bakteriyan re tê gotin genîxwer (bi înglîzî: ''saprophyte''). Bakteriyên nexweşker (patojen) jî kîmîkexwenejîn in. Hin ji bakteriyên kîmîkexwenejîn jî bo xanexwê ya xwe sûdbexş in. Wekî mînak, ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin, laşê mirov ji van vîtmînan sûd digire.<ref name="VILLEE"/> == Pirbûn û geşebûna bakteriyan == Di piraniya bakteriyan de zanyariyên bomaweyî di tek kromozomek bazineyî de cîh digirin. Bakterî bi kromozomek nikare bi dabeşbûna miyozî gamet çêbike.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Loma bakterî bi gelemperî bi [[dabeşbûna nîvekî]] (bi înglîzî: ''binary fission'') zêde dibin. Dabeşbûna nîvekî corek [[pirbûna nezayendî]] ye. Ango ji bilî [[mutasyon]]an, bakteriyên nû kopiyên hev in. Ji bo dabaşbûnê, divê xaneya bakteriyê bi têra xwe geşe bibe û derfetên jîngehê jî guncav bin.Pêşî, [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya bakteriyê duhende dibe û her ADN-yek ber bi cemserek xaneyê ve tê kişandin, paşê, [[parzûna xaneyê]] û dîwarê xaneyê ber bi nav sîtoplazmayê dirêj dibin û [[sîtoplazma]]yê dabeşê du paran dikin. Bi vî awayî du xaneyên nû peyda dibe, ji van xaneyan re tê gotin xaneyên keç (bi înglîzî: ''daughter cells''). Xaneyên keç kopiyên hev in.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> [[Wêne:Binary Fission 2 ku.svg|thumb|300x300px|Gelemperiya bakteriyan bi dabeşbûna nîvekî pir dibin.]] Pirbûna bakteriyan a bi dabeşbûna nîvekî pir bilez e. Dibe ko bakterî her 20 xulekan de carek dabeş bibe û hejmara xwe bike du qat.<ref name="Concepts and Applications" /> Wekî mînak, dibe ko bi şeş dabeşbûnên li pêy hev (di du saetan de) hejmara bakteriyê, ji yekê zêde bibe bo 64 bakteriyan.(1,2,4,8,16,32,64). Ango dibe ko di çendan rojan de hejmara bakteriyê bigihîje milyaran. Lê di rastiyê de pirbûna bakteriyan bêdawî û bêsînor nîne. Wekî mînak, bakteriya ''Escherichia coli'' di laboratiwarê de di bin şert û mercên îdeal (guncav) de, dikare serê 20 xulekê carek dabeş bibe û hejmara xwe zêde bike. Rûviyên mirov ji bo ''E.coli'' jîngeha siruştî ye. ''E.coli'' di rûviyên mirov de di 12 heta 24 saetan carek dabeş dibe.<ref name="Campbell" /> Ango ji bo bakteriyan şertên hawirdorê hertim bi awayekî %100 guncav nîne. Gava di jîngehek de hejmara bakteriyan zêde dibe, tengasiya xurekan rû dide an jî paşmayiyên bakterî li jîngehê kom dibin û bakterî bi jehrê dikevin. Hin caran jî ji bo hemû bakteriyan cih namîne, an jî bakterî ji aliyê zîndewerên din ve tên nêçîrkirin û hwd. Ango pirbûna bakteriyan ji ber berteka jîngehê, sînordar e.<ref name="Campbell"/> Li gel dabeşbûna nîvekî, hinek bakterî jî bi [[gopikkirin]] (bi înglîzî: ''budding'') û parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') pir dibin.Di pirbûna bi gopikkirinê de, piştî duhendebûna ADN-yê, beşek xaneyê ber bi derve gir dibe. Piraniya bakteriyên gopikkirinê, piçek ji sîtoplazmaya xwe ber bi derveyî xaneyê dirêj dikin û xaneyek nû çêdikin. Di gopikkirinê de xaneya keç ji xaneya makê piçûktir e, lê zanyariyên bomaweyî di herdu xaneyan de jî heman in. Bakteriyên ji tuxma (bi înglîzî: ''genus'') ''Caulobacter'', tuxma ''Hyphomicrobium'' û tuxma ''Stella'' mînak in bo bakteriyên gopikkirinê.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "budding bacterium". Encyclopedia Britannica, 20 Jul. 1998, [https://www.britannica.com/science/budding-bacterium.] Accessed 18 February 2025.</ref> Hin bakteriyên ji liqa siyanobakteriyan, bi şêweyî parçebûnê pir dibin. Di parçebûnê de di nav xaneya makê de dîwarên xaneyê tên avakirin, xane tê dabeşkirin bo çendan xaneya.<ref name="VILLEE"/> Peyva girbûna bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial growth'') ne tenê ji bo xaneyek bakteriyê, lê ji bo hejmar û qebareya bakteriyên koloniyê tê bikaranîn. Bakterî gava di hawira destkarî de, wekî mînak, gava di laboratiwaran de, di firaqên Petrî de tên çandin, bakteriyên keç ji hev dûr nakevin. Her ko dabeşbûn didome ji tek bakteriyek loda bakteriyên bi şêweyî çerxî ya bi çavê tazî tê dîtin, peyda dibe, ji vê koma bakteriyan re tê gotin kolonî (bi înglîzî: ''colony''). Hemû bakteriyên koloniyê heman kopiyê ADN-yê lixwe digirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> == Endospor (spora navekî) == {{Gotara bingehîn|Endospor}} [[Wêne:Bacterial sporulation ku.png|thumb|300x300px|Endospor di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de çêdibe.]] Gava di hawirdorê de xurek pir hindik dibe, an jî hawirdor bi awayekî neasayî pir germ dibe, an pir sar dibe, ziwa dibe, an jî pêkhateya kîmyayî ya hawirdorê bi awayekî neyînî biguhere, hin bakterî li dij van guherînên hawirdorê bertek nîşan didin. Di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de xaneyek tê çêkirin ji vê pêkhateyê re tê gotin endospor an jî spora navekî (bi înglîzî: ''endospore'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" /> Hemû bakterî endospor çênakin, bi gelemperî di nav bakteriyên Gram pozîtîv de çêbûna endospor hê pirtir rû dide.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Di dirêjiya pêvajoya endosporê de bakterî di qonaxa mitbûnê (bi înglîzî: ''dormant state'')de ye,<ref name="VILLEE" /> bakterî ji bo demek dirêj bêyî bidestxistina xurek û av, bêdeng dimîne. Bi kurtî, bakterî bi çêkirina spora navekî, xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêzin.<ref name="Microbiology" /> Hejmara bakteriyê bi endosporê pir nabe, tenê xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze. Gava şert û mercên hawirdorê ji bo bakteriyê guncav bûn, bakterî ji endosporê diguhere bo xaneya asayî. == Pêwendiyên bakteriyan bi zîndewerên din ve == Bakterî bi zîndewerên din re di nav têkiliyê de ne. Wekî mînak, bakteriyên li reg û pelên riwekan de dijîn, xurekên xwe ji riwekê dabîn dikin. Lê li gel bidestxistina xurekê, bakterî jî hin made berhem dikin û derdidin. [[Riwek]] bi wan madeyan ji patojenan tên parastin. Lê belê hin corên bakteriyan jî ji bo riwekan patojen in. Çawa ko hin bakterî ji bo mirov û ajalên din hokarên nexweşiyê ne, bi heman awayî, hin bakterî jî nexweşiyê tûşî riwekan dikin. Ango dibe ko hevkariya bakteriyan bi zîndewerên din re bi erênî an jî bi awayekî neyînî be. Koma zîndewerên ko ji heman corê ne û di herêmek diyarkirî û sinordarkirî de dijîn, wekî komeleya zîndeyê (bi înglîzî: ''population'') tê navkirin.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Wekî mînak, bakteriyên ''E.coli'' di rûviyê mirov de dijîn, koma ''E.coli'', wekî komeleya zîndeyî ya ''E.coli'' tê navkirin. Di herêmek diyarkirî û sinordarkîrî de hebûn û karlêkirina koma komeleyên zîndeyî yên ji hev cuda, wekî komelgeha zîndeyê (bi înglîzî: ''community'') tê navkirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Li ser çermê mirov de gelek komeleyên zîndeyî yên bakteriyan hene û di çerm de komelgeha zîndeyî pêk tînin. Wekî mînak, bakteriyên ''Staphylococcus epidermidis'' û ''staphylococcus aureus'' endamên vê komelgehê ne. Di sîstema jîngehî (bi înglîzî: ''ecosystem'') de pêwendiyên komeleyên zîndeyî dibe ko bi awayekî hevkarî be û ji bo komeleyên zîndeweran sûdbexş be, an jî bi awayekî pêşbirkî be.Di pêwendiyên pêşbazîyî (pêşbirkî) de, di komelgeha zîndeyî de, di navbera komeleyên zîndeyî de ji bo bidestxistina xurek, oksîjen, ronahî û hwd de hevrikî heye. Di komelgeha zîndeyî de, karlêkirinên (pêwendiyên) di navbera zîndewerên bi corên cuda yên komelgehê de, wekî sîmbiyoz (hevguzeranî) tê navkirin. Karlêkirina hevguzeranî dibe ko herî kêm ji bo corek zîndewerê sûdbexş an jî ziyanbexş be. Di sîmbiyoza (bi înglizi: ''symbiosis'') bakteriyan de bi gelemperî çar cor karlêkirin rû dide. === Sûdgorke (bi înglîzî: ''mutualism'') === Heke di karlêkirina sîmbiyozê de, herdu cor jî ji vê hevratiyê sûd bigirin, ev hevguzeranî wekî sûdgorke (mutualîzm) tê navkirin.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Wekî mînak, di navbera mirov û hin çeşîdên bakteriya ''E.coli'' de hevguzeraniya sûdgorke heye. ''E.coli'' di coga herisa mirov de dijîn û dibin şirîkê xurekên mirov. Coga herisa mirov ji bo bakteriyê hawirdorek ewle ye. ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin û derdidin nav coga herisê. Bi taybetî vîtamîna K2 ji bo çêkirina hokara xwînmeyînê girîng e. Ango hem mirov hem jî bakterî ji vê hevratiyê sûd digirin.<ref name="Microbiology"/> === Hevjiyanî (bi înglîzî: ''commensalism'') === Heke di karlêkirina navbera du corên zîndeweran de, zîndewerek sûd bigire lê zîndewera din ji vê bihevrebûnê tu sûd an jî ziyan negire, ev cora sîmbiyozê wekî hevjiyanî (komensalîzm) tê navkirin. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Staphylococcus'' ''epidermidis'' li ser çermê mirov de dijîn û bi xaneyên mirî yên çerm xwedî dibin. Bakterî ji ber ko xurek bi dest dixe ji vê sîmbiyozê sûd digire. Lê çalakiya bakteriyan tu bandor li ser mirov nake. Jixwe heke bakterî wan xaneyên mirî nexwariya jî, xane ji çerm diweşiyan.<ref name="Microbiology"/> === Mişexwerî (bi înglîzî: ''parasitism'') === Di corek sîmbiyozê de zîndewerk ji karlêkirinê sûd digre, lê ziyan digihîje ya din. Ev sîmbiyoz wekî mişexwerî (parazîtîzm) tê navkirin. Têkiliya navbera mirov û bakteriyên patojen, mînak e bo hevguzeraniya mişexwerî. Ji ber ko bakteriyên patojen laşê mirov dagir dikin, madeyên jehrawî derdin û mirov bi nexweşiyê dixin, bakteriyên hokarê nexweşiyê, wekî mişexwer tên hesibandin. Nexweşiyên wekî tetenoz (bi înglîzî: ''tetanus''), tuberkuloz (bi înglîzî: ''tuberculosis'') ji ber karlêkirina mirov û bakteriyan rû didin. === Amensalîzm (bi înglîzî: ''amensalism'') === Yek ji corên sîmbiyozê jî amensalîzm e. Di amansalîzmê de ji karlêkirina di navbera du komeleyên zîndeyî de, komeleyek a dinê dikuje, lê ew bixwe ji vê sîmbiyozê sûd an jî ziyan nagire. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Lucilia sericata'' li ser çermê mirov de dijîn û proteînek bakterikuj berhem dikin û derdidin. Ev proteîn bakteriyên bi navê ''Staphylococcus aureus'' têk dişkînin. ''Staphylococcus aureus'' jî li ser çermê mirov dijîn û ji bo mirov patojen in (hokarê nexweşiyê ne). Têkşikestina ''Staphylococcus aureus'' tu bandorek li ser jiyana ''Lucilia sericata'' nake.<ref name="Microbiology"/> == Bakterî û çerxa nîtrojenê == {{Gotara bingehîn|Çerxa nîtrojenê}} [[Wêne:Ciclo del nitrógeno ku.svg|thumb|300x300px|Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂)]] Çerxa nîtrojenê pênc karlêkên sereke lixwe digire: çespandina nîtrojenê, nîtrîkirin, amonîkirin, asîmîlekirin, û dijenîtrîkirin.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di hemû karlêkan de bakterî kar dikin. Hin bakterî dikarin ji atmosferê molekula nîtrojena serbest (N₂) bigirin û biguherînin bo awêteyên nîtrojenî yên wekî amonyak (NH₃), nîtrît (NO₂^-) û nîtratan (NO₃^–). Li ser rûyê erdê, zêdetirê ji %90ê çespandina nîtrojenê, ji aliyê bakteriyan ve pêk tê. Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂).<ref name="Foundations in microbiology"/> Bakteriyên çespandina nîtrojenê, bi navbeynkariya [[enzîm]] û ATP-yên xwe, sê bendên navbera atomên molekula nîtrojenê dişkînin û atomên nîtrojenê ji bo çêkirina amaonyakê (NH₃) bi kar tînin. Paşê amonyak jî tê guhertin bo amonyum (NH₄⁺) û nîtratê (NO₃^–) ev herdu xweyên nîtrojenî di avê de dihelin. Riwek, NO₃^– û NH₄⁺ bi regên xwe dimijînin û ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî, bi kar tînin. Ango ji bo riwekan çavkaniya nîtrojenê, awêteyên neendamî yen nîtrojenî ne. Bakteriyên ji xêzana ''Nitrosomonas'', bo karlêkên kemosentezê, NH₃-yê oksan dikin bo nîtrîtê (NO₂^-). Nîtrîta oksandî jî ji aliyê bakteriyên xêzana ''Nitrobacter'' ve tê oksandin bo nîtratê (NO₃^–). Nîtrat ji aliyê riwek, karok û bakteriyan ve bi çendan rêçeya tê asîmîlekirin û ji bo çêkirina awêteyên endamî tê bikaranîn.Di nav hin axan de bakteriyên nîtrîkirinê kêm in, ji bo van axan, bo berhemanîna madeyên nîtrojenî, çavkaniya sereke amonyakirin e.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Miriyên riwek û ajal di axê de dirizin. Rizîna wan bi gelemperî ji ber enzîmên hin corên bakterî, karokan e. Ji van zîndeweran re tê gotin zîndewerên rizîker (bi înglîzî: ''decomposer'').Bakteriyên rizîker dikarin xane û şaneyên riwek û ajalên mirî têkbişkînin, biherisînin û wekî xurek di zîndeçalakiyên xaneyê de bi kar bînin. Bi zîndeçalakiyên bakteriyan, ji hilweşîna xurekên nîtrojenî yên wekî proteîn, ADN, ARN hwd, wekî madeya paşmayî amonyak peyda dibe. Bakterî amonyakê ji xaneya xwe dûr dixin, amonyak tevlê axê dibe, ji vê kirdarê tê gotin amonyakirin (kirdara berhemanîna amonyakê) Di nav axê de bakteriyên kemosentezî hene, amanonyakê bi kar tînin. Di kiryara çêkirina molekulên endamî de, tevlêbûna madeyên neendamî wekî asîmîlekirin tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de zîndewer NH₃ , NH₄⁺ û NO₃^– ên ko di qonaxên çespandina nîtrojenê, amonyakirin û nîtrîkirinê de hatibûn çêkirin, asîmîle dike bo çêkirina molekulên endamî yên nîtrojenî. Riwek dikarin madeyên nîtrojenî yên neendamî bi regên xwe bigirin û di xaneyên xwe de ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî bi kar bînin. Bi asîmîlekirinê, êdî nîtrojen tevlê zîncîra xurekê dibe û bi şêweyî xurekên endamî yên nîtrojenî ji riwekan derbasî ajalan dibe. Kêmkirina nîtratê (NO₃^–) bo molekula nîtrojenê wekî dijenîtrîkirin (bi înglîzî: ''denitrification'') tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de, nîtrojena hatiye çespandin û tevlê madeyên xaneya zîndewerê bûyê, bi alikariya bakteriyan, dubare tê guhertin bo gaza nîtrojenê û tevlê atmosferê dibe.Bakteriyên wekî ji tuxma ''Pseudomonas'' û ''Clostridium'' di karlêkên nebahenaseya xaneyê de ji bo wergirtina elektronan, nîtratê wekî wergira kotahî bi kar tînin, loma nîtrat diguhere bo molekula nîtrojenê.<ref name="Microbiology"/> == Bomawe == === Kromozoma bakteriyê === Genên bakteriyan di pêkhateya bi navê kromozoma bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial chromosome'') de cih digirin. Bi gelemperî, di xaneya bakteriyê de tek çeşîdek kromozom heye, lê dibe ko ji yekî zêdetir kopiyên wê kromozomê hebe. Hejmara kopiyên kromozoma bakteriyê li gor cora bakteriyê û jîngeha wê ya pirbûnê diyar dibe. Bi gelemperî bakterî yek heta çar kopiyên kromozomê lixwe digirin.<ref name="Biology"/> Kromozoma bakteriyê di beşa nukleoîd a bakteriyê de bi awayekî şidayî paketkirî ye. Nukleoîd bi parzûnek pêçayî nîne û rasterast bi sîtoplazmayê ve di têkiliyê de ye.Kromozoma bakteriyê li gel ADN-ya cotşerîdî, gelek proteînên cuda jî lixwe digire. Kromozoma gelemperiya bakteriyan bi şeweyî bazineyî ye, û ji çend milyon cotên bazan pêk tê. Wekî mînak, kromozoma ''Escherichia coli'' ji 4,6 mîlyon cotên bazan, kromozoma Haemophilus influenzae jî ji 1,8 mîlyon cotên bazan pêk tê. Bo miqayesekirinê; kromozomek asayî ya mirov zêdetirî 100 mîlyon cotên bazan lixwe digire.<ref name="Biology"/> Kromozomek asayî ya bakteriyê bi qasî çend hezar genên yekane lixwe digire. Genoma bakteriyan haploîd e. Piraniya kromozoma bakteriyê ji genen kodkirinê bo çêkirina proteînan pêk tê. Ji bilî genên kodkirina proteînan, rêzeya nukleotîdên kromozomê, kar dikin bo duhendebûna ADN-yê, derbirîna genan û pêkhateya kromozomê. Di rêzeya nukleotidan de beşa destpêka duhendebûnê (bi înglîzî:origin of replication) jî cih digire.<ref name="Biology"/> Di pêkhateya kromozoma bakteriyê de proteînên hîstonê tune. === Plazmîd === Di hinek bakteriyan de li gel kromozoma bakteriyê, plazmîd jî heye. Plazmîd parçeyek bazinî ya ADN-yî ye. ADN-ya plazmîdê cotzincîrî ye. Qebareya plazmîdên bakteriya ne yek e. Plazmîdên herî piçûk ji çend hezar cotên bazan pêk tên û yek an jî du genan lixwe digirin. Plazmîdên herî gir, ji 100,000 heta 500,000 cotên bazan pêk tên û dibe ko bi sedan gen lixwe bigirin. Her wekî mîna kromozoma bakteriyê, di plazmîdê de jî despêka duhendebûnê heye û rê dide plazmîdê ko bi tena serê xwe dabeş bibe.<ref name="Biology"/> Li gor erkên xwe ne yek lê zêdetir corên plazmîdan hene. Bi gelemperî plazmîd di pênc beşan de tên dabeşkirin; * Plazmîdên bergiriyê an jî bi navê din hokarên R (bi înglîzî: ''R factors''): Di van plazmîdan de ji bo dabînkirina bergiriya li dij jehran û dijezindeyiyan genên taybet hene. * Plazmîdên hilweşîner (bi înglîzî: ''degradative plasmid''): Bakterî bi genên van pîlazmîdan madeyên neasayî hildiweşîne û ji bo metabolîzmaya xwe bi kar tîne. * Plazmîdên kol (bi înglîzî: ''col-plasmids''): Genên ji bo kodkirina kolîsînan (bi înglîzî: ''colicins'') lixwe digirin. Kolîsîn proteînên taybet in, bo kuştina bakteriyên din tên bikaranîn. * Plazmîdên vîrulans: Genên van plazmîdan bakteriyê diguherine bo bakteriya tuşker (patojen) * Plazmîdên bipîtî an jî hokarên F (bi înglîzî: ''fertility plasmids- F factors''): Bi rêbaza konjugasyonê, bi van plazmîdan, genên bakteriyek tê guhaztin bo bakteriya din. == Guhaztina genan di navbera bakteriyan de == Di xwezayê de guhaztina genan ji zîndewerek bo zîndewera din gelek girîng e û dibe sedema peydabûna guhertoyên nû. Guhaztina genan bi du awayî rû dide, bi guhaztina stûnî û bi guhaztina asoyî. Di guhaztina stûnî de gen ji bavanan diguhazin bo weçeyê.<ref name="VILLEE" /> Di [[pirbûna zayendî]] de gen bi stûnî tên guhaztin. Wekî mînak, mirov genoma xwe ji dê û bavê xwe digire, ango di genoma zarokê de hem genên bavê hem jî genên dayikê cih digirin. Zarok dibe ko piçek bişibe bavê xwe an jî diya xwe, lê zarok kopiyên dêûbavên xwe nîn in. Bakterî bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin, loma piştî dabeşbûna nîvekî, ji makexaneyek du xaneyên kopiyên hev peyda dibe. Ango makexane û xaneyên keç kopiyên hev in, bi pirbûnê, di bakteriyan de çeşîddariya bomaweyî rû nade. Ji xeynî mutasyonan, guhaztina genan a bi şêweyî asoyî jî di genoma bakteriyan de guherîn çêdike, bi vî awayî guhertoyên (bi înglîzî: ''variant'') nû peyda dibe. Di guhaztina genan a asoyî (bi înglîzî: ''horizontal gene transfer'') de, genên nû ji bavanan derbasî wêçeyê nabin, gen di navbera zîndewerên hemî corê de tên guhaztin an jî di navbera zîndewerên ji corên cuda de tên guhaztin. Di bakteriyan de di navbera xaneya daner û xaneya wergir de guhaztina genan bi yek aliye, ango xaneya wergir parçeyek ADN-yê werdigire, li dewsa wê beşek ji ADN-ya xwe nade bakteriya daner. Bi guhaztina genan her carê xaneya wergir %3 an jî hê kêmtir ji ADN-ya xaneya daner werdigire.<ref name="General Microbiology"/> Bakterî dikarin bi sê awayî ji bakteriyek gen biguhazînin bo bakteriyek din; gorankari (bi înglîzî: ''transformation'' ), guhaztinî (bi înglîzî: ''transduction'') û konjugasyon (bi înglîzî: ''conjugation'').<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Di hersê corên guhaztina genan de jî, xaneyek, xaneya daner e (bi înglîzî: ''donor'') ji bo guhaztinê gen dabîn dike. Xaneya duyemîn jî xaneya wergir e, genan (ADN) werdigire. === Gorankarî === [[Wêne:Gene transfer by transformation ku.png|thumb|300x300px|Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû]] Bakteriyek zindî, beşek ADN-ya bakteriya mirî têkilê ADN-ya xwe dike. Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû. Ango genên nû ne rasterast ji bakteriyek, lê ji hawirdorê tên girtin. Di gorankariyê de xaneya daner hilweşiyayê û ADN-ya xwe serbest berdaye, xaneya wergir dikare ji derve vê ADN-yê bigire nav xaneyê, û tevlê genoma xwe bike.<ref name="General Microbiology" /> Xaneya wergir di laboratiwarê de bi awayekî destkarî jî dikare were hankirin bo wergirtina ADN-yê. Lê di xwezayê de, ji hawirdorê wergirtina ADN-yê ji ber bomaweya xaneya wergir rû dide.Gava li hawirê hejmara xaneyan zêde ye lê xurek sinordar e, ji aliyê xaneyan ve proteînên taybet tên çêkirin. Wekî mînak, proteîna girêdana ADN-yê, ADN-translokaz (bi înglîzî: ''DNA translocase''), proteînên cogî yên parzûna xaneyê û endonukleaz. Ji xeynî vana, bakteriyên [[Boyaxa Gram|Gram negativ]] enzîma otolizin (bi înglîzî: ''autolysin'') jî çêdikin. Bi vê enzîmê ji bo derbasbûna ADN-yê hin beşên dîwarê derve tê hilweşandin. Heke ADN-ya serbest a li hawirdora xaneya wergir, bi tesadufî rastê wergirên li aliyê derveyî xaneyê were, bi wergir ve tê girêdan. Paşê, ADN ji aliyê ADN-translokaz ve di nav cogên proteînî de tê guhaztin bo hundirê xaneya wergir. Ji bo piçûkkirina qebareya ADN-yê, enzîma endonukleaz tê bikaranîn. Di vê gavê de dibe ko parçeyek ADN-yê di nav xaneyê de têkilê kromozoma xaneya wergir bibe. ADN-ya ko parçeyên ADN-yên zîndewerên din lixwe digire, wekî ADN-ya dubarepêkhatî (bi înglîzî: ''recombinant DNA'') tê navkirin.<ref name="Microbiology"/> Kiryara gorankariyê cara pêşîn di sala 1928ê de ji aliyê bakterîzanê brîtanî Frederick Griffith ve hat ragîhandin. Griffith bi xebatên xwe nîşan kir ko bakteriya ''Streptococcus pneumoniae'' ya nepatojen dikare parçeyên ADN-ya bakteriyek patojen a mirî bigire nav xaneya xwe û tevlê genoma xwe bike, bi vî awayî ''Streptococcus pneumoniae'' jî biguhere bo bakteriya patojen.<ref name="Microbiology"/> === Guhaztinî === [[Wêne:Transduction (genetic) ku.svg|thumb|301x301px|Genên bakteriyê bi navbeynkariya bakteriyofajê tê guhaztin bo bakteriya wergir.]] Kiryara guhaztinî bi navbeynkariya [[bakteriyofaj]]ê de rû dide. Di guhaztinî de ADN-ya danerê di nav bergê proteînî ya bakteriyofajê de tê paketkirin û gava [[vîrus]] tuşê bakteriyek dibê, parçeya ADN-ya bakteriya danerê, diguhazîne bakteriya wergir. Du corên guhaztinî hene; guhaztiniya gelemperî û guhaztiniya taybet ==== Guhaztiniya gelemperî ==== Guhaztiniya gelemperî (bi înglîzî: ''generalized transduction'') ji aliyê bakteriyofajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phages'') ve pêk tê.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Bakteriyofajên tundrew bi [[çerxa şîbûnê]]yê de duhende dibin. Ango di nav xaneya xanexwê de kopiyên bakteriyofajê zêde dibin. Di xaneya bakteriyê de kopiyên ADN-yên vîrusê tên çêkirin û enzîmên taybet, ADN-yan di nav poşere proteînî de paket dikin. Hin caran enzîm li dewsa ADN-yên vîrusê, parçeyên ADN-yên ji kromozoma bakteriyê qetiyane, paket dikin nav poşerê proteînî. Li dawiya dawî xaneya bakteriyê hildiweşe û vîrus belavê hawirdorê dibin. Tevî ko ADN-ya vîrusê di nav poşerê proteînî de tune ye, lê dîsa jî ew wekî bakteriyofajek dikare tûşê xaneyek nû bibe û ADN-ya bakteriya danerê biguhazîne bo bakteriya wergir.<ref name=" Essential Microbiology">Hogg, Stuart (2005) Essential microbiology. New York : Wiley, 2005.</ref> Di guhaztiniya gelemperî de parçeyên ADN-ya xaneya xanexwe bi awayekî tesadufî tên paketkirin.<ref name="Foundations in microbiology"/> Ango guhaztin ne ji bo beşek taybet e, dibe ko her beşek ADN-yê bi vî awayî were guhaztin. ==== Guhaztiniya taybet ==== Di çerxa jiyana bakteriyofajê de, duhendebûna bi çerxa têkilbûnê de guhaztiniya taybet (bi înglîzî: ''specialized transduction'') rû dide. Gava genoma bakteriyofajê dikeve nav xaneyê, ADN-ya bakteriyofajê têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Genoma bakteriyofajê ji bo demek, di bakteriyê de bêdeng dimîne. Her ko bakterî dabeş bibe, ADN-ya xwe duhende dike. Paşê genoma bakteriyofajê ji ADN-ya bakteriyê cihê dibe û qonaxa çerxa şîbûneyê dest pê dike. Lê gava ADN-ya bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, hincaran, parçeyek ADN-ya bakteriyê jî bi xwe re dibe. Bi vî awayî dibe ko genek an jî du genên bakteriyê têkilê genoma bakteriyofajê bibin. Dema bakteriyofaj tuşê bakteriyek din dibe, li gel genoma xwe genên bakteriya danerê jî diguhazîne bakteriya nû. Bi vî awayî ji bakteriya daner, gen tên guhaztin bo bakteriya wergir. Ango di guhaztiniya taybet de, genoma bakteriyofajê têkilê kromozoma bakteriyê dibe, gava genoma bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, tenê genên nezikê xwe, bi xwe re dibe . === Konjugasyon === {{Gotara bingehîn|Konjugasyona bakteriyan}} [[Wêne:Konjugasyon ku.png|thumb|Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.]] Konjugasyon kiryara guhaztina genan e ko pêdivî bi temasa rasterast a herdu xaneyan heye. Ji bo konjugasyonê, xaneya daner pîlus çêdike, bi pîlusê, xwe bi xaneya wergir ve girê dide. Bi girjbûna pîlusê herdu xane ber bi hev ve tên kaşkirin, û nezîkê hev dibin. Ji plazmîda xaneya wergir, zîncîrek vedibe û bi navbeynkariya pîlusê derbasî xaneya wergir dibe. Di xaneya daner û ya wergir de zîncîra plazmîdê wekî qalip tê bikaranîn û zîncîra temamker tê çêkirin. Bi vî awayî êdî xaneya wergir jî dibe xwediyê plazmîd. Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin. Di bakteriyê de hebûna pîlazmîdê, li dij madeyên jehravî û dijezîndeyî bergirî dabîn dike. == Karlêka bakteriyan li dijî boyaxa Gram == [[Wêne:Boyaxkirina Gram ku.png|thumb|300x300px|Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. ]] Boyaxa Gram an jî boyaxkirina Gram (bi înglîzî: ''Gram stain- Gram staining'') di warê bakterîzaniyê de rêbazek rengkirina bakteriyan e ji bo naskirina bakteriyan û meyla tûşbûna bakteriyan. Bingeha rêbaza boyaxkirina Gram, li ser cudahiya di stûriya dîwarê xaneyên bakteriyan de ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gram stain |paşnav=Bell |pêşnav=Daniel |weşanger=Radiopaedia.org |tarîx=2020-05-10 |ziman=en |url=https://radiopaedia.org/articles/77306 |doi=10.53347/rid-77306 }}</ref> Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. Li gor karlêka bakteriyê a li dij boyaxa Gram, bakterî du kom in; bakteriyên Gram negativ û bakteriyên Gram pozîtîv.<ref name="OpenStax, Biology" /> === Dîrok === Di sala 1884ê de bijîjkê Danîmarkî yê bi navê Hans Christian Joachim Gram, da nîşankirin ko bi boyaxkirina dîwarê bakteriyê, mirov dikare herdu corên bakteriyan ji hev derxe.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Gram stain". Encyclopedia Britannica, 27 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/science/Gram-stain. Accessed 18 March 2025.]</ref> Ji ber ko rêbaza boyaxkirinê ji aliyê wî ve hat keşfkirin, ev rêbaz bi paşnavê wî hat navkirin. Rebaza boyaxkirina Gram ji serî heta dawî bi qasî 5 xulekan de rû dide. Ango di demek kurt de mirov dikare encamên taqîkirinê bi dest bixe.<ref name="Essential Microbiology"/> ==== Gavên rêbaza boyaxkirinê ==== * Bakterî li ser şûşeya silaydê tên raxistin. * Silayd li ser agir de tê gerandin û bakteriyên ser silaydê tên sabîtkirin. Bi vî awayê gava boyax an jî av li silaydê tê dilopkirin, bakterî li cihê xwe de dimînin û nalivin. * Boyaxa binefşî ya krîstalî li ser bakteriyan tê dilopkirin, boyax bi qasî xulekek di silaydê de dimîne, paşê silayd bi avê tê şûştin. * Îyod li ser bakteriyan tê dilopkirin. Îyod bi qasî xulekek li ser silaydê dimîne. Îyod bi boyaxa binefşî ya krîstalî ve tê girêdan, û pêkhateyek gir a ji binefşiya krîstalî - îyod peyda dibe. Ji ber qebareya xwe, boyaxa binefşî ya krîstalî di nav dîwarê xaneyê de asê dimîne û xaneyê naterikîne. Di vê qonaxê de hemû xane bi rengê binefşî xuya dibin. * Ji bo bêrengkirina boyaxan, alkol an jî aseton li ser bakteriyan tê dilopkirin. Di vî gavê de boyaxên di dîwarê bakteriyên Gram negativ de, di nav alkolê de reng didin û bakteriyên Gram negatîv bêreng xuya dibin. * Silayd bi avê tê şûştin, paşê bi boyaxa safranî an jî boyaxa fuşîn (bi înglîzî:fuchsin stain) li ser bakteriyan tê dilopkirin û bi qasî xulekek şûn ve silayd bi avê tê şûştin. Bakteriyên Gram negatîv bi boyaxa safranî, bi rengê pembeyî tên boyaxkirin. * Silayd tê ziwakirin û di bin mîkroskobê de tê kontrolkirin. ==== Encam ==== Di destpêkê de hemû bakterî boyaxa binefşî ya krîstalî werdigirin. Di bakteriyên Gram negatîv de dîwarê xaneyê ji du çînan pêk tê, dîwarê navî ji peptîdoglîkanê pêk tê lê tenik e. Çîna derweyî ya diwarê bakteriyên Gram negatîv ji çewriyê pêk tê. Alkol (an jî aseton) dîwarê çewerî hildiweşîne. Bi hilweşîna dîwarê derve, boyaxa binefşî ya li ser diwarê navî, ji dîwar cihê dibe û dîwarê tenik, bêreng dike. Lê bi dilopkirina safranînê, dîwarê bakteriyên Gram negatîv safranînê dimijînin û bi rengê pembeyî xuya dibin.<ref name="Foundations in microbiology">Talaro, K.P. and Chess, B. (2012) Foundations in microbiology. 8 th. New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-337529-8</ref> Dîwarê xaneya bakteriyên Gram pozîtîv ji peptîdoglîkanê pêk tê, stûr e û boyaxa binefşî ya krîstalî baş dimijîne. Alkol nikare dîwarê stûr hilbiweşîne, lê ava xaneyê kêm dike. Bi kêmbûna ava xaneyê, kunikên (por, qulik) di diwarê xaneyê de tên girtin. Ev rewş rê li ber boyaxa binefşî û îyodê digire ko ji xaneyê dernekevin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. [Updated 2023 Aug 14]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562156/]</ref> Loma heke li ser silaydê ji bakteriyên Gram pozîtiv hebin, bi rengê binefşî an jî şîn xuya dibin. === Bikaranîna rêbaza boyaxkirina Gram === Ev rêbaz ji bo naskirin û polenkirina bakteriyên nexweşker (patojen) tê bikaranîn. Herwisa ji bo diyarkirina hestiyariya bakteriyan a li dij dijezîndeyiyan jî rêbaza boyaxa Gram tê bikaranîn. Ji hev derxistina bakteriyên Garm pozîtiv û Gram negatîv, ji bo çareserkirina hin nexweşîyan gelek girîng e. Wekî mînak, dijezîndeyî ya bi navê penîsîlîn, di xaneya bakteriyê de rê li ber çêkirina peptîdoglîkanê digire, loma dîwarê xaneyê tenik dimîne û nikare xaneyê biparêze. Ango, heke bi rêbaza boyaxa Gram were fehmkirin ko hokarê nexweşiyê bakteriyek Gram pozîtiv e, bi bikaranîna penîsîlîn, rê li ber pirbûna bakteriyê tê girtin û saxbûna nexweş hêsantir dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Dîwarê derve yê bakteriyên Gram negatîv, bakteriyê ji dijezîndeyiyan diparêze. Dîwarê derve rê li ber derbasbûna dermanan digire, loma li dij dijezîndeyiyan, bergiriya bakteriyên Gram negatîv, li gor yên Gram pozîtîv xurttir e.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> == Bakteriyên nexweşker == Hin corên bakteriyan, bakteriyên nexweşker (patojen) in, gava tûşê mirov dibin û di laş de pir dibin, nexweşî rû dide. Bi bakterî gava tuşê laşê mirov dibe, bi çendan rêyan mirov bi nexweşiyê dixîn. Hin caran bakterî bi lez dabeş dibin, ji ber qabereya koma bakteriyan, cihê xane û şaneyên laş teng dibe, loma xane û [[Şane (biyolojî)|şane]] nikarin xebata xwe ya asayî bi rê ve bibin. Hin bakterî enzîmên herisker der didin, enzîm [[parzûna xaneyê]] an jî şaneyên laşê mirov diruxîne û lawaz dike. Hin bakterî jî rasterast xane û şaneyan dikujin. Hin caran jî bakterî jehr berhem dikin, jehra bakteriyan dibe ko bibe sedema îflîcbûna xaneyê an jî karlêkên metabolî yên xaneyê têk bişkîne. Herwiha hin bakterî jî, hestiyariya bergiriya laş didin zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=How Infection Works |paşnav=Drexler |pêşnav=Madeline |weşanger=National Academies Press (US) |tarîx=2010 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK209710/ |paşnav2=Medicine (US) |pêşnav2=Institute of }} </ref> Hokarên gellek nexweşiyên mirov, bakteriyên nexweşker in. Çend mînakên nexweşiyên bakteriyî vana ne: * Di nav xurekan de hebûna bakteriyên wek ''Salmonella'' û ''Clostridium'' ''botulinum'' dibin sedema nexweşiya bi xurek jehrîbûnê. * Di mirov de nexweşiya kolera ji ber tûşbûna bakteriyên ''Vibrio cholerae'' rû dide. * Nexweşiya tetanoz (derdekopan) ji ber tûşbûna bakteriya ''Clostridium tetani'' peyda dibe. * Bakteriyên ''Microbacterium tuberculosis'' mirov bi nexweşiya sîl (tuberkîloz) dixin. * Li dij bakteriyan, dermanê dijezîndeyî (antîbiyotîk) tê bikaranîn. Dijezîndeyî dixaneya bakteriyê de çar cihên serekî dikin armanc; dîwarê xaneyê, parzûna xaneyê, rêçeya çêkirina asîdên nûkleyî û [[rîbozom]]. Ev beşên bakteriyê ji beşên xaneyên mirov cuda ne, loma dijezîndeyî li ser xaneyên mirov bandorek neyînî nakin. Lê hin bakterî li dijî dijezîndeyiyan bergirî ava dikin.<ref>Doron S, Gorbach SL. Bacterial Infections: Overview. International Encyclopedia of Public Health. 2008:273–82. doi: 10.1016/B978-012373960-5.00596-7. Epub 2008 Aug 26. PMCID: PMC7149789.</ref> == Polenkirina bakteriyan == Di demên kevn de bakterî li gor hin taybetmendiyên xwe dihatin polenkirin. Wekî mînak; * Karlêka bakteriyê li dij [[boyaxa Gram]]: hin bakterî Gram pozîtîv in, henek jî Gram negatîv in. * Cihguhertin: Bi gelemperî bakterî cih diguherin. Şêweyê cihgurinê ne yek e. * [[Endospor|Sporbûn]]: Hin bakterî spor çêdikin ên din çênakin. * Şêwaza xwarinê: Bakterî xurekên xwe çawa bi dest dixin? Li gor xwarinê; bakteriyên xwejîn û xwenejîn hene. Du cor bakteriyên xwejîn hene ronahiyexwêjîn, kîmîkexwêjîn. * Bakterî li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê: Gelo pêdiviya bakteriyê bi oksîjenê heye, an na? * Bakteriyên nexweşker û bakteriyên sûdbexş.<ref name="McGraw-Hill" /> * Şiklê xaneyê: Bakterî dibe ko bi şêweyê gogî, çîlkeyî an jî lûlpeçî bin. * Bakterî li gor xanexwê yê: bakteriyên ajalan, bakteriyên riwekan hwd. === Polenkirina bakteriyan li gor pêkhateya molekulên bakteriyê === Bi pêşveçûnên di warê bomawezani û nêrînên ser pêkhateya molekulên bakteriyan, pêdivî bi polenkirinek nû çêbû. Di polenkirinên berê de bakterî ne li gor bavanek hevpar û ne li gor rêzeya genên hevşib hatibûn polenkirin, loma gelek kêmasî û şaşiyên polenkirina berê hebû. Di polenkirina nû ya zanistî de: * Rêzeya asîdên amînî yên proteînên taybet, * Rêjeya bazên guanîn û sîtozîn di rêzeya asîdên nûkleyî de, * Duregkirina asîdên nukleyî, (Du cor bakterî tên bikaranîn, ji her corek bakteriyê zincîrek ADN-yê tê girtin, ji herdu zinciran ADN-yek dureg tê bi destxistin. Di ADN-ya dureg de rêjeya bazên temamker tên diyarkirin. Bazên temamker çiqas pir bin, herdu cor bakterî hê pirtir dişibin hev û dibe ko di demek kurt de ji bavanek hevpar pêk hatibin.) * Rêzeya genoma bakteriyê û bi taybetî di ARN-rîbozomî (16S) de rêzeya genan tê lêkolînkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> * Li gor zanyariyên hatine bi destxistin bakterî tên polenkirin. === Navandina bakteriyan (bi înglîzî: ''bacterial nomenclature'') === Di polenkirina zanistî de navên bakteriyan ji du peyvan pêk tê. Peyva pêşîn navê tuxmê (bi înglîzî: ''genus''), peyva duyem jî navê corê (bi înglîzî: ''species'') ye. Herdu peyv di nav nivîsê de bi awayekî ''îtalîk'' (ber bi milê rastê piçek xwar) tên nîşankirin. Navê tuxmê bi tîpa girdek dest pê dike û bi gelemperî bi latînî ye. Navê corê bi tîpên hûrdek tê nivîsandin. Bi gelemperî navê corê, hin taybetmendiyên bakteriyê diyar dike. Wekî mînak, di navê bakteriya ''Escherichia coli'' de, ''Escherichia'' navê tuxmê ye, ''coli'' navê corê ye. Ev bakterî di ruviyên (bi înglîzî: ''colon'') ajalên memikdar (şîrder) û balîndeyan de dijî. {| class="wikitable" | colspan="2" | '''<big>Polenkirina zanistî bo ''E.coli''</big>''' |- |'''Jorecîhan (''domain'')''' |'''Bacteria''' |- |'''Liq (''phylum'')''' |'''Proteobacteria''' |- |'''Pol (''class'')''' |'''Zymobacteria''' |- |'''Kom (''order'')''' |'''Enterobacteriales''' |- |'''Xêzan (''family'')''' |'''Enterobacteriaceae''' |- |'''Tuxm (''genus'')''' |'''Escherichia''' |- |'''Cor (''species'')''' |'''coli''' |} == Bakterî di pîşesaziyê de == Di warê pîşesaziyê de, bi taybetî di pîşesaziya kîmyayî de, di gelek cihan de bakterî tên bikaranîn. Hin mînakên bikaranîna baktariyan wekî yên li jêr in. Bi karlêkên hin bakteriyan alkol tê oksandin bo asîda asetî û ji wê jî sirke (bi înglîzî: ''vinegar'') tê çêkirin. Bi karlêkên genînê yên hin corên bakteriyên ''Clostridium'', bi rêjeyek zêde awêteyên endamî yên wekî aseton û asîda butrî tên çêkirin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Koma bakteriyên [[Genîna asîda laktî|asîda laktî]] yên ji tuxma ''Carnobacterium, Enterococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Pediococcus, Streptococcus, Tetragenococcus, Vagococcus,'' û ''Weissella'' di çêkirina penêr, mast, tirşî û hin xurekên din de tên bikaranîn.<ref>Doyle, M.P., Steenson, L.R., Meng, J. (2013). Bacteria in Food and Beverage Production. In: Rosenberg, E., DeLong, E.F., Lory, S., Stackebrandt, E., Thompson, F. (eds) The Prokaryotes. Springer, Berlin, Heidelberg. [https://doi.org/10.1007/978-3-642-31331-8_27]</ref> Herwiha, bakterî û karokên havênê di çêkirina vexwarinên [[Genîna alkolî|alkolî]] yên wekî [[şerab]] û [[bîra]] de tên bikaranîn. Li derveyî xaneyên mirov, [[Însulîn|hormona însulîn]] û [[hormona geşê]] di bakteriyan de tên çêkirin û wekî derman tên bikaranîn. Di çêkirina dijezîndeyî û hin enzîman de jî bakterî tên bikaranîn.Wekî mînak, dijezîndeyî yên bi navê streptomîsîn (bi înglîzî: ''streptomycin'') û erîtromîsîn (bi înglîzî: ''erythromycin'') bi navbeynkariya bakteriyan tên çêkirin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> == Hin gavên sereke di dîroka bakterîzaniyê de == Bakterî cara pêşîn di sala 1676ê de ji aliyê Antony Van Leeuvenhoek (1632-1723) ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gest |pêşnav=H. |tarîx=2004-05-22 |sernav=The discovery of microorganisms by Robert Hooke and Antoni van Leeuwenhoek, Fellows of The Royal Society |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsnr.2004.0055 |kovar=Notes and Records of the Royal Society of London |cild=58 |hejmar=2 |rr=187–201 |doi=10.1098/rsnr.2004.0055 }}</ref> Leeuvenhoek mîkroskobên bi mezinkirina 50 heta 300 carî çêkir. Heta wê demê di bin destê zanyaran de mîkroskobên wisa tûne bûn. Leeuvenhoek bi van mîkroskoban li gel bakteriyan li ser protîstayan jî xebat kir xebatên xwe di pirtûka bi navê “ajalok” (bi latînî: ''animalcules'') de parve kir.<ref name=" Text book of microbiology">Trivedi, P.C., Pandey, S. and Bhadauria, S. (2010) Text book of microbiology. Jaipur: Aavishkar. </ref> Cara pêşîn peyva bakterî di sala 1829ê de ji aliyê zanyarê alman Christian Gottfried Ehrenberg (1795 –1876)  ve bi wateya “gapolê piçûk” hat bikaranîn. Bijîşkê hungarî Ignaz Semmelweis (1818–1 865) di sala 1861ê de ji xebatên xwe yên li ser mirina jinan ên ji ber taya piştî zarokanînê, diyar kir ko hokarên nexweşiyê ji destên qirêj belav dibe. Loma divê bijîjşk destên xwe baş bişon. Heta wê demê haya mirovahî ji hokarên nexweşiyan tune bû, nizanîbûn ko zîndewrên pir piçûk hene û tûşê mirov dibin.<ref>Opal SM. A Brief History of Microbiology and Immunology. Vaccines: A Biography. 2009 Nov 10:31–56. doi: 10.1007/978-1-4419-1108-7_3. PMCID: PMC7176178.</ref> Kîmyagerê frensî Louis Pasteur di sala 1860ê de bakteriyan di hawirdorek destkarî de çand û ji bo xebatên xwe bi kar anî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonnet |pêşnav=M. |paşnav2=Lagier |pêşnav2=J. C. |paşnav3=Raoult |pêşnav3=D. |paşnav4=Khelaifia |pêşnav4=S. |tarîx=2020-03-01 |sernav=Bacterial culture through selective and non-selective conditions: the evolution of culture media in clinical microbiology |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2052297519301192 |kovar=New Microbes and New Infections |cild=34 |rr=100622 |doi=10.1016/j.nmni.2019.100622 |issn=2052-2975 |pmc=6961714 |pmid=31956419 }}</ref> Ji bilî wê, Pasteur di sala 1879ê de li ser nexweşiya kolereya mirîşkan de xebat kir. Pasteur diyar kir ko hokara nexweşiyê bakterî ye û li dij nexweşiyê kutav (vaksîn) çêkir.<ref>Ullmann, Agnes. "Louis Pasteur". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025,[https://www.britannica.com/biography/Louis-Pasteur.] Accessed 16 February 2025.</ref> Di sala 1876ê de bijîşkê alman Robert Koch (1843-1910) di xebatên xwe de têkiliya bakteriya Bacillus û nexweşiya birîna reş, ango şarbona çêlekan (bi înglîzî: ''anthrax''), bi awayekî zanistî îspat kir.<ref name="Essential Microbiology"/> Robert Koch wekî damezrînerê bakterîzaniyê tê zanîn. Bakteriya bi navê ''Tubercle bacillius'' a hokara nexweşiya tuberkulozê (êşa zirav), di sala 1882yê de ji aliyê Koch ve hat keşfkirin. Di heman salan de Koch li ser nexweşiya kolerayê jî xebat kir û diyar kir ko nexweşî, ji ber bakteriyên nav av û xurekên qirêj, tûşê mirov dibe. Ji ber xebatên wî yên li ser nexweşiya tuberkulozê, Koch di sala 1905ê de bi [[Xelata Nobelê|xeleta Nobelê]] ya di warê bijîşkî an jî fîzyolojiyê de hat xelatkirin.<ref>Stevenson, Lloyd Grenfell. "Robert Koch". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/biography/Robert-Koch]. Accessed 16 February 2025.</ref> Bakterizanê danmarkî Hans Christian Gram (1853-1938) di sala 1882yê de ji bo ji hev derxistina bakteriyan, rêbaza boyaxkirinê keşf kir. Êdî bakterî li gor pêkhateya dîwarên xwe, wekî bakteriyên gram pozîtîv an jî bakteriyên gram negatîv hatin polenkirin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. 2023 Aug 14. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–. PMID: 32965827.</ref> Zanistê alman Paul Ehrlich (1854-1915) û bakterîzanê japon Sahachiro Hata (1873-1938) di sala 1909ê de li dijî nexweşiya sîfîlîsê (bi înglîzî: ''syphilis'') dermanê dijebakterî yê bi navê ''Salvarsan'' çêkirin.<ref>Valent P, Groner B, Schumacher U, Superti-Furga G, Busslinger M, Kralovics R, Zielinski C, Penninger JM, Kerjaschki D, Stingl G, Smolen JS, Valenta R, Lassmann H, Kovar H, Jäger U, Kornek G, Müller M, Sörgel F. Paul Ehrlich (1854-1915) and His Contributions to the Foundation and Birth of Translational Medicine. J Innate Immun. 2016;8(2):111-20. doi: 10.1159/000443526. Epub 2016 Feb 5. PMID: 26845587; PMCID: PMC6738855.</ref> Di sala 1928ê de zanistê brîtanî Alexander Fleming (1881-1955) li dij bakteriyan, dermanê dijebakterî (dijezîndeyî) yê bi navê penîsîlînê (penicillin) keşf kir.<ref name="Modern Biology"/> Di sala 1946ê de du bomawezanistên amerîkî, Joshua Lederberg û Edward Tatum bi xebatên xwe yên li ser ''E.coli'' de, nişan kirin ko bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1958/lederberg/facts/ |sernav=Joshua Lederberg – Facts |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en-US }}</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakterî| ]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] oyk60bbt878wn4p5s8j0w3tqe1rz32l 2100196 2100181 2026-10-23T19:55:41Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Plazmîd */ 2100196 wikitext text/x-wiki [[Wêne:E coli at 10000x, original.jpg|thumb|300x300px|Wêneyê bakteriyên E.coli 10000 car hatî mezinkirin.]] '''Bakterî''' (bi latînî: yekjimar; ''bacterium'', pirjimar; ''bacteria'') zîndewerên tekxaneyî yên prokaryotî ne. Hemû [[cor]]ên bakteriyan zîndewerên tekxaneyî ne û [[navik]] û [[endamok]]ên bi parzûn pêçayî lixwe nagirin, loma di nav navikseretayî (prokaryot) de cih digirin. Li gel jorecîhana bakteriyan, hemû endamên jorecîhana [[arkea]]yan jî ji xaneyek prokaryotî pêk tên. Ango hemû zîndewerên bi xaneya navikseretayî, tekxaneyî ne. Li seranserê dinyayê de zîndewerê bi hejmara herî zêde, bakterî ne. Bakterî hema di hemû habîtatên jîngehan de dikarin bijîn. Kapasîteya metabolîzmayê di nav endamên jorecîhana bakteriyan de cihêreng e û bakterî dikarin hema hemû awêteyên endamî û hin awêteyên neendamî wekî çavkaniya xurekê bi kar bînin.<ref name="Encyclopedia Britannica">Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 27 Jan. 2025, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 28 January 2025. </ref> Hin bakterî hokarên nexweşiyê ne, gava mirov, [[Heywan|ajal]] an jî riwek tûşî van bakteriyan dibin, bi nexweşiyê dikevin. Lê piraniya bakteriyan xeternak nîn in û ji ber zîndeçalakiyên wan ên di jîngehê de, ji bo zîndewerên din jî derfetên jiyanê ava dibe.Hinek bakterî jî bi zîndewerk din re (ajal, riwek an jî karok) jîyanek hevbeş ava dikin, ko wekî sîmbiyosîs tê navkirin. Heke bakterî nebûna, di jîngehê de têkşikestin û hilweşîna awêteyên endamî, pir hêdî rû dida. Bakterî paşmayiyên riwek û ajalan dubare digerînin. Wekî mînak, dubaregerîna nîtrojen û karbonê. Hinek bakterî ji bo çêkirina [[xurek]], hin madeyên kîmyayî û dijezîndeyî (antîbiyotîk) tên bikaranîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Peyva bakteriyê ji peyva grekî ya “bakterion” çêbûye. Wateya bakterion, “gapolê piçûk” e. Ji ber ko cara pêşîn di bin mîkroskobê de bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî hatine dîtin, ev nav li wan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vocabulary.com/dictionary/bacterium |sernav=Bacterium - Definition, Meaning & Synonyms |malper=Vocabulary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Beşa mîkrobiyolojiyê ya li ser bakterî û têkiliyên wan ên bi bijîşkiyê, pîşesaziyê û çandiniyê re mijûl dibe, wekî bakterîzanî (bi înglîzî: ''bacteriology'') tê navkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/bacteriology |sernav=Definition of BACTERIOLOGY |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2025-02-16 |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Zanyarên ko di warê bakterîzaniyê de xebat dikin, wekî bakterîzan (bi înglîzî: ''bacteriologist'') tên navkirin. == ''Escherichia coli'', wekî bakteriya model ji bo xebatên zanistiyê == [[Wêne:Escherichia coli 2.jpg|thumb|300x300px|''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene.]] Bijîşk û zanyarê alman Theodor Escherich, di sala 1884ê de gava li ser bandora bakteriyan a li ser herisa xurekan û nexweşiyên [[coga herisê]] de xebat dikir, bakteriyek ko gelek bi lez [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] dibû dît û navê ''Bacterium coli commune'' lê kir.<ref>Blount ZD. The unexhausted potential of E. coli. Elife. 2015 Mar 25;4:e05826. doi: 10.7554/eLife.05826. PMID: 25807083; PMCID: PMC4373459.</ref> Lê ji ber ko bakterî ji aliyê wî ve hatibû keşifkirin, paşnavê wî dan bakteriyê û bakterî wekî ''Escherichia coli'' (''E.coli'') hat navkirin. Bakteriya ko herî zêde li ser wê xebat hatine kirin û pêkhateya wê baş hatiye femkirin, ''Escherichia coli'' ye. Di piraniya taqiyên girîng ên wekî [[Derbirîna gen|derbirînan genan]] û çêkirina [[proteîn]]an de, di xebatên teknolojîya dubarepêkhatina ADN-yê (bi înglîzî: ''recombinant DNA technology'') de, wekî zîndewera model ev bakterî hatine bikaranîn. ''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene. Genoma ''E.coli'' li gor zîndewerên din piçûk e û ji 4500 heta 5500 cotên bazan pêk tê (genoma mirov bi qasî 3 mîlyar coten baz lixwe digire). Habîtata ''E.coli'' rûviyên ajalên xwîngerm (memikdar û balînde) e. ''E.coli'' zîndewerê hilbijêrî nehewayî ye (bi înglîzî: ''facultative anaerobic''), loma ''E.coli'' dikare di hawirdora bêoksîjenî de jî bijî û geşe bibe.<ref name="leland" /> Gelek guhertoyên (bi înglîzî: ''variant-strain'') ''E.coli'' hene. Guhertoyên ko di laboratiwaran de ji bo xebatên zanistî tên bikaranîn, bakteriyên patojen nînin. Piraniya ''E.coli''yan bêzirar in û ziyanbexş nînin, lê hin guhertoyên ''E.coli'' di rûviyan de dibin sedema nexweşiyên corbicor.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> Hawirdora ko karbon û çavkaniya enerjiyê ya wekî [[glukoz]] û hin xweyên neendamî lixwe digire, wekî hawira mînîmal tê navkirin. ''E.coli'' dikare hemû enzîmên ji bo çêkirina asîdên amînî û nukleotîdan kod bike. Loma ''E.coli'' dikare di hawirek mînîmal de bijî, ji hinek awêteyên bingehîn ên hawirdorê, hemû awêteyên endamî berhem bike. Di hawira mînîmal de ''E.coli'' serê saetê carek dabeş dibe, ango di rojê de hejmara xwe 24 car duqat dike. Ango hejmara bakteriyek dibe 224 bakterî. Di hawirek bi [[karbohîdrat]] û asîdên amînî ve dewlemend de ''E.coli'' dikare her 20 xulekê de dabeş bibe. Ango saetek de sê caran dabeş dibe û hejmara bakteriyek dibe 8 bakterî (23= 8) û di rojek de 72 car hejmara xwe duqat dike (272). Heke ''E.coli'' du rojan di hawirek dewlemend de bêsinor dabeş biba, giraniya bakteriyan hema dibû bi qasî giraniya dinyayê. Yek taybetmendiyek ''E.coli'' jî ev ko, ev bakterî di laboratiwaran de bi hêsanî tên çandin. Hemû bakterî di laboratiwaran de bi çandinê pir nabin. Di hawirek destkarî de, di demek kurt de pirbûna ''E.coli'', yek ji sedemên serekî ye ko zanyar van bakteriyan di xebatên xwe de bi kar tînin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> == Şêweyê bakteriyan == [[Wêne:Shapes of bacteria and size comparisons ku.jpg|thumb|300x300px|Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî, çîlkeyî an jî lûlpêçî. ]] Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî (bi înglîzî: ''spherical'' (''coccus'')), çîlkeyî (bi înglîzî: ''rodlike (bacillus)'') an jî lûlpêçî (bi înglîzî: ''spiral-shaped (spirillum)''). Qebareya bakteriyek asayî, wekî mînak, ya bakteriya bi şeweyî çîlkeyî ya ''Escherichia coli'', bi dirêjiya 2 mîkrometre (μm) û bi berayiya 0.5 μm ye. (mîkron ji metreyê mîlyon car piçûktir e). Xaneya bi şêweyî gogî ya bakteriya ''Staphylococcus aureus'' bi tîreya 1 μm ye. Hin bakterî piçek gir in. Wekî mînak, tîreya bakteriya ''Azotobacter'' dibe ko 5 μm an jî zêdetir be. Hin bakterî jî ewqas gir in ko mirov dikare bi çavên tazî bibîne. Wekî mînak, bakteriya ''Thiomargarita magnifica'' bi berayiya 700 μm û bi dirêjiya 1 cm ye.<ref>Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 22 Dec. 2024, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 17 January 2025.</ref> == Pêkhateya xaneya bakteriyan == {{Gotara bingehîn|Pêkhateya xaneya bakteriyan}} [[Parzûna xaneyê]], sîtoplazma, [[rîbozom]] û yek an jî zêdetir [[kromozom]] ji bo zîndeçalakiyên bakteriyê pêwîst in û di hemû cor bakteriyan de hene. Herçiqas di xaneya piraniya bakteriyan de dîwarê xaneyê hebe jî, lê di hin bakteriyan de diwarê xaneyê tune. Wekî mînak di bakteriyên liqa ''Mycoplasmatota'' de diwarê xaneyê tune.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> Parzûna Xaneyê ji du çînên fosfolîpîd û proteînên parzûnê pêk tê. Parzûn, xaneyê dipêçîne û xaneyê ji hawirdorê cihê dike. Navbera hawirdor û xaneyê de alûgorkirina madeyan kontrol dike. Rîbozomên bakteriyan jî wekî mîna rîbozomên navikrasteqînan, ji proteîn û ARN-ya rîbozomî pêk tên, lê pêkhateya rîbozomên bakteriyan ji yên êkaryotan cuda ye. Di bakteriyan de hemû rîbozom di nav sîtoplazmayê de serbest in û wekî rîbozomên 70S tên navkirin. Binebeşa mezin a rîbozomê 50S, a piçûk jî 30S e.<ref>Byrgazov K, Vesper O, Moll I. Ribosome heterogeneity: another level of complexity in bacterial translation regulation. Curr Opin Microbiol. 2013 Apr;16(2):133-9. doi: 10.1016/j.mib.2013.01.009. Epub 2013 Feb 14. PMID: 23415603; PMCID: PMC3653068.</ref> Binebeşa piçûk a rîbozomê ji ARN-rîbozomî ya 16S û 19 proteînan pêk tê.<ref>Schluenzen, Frank; Tocilj, Ante; Zarivach, Raz; Harms, Joerg; Gluehmann, Marco; Janell, Daniela; Bashan, Anat; Bartels, Heike; Agmon, Ilana (2000-09-01). "Structure of Functionally Activated Small Ribosomal Subunit at 3.3 Å Resolution". Cell. 102 (5): 615–623. [https://doi:10.1016/S0092-8674(00)00084-2.]{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}PMID 11007480</ref> Genoma bakteriyê ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya kromozom (bi înglîzî: ''chromosome DNA'') û ADN-ya plazmîd (bi înglîzî: ''plasmid DNA'') pêk tê. Kromozoma bakteriyê bi eslê xwe molekulek bazinî ya ji ADN-ya cotşerîdî ye. Bi gelemperî di bakteriyê de yek kromozom cih digire, lê di hin bakteriyan de genom ji çendan kromozoman pêk tê. Wekî mînak bakteriya ''Brucella'' û ''Vibrio cholerae'', ne yek lê çendan kromozom lixwe digirin. Herwiha di hinek corên bakteriyan de jî kromozom ne bi şêweyê bazineyî lê bi şêweyê xêzî ne. Wekî mînak, kromozomên ''Borrelia burgdorferi'' û ''Agrobacterium tumefaciens'', kromozomên xêzî ne.<ref>Jakob Frimodt-Møller, Thias Oberg Boesen, Godefroid Charbon, Anders Løbner-Olesen,Chapter 14 - Bacterial chromosomes and their replication, Molecular Medical Microbiology (Third Edition), Academic Press,2024,Pages 279-307, ISBN 9780128186190, [https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00007-1.]</ref> Di nav sîtoplazmaya xaneya bakteriyê de beşa ko kromozoma bakteriyê cih digire, wekî nukleoîd tê navkirin. [[Wêne:Bacterial cell structure ku.png|thumb|300x300px|Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye.]] Plazmîd parçeyek ADN-yê ye û di sîtoplazmayê de bi awayekî serbest cih digire. Di piraniya bakteriyan de plazmîd heye. Plazmîd, beyî ko ji aliyê kromozoma bakteriyê ve were kontrolkirin, dikare bi tena serê xwe duhende bibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di plazmîda bakteriyê de hin genên plazmîdê, bakteriyê ji madeyên jehravî diparêzin, hin [[gen]] jî ji bo bêbandorkirina dermanên dijezîndeyî (dijebakterî) kar dikin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes" /> Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye. Beşa sereke ya dîwarê xaneyên bakteriyan re tê gotin peptidoglîkan (an jî mureîn). Petîdoglîkan tenê di bakteriyan de tê dîtin. Peptîdoglîkan pêkhateyek aloz e û ji zincîrên du cor [[şekir]]ên neasayî (şekirên amînî) û tetrapeptîd an jî pentapeptîdan pêk tê. Zincîrên polîsakkarîd (şekir) û olîgopeptîd bi awayekî çeprastî bi hev re girêdayî ne û wekî qefesek, parzûna xaneyê ji aliyê derve dipêçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/peptidoglycan |sernav=Peptidoglycan definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Li gor stûriya çîna peptîdoglîkanên dîwarê, bakterî di nav du beşan de tên polenkirin; bakteriyên Gram pozîtîv û bakteriyên Gram negatîv. Stûriya dîwarê xaneyê di bakteriyên Gram pozîtîv de gelek zêde ye û madeya serekî ya dîwarê jî peptîdoglîkan e. Dîwarê xaneyên Gram negatîv ji du çînan pêk tê; çînek tenik a peptîdoglîkan û çîna stûr a derveyî. Çîna derveyî dişibe parzûna xaneyê, lê polîsakkarîdên bi çewrî ve girêdayî lixwe digire ko wekî lîpopolîsakkarîd (bi înglîzî: ''lipopolysaccharide'') tên navkirin.<ref name="Biology" /> Qamçî, pîlus, gendemû, qepsul, çîna lîncî, înkluzyon, [[peykerê xaneyê]] û [[endospor]] tenê di hin bakteriyan de hene, ango evana ji bo hemû bakteriyan pêkhateyên hevbeş nîn in.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di xaneya bakteriyê de [[endamok]]ên wekî [[mîtokondrî]], [[lîzozom]], [[kloroplast]] hwd ên bi parzûn pêçayî tinin.Di hinek bakteriyan de ji bo xwepêvegirêdanê bi rûxarek ve, pêkhateyên bi navê gendemû (bi îngîlîzî: ''fimbriae'') tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Gendemû, ne yek û du, lê bi gelek hejmaran in û hema ji hemû rûyên xaneyê ve ber bi derve wekî mîna borîkeyên pir zirav dirêj dibin. Tayên gendemûyê ji proteîna pîlî pêk tên. Di serê gendemûyan de ji bo hêsankirina girêdanê, pêkhateyek nûsek heye. Ev beşa nûsek bakteriyê bi rûxarek ve an jî bi xaneyek ve girê didin. Di hin çavkaniyan de ji bo gendemûyê peyva “pîlusên kurt” jî tê bikaranîn. Hinek bakterî dema [[Konjugasyona bakteriyan|konjugasyonê]] (bi înglîzî: ''conjugation'') de ji bo guhaztina plazmîdan, pêkhateyên bi navê pîlus (bi înglîzî: yekjimar; ''pilus'', pirjimar; ''pili'') bi kar tînin. Pîlus pêkhateyêk mîna borî ye, ji proteîna pîlînê pêk tê. Pîlus ji aliyê parzûna xaneyê ve tê çêkirin. Bi navbeynkariya pîlusan di navbera sîtoplazmayên du bakteriyan de girêdan ava dibe ko madeyên bomaweyî, di nav pîlusê de, ji xaneyek derbasî xaneya din bibin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Pîlus jî mîna gendemûyan ji parzûna xaneyê dirêjê derve dibin û girêdana xaneyê bi rûxarek an jî bi xaneyek din ve rêk dixin. Lê pîlus ji gendemûyan dirêjtir in û hejmara wan jî ji ya gendemûyan gellek kêmtir e. === Pêkhateya qemçiyê === Qamçî (bi înglîzî: ''flagellum'') rîşalek mîna tayê por e û di dîwarê xaneyê de bi kompleksa motora proteîn ve girêdayî ye. Bakterî qamçiyê bi şeweyî xûleyî (çerxî) badidê û cih diguhere. Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin. Qamçî pêkhateyek aloz e, bi qasî 30 parçeyên proteînan lixwe digire û di sê beşên serekî de tê dabeşkirin: rîşal (bi înglîzî: ''filament''), qulp (bi înglîzî: ''hook'') û tenê binçîne (bi înglîzî: ''basal body'') Rîşala dirêj û lûlpêçî bi navbeynkariya qulpê bi tenê binçîneyê ve girêdayî ye. Rîşal ji proteîna flagellîn (FliC) û qulp jî ji proteîna qulpê (FlgE) pêk tên. Her rîşalek hema bi qasî 30000 binebeşên flegellînê lixwe digire û bi qasî 15 μm dirêj dibe. Gava motora tenê binçîneyê dizivire, rîşala lûlpêç, mîna perwaneyek dizivire. Pêkhateya qulpê bi qasî 130 binebeşên FlgE lixwe digire. Dirêjiya qulpê bi qasî 55 nm ye. Qulp hêza badanê (tork) ya ji aliyê tenê binçîne ve hatiye çêkirin, digihîne rîşala qamçiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Structure, Function and Assembly of Flagellar Axial Proteins |paşnav=Vonderviszt |pêşnav=Ferenc |weşanger=Landes Bioscience |tarîx=2013 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6250/ |paşnav2=Namba |pêşnav2=Keiichi }}</ref> Tenê binçîne motorek lixwe digire. Enerjiya bo zivirîna motorê, di parzûna xaneyê de ji hêza handerê îyonan (bi înglîzî: ''ion motive force'') tê bidestxistin.<ref>Y.Tang, M.Hindiyeh, D.Liu, A.Sails, P.Spearman, J.Zhang. Molecular Medical Microbiology (Third Edition),Academic Press,2024,Pages 97-126,ISBN 9780128186190,[https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00045-9.]</ref> Zivira motora tenê binçîneyê dualî ye (zivira arasteya saetê û zivira pêçewaneyê arasteya saetê). Motor li gor rewşê arasteya xwe diguherîne, gava zivira motorê pêçewaneyê arasteya saetê be, bakterî ber bi pêş ve cih diguhere.<ref name="General Microbiology"/> ==== Rêzbûna qamçiyê di xaneyê de ==== [[Wêne:Flagella.svg|thumb|Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin.]] Bakterî li gor hejmar û cihê qamçiyê, di çar beşan de tên polenkirin.<ref>Ruan J, Kato T, Santini CL, Miyata T, Kawamoto A, Zhang WJ, Bernadac A, Wu LF, Namba K. Architecture of a flagellar apparatus in the fast-swimming magnetotactic bacterium MO-1. Proc Natl Acad Sci U S A. 2012 Dec 11;109(50):20643-8. doi: 10.1073/pnas.1215274109. Epub 2012 Nov 26. PMID: 23184985; PMCID: PMC3528567.</ref> A. Monotrîkus (di yewnanî de; ''monotrichous -'' “mono” tek” û “trichous” mû (tayê porê)): di bakteriyê de ji bo livînê yek qamçiyek heye. B. ''Lofotrîkus'' (lophotrichous) (di yewnanî de “lopho” gurz û “trichous” mû ) ne yek lê gurzek qamçî di beşek bakteriyê de derdikevin. C. Amfîtrîkus (''amphitrichous''): (di yewnanî de “amphi” herdu, “trichous” mû), li herdu serên (aliyên) bakteriyê de qamçiyek heye. D. Perîtrîkus (peritrichous) (di yewnanî de “peri” derdor û “trichous” mû ye) li her aliyê rûyê xaneya bakteriyê de qamçî dirêj dibin. === Peykerê xaneyê === Peykerê xaneyê proteînên taybet in ko kar dikin bo parastina şiklê xaneyê, dabeşbûna xaneyê û hevgirtina dîwarê xaneyê. Peykerê xaneyê ji sê cor proteînan pêk tê; FtsZ, MreB û krîssentîn.<ref name="General Microbiology"/> FtsZ (bi înglîzî: ''filamentation temperature-sensitive protein Z'') proteînek homologê proteîna tubîlînê ya peykerê xaneya êkaryotî ye. Di dema dabeşbûna xaneya bakteriyê de FtsZ di naverasta xaneyê de xelekek çêdike. Proteînên din ber bi xelekê ve dikişîne ko bi dabeşbûna xaneyê, di navbera herdu xaneyên nû da navbirek were çêkirin.<ref name="General Microbiology"/> MreB, homologê proteîna aktînê ya peykerê xaneyê êkaryotî ye, di bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî û lûleyî de hene. Şêweyê (şiklê) xaneyê ji ber hebûna proteîna MreB peyda dibe. MreB di nav sîtoplazmayê de bi awayekî lûlpêçî xuya dibe. Proteîna MreB bandor li ser çêkirina peptîdoglîkanê dike ko şiklê xaneyê neguhere û xane bi şeweyî gogî nebe. Krîssentîn (bi înglîzî: ''crescentin'') homologê proteînên lamîn û keratîn ên xaneyên êkaryotî ye û di xaneyên bi şêweyî lûleyî de heye. Di nav xaneyê de bi dirêjkî cih digire, xaneyê diçemîne û şêweyî dawî ya xaneyê diyar dike.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> == Livîn û cihguhertin di bakteriyan de == Zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorê bertek nîşan didin, bi gelemperî berteka wan, livîn û cihguhertin e. Livîn yek ji taybetmendiyên serekî yên zîndeweran e. Bakterî jî dilivin û herwisa cih jî diguherin. Ji bo xwarinê, bakterî ber bi xurekê dilivin. Pêdiviya bakteriyên fotosentezî bi ronahiyê heye, loma hertim ber bi cihê ronî ve cih diguherin. Bakteriyên bi karlêkên bahenaseyê ATP bi dest dixin, ber bi cihê têroksîjenî ve cih diguherin. Ji ber gefên ji hawirdorê jî bakterî cih diguherin û xwe ji rewşa xeternak dûr dixin. Bakterî ji bo cihguhertinê, bi çendan corên livê dilivin. Liva bi qamçî, cora livîna serekî ye di nav bakteriyan de. Li gel qamçiyê, hin bakterî jî pêkhateyên din jî ji bo cihguhertinê bi kar tînin, wekî mînak, hin bakterî bi pîlusan dilivin. Pîlus ji qamçiyê kurtir, ziravtir in û gelek in. === Livîna bi awayî avjenî === Bi livîna xûleyî ya qamçiyê, bakterî dilive û bi avjeniyê cih diguhere. Dema avjenîkirina bakteriyê de, protonên li derveyî parzûna xaneyê de hatine komkirin, di kunikan (bi înglîzî: ''pores'') de diherikin nav proteînên Mot (bi înglîzî: ''Mot proteins'') û bandor li bargeya proteînên xelekê (bi înglîzî: ''ring'' ''proteins'') dikin. Ji ber bandora protonan, tenê binçîne dizivire û rîşala qamçiyê jî bi wê re dizivire. Zivira rîşalê di xulekeke de 200 heta 1000 ger rû dide ( 200-1000 rpm). Ji ber zivira qamçiyê, bakterî di çîrkeyek de bi qasî dirêjiya 60 xaneyê, cih diguhere (leza bakteriyê = dirêjiya 60 xaneya bakteriyê/çîrke) ev lez gelek zêde ye, wekî mînak, leza herî zêde ya çîtayê (bi înglîzî: ''cheetah'') di çîrkeyeke de dirêjiya 25 laş e (leza çîtayê= dirêjiya 25 çita/çîrke).<ref name="General Microbiology"/> === Livîna bi awayî xijbûnê === Di livîna xijbûnê de (bi înglîzî: ''gliding motility'') pêdivî bi qamçiyê tune. Wekî mînak, hin corên bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî bi vî awayî cih diguherin. Bakterî li ser rûxareki req de ye û lîncemade derdide, xwe li ser rûxarê req de di nav lîncemadeyê de xij dike. Bakteriyên di hawirdora kêmav de dijîn bi gelemperî bi vî awayî cih diguherin. Wekî mînak, bakteriya bi navê Myxococcus xanthus bi xijbûnê cih diguhere.<ref>Spormann AM. Gliding motility in bacteria: insights from studies of Myxococcus xanthus. Microbiol Mol Biol Rev. 1999 Sep;63(3):621-41. doi: 10.1128/MMBR.63.3.621-641.1999. PMID: 10477310; PMCID: PMC103748.</ref> === Livîna lûlpêçî === Hin bakteriyên bi şêweyî lûlpêçî, yên wekî spîroçîtes (''Spirochetes'') tên zanîn, ji ber şikl û qamçiyên wan ên needetî, bi livîna bi şêweyî tîrbuşon (bi înglîzî: ''corkscrew motility'') cih diguherin. Di van bakteriyên Gram negatîv de, qamçî di binê parzûna derve de (perîplazma) dirêj dibe, ango qamçî di nav dîwarê xaneyê de ye. Gava ev qamçî dizivire, xane ya bakteriyê tê badan. Livîna lûlpêçî, bi taybetî di nav şilemeniyên tîr de hê pirtir bibandor e. === Kîmotaksîs === Bakterî dikarin guherînên li hawirdora xwe hest bikin û bi cihguherînê bertek nîşan bidin.Di bakteriyan de li ser parzûna xaneyê de wergirên proteînî hene û wekî kîmîkewergir tên navkirin.<ref>Yasuo IMAE, Takafumi MIZUNO, Molecular Biology of Bacterial Taxis, Seibutsu Butsuri, 1985, Volume 25, Issue 6, Pages 235-244, Released on J-STAGE May 25, 2009, Online ISSN 1347-4219, Print ISSN 0582-4052, https://doi.org/10.2142/biophys.25.235, [https://www.jstage.jst.go.jp/article/biophys1961/25/6/25_6_235/_article/-char/en] </ref> Kîmîkewergir taybet in ji bo molekulên diyarkirî. Gava molekulek bi kîmîkewergirek ve tê girêdan, bakterî ji molekulê agahdar dibe. Her wiha bakterî dikare xestiya molekulê jî tesbît bike ko arasteya livîna xwe rêk bixe. Ji ber kartêkirên hawirdorê, cihguhertina bakteriyê wekî taksîs tê navkirin. Heke cihguhertin ji ber kartêkirek kîmyayî be, wekî kîmotaksîs (bi înglîzî: ''chemotaxis'') tê navkirin. Heke arasteya cihguherînê ber bi hişyarkerê (kartêkir) be, wekî “kîmotaksîsa pozîtîv” tê navkirin. Heke cihguherîna zîndewerê pêçewaneyê arasteya hişyarkerê be, ango heke zîndewer hewl bide ko xwe ji kartêkirê dûr bixe, vê gavê ev cihguherin wekî “kîmotaksîsa negatîv” tê navkirin. Bakterî bi gelemperî bi livîna kîmotaksîsa pozîtîv, ber bi xurekê, an jî oksîjenê cih diguherînin. Herwiha bakterî bi kîmotaksîsa negatîv, xwe ji madeyên jehrî dûr dixin.<ref name="General Microbiology"/> Cihguhertina bakteriyê ya ji ber kartêkiria ronahiyê, wekî fototaksîs (bi înglîzî: ''phototaxis'') tê navkirin. Bakteriyên fotosentezî, ji bo karlêkên fotosentezê, ber bi cihê ronî ve cih diguherin, loma ev cihguhertin fototaksîsîsa pozîtîve e (bi înglîzî: ''positive phototaxis''). == Habîtata bakteriyan == Cih an jî hawirdora ko zindewereke diyarkirî bi asayî tê de dijî, wekî habîtata wê zîndewerê tê navkirin.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Di hemû habîtatan de yek ji endamên herî girîng ê habîtatê, bakterî ne. Bakterî li ser rûyê erdê hema di hemû cihan de dijîn. Bakterî li her derê ne. Di nav germavan de, di nav cemedên cemseran de, li serê çiyan de, li binê okyanusan de, di nav axa daristanan de, di atmosferê de, di laşê ajal û riwekan de bakterî hene. Di be ko hin caran bakterî ji bo wê habîtatê sûdbexş be, lê dibe ko hin bakterî jî ji bo habîtatê ziyanbexş bin. Bakterî dikarin hemû madeyên endamî û hinek madeyên neendamî hilweşînîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bi vî awayî endamên din ên habîtatê, wekî mînak, riwek û ajal, van madeyên hilweşiyayî ji bo zîndeçalakiyên xwe dubare bi kar tînin. Wekî mînak, di demsala payîzê de piraniya daran, pelên xwe diweşînin, bakterî û karok wan pelan wekî çavkaniya xurekê bi kar tînin. Bakterî pelan hildiweşînin û ji bo karlêkên metabolî bi kar tînin, paşmayiyên ji hilweşandina pelan jî, tevlê axê dibe. Bi vî awayî ax ji aliyê madeyên endamî û neendamî ve dewlementir dibe. Riwek madeyên nav axê bi regên xwe digirin û ji bo geşebûnê bi kar tînin. Bakteriyên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') xurekên xwe bi karlêkên fotosentez an jî kîmosentezê ji madeyên neendamî berhem dikin. Her wiha ji bo berhemhênan, peyva xwejîn (bi înglîzî: ''autotrophs'') jî tê bikaranîn. Bakteriyên xwejîn girîng in bo avakirin û berdewamiya zincîra xurekê (bi înglîzî: ''food'' ''chain'') di habîtatê de. Di [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisê]] ya ajalan de ji bo heriskirina [[seluloz]]ê enzîm tune. Ajalên kawêjker (bi înglîzî: ''ruminant animals'') ên wekî pez û dewar bi alîkariya bakteriyan, selulozê diherisînin. Wekî mînak, di ûrika çêlekan de hin bakterî hene, gava çêlek giha dixwe, bakterî seluloza xaneyên giha hildiweşînin û diguherînin bo asîdên çewrî û [[Asîda amînî|asîdên amînî]].<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Ev herdu cor asîd jî xurekên binyatî ne. Wekî mînak, çêlek van xurekan ji bo çêkirina şîr bi kar tînin. Gellek corên bakteriyan di ava çem û golan de dijîn. Dibe ko di nav avê de bi hejmareke hindik bakterî hebin. Ji ber hebûna hinek bakteriyan, mirov nikare bibêje ew av qirêj e û divê neyê bikaranîn. Lê heke di avê de bakteriyên wekî ''E.coli'' hebin, dibe ko ev avek qirêj be. Habîtata bakteriyên ''E.coli'' coga herisê ya mirov û ajalan e. Di avê de hebûna E. Coli, destnîşan dike ko paşmayiyên ji destavê (tualet) têkilê avê bûne. Herçiqas ''E.coli'' ji bo mirov hokara nexweşiyê nebe jî, hebûna ''E.coli'', egera hebûna bakteriyên din ên patojen (zîndewerên dibin sedema çêbûna nexweşiyê) zêde dike, loma ava ko tê de bakteriyên ''E.coli'' hene, wekî ava qirêj tê hesîbandin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bakteriyên nav axê, madeyên cihêreng diguherînin bo humus û mîneralan, bi vî awayî pêkhateya axê diguherînin û bandor li ser karlêkên biyokîmyayî dikin. Elementên wekî karbon, nîtrojen û sulfur ji aliyê bakteriyan ve, ji awêteyên gaz ên neendamî ve tên guhertin bo madeyên sûdbexş û ji aliyê riwek û ajalan ve tên bikaranîn. == Metabolizma == Tevahiya karlêkên biyokîmyayî yên di xaneyê de rû didin, wekî metabolîzma tê navkirin. Dibe ko hin karlêk ji bo hilweşandina awêteyan û bidestxistina enerjiyê rû bide, an jî dibe ko hin karlêk ji bo çêkirina awêteyên nû kar bikin û enerjî xerc bikin. [[Henaseya xaneyê]], [[genîn]], [[fotosentez]], kîmosentez mînakên serekî ne ji bo metabolîzmaya bakteriyan. Herwisa ji bo geşebûna bakteriyê û berdewamiya jiyana wê, xebatên ji bo wergirtin û bikaranîna awêteyên endamî û neendamî jî beşek metabolîzmayê ye.<ref name="Jurtshuk1996">{{Jêder-kitêb |sernav=Bacterial Metabolism |paşnav=Jurtshuk |pêşnav=Peter |weşanger=University of Texas Medical Branch at Galveston |tarîx=1996 |isbn=978-0-9631172-1-2 |çap=4 |cih=Galveston (TX) |paşnavê-edîtor=Baron |pêşnavê-edîtor=Samuel |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7919/ |pmid=21413278 }}</ref> === Corên henaseya xaneyê di bakteriyan de === Li gor pêwistiya oksîjenê 3 cor bakterî hene: * Bakteriyên nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe''): Divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Ev bakteriyan tenê di hawirdora bêoksîjenî de dijîn. Wekî mînak, bakteriyên ''Clostridium tetani'' û ''Clostridium botulinum'' di hebûna molekula osîjenê de dimirin, loma divê di hawirdora van bakteriyan de oksîjen tune be.<ref name="Jurtshuk1996" /> Bakteriyên nehewayî neçarî bi karlêkên nebahenaseya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] bi dest dixin. Bakterî di karlêkên nebahenaseyê de, di kotahiya [[zincîra guhaztina elektronan]] de li dewsa oksîjenê, madeyên wekî CO₂, NO₃^– û SO₄^2– wekî wergirê elektronan bi kar tînin. * Bakteriyên nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe''): Di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn. Bakteriyên nehewayî hilbijêrer di hebûna oksîjenê de, bi bahenaseyê ATP berhem dikin. Lê heke di hawirdorê de oksîjen tune be, vê gavê bi rêçeya [[genîn]]ê (bi înglîzî: ''fermentation'') ATP berhem dikin. Wekî mînak,  ''Escherichia coli'' bakteriyên nehewayî hilbijêrer in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "facultative anaerobe". Encyclopedia Britannica, 22 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/facultative-anaerobe.] Accessed 8 February 2025.</ref> * Bakteriyên hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate aerobe''): Divê di hawirdora bakteriyan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe. Bakteriyên hewayî neçarî, bi [[Henaseya xaneyê|bahenaseyê]] ATP berhem dikin. Wekî mînak, ''Mycobacterium tuberculosis'' bakteriyek hewayî neçarî ye û di coga henaseya mirov de cih dibin. === Xwarin === Di warê metabolîzmayê de di navbera bakteriyan de gelek cudahî hene. Bi taybetî, rêçeyên bi destxistina enerjî û karbonê li cem bakteriyan de corbicor in. Hin bakterî xwejîn in (bi înglîzî: ''autotroph''), karbona xwe ji karbona dîoksîda neendamî dabîn dikin. Zîndewerên xurekên endamî ji awêteyên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') tên navkirin. Hin corên bakteriyan, hin corên protîstan, [[kevz]] û riwek berhemhên in. Gellek corên bakteriyan jî xwenejîn (bi înglîzî: ''heterotroph'') nin, karbona xwe ji awêteyên endamî bi dest dixin. Zîndewerên xurekên xwe ji zîndewerên din an jî ji awêteyên endamî dabîn dikin, wekî zîndewerên bikarhên (bi înglîzî: ''consumers'') tên navkirin. Li gor rêbaza dabînkirina enerjiyê, bakteriyên xwejîn du cor in; bakteriyên ronahiyexwejîn û bakteriyên kîmîkexwejîn.<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên ronahiyexwejîn (bi înglîzî: ''photoautotrophs- phototrophic bacteria''), enerjiya ronahiyê ji bo çêkirina molekulên endamî bi kar tînin. Ango bakteriyên fotosentezî, berhemhênên ronahiyexwejîn in. Sîyanobakterî di fotosentezê de [[Klorofîl|klorofîla a]]-yê ji bo mijîna ronahiyê û H₂O jî ji bo danerê elektronan bi kar tînin. Oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bakteriyên sulfure yên binefşî û kesk jî di fotosentezê de, ji bo mijîna tîrojên ronahiyê bakteriyoklorofîl, ji bo danerê elektronan jî H₂S bi kar tînin. Di fotosenteza van bakteriyan de sulfur wekî madeya bermayî çêdibe.<ref name="Text book of microbiology" /> Bakteriyên kîmîkexwejîn (bi înglîzî: ''chemoautotrophs - chemosynthetic bacteria''), enerjiya xwe ji oksandina madeyên neendamî bi dest dixin. Bakteriyên kemîkexwejîn enrjiya xwe bi rebaza kimosentezê dabîn dikin. Wekî mînak, bakteriyên nîtrîtkirinê, bi oksandina amonyak an jî nîtrîte enerjî dabîn dikin.<ref name="McGraw-Hill"/> Hin bakterî enerjiyê ji awêteya endamî bi dest dixin, ji van bakteriyên kîmîkexwejînan re bi înglîzî “''chemoorganotrophs''” tê gotin, ango bi kurdî kîmîkeendamexwejîn. Hin bakteriyên kîmîkexwejîn jî enerjiyê ji awêteyên neendamî dabîn dikin, ji van bakteriyan re jî tê gotin kîmilîtoxwejîn (bi înglîzî: ''chemolitotrophs'')<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên xwenejîn jî du cor in; ronahiyexwenejîn (bi înglîzî: photoheterotrophs) û kîmîkexwenejîn (bi înglîzî: ''chemoheterotrophs''). Bakteriyên binefşî yên nesulfurî (bi înglîzî: ''purple nonsulfur bacteria'') karbonên xwe ji zîndewerên din dabîn dikin, lê enerjiya xwe, bi klorofîl û pîgmentên din ên fotosentezê, ji tîrojên rojê werdigirin.<ref name="VILLEE"/> Piraniya bakteriyan, kîmîkexwenejîn in. Hem ji bo çavkaniya karbonê, hem jî ji bo enerjiyê, molekulên endamî bi kar tînin. Gelek ji bakteriyên kîmîkexwenejîn karbon û enerjiya xwe ji tiştên mirî bi dest dixin, ji van bakteriyan re tê gotin genîxwer (bi înglîzî: ''saprophyte''). Bakteriyên nexweşker (patojen) jî kîmîkexwenejîn in. Hin ji bakteriyên kîmîkexwenejîn jî bo xanexwê ya xwe sûdbexş in. Wekî mînak, ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin, laşê mirov ji van vîtmînan sûd digire.<ref name="VILLEE"/> == Pirbûn û geşebûna bakteriyan == Di piraniya bakteriyan de zanyariyên bomaweyî di tek kromozomek bazineyî de cîh digirin. Bakterî bi kromozomek nikare bi dabeşbûna miyozî gamet çêbike.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Loma bakterî bi gelemperî bi [[dabeşbûna nîvekî]] (bi înglîzî: ''binary fission'') zêde dibin. Dabeşbûna nîvekî corek [[pirbûna nezayendî]] ye. Ango ji bilî [[mutasyon]]an, bakteriyên nû kopiyên hev in. Ji bo dabaşbûnê, divê xaneya bakteriyê bi têra xwe geşe bibe û derfetên jîngehê jî guncav bin.Pêşî, [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya bakteriyê duhende dibe û her ADN-yek ber bi cemserek xaneyê ve tê kişandin, paşê, [[parzûna xaneyê]] û dîwarê xaneyê ber bi nav sîtoplazmayê dirêj dibin û [[sîtoplazma]]yê dabeşê du paran dikin. Bi vî awayî du xaneyên nû peyda dibe, ji van xaneyan re tê gotin xaneyên keç (bi înglîzî: ''daughter cells''). Xaneyên keç kopiyên hev in.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> [[Wêne:Binary Fission 2 ku.svg|thumb|300x300px|Gelemperiya bakteriyan bi dabeşbûna nîvekî pir dibin.]] Pirbûna bakteriyan a bi dabeşbûna nîvekî pir bilez e. Dibe ko bakterî her 20 xulekan de carek dabeş bibe û hejmara xwe bike du qat.<ref name="Concepts and Applications" /> Wekî mînak, dibe ko bi şeş dabeşbûnên li pêy hev (di du saetan de) hejmara bakteriyê, ji yekê zêde bibe bo 64 bakteriyan.(1,2,4,8,16,32,64). Ango dibe ko di çendan rojan de hejmara bakteriyê bigihîje milyaran. Lê di rastiyê de pirbûna bakteriyan bêdawî û bêsînor nîne. Wekî mînak, bakteriya ''Escherichia coli'' di laboratiwarê de di bin şert û mercên îdeal (guncav) de, dikare serê 20 xulekê carek dabeş bibe û hejmara xwe zêde bike. Rûviyên mirov ji bo ''E.coli'' jîngeha siruştî ye. ''E.coli'' di rûviyên mirov de di 12 heta 24 saetan carek dabeş dibe.<ref name="Campbell" /> Ango ji bo bakteriyan şertên hawirdorê hertim bi awayekî %100 guncav nîne. Gava di jîngehek de hejmara bakteriyan zêde dibe, tengasiya xurekan rû dide an jî paşmayiyên bakterî li jîngehê kom dibin û bakterî bi jehrê dikevin. Hin caran jî ji bo hemû bakteriyan cih namîne, an jî bakterî ji aliyê zîndewerên din ve tên nêçîrkirin û hwd. Ango pirbûna bakteriyan ji ber berteka jîngehê, sînordar e.<ref name="Campbell"/> Li gel dabeşbûna nîvekî, hinek bakterî jî bi [[gopikkirin]] (bi înglîzî: ''budding'') û parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') pir dibin.Di pirbûna bi gopikkirinê de, piştî duhendebûna ADN-yê, beşek xaneyê ber bi derve gir dibe. Piraniya bakteriyên gopikkirinê, piçek ji sîtoplazmaya xwe ber bi derveyî xaneyê dirêj dikin û xaneyek nû çêdikin. Di gopikkirinê de xaneya keç ji xaneya makê piçûktir e, lê zanyariyên bomaweyî di herdu xaneyan de jî heman in. Bakteriyên ji tuxma (bi înglîzî: ''genus'') ''Caulobacter'', tuxma ''Hyphomicrobium'' û tuxma ''Stella'' mînak in bo bakteriyên gopikkirinê.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "budding bacterium". Encyclopedia Britannica, 20 Jul. 1998, [https://www.britannica.com/science/budding-bacterium.] Accessed 18 February 2025.</ref> Hin bakteriyên ji liqa siyanobakteriyan, bi şêweyî parçebûnê pir dibin. Di parçebûnê de di nav xaneya makê de dîwarên xaneyê tên avakirin, xane tê dabeşkirin bo çendan xaneya.<ref name="VILLEE"/> Peyva girbûna bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial growth'') ne tenê ji bo xaneyek bakteriyê, lê ji bo hejmar û qebareya bakteriyên koloniyê tê bikaranîn. Bakterî gava di hawira destkarî de, wekî mînak, gava di laboratiwaran de, di firaqên Petrî de tên çandin, bakteriyên keç ji hev dûr nakevin. Her ko dabeşbûn didome ji tek bakteriyek loda bakteriyên bi şêweyî çerxî ya bi çavê tazî tê dîtin, peyda dibe, ji vê koma bakteriyan re tê gotin kolonî (bi înglîzî: ''colony''). Hemû bakteriyên koloniyê heman kopiyê ADN-yê lixwe digirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> == Endospor (spora navekî) == {{Gotara bingehîn|Endospor}} [[Wêne:Bacterial sporulation ku.png|thumb|300x300px|Endospor di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de çêdibe.]] Gava di hawirdorê de xurek pir hindik dibe, an jî hawirdor bi awayekî neasayî pir germ dibe, an pir sar dibe, ziwa dibe, an jî pêkhateya kîmyayî ya hawirdorê bi awayekî neyînî biguhere, hin bakterî li dij van guherînên hawirdorê bertek nîşan didin. Di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de xaneyek tê çêkirin ji vê pêkhateyê re tê gotin endospor an jî spora navekî (bi înglîzî: ''endospore'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" /> Hemû bakterî endospor çênakin, bi gelemperî di nav bakteriyên Gram pozîtîv de çêbûna endospor hê pirtir rû dide.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Di dirêjiya pêvajoya endosporê de bakterî di qonaxa mitbûnê (bi înglîzî: ''dormant state'')de ye,<ref name="VILLEE" /> bakterî ji bo demek dirêj bêyî bidestxistina xurek û av, bêdeng dimîne. Bi kurtî, bakterî bi çêkirina spora navekî, xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêzin.<ref name="Microbiology" /> Hejmara bakteriyê bi endosporê pir nabe, tenê xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze. Gava şert û mercên hawirdorê ji bo bakteriyê guncav bûn, bakterî ji endosporê diguhere bo xaneya asayî. == Pêwendiyên bakteriyan bi zîndewerên din ve == Bakterî bi zîndewerên din re di nav têkiliyê de ne. Wekî mînak, bakteriyên li reg û pelên riwekan de dijîn, xurekên xwe ji riwekê dabîn dikin. Lê li gel bidestxistina xurekê, bakterî jî hin made berhem dikin û derdidin. [[Riwek]] bi wan madeyan ji patojenan tên parastin. Lê belê hin corên bakteriyan jî ji bo riwekan patojen in. Çawa ko hin bakterî ji bo mirov û ajalên din hokarên nexweşiyê ne, bi heman awayî, hin bakterî jî nexweşiyê tûşî riwekan dikin. Ango dibe ko hevkariya bakteriyan bi zîndewerên din re bi erênî an jî bi awayekî neyînî be. Koma zîndewerên ko ji heman corê ne û di herêmek diyarkirî û sinordarkirî de dijîn, wekî komeleya zîndeyê (bi înglîzî: ''population'') tê navkirin.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Wekî mînak, bakteriyên ''E.coli'' di rûviyê mirov de dijîn, koma ''E.coli'', wekî komeleya zîndeyî ya ''E.coli'' tê navkirin. Di herêmek diyarkirî û sinordarkîrî de hebûn û karlêkirina koma komeleyên zîndeyî yên ji hev cuda, wekî komelgeha zîndeyê (bi înglîzî: ''community'') tê navkirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Li ser çermê mirov de gelek komeleyên zîndeyî yên bakteriyan hene û di çerm de komelgeha zîndeyî pêk tînin. Wekî mînak, bakteriyên ''Staphylococcus epidermidis'' û ''staphylococcus aureus'' endamên vê komelgehê ne. Di sîstema jîngehî (bi înglîzî: ''ecosystem'') de pêwendiyên komeleyên zîndeyî dibe ko bi awayekî hevkarî be û ji bo komeleyên zîndeweran sûdbexş be, an jî bi awayekî pêşbirkî be.Di pêwendiyên pêşbazîyî (pêşbirkî) de, di komelgeha zîndeyî de, di navbera komeleyên zîndeyî de ji bo bidestxistina xurek, oksîjen, ronahî û hwd de hevrikî heye. Di komelgeha zîndeyî de, karlêkirinên (pêwendiyên) di navbera zîndewerên bi corên cuda yên komelgehê de, wekî sîmbiyoz (hevguzeranî) tê navkirin. Karlêkirina hevguzeranî dibe ko herî kêm ji bo corek zîndewerê sûdbexş an jî ziyanbexş be. Di sîmbiyoza (bi înglizi: ''symbiosis'') bakteriyan de bi gelemperî çar cor karlêkirin rû dide. === Sûdgorke (bi înglîzî: ''mutualism'') === Heke di karlêkirina sîmbiyozê de, herdu cor jî ji vê hevratiyê sûd bigirin, ev hevguzeranî wekî sûdgorke (mutualîzm) tê navkirin.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Wekî mînak, di navbera mirov û hin çeşîdên bakteriya ''E.coli'' de hevguzeraniya sûdgorke heye. ''E.coli'' di coga herisa mirov de dijîn û dibin şirîkê xurekên mirov. Coga herisa mirov ji bo bakteriyê hawirdorek ewle ye. ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin û derdidin nav coga herisê. Bi taybetî vîtamîna K2 ji bo çêkirina hokara xwînmeyînê girîng e. Ango hem mirov hem jî bakterî ji vê hevratiyê sûd digirin.<ref name="Microbiology"/> === Hevjiyanî (bi înglîzî: ''commensalism'') === Heke di karlêkirina navbera du corên zîndeweran de, zîndewerek sûd bigire lê zîndewera din ji vê bihevrebûnê tu sûd an jî ziyan negire, ev cora sîmbiyozê wekî hevjiyanî (komensalîzm) tê navkirin. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Staphylococcus'' ''epidermidis'' li ser çermê mirov de dijîn û bi xaneyên mirî yên çerm xwedî dibin. Bakterî ji ber ko xurek bi dest dixe ji vê sîmbiyozê sûd digire. Lê çalakiya bakteriyan tu bandor li ser mirov nake. Jixwe heke bakterî wan xaneyên mirî nexwariya jî, xane ji çerm diweşiyan.<ref name="Microbiology"/> === Mişexwerî (bi înglîzî: ''parasitism'') === Di corek sîmbiyozê de zîndewerk ji karlêkirinê sûd digre, lê ziyan digihîje ya din. Ev sîmbiyoz wekî mişexwerî (parazîtîzm) tê navkirin. Têkiliya navbera mirov û bakteriyên patojen, mînak e bo hevguzeraniya mişexwerî. Ji ber ko bakteriyên patojen laşê mirov dagir dikin, madeyên jehrawî derdin û mirov bi nexweşiyê dixin, bakteriyên hokarê nexweşiyê, wekî mişexwer tên hesibandin. Nexweşiyên wekî tetenoz (bi înglîzî: ''tetanus''), tuberkuloz (bi înglîzî: ''tuberculosis'') ji ber karlêkirina mirov û bakteriyan rû didin. === Amensalîzm (bi înglîzî: ''amensalism'') === Yek ji corên sîmbiyozê jî amensalîzm e. Di amansalîzmê de ji karlêkirina di navbera du komeleyên zîndeyî de, komeleyek a dinê dikuje, lê ew bixwe ji vê sîmbiyozê sûd an jî ziyan nagire. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Lucilia sericata'' li ser çermê mirov de dijîn û proteînek bakterikuj berhem dikin û derdidin. Ev proteîn bakteriyên bi navê ''Staphylococcus aureus'' têk dişkînin. ''Staphylococcus aureus'' jî li ser çermê mirov dijîn û ji bo mirov patojen in (hokarê nexweşiyê ne). Têkşikestina ''Staphylococcus aureus'' tu bandorek li ser jiyana ''Lucilia sericata'' nake.<ref name="Microbiology"/> == Bakterî û çerxa nîtrojenê == {{Gotara bingehîn|Çerxa nîtrojenê}} [[Wêne:Ciclo del nitrógeno ku.svg|thumb|300x300px|Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂)]] Çerxa nîtrojenê pênc karlêkên sereke lixwe digire: çespandina nîtrojenê, nîtrîkirin, amonîkirin, asîmîlekirin, û dijenîtrîkirin.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di hemû karlêkan de bakterî kar dikin. Hin bakterî dikarin ji atmosferê molekula nîtrojena serbest (N₂) bigirin û biguherînin bo awêteyên nîtrojenî yên wekî amonyak (NH₃), nîtrît (NO₂^-) û nîtratan (NO₃^–). Li ser rûyê erdê, zêdetirê ji %90ê çespandina nîtrojenê, ji aliyê bakteriyan ve pêk tê. Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂).<ref name="Foundations in microbiology"/> Bakteriyên çespandina nîtrojenê, bi navbeynkariya [[enzîm]] û ATP-yên xwe, sê bendên navbera atomên molekula nîtrojenê dişkînin û atomên nîtrojenê ji bo çêkirina amaonyakê (NH₃) bi kar tînin. Paşê amonyak jî tê guhertin bo amonyum (NH₄⁺) û nîtratê (NO₃^–) ev herdu xweyên nîtrojenî di avê de dihelin. Riwek, NO₃^– û NH₄⁺ bi regên xwe dimijînin û ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî, bi kar tînin. Ango ji bo riwekan çavkaniya nîtrojenê, awêteyên neendamî yen nîtrojenî ne. Bakteriyên ji xêzana ''Nitrosomonas'', bo karlêkên kemosentezê, NH₃-yê oksan dikin bo nîtrîtê (NO₂^-). Nîtrîta oksandî jî ji aliyê bakteriyên xêzana ''Nitrobacter'' ve tê oksandin bo nîtratê (NO₃^–). Nîtrat ji aliyê riwek, karok û bakteriyan ve bi çendan rêçeya tê asîmîlekirin û ji bo çêkirina awêteyên endamî tê bikaranîn.Di nav hin axan de bakteriyên nîtrîkirinê kêm in, ji bo van axan, bo berhemanîna madeyên nîtrojenî, çavkaniya sereke amonyakirin e.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Miriyên riwek û ajal di axê de dirizin. Rizîna wan bi gelemperî ji ber enzîmên hin corên bakterî, karokan e. Ji van zîndeweran re tê gotin zîndewerên rizîker (bi înglîzî: ''decomposer'').Bakteriyên rizîker dikarin xane û şaneyên riwek û ajalên mirî têkbişkînin, biherisînin û wekî xurek di zîndeçalakiyên xaneyê de bi kar bînin. Bi zîndeçalakiyên bakteriyan, ji hilweşîna xurekên nîtrojenî yên wekî proteîn, ADN, ARN hwd, wekî madeya paşmayî amonyak peyda dibe. Bakterî amonyakê ji xaneya xwe dûr dixin, amonyak tevlê axê dibe, ji vê kirdarê tê gotin amonyakirin (kirdara berhemanîna amonyakê) Di nav axê de bakteriyên kemosentezî hene, amanonyakê bi kar tînin. Di kiryara çêkirina molekulên endamî de, tevlêbûna madeyên neendamî wekî asîmîlekirin tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de zîndewer NH₃ , NH₄⁺ û NO₃^– ên ko di qonaxên çespandina nîtrojenê, amonyakirin û nîtrîkirinê de hatibûn çêkirin, asîmîle dike bo çêkirina molekulên endamî yên nîtrojenî. Riwek dikarin madeyên nîtrojenî yên neendamî bi regên xwe bigirin û di xaneyên xwe de ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî bi kar bînin. Bi asîmîlekirinê, êdî nîtrojen tevlê zîncîra xurekê dibe û bi şêweyî xurekên endamî yên nîtrojenî ji riwekan derbasî ajalan dibe. Kêmkirina nîtratê (NO₃^–) bo molekula nîtrojenê wekî dijenîtrîkirin (bi înglîzî: ''denitrification'') tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de, nîtrojena hatiye çespandin û tevlê madeyên xaneya zîndewerê bûyê, bi alikariya bakteriyan, dubare tê guhertin bo gaza nîtrojenê û tevlê atmosferê dibe.Bakteriyên wekî ji tuxma ''Pseudomonas'' û ''Clostridium'' di karlêkên nebahenaseya xaneyê de ji bo wergirtina elektronan, nîtratê wekî wergira kotahî bi kar tînin, loma nîtrat diguhere bo molekula nîtrojenê.<ref name="Microbiology"/> == Bomawe == === Kromozoma bakteriyê === Genên bakteriyan di pêkhateya bi navê kromozoma bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial chromosome'') de cih digirin. Bi gelemperî, di xaneya bakteriyê de tek çeşîdek kromozom heye, lê dibe ko ji yekî zêdetir kopiyên wê kromozomê hebe. Hejmara kopiyên kromozoma bakteriyê li gor cora bakteriyê û jîngeha wê ya pirbûnê diyar dibe. Bi gelemperî bakterî yek heta çar kopiyên kromozomê lixwe digirin.<ref name="Biology"/> Kromozoma bakteriyê di beşa nukleoîd a bakteriyê de bi awayekî şidayî paketkirî ye. Nukleoîd bi parzûnek pêçayî nîne û rasterast bi sîtoplazmayê ve di têkiliyê de ye.Kromozoma bakteriyê li gel ADN-ya cotşerîdî, gelek proteînên cuda jî lixwe digire. Kromozoma gelemperiya bakteriyan bi şeweyî bazineyî ye, û ji çend milyon cotên bazan pêk tê. Wekî mînak, kromozoma ''Escherichia coli'' ji 4,6 mîlyon cotên bazan, kromozoma Haemophilus influenzae jî ji 1,8 mîlyon cotên bazan pêk tê. Bo miqayesekirinê; kromozomek asayî ya mirov zêdetirî 100 mîlyon cotên bazan lixwe digire.<ref name="Biology"/> Kromozomek asayî ya bakteriyê bi qasî çend hezar genên yekane lixwe digire. Genoma bakteriyan haploîd e. Piraniya kromozoma bakteriyê ji genen kodkirinê bo çêkirina proteînan pêk tê. Ji bilî genên kodkirina proteînan, rêzeya nukleotîdên kromozomê, kar dikin bo duhendebûna ADN-yê, derbirîna genan û pêkhateya kromozomê. Di rêzeya nukleotidan de beşa destpêka duhendebûnê (bi înglîzî:origin of replication) jî cih digire.<ref name="Biology"/> Di pêkhateya kromozoma bakteriyê de proteînên hîstonê tune. === Plazmîd === Di hinek bakteriyan de li gel kromozoma bakteriyê, plazmîd jî heye. Plazmîd parçeyek bazinî ya ADN-yî ye. ADN-ya plazmîdê cotzincîrî ye. Qebareya plazmîdên bakteriyan ne yek e. Plazmîdên herî piçûk ji çend hezar cotên bazan pêk tên û yek an jî du genan lixwe digirin. Plazmîdên herî gir, ji 100,000 heta 500,000 cotên bazan pêk tên û dibe ko bi sedan gen lixwe bigirin. Her wekî mîna kromozoma bakteriyê, di plazmîdê de jî destpêka duhendebûnê heye û rê dide plazmîdê ko bi tena serê xwe dabeş bibe.<ref name="Biology"/> Li gor erkên xwe ne yek lê zêdetir corên plazmîdan hene. Bi gelemperî plazmîd di pênc beşan de tên dabeşkirin; * Plazmîdên bergiriyê an jî bi navê din hokarên R (bi înglîzî: ''R factors''): Di van plazmîdan de ji bo dabînkirina bergiriya li dij jehran û dijezindeyiyan genên taybet hene. * Plazmîdên hilweşîner (bi înglîzî: ''degradative plasmid''): Bakterî bi genên van pîlazmîdan madeyên neasayî hildiweşîne û ji bo metabolîzmaya xwe bi kar tîne. * Plazmîdên kol (bi înglîzî: ''col-plasmids''): Genên ji bo kodkirina kolîsînan (bi înglîzî: ''colicins'') lixwe digirin. Kolîsîn proteînên taybet in, bo kuştina bakteriyên din tên bikaranîn. * Plazmîdên vîrulans: Genên van plazmîdan bakteriyê diguherine bo bakteriya tuşker (patojen) * Plazmîdên bipîtî an jî hokarên F (bi înglîzî: ''fertility plasmids- F factors''): Bi rêbaza konjugasyonê, bi van plazmîdan, genên bakteriyek tê guhaztin bo bakteriya din. == Guhaztina genan di navbera bakteriyan de == Di xwezayê de guhaztina genan ji zîndewerek bo zîndewera din gelek girîng e û dibe sedema peydabûna guhertoyên nû. Guhaztina genan bi du awayî rû dide, bi guhaztina stûnî û bi guhaztina asoyî. Di guhaztina stûnî de gen ji bavanan diguhazin bo weçeyê.<ref name="VILLEE" /> Di [[pirbûna zayendî]] de gen bi stûnî tên guhaztin. Wekî mînak, mirov genoma xwe ji dê û bavê xwe digire, ango di genoma zarokê de hem genên bavê hem jî genên dayikê cih digirin. Zarok dibe ko piçek bişibe bavê xwe an jî diya xwe, lê zarok kopiyên dêûbavên xwe nîn in. Bakterî bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin, loma piştî dabeşbûna nîvekî, ji makexaneyek du xaneyên kopiyên hev peyda dibe. Ango makexane û xaneyên keç kopiyên hev in, bi pirbûnê, di bakteriyan de çeşîddariya bomaweyî rû nade. Ji xeynî mutasyonan, guhaztina genan a bi şêweyî asoyî jî di genoma bakteriyan de guherîn çêdike, bi vî awayî guhertoyên (bi înglîzî: ''variant'') nû peyda dibe. Di guhaztina genan a asoyî (bi înglîzî: ''horizontal gene transfer'') de, genên nû ji bavanan derbasî wêçeyê nabin, gen di navbera zîndewerên hemî corê de tên guhaztin an jî di navbera zîndewerên ji corên cuda de tên guhaztin. Di bakteriyan de di navbera xaneya daner û xaneya wergir de guhaztina genan bi yek aliye, ango xaneya wergir parçeyek ADN-yê werdigire, li dewsa wê beşek ji ADN-ya xwe nade bakteriya daner. Bi guhaztina genan her carê xaneya wergir %3 an jî hê kêmtir ji ADN-ya xaneya daner werdigire.<ref name="General Microbiology"/> Bakterî dikarin bi sê awayî ji bakteriyek gen biguhazînin bo bakteriyek din; gorankari (bi înglîzî: ''transformation'' ), guhaztinî (bi înglîzî: ''transduction'') û konjugasyon (bi înglîzî: ''conjugation'').<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Di hersê corên guhaztina genan de jî, xaneyek, xaneya daner e (bi înglîzî: ''donor'') ji bo guhaztinê gen dabîn dike. Xaneya duyemîn jî xaneya wergir e, genan (ADN) werdigire. === Gorankarî === [[Wêne:Gene transfer by transformation ku.png|thumb|300x300px|Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû]] Bakteriyek zindî, beşek ADN-ya bakteriya mirî têkilê ADN-ya xwe dike. Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû. Ango genên nû ne rasterast ji bakteriyek, lê ji hawirdorê tên girtin. Di gorankariyê de xaneya daner hilweşiyayê û ADN-ya xwe serbest berdaye, xaneya wergir dikare ji derve vê ADN-yê bigire nav xaneyê, û tevlê genoma xwe bike.<ref name="General Microbiology" /> Xaneya wergir di laboratiwarê de bi awayekî destkarî jî dikare were hankirin bo wergirtina ADN-yê. Lê di xwezayê de, ji hawirdorê wergirtina ADN-yê ji ber bomaweya xaneya wergir rû dide.Gava li hawirê hejmara xaneyan zêde ye lê xurek sînordar e, ji aliyê xaneyan ve proteînên taybet tên çêkirin. Wekî mînak, proteîna girêdana ADN-yê, ADN-translokaz (bi înglîzî: ''DNA translocase''), proteînên cogî yên parzûna xaneyê û endonukleaz. Ji xeynî vana, bakteriyên [[Boyaxa Gram|Gram negativ]] enzîma otolizin (bi înglîzî: ''autolysin'') jî çêdikin. Bi vê enzîmê ji bo derbasbûna ADN-yê hin beşên dîwarê derve tê hilweşandin. Heke ADN-ya serbest a li hawirdora xaneya wergir, bi tesadufî rastê wergirên li aliyê derveyî xaneyê were, bi wergir ve tê girêdan. Paşê, ADN ji aliyê ADN-translokaz ve di nav cogên proteînî de tê guhaztin bo hundirê xaneya wergir. Ji bo piçûkkirina qebareya ADN-yê, enzîma endonukleaz tê bikaranîn. Di vê gavê de dibe ko parçeyek ADN-yê di nav xaneyê de têkilê kromozoma xaneya wergir bibe. ADN-ya ko parçeyên ADN-yên zîndewerên din lixwe digire, wekî ADN-ya dubarepêkhatî (bi înglîzî: ''recombinant DNA'') tê navkirin.<ref name="Microbiology"/> Kiryara gorankariyê cara pêşîn di sala 1928ê de ji aliyê bakterîzanê brîtanî Frederick Griffith ve hat ragîhandin. Griffith bi xebatên xwe nîşan kir ko bakteriya ''Streptococcus pneumoniae'' ya nepatojen dikare parçeyên ADN-ya bakteriyek patojen a mirî bigire nav xaneya xwe û tevlê genoma xwe bike, bi vî awayî ''Streptococcus pneumoniae'' jî biguhere bo bakteriya patojen.<ref name="Microbiology"/> === Guhaztinî === [[Wêne:Transduction (genetic) ku.svg|thumb|301x301px|Genên bakteriyê bi navbeynkariya bakteriyofajê tê guhaztin bo bakteriya wergir.]] Kiryara guhaztinî bi navbeynkariya [[bakteriyofaj]]ê rû dide. Di guhaztinî de ADN-ya danerê di nav bergê proteînî ya bakteriyofajê de tê paketkirin û gava [[vîrus]] tuşê bakteriyek dibê, parçeya ADN-ya bakteriya danerê, diguhazîne bakteriya wergir. Du corên guhaztinî hene; guhaztiniya gelemperî û guhaztiniya taybet ==== Guhaztiniya gelemperî ==== Guhaztiniya gelemperî (bi înglîzî: ''generalized transduction'') ji aliyê bakteriyofajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phages'') ve pêk tê.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Bakteriyofajên tundrew bi [[çerxa şîbûnê]]yê de duhende dibin. Ango di nav xaneya xanexwê de kopiyên bakteriyofajê zêde dibin. Di xaneya bakteriyê de kopiyên ADN-yên vîrusê tên çêkirin û enzîmên taybet, ADN-yan di nav poşere proteînî de paket dikin. Hin caran enzîm li dewsa ADN-yên vîrusê, parçeyên ADN-yên ji kromozoma bakteriyê qetiyane, paket dikin nav poşerê proteînî. Li dawiya dawî xaneya bakteriyê hildiweşe û vîrus belavê hawirdorê dibin. Tevî ko ADN-ya vîrusê di nav poşerê proteînî de tune ye, lê dîsa jî ew wekî bakteriyofajek dikare tûşê xaneyek nû bibe û ADN-ya bakteriya danerê biguhazîne bo bakteriya wergir.<ref name=" Essential Microbiology">Hogg, Stuart (2005) Essential microbiology. New York : Wiley, 2005.</ref> Di guhaztiniya gelemperî de parçeyên ADN-ya xaneya xanexwe bi awayekî tesadufî tên paketkirin.<ref name="Foundations in microbiology"/> Ango guhaztin ne ji bo beşek taybet e, dibe ko her beşek ADN-yê bi vî awayî were guhaztin. ==== Guhaztiniya taybet ==== Di çerxa jiyana bakteriyofajê de, duhendebûna bi çerxa têkilbûnê de guhaztiniya taybet (bi înglîzî: ''specialized transduction'') rû dide. Gava genoma bakteriyofajê dikeve nav xaneyê, ADN-ya bakteriyofajê têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Genoma bakteriyofajê ji bo demek, di bakteriyê de bêdeng dimîne. Her ko bakterî dabeş bibe, ADN-ya xwe duhende dike. Paşê genoma bakteriyofajê ji ADN-ya bakteriyê cihê dibe û qonaxa çerxa şîbûneyê dest pê dike. Lê gava ADN-ya bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, hincaran, parçeyek ADN-ya bakteriyê jî bi xwe re dibe. Bi vî awayî dibe ko genek an jî du genên bakteriyê têkilê genoma bakteriyofajê bibin. Dema bakteriyofaj tuşê bakteriyek din dibe, li gel genoma xwe genên bakteriya danerê jî diguhazîne bakteriya nû. Bi vî awayî ji bakteriya daner, gen tên guhaztin bo bakteriya wergir. Ango di guhaztiniya taybet de, genoma bakteriyofajê têkilê kromozoma bakteriyê dibe, gava genoma bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, tenê genên nezikê xwe, bi xwe re dibe . === Konjugasyon === {{Gotara bingehîn|Konjugasyona bakteriyan}} [[Wêne:Konjugasyon ku.png|thumb|Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.]] Konjugasyon kiryara guhaztina genan e ko pêdivî bi temasa rasterast a herdu xaneyan heye. Ji bo konjugasyonê, xaneya daner pîlus çêdike, bi pîlusê, xwe bi xaneya wergir ve girê dide. Bi girjbûna pîlusê herdu xane ber bi hev ve tên kaşkirin, û nezîkê hev dibin. Ji plazmîda xaneya wergir, zîncîrek vedibe û bi navbeynkariya pîlusê derbasî xaneya wergir dibe. Di xaneya daner û ya wergir de zîncîra plazmîdê wekî qalip tê bikaranîn û zîncîra temamker tê çêkirin. Bi vî awayî êdî xaneya wergir jî dibe xwediyê plazmîd. Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin. Di bakteriyê de hebûna pîlazmîdê, li dij madeyên jehravî û dijezîndeyî bergirî dabîn dike. == Karlêka bakteriyan li dijî boyaxa Gram == [[Wêne:Boyaxkirina Gram ku.png|thumb|300x300px|Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. ]] Boyaxa Gram an jî boyaxkirina Gram (bi înglîzî: ''Gram stain- Gram staining'') di warê bakterîzaniyê de rêbazek rengkirina bakteriyan e ji bo naskirina bakteriyan û meyla tûşbûna bakteriyan. Bingeha rêbaza boyaxkirina Gram, li ser cudahiya di stûriya dîwarê xaneyên bakteriyan de ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gram stain |paşnav=Bell |pêşnav=Daniel |weşanger=Radiopaedia.org |tarîx=2020-05-10 |ziman=en |url=https://radiopaedia.org/articles/77306 |doi=10.53347/rid-77306 }}</ref> Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. Li gor karlêka bakteriyê a li dij boyaxa Gram, bakterî du kom in; bakteriyên Gram negativ û bakteriyên Gram pozîtîv.<ref name="OpenStax, Biology" /> === Dîrok === Di sala 1884ê de bijîjkê Danîmarkî yê bi navê Hans Christian Joachim Gram, da nîşankirin ko bi boyaxkirina dîwarê bakteriyê, mirov dikare herdu corên bakteriyan ji hev derxe.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Gram stain". Encyclopedia Britannica, 27 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/science/Gram-stain. Accessed 18 March 2025.]</ref> Ji ber ko rêbaza boyaxkirinê ji aliyê wî ve hat keşfkirin, ev rêbaz bi paşnavê wî hat navkirin. Rebaza boyaxkirina Gram ji serî heta dawî bi qasî 5 xulekan de rû dide. Ango di demek kurt de mirov dikare encamên taqîkirinê bi dest bixe.<ref name="Essential Microbiology"/> ==== Gavên rêbaza boyaxkirinê ==== * Bakterî li ser şûşeya silaydê tên raxistin. * Silayd li ser agir de tê gerandin û bakteriyên ser silaydê tên sabîtkirin. Bi vî awayê gava boyax an jî av li silaydê tê dilopkirin, bakterî li cihê xwe de dimînin û nalivin. * Boyaxa binefşî ya krîstalî li ser bakteriyan tê dilopkirin, boyax bi qasî xulekek di silaydê de dimîne, paşê silayd bi avê tê şûştin. * Îyod li ser bakteriyan tê dilopkirin. Îyod bi qasî xulekek li ser silaydê dimîne. Îyod bi boyaxa binefşî ya krîstalî ve tê girêdan, û pêkhateyek gir a ji binefşiya krîstalî - îyod peyda dibe. Ji ber qebareya xwe, boyaxa binefşî ya krîstalî di nav dîwarê xaneyê de asê dimîne û xaneyê naterikîne. Di vê qonaxê de hemû xane bi rengê binefşî xuya dibin. * Ji bo bêrengkirina boyaxan, alkol an jî aseton li ser bakteriyan tê dilopkirin. Di vî gavê de boyaxên di dîwarê bakteriyên Gram negativ de, di nav alkolê de reng didin û bakteriyên Gram negatîv bêreng xuya dibin. * Silayd bi avê tê şûştin, paşê bi boyaxa safranî an jî boyaxa fuşîn (bi înglîzî:fuchsin stain) li ser bakteriyan tê dilopkirin û bi qasî xulekek şûn ve silayd bi avê tê şûştin. Bakteriyên Gram negatîv bi boyaxa safranî, bi rengê pembeyî tên boyaxkirin. * Silayd tê ziwakirin û di bin mîkroskobê de tê kontrolkirin. ==== Encam ==== Di destpêkê de hemû bakterî boyaxa binefşî ya krîstalî werdigirin. Di bakteriyên Gram negatîv de dîwarê xaneyê ji du çînan pêk tê, dîwarê navî ji peptîdoglîkanê pêk tê lê tenik e. Çîna derweyî ya diwarê bakteriyên Gram negatîv ji çewriyê pêk tê. Alkol (an jî aseton) dîwarê çewerî hildiweşîne. Bi hilweşîna dîwarê derve, boyaxa binefşî ya li ser diwarê navî, ji dîwar cihê dibe û dîwarê tenik, bêreng dike. Lê bi dilopkirina safranînê, dîwarê bakteriyên Gram negatîv safranînê dimijînin û bi rengê pembeyî xuya dibin.<ref name="Foundations in microbiology">Talaro, K.P. and Chess, B. (2012) Foundations in microbiology. 8 th. New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-337529-8</ref> Dîwarê xaneya bakteriyên Gram pozîtîv ji peptîdoglîkanê pêk tê, stûr e û boyaxa binefşî ya krîstalî baş dimijîne. Alkol nikare dîwarê stûr hilbiweşîne, lê ava xaneyê kêm dike. Bi kêmbûna ava xaneyê, kunikên (por, qulik) di diwarê xaneyê de tên girtin. Ev rewş rê li ber boyaxa binefşî û îyodê digire ko ji xaneyê dernekevin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. [Updated 2023 Aug 14]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562156/]</ref> Loma heke li ser silaydê ji bakteriyên Gram pozîtiv hebin, bi rengê binefşî an jî şîn xuya dibin. === Bikaranîna rêbaza boyaxkirina Gram === Ev rêbaz ji bo naskirin û polenkirina bakteriyên nexweşker (patojen) tê bikaranîn. Herwisa ji bo diyarkirina hestiyariya bakteriyan a li dij dijezîndeyiyan jî rêbaza boyaxa Gram tê bikaranîn. Ji hev derxistina bakteriyên Garm pozîtiv û Gram negatîv, ji bo çareserkirina hin nexweşîyan gelek girîng e. Wekî mînak, dijezîndeyî ya bi navê penîsîlîn, di xaneya bakteriyê de rê li ber çêkirina peptîdoglîkanê digire, loma dîwarê xaneyê tenik dimîne û nikare xaneyê biparêze. Ango, heke bi rêbaza boyaxa Gram were fehmkirin ko hokarê nexweşiyê bakteriyek Gram pozîtiv e, bi bikaranîna penîsîlîn, rê li ber pirbûna bakteriyê tê girtin û saxbûna nexweş hêsantir dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Dîwarê derve yê bakteriyên Gram negatîv, bakteriyê ji dijezîndeyiyan diparêze. Dîwarê derve rê li ber derbasbûna dermanan digire, loma li dij dijezîndeyiyan, bergiriya bakteriyên Gram negatîv, li gor yên Gram pozîtîv xurttir e.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> == Bakteriyên nexweşker == Hin corên bakteriyan, bakteriyên nexweşker (patojen) in, gava tûşê mirov dibin û di laş de pir dibin, nexweşî rû dide. Bi bakterî gava tuşê laşê mirov dibe, bi çendan rêyan mirov bi nexweşiyê dixîn. Hin caran bakterî bi lez dabeş dibin, ji ber qabereya koma bakteriyan, cihê xane û şaneyên laş teng dibe, loma xane û [[Şane (biyolojî)|şane]] nikarin xebata xwe ya asayî bi rê ve bibin. Hin bakterî enzîmên herisker der didin, enzîm [[parzûna xaneyê]] an jî şaneyên laşê mirov diruxîne û lawaz dike. Hin bakterî jî rasterast xane û şaneyan dikujin. Hin caran jî bakterî jehr berhem dikin, jehra bakteriyan dibe ko bibe sedema îflîcbûna xaneyê an jî karlêkên metabolî yên xaneyê têk bişkîne. Herwiha hin bakterî jî, hestiyariya bergiriya laş didin zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=How Infection Works |paşnav=Drexler |pêşnav=Madeline |weşanger=National Academies Press (US) |tarîx=2010 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK209710/ |paşnav2=Medicine (US) |pêşnav2=Institute of }} </ref> Hokarên gellek nexweşiyên mirov, bakteriyên nexweşker in. Çend mînakên nexweşiyên bakteriyî vana ne: * Di nav xurekan de hebûna bakteriyên wek ''Salmonella'' û ''Clostridium'' ''botulinum'' dibin sedema nexweşiya bi xurek jehrîbûnê. * Di mirov de nexweşiya kolera ji ber tûşbûna bakteriyên ''Vibrio cholerae'' rû dide. * Nexweşiya tetanoz (derdekopan) ji ber tûşbûna bakteriya ''Clostridium tetani'' peyda dibe. * Bakteriyên ''Microbacterium tuberculosis'' mirov bi nexweşiya sîl (tuberkîloz) dixin. * Li dij bakteriyan, dermanê dijezîndeyî (antîbiyotîk) tê bikaranîn. Dijezîndeyî dixaneya bakteriyê de çar cihên serekî dikin armanc; dîwarê xaneyê, parzûna xaneyê, rêçeya çêkirina asîdên nûkleyî û [[rîbozom]]. Ev beşên bakteriyê ji beşên xaneyên mirov cuda ne, loma dijezîndeyî li ser xaneyên mirov bandorek neyînî nakin. Lê hin bakterî li dijî dijezîndeyiyan bergirî ava dikin.<ref>Doron S, Gorbach SL. Bacterial Infections: Overview. International Encyclopedia of Public Health. 2008:273–82. doi: 10.1016/B978-012373960-5.00596-7. Epub 2008 Aug 26. PMCID: PMC7149789.</ref> == Polenkirina bakteriyan == Di demên kevn de bakterî li gor hin taybetmendiyên xwe dihatin polenkirin. Wekî mînak; * Karlêka bakteriyê li dij [[boyaxa Gram]]: hin bakterî Gram pozîtîv in, henek jî Gram negatîv in. * Cihguhertin: Bi gelemperî bakterî cih diguherin. Şêweyê cihgurinê ne yek e. * [[Endospor|Sporbûn]]: Hin bakterî spor çêdikin ên din çênakin. * Şêwaza xwarinê: Bakterî xurekên xwe çawa bi dest dixin? Li gor xwarinê; bakteriyên xwejîn û xwenejîn hene. Du cor bakteriyên xwejîn hene ronahiyexwêjîn, kîmîkexwêjîn. * Bakterî li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê: Gelo pêdiviya bakteriyê bi oksîjenê heye, an na? * Bakteriyên nexweşker û bakteriyên sûdbexş.<ref name="McGraw-Hill" /> * Şiklê xaneyê: Bakterî dibe ko bi şêweyê gogî, çîlkeyî an jî lûlpeçî bin. * Bakterî li gor xanexwê yê: bakteriyên ajalan, bakteriyên riwekan hwd. === Polenkirina bakteriyan li gor pêkhateya molekulên bakteriyê === Bi pêşveçûnên di warê bomawezani û nêrînên ser pêkhateya molekulên bakteriyan, pêdivî bi polenkirinek nû çêbû. Di polenkirinên berê de bakterî ne li gor bavanek hevpar û ne li gor rêzeya genên hevşib hatibûn polenkirin, loma gelek kêmasî û şaşiyên polenkirina berê hebû. Di polenkirina nû ya zanistî de: * Rêzeya asîdên amînî yên proteînên taybet, * Rêjeya bazên guanîn û sîtozîn di rêzeya asîdên nûkleyî de, * Duregkirina asîdên nukleyî, (Du cor bakterî tên bikaranîn, ji her corek bakteriyê zincîrek ADN-yê tê girtin, ji herdu zinciran ADN-yek dureg tê bi destxistin. Di ADN-ya dureg de rêjeya bazên temamker tên diyarkirin. Bazên temamker çiqas pir bin, herdu cor bakterî hê pirtir dişibin hev û dibe ko di demek kurt de ji bavanek hevpar pêk hatibin.) * Rêzeya genoma bakteriyê û bi taybetî di ARN-rîbozomî (16S) de rêzeya genan tê lêkolînkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> * Li gor zanyariyên hatine bi destxistin bakterî tên polenkirin. === Navandina bakteriyan (bi înglîzî: ''bacterial nomenclature'') === Di polenkirina zanistî de navên bakteriyan ji du peyvan pêk tê. Peyva pêşîn navê tuxmê (bi înglîzî: ''genus''), peyva duyem jî navê corê (bi înglîzî: ''species'') ye. Herdu peyv di nav nivîsê de bi awayekî ''îtalîk'' (ber bi milê rastê piçek xwar) tên nîşankirin. Navê tuxmê bi tîpa girdek dest pê dike û bi gelemperî bi latînî ye. Navê corê bi tîpên hûrdek tê nivîsandin. Bi gelemperî navê corê, hin taybetmendiyên bakteriyê diyar dike. Wekî mînak, di navê bakteriya ''Escherichia coli'' de, ''Escherichia'' navê tuxmê ye, ''coli'' navê corê ye. Ev bakterî di ruviyên (bi înglîzî: ''colon'') ajalên memikdar (şîrder) û balîndeyan de dijî. {| class="wikitable" | colspan="2" | '''<big>Polenkirina zanistî bo ''E.coli''</big>''' |- |'''Jorecîhan (''domain'')''' |'''Bacteria''' |- |'''Liq (''phylum'')''' |'''Proteobacteria''' |- |'''Pol (''class'')''' |'''Zymobacteria''' |- |'''Kom (''order'')''' |'''Enterobacteriales''' |- |'''Xêzan (''family'')''' |'''Enterobacteriaceae''' |- |'''Tuxm (''genus'')''' |'''Escherichia''' |- |'''Cor (''species'')''' |'''coli''' |} == Bakterî di pîşesaziyê de == Di warê pîşesaziyê de, bi taybetî di pîşesaziya kîmyayî de, di gelek cihan de bakterî tên bikaranîn. Hin mînakên bikaranîna baktariyan wekî yên li jêr in. Bi karlêkên hin bakteriyan alkol tê oksandin bo asîda asetî û ji wê jî sirke (bi înglîzî: ''vinegar'') tê çêkirin. Bi karlêkên genînê yên hin corên bakteriyên ''Clostridium'', bi rêjeyek zêde awêteyên endamî yên wekî aseton û asîda butrî tên çêkirin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Koma bakteriyên [[Genîna asîda laktî|asîda laktî]] yên ji tuxma ''Carnobacterium, Enterococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Pediococcus, Streptococcus, Tetragenococcus, Vagococcus,'' û ''Weissella'' di çêkirina penêr, mast, tirşî û hin xurekên din de tên bikaranîn.<ref>Doyle, M.P., Steenson, L.R., Meng, J. (2013). Bacteria in Food and Beverage Production. In: Rosenberg, E., DeLong, E.F., Lory, S., Stackebrandt, E., Thompson, F. (eds) The Prokaryotes. Springer, Berlin, Heidelberg. [https://doi.org/10.1007/978-3-642-31331-8_27]</ref> Herwiha, bakterî û karokên havênê di çêkirina vexwarinên [[Genîna alkolî|alkolî]] yên wekî [[şerab]] û [[bîra]] de tên bikaranîn. Li derveyî xaneyên mirov, [[Însulîn|hormona însulîn]] û [[hormona geşê]] di bakteriyan de tên çêkirin û wekî derman tên bikaranîn. Di çêkirina dijezîndeyî û hin enzîman de jî bakterî tên bikaranîn.Wekî mînak, dijezîndeyî yên bi navê streptomîsîn (bi înglîzî: ''streptomycin'') û erîtromîsîn (bi înglîzî: ''erythromycin'') bi navbeynkariya bakteriyan tên çêkirin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> == Hin gavên sereke di dîroka bakterîzaniyê de == Bakterî cara pêşîn di sala 1676ê de ji aliyê Antony Van Leeuvenhoek (1632-1723) ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gest |pêşnav=H. |tarîx=2004-05-22 |sernav=The discovery of microorganisms by Robert Hooke and Antoni van Leeuwenhoek, Fellows of The Royal Society |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsnr.2004.0055 |kovar=Notes and Records of the Royal Society of London |cild=58 |hejmar=2 |rr=187–201 |doi=10.1098/rsnr.2004.0055 }}</ref> Leeuvenhoek mîkroskobên bi mezinkirina 50 heta 300 carî çêkir. Heta wê demê di bin destê zanyaran de mîkroskobên wisa tûne bûn. Leeuvenhoek bi van mîkroskoban li gel bakteriyan li ser protîstayan jî xebat kir xebatên xwe di pirtûka bi navê “ajalok” (bi latînî: ''animalcules'') de parve kir.<ref name=" Text book of microbiology">Trivedi, P.C., Pandey, S. and Bhadauria, S. (2010) Text book of microbiology. Jaipur: Aavishkar. </ref> Cara pêşîn peyva bakterî di sala 1829ê de ji aliyê zanyarê alman Christian Gottfried Ehrenberg (1795 –1876)  ve bi wateya “gapolê piçûk” hat bikaranîn. Bijîşkê hungarî Ignaz Semmelweis (1818–1 865) di sala 1861ê de ji xebatên xwe yên li ser mirina jinan ên ji ber taya piştî zarokanînê, diyar kir ko hokarên nexweşiyê ji destên qirêj belav dibe. Loma divê bijîjşk destên xwe baş bişon. Heta wê demê haya mirovahî ji hokarên nexweşiyan tune bû, nizanîbûn ko zîndewrên pir piçûk hene û tûşê mirov dibin.<ref>Opal SM. A Brief History of Microbiology and Immunology. Vaccines: A Biography. 2009 Nov 10:31–56. doi: 10.1007/978-1-4419-1108-7_3. PMCID: PMC7176178.</ref> Kîmyagerê frensî Louis Pasteur di sala 1860ê de bakteriyan di hawirdorek destkarî de çand û ji bo xebatên xwe bi kar anî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonnet |pêşnav=M. |paşnav2=Lagier |pêşnav2=J. C. |paşnav3=Raoult |pêşnav3=D. |paşnav4=Khelaifia |pêşnav4=S. |tarîx=2020-03-01 |sernav=Bacterial culture through selective and non-selective conditions: the evolution of culture media in clinical microbiology |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2052297519301192 |kovar=New Microbes and New Infections |cild=34 |rr=100622 |doi=10.1016/j.nmni.2019.100622 |issn=2052-2975 |pmc=6961714 |pmid=31956419 }}</ref> Ji bilî wê, Pasteur di sala 1879ê de li ser nexweşiya kolereya mirîşkan de xebat kir. Pasteur diyar kir ko hokara nexweşiyê bakterî ye û li dij nexweşiyê kutav (vaksîn) çêkir.<ref>Ullmann, Agnes. "Louis Pasteur". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025,[https://www.britannica.com/biography/Louis-Pasteur.] Accessed 16 February 2025.</ref> Di sala 1876ê de bijîşkê alman Robert Koch (1843-1910) di xebatên xwe de têkiliya bakteriya Bacillus û nexweşiya birîna reş, ango şarbona çêlekan (bi înglîzî: ''anthrax''), bi awayekî zanistî îspat kir.<ref name="Essential Microbiology"/> Robert Koch wekî damezrînerê bakterîzaniyê tê zanîn. Bakteriya bi navê ''Tubercle bacillius'' a hokara nexweşiya tuberkulozê (êşa zirav), di sala 1882yê de ji aliyê Koch ve hat keşfkirin. Di heman salan de Koch li ser nexweşiya kolerayê jî xebat kir û diyar kir ko nexweşî, ji ber bakteriyên nav av û xurekên qirêj, tûşê mirov dibe. Ji ber xebatên wî yên li ser nexweşiya tuberkulozê, Koch di sala 1905ê de bi [[Xelata Nobelê|xeleta Nobelê]] ya di warê bijîşkî an jî fîzyolojiyê de hat xelatkirin.<ref>Stevenson, Lloyd Grenfell. "Robert Koch". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/biography/Robert-Koch]. Accessed 16 February 2025.</ref> Bakterizanê danmarkî Hans Christian Gram (1853-1938) di sala 1882yê de ji bo ji hev derxistina bakteriyan, rêbaza boyaxkirinê keşf kir. Êdî bakterî li gor pêkhateya dîwarên xwe, wekî bakteriyên gram pozîtîv an jî bakteriyên gram negatîv hatin polenkirin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. 2023 Aug 14. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–. PMID: 32965827.</ref> Zanistê alman Paul Ehrlich (1854-1915) û bakterîzanê japon Sahachiro Hata (1873-1938) di sala 1909ê de li dijî nexweşiya sîfîlîsê (bi înglîzî: ''syphilis'') dermanê dijebakterî yê bi navê ''Salvarsan'' çêkirin.<ref>Valent P, Groner B, Schumacher U, Superti-Furga G, Busslinger M, Kralovics R, Zielinski C, Penninger JM, Kerjaschki D, Stingl G, Smolen JS, Valenta R, Lassmann H, Kovar H, Jäger U, Kornek G, Müller M, Sörgel F. Paul Ehrlich (1854-1915) and His Contributions to the Foundation and Birth of Translational Medicine. J Innate Immun. 2016;8(2):111-20. doi: 10.1159/000443526. Epub 2016 Feb 5. PMID: 26845587; PMCID: PMC6738855.</ref> Di sala 1928ê de zanistê brîtanî Alexander Fleming (1881-1955) li dij bakteriyan, dermanê dijebakterî (dijezîndeyî) yê bi navê penîsîlînê (penicillin) keşf kir.<ref name="Modern Biology"/> Di sala 1946ê de du bomawezanistên amerîkî, Joshua Lederberg û Edward Tatum bi xebatên xwe yên li ser ''E.coli'' de, nişan kirin ko bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1958/lederberg/facts/ |sernav=Joshua Lederberg – Facts |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en-US }}</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakterî| ]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] jijaf7cmyg3ojqq2v5vfsy6qjr6kh0h 2100197 2100196 2026-10-23T20:01:08Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Guhaztiniya taybet */ 2100197 wikitext text/x-wiki [[Wêne:E coli at 10000x, original.jpg|thumb|300x300px|Wêneyê bakteriyên E.coli 10000 car hatî mezinkirin.]] '''Bakterî''' (bi latînî: yekjimar; ''bacterium'', pirjimar; ''bacteria'') zîndewerên tekxaneyî yên prokaryotî ne. Hemû [[cor]]ên bakteriyan zîndewerên tekxaneyî ne û [[navik]] û [[endamok]]ên bi parzûn pêçayî lixwe nagirin, loma di nav navikseretayî (prokaryot) de cih digirin. Li gel jorecîhana bakteriyan, hemû endamên jorecîhana [[arkea]]yan jî ji xaneyek prokaryotî pêk tên. Ango hemû zîndewerên bi xaneya navikseretayî, tekxaneyî ne. Li seranserê dinyayê de zîndewerê bi hejmara herî zêde, bakterî ne. Bakterî hema di hemû habîtatên jîngehan de dikarin bijîn. Kapasîteya metabolîzmayê di nav endamên jorecîhana bakteriyan de cihêreng e û bakterî dikarin hema hemû awêteyên endamî û hin awêteyên neendamî wekî çavkaniya xurekê bi kar bînin.<ref name="Encyclopedia Britannica">Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 27 Jan. 2025, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 28 January 2025. </ref> Hin bakterî hokarên nexweşiyê ne, gava mirov, [[Heywan|ajal]] an jî riwek tûşî van bakteriyan dibin, bi nexweşiyê dikevin. Lê piraniya bakteriyan xeternak nîn in û ji ber zîndeçalakiyên wan ên di jîngehê de, ji bo zîndewerên din jî derfetên jiyanê ava dibe.Hinek bakterî jî bi zîndewerk din re (ajal, riwek an jî karok) jîyanek hevbeş ava dikin, ko wekî sîmbiyosîs tê navkirin. Heke bakterî nebûna, di jîngehê de têkşikestin û hilweşîna awêteyên endamî, pir hêdî rû dida. Bakterî paşmayiyên riwek û ajalan dubare digerînin. Wekî mînak, dubaregerîna nîtrojen û karbonê. Hinek bakterî ji bo çêkirina [[xurek]], hin madeyên kîmyayî û dijezîndeyî (antîbiyotîk) tên bikaranîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Peyva bakteriyê ji peyva grekî ya “bakterion” çêbûye. Wateya bakterion, “gapolê piçûk” e. Ji ber ko cara pêşîn di bin mîkroskobê de bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî hatine dîtin, ev nav li wan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vocabulary.com/dictionary/bacterium |sernav=Bacterium - Definition, Meaning & Synonyms |malper=Vocabulary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Beşa mîkrobiyolojiyê ya li ser bakterî û têkiliyên wan ên bi bijîşkiyê, pîşesaziyê û çandiniyê re mijûl dibe, wekî bakterîzanî (bi înglîzî: ''bacteriology'') tê navkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/bacteriology |sernav=Definition of BACTERIOLOGY |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2025-02-16 |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Zanyarên ko di warê bakterîzaniyê de xebat dikin, wekî bakterîzan (bi înglîzî: ''bacteriologist'') tên navkirin. == ''Escherichia coli'', wekî bakteriya model ji bo xebatên zanistiyê == [[Wêne:Escherichia coli 2.jpg|thumb|300x300px|''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene.]] Bijîşk û zanyarê alman Theodor Escherich, di sala 1884ê de gava li ser bandora bakteriyan a li ser herisa xurekan û nexweşiyên [[coga herisê]] de xebat dikir, bakteriyek ko gelek bi lez [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] dibû dît û navê ''Bacterium coli commune'' lê kir.<ref>Blount ZD. The unexhausted potential of E. coli. Elife. 2015 Mar 25;4:e05826. doi: 10.7554/eLife.05826. PMID: 25807083; PMCID: PMC4373459.</ref> Lê ji ber ko bakterî ji aliyê wî ve hatibû keşifkirin, paşnavê wî dan bakteriyê û bakterî wekî ''Escherichia coli'' (''E.coli'') hat navkirin. Bakteriya ko herî zêde li ser wê xebat hatine kirin û pêkhateya wê baş hatiye femkirin, ''Escherichia coli'' ye. Di piraniya taqiyên girîng ên wekî [[Derbirîna gen|derbirînan genan]] û çêkirina [[proteîn]]an de, di xebatên teknolojîya dubarepêkhatina ADN-yê (bi înglîzî: ''recombinant DNA technology'') de, wekî zîndewera model ev bakterî hatine bikaranîn. ''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene. Genoma ''E.coli'' li gor zîndewerên din piçûk e û ji 4500 heta 5500 cotên bazan pêk tê (genoma mirov bi qasî 3 mîlyar coten baz lixwe digire). Habîtata ''E.coli'' rûviyên ajalên xwîngerm (memikdar û balînde) e. ''E.coli'' zîndewerê hilbijêrî nehewayî ye (bi înglîzî: ''facultative anaerobic''), loma ''E.coli'' dikare di hawirdora bêoksîjenî de jî bijî û geşe bibe.<ref name="leland" /> Gelek guhertoyên (bi înglîzî: ''variant-strain'') ''E.coli'' hene. Guhertoyên ko di laboratiwaran de ji bo xebatên zanistî tên bikaranîn, bakteriyên patojen nînin. Piraniya ''E.coli''yan bêzirar in û ziyanbexş nînin, lê hin guhertoyên ''E.coli'' di rûviyan de dibin sedema nexweşiyên corbicor.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> Hawirdora ko karbon û çavkaniya enerjiyê ya wekî [[glukoz]] û hin xweyên neendamî lixwe digire, wekî hawira mînîmal tê navkirin. ''E.coli'' dikare hemû enzîmên ji bo çêkirina asîdên amînî û nukleotîdan kod bike. Loma ''E.coli'' dikare di hawirek mînîmal de bijî, ji hinek awêteyên bingehîn ên hawirdorê, hemû awêteyên endamî berhem bike. Di hawira mînîmal de ''E.coli'' serê saetê carek dabeş dibe, ango di rojê de hejmara xwe 24 car duqat dike. Ango hejmara bakteriyek dibe 224 bakterî. Di hawirek bi [[karbohîdrat]] û asîdên amînî ve dewlemend de ''E.coli'' dikare her 20 xulekê de dabeş bibe. Ango saetek de sê caran dabeş dibe û hejmara bakteriyek dibe 8 bakterî (23= 8) û di rojek de 72 car hejmara xwe duqat dike (272). Heke ''E.coli'' du rojan di hawirek dewlemend de bêsinor dabeş biba, giraniya bakteriyan hema dibû bi qasî giraniya dinyayê. Yek taybetmendiyek ''E.coli'' jî ev ko, ev bakterî di laboratiwaran de bi hêsanî tên çandin. Hemû bakterî di laboratiwaran de bi çandinê pir nabin. Di hawirek destkarî de, di demek kurt de pirbûna ''E.coli'', yek ji sedemên serekî ye ko zanyar van bakteriyan di xebatên xwe de bi kar tînin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> == Şêweyê bakteriyan == [[Wêne:Shapes of bacteria and size comparisons ku.jpg|thumb|300x300px|Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî, çîlkeyî an jî lûlpêçî. ]] Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî (bi înglîzî: ''spherical'' (''coccus'')), çîlkeyî (bi înglîzî: ''rodlike (bacillus)'') an jî lûlpêçî (bi înglîzî: ''spiral-shaped (spirillum)''). Qebareya bakteriyek asayî, wekî mînak, ya bakteriya bi şeweyî çîlkeyî ya ''Escherichia coli'', bi dirêjiya 2 mîkrometre (μm) û bi berayiya 0.5 μm ye. (mîkron ji metreyê mîlyon car piçûktir e). Xaneya bi şêweyî gogî ya bakteriya ''Staphylococcus aureus'' bi tîreya 1 μm ye. Hin bakterî piçek gir in. Wekî mînak, tîreya bakteriya ''Azotobacter'' dibe ko 5 μm an jî zêdetir be. Hin bakterî jî ewqas gir in ko mirov dikare bi çavên tazî bibîne. Wekî mînak, bakteriya ''Thiomargarita magnifica'' bi berayiya 700 μm û bi dirêjiya 1 cm ye.<ref>Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 22 Dec. 2024, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 17 January 2025.</ref> == Pêkhateya xaneya bakteriyan == {{Gotara bingehîn|Pêkhateya xaneya bakteriyan}} [[Parzûna xaneyê]], sîtoplazma, [[rîbozom]] û yek an jî zêdetir [[kromozom]] ji bo zîndeçalakiyên bakteriyê pêwîst in û di hemû cor bakteriyan de hene. Herçiqas di xaneya piraniya bakteriyan de dîwarê xaneyê hebe jî, lê di hin bakteriyan de diwarê xaneyê tune. Wekî mînak di bakteriyên liqa ''Mycoplasmatota'' de diwarê xaneyê tune.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> Parzûna Xaneyê ji du çînên fosfolîpîd û proteînên parzûnê pêk tê. Parzûn, xaneyê dipêçîne û xaneyê ji hawirdorê cihê dike. Navbera hawirdor û xaneyê de alûgorkirina madeyan kontrol dike. Rîbozomên bakteriyan jî wekî mîna rîbozomên navikrasteqînan, ji proteîn û ARN-ya rîbozomî pêk tên, lê pêkhateya rîbozomên bakteriyan ji yên êkaryotan cuda ye. Di bakteriyan de hemû rîbozom di nav sîtoplazmayê de serbest in û wekî rîbozomên 70S tên navkirin. Binebeşa mezin a rîbozomê 50S, a piçûk jî 30S e.<ref>Byrgazov K, Vesper O, Moll I. Ribosome heterogeneity: another level of complexity in bacterial translation regulation. Curr Opin Microbiol. 2013 Apr;16(2):133-9. doi: 10.1016/j.mib.2013.01.009. Epub 2013 Feb 14. PMID: 23415603; PMCID: PMC3653068.</ref> Binebeşa piçûk a rîbozomê ji ARN-rîbozomî ya 16S û 19 proteînan pêk tê.<ref>Schluenzen, Frank; Tocilj, Ante; Zarivach, Raz; Harms, Joerg; Gluehmann, Marco; Janell, Daniela; Bashan, Anat; Bartels, Heike; Agmon, Ilana (2000-09-01). "Structure of Functionally Activated Small Ribosomal Subunit at 3.3 Å Resolution". Cell. 102 (5): 615–623. [https://doi:10.1016/S0092-8674(00)00084-2.]{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}PMID 11007480</ref> Genoma bakteriyê ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya kromozom (bi înglîzî: ''chromosome DNA'') û ADN-ya plazmîd (bi înglîzî: ''plasmid DNA'') pêk tê. Kromozoma bakteriyê bi eslê xwe molekulek bazinî ya ji ADN-ya cotşerîdî ye. Bi gelemperî di bakteriyê de yek kromozom cih digire, lê di hin bakteriyan de genom ji çendan kromozoman pêk tê. Wekî mînak bakteriya ''Brucella'' û ''Vibrio cholerae'', ne yek lê çendan kromozom lixwe digirin. Herwiha di hinek corên bakteriyan de jî kromozom ne bi şêweyê bazineyî lê bi şêweyê xêzî ne. Wekî mînak, kromozomên ''Borrelia burgdorferi'' û ''Agrobacterium tumefaciens'', kromozomên xêzî ne.<ref>Jakob Frimodt-Møller, Thias Oberg Boesen, Godefroid Charbon, Anders Løbner-Olesen,Chapter 14 - Bacterial chromosomes and their replication, Molecular Medical Microbiology (Third Edition), Academic Press,2024,Pages 279-307, ISBN 9780128186190, [https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00007-1.]</ref> Di nav sîtoplazmaya xaneya bakteriyê de beşa ko kromozoma bakteriyê cih digire, wekî nukleoîd tê navkirin. [[Wêne:Bacterial cell structure ku.png|thumb|300x300px|Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye.]] Plazmîd parçeyek ADN-yê ye û di sîtoplazmayê de bi awayekî serbest cih digire. Di piraniya bakteriyan de plazmîd heye. Plazmîd, beyî ko ji aliyê kromozoma bakteriyê ve were kontrolkirin, dikare bi tena serê xwe duhende bibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di plazmîda bakteriyê de hin genên plazmîdê, bakteriyê ji madeyên jehravî diparêzin, hin [[gen]] jî ji bo bêbandorkirina dermanên dijezîndeyî (dijebakterî) kar dikin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes" /> Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye. Beşa sereke ya dîwarê xaneyên bakteriyan re tê gotin peptidoglîkan (an jî mureîn). Petîdoglîkan tenê di bakteriyan de tê dîtin. Peptîdoglîkan pêkhateyek aloz e û ji zincîrên du cor [[şekir]]ên neasayî (şekirên amînî) û tetrapeptîd an jî pentapeptîdan pêk tê. Zincîrên polîsakkarîd (şekir) û olîgopeptîd bi awayekî çeprastî bi hev re girêdayî ne û wekî qefesek, parzûna xaneyê ji aliyê derve dipêçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/peptidoglycan |sernav=Peptidoglycan definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Li gor stûriya çîna peptîdoglîkanên dîwarê, bakterî di nav du beşan de tên polenkirin; bakteriyên Gram pozîtîv û bakteriyên Gram negatîv. Stûriya dîwarê xaneyê di bakteriyên Gram pozîtîv de gelek zêde ye û madeya serekî ya dîwarê jî peptîdoglîkan e. Dîwarê xaneyên Gram negatîv ji du çînan pêk tê; çînek tenik a peptîdoglîkan û çîna stûr a derveyî. Çîna derveyî dişibe parzûna xaneyê, lê polîsakkarîdên bi çewrî ve girêdayî lixwe digire ko wekî lîpopolîsakkarîd (bi înglîzî: ''lipopolysaccharide'') tên navkirin.<ref name="Biology" /> Qamçî, pîlus, gendemû, qepsul, çîna lîncî, înkluzyon, [[peykerê xaneyê]] û [[endospor]] tenê di hin bakteriyan de hene, ango evana ji bo hemû bakteriyan pêkhateyên hevbeş nîn in.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di xaneya bakteriyê de [[endamok]]ên wekî [[mîtokondrî]], [[lîzozom]], [[kloroplast]] hwd ên bi parzûn pêçayî tinin.Di hinek bakteriyan de ji bo xwepêvegirêdanê bi rûxarek ve, pêkhateyên bi navê gendemû (bi îngîlîzî: ''fimbriae'') tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Gendemû, ne yek û du, lê bi gelek hejmaran in û hema ji hemû rûyên xaneyê ve ber bi derve wekî mîna borîkeyên pir zirav dirêj dibin. Tayên gendemûyê ji proteîna pîlî pêk tên. Di serê gendemûyan de ji bo hêsankirina girêdanê, pêkhateyek nûsek heye. Ev beşa nûsek bakteriyê bi rûxarek ve an jî bi xaneyek ve girê didin. Di hin çavkaniyan de ji bo gendemûyê peyva “pîlusên kurt” jî tê bikaranîn. Hinek bakterî dema [[Konjugasyona bakteriyan|konjugasyonê]] (bi înglîzî: ''conjugation'') de ji bo guhaztina plazmîdan, pêkhateyên bi navê pîlus (bi înglîzî: yekjimar; ''pilus'', pirjimar; ''pili'') bi kar tînin. Pîlus pêkhateyêk mîna borî ye, ji proteîna pîlînê pêk tê. Pîlus ji aliyê parzûna xaneyê ve tê çêkirin. Bi navbeynkariya pîlusan di navbera sîtoplazmayên du bakteriyan de girêdan ava dibe ko madeyên bomaweyî, di nav pîlusê de, ji xaneyek derbasî xaneya din bibin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Pîlus jî mîna gendemûyan ji parzûna xaneyê dirêjê derve dibin û girêdana xaneyê bi rûxarek an jî bi xaneyek din ve rêk dixin. Lê pîlus ji gendemûyan dirêjtir in û hejmara wan jî ji ya gendemûyan gellek kêmtir e. === Pêkhateya qemçiyê === Qamçî (bi înglîzî: ''flagellum'') rîşalek mîna tayê por e û di dîwarê xaneyê de bi kompleksa motora proteîn ve girêdayî ye. Bakterî qamçiyê bi şeweyî xûleyî (çerxî) badidê û cih diguhere. Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin. Qamçî pêkhateyek aloz e, bi qasî 30 parçeyên proteînan lixwe digire û di sê beşên serekî de tê dabeşkirin: rîşal (bi înglîzî: ''filament''), qulp (bi înglîzî: ''hook'') û tenê binçîne (bi înglîzî: ''basal body'') Rîşala dirêj û lûlpêçî bi navbeynkariya qulpê bi tenê binçîneyê ve girêdayî ye. Rîşal ji proteîna flagellîn (FliC) û qulp jî ji proteîna qulpê (FlgE) pêk tên. Her rîşalek hema bi qasî 30000 binebeşên flegellînê lixwe digire û bi qasî 15 μm dirêj dibe. Gava motora tenê binçîneyê dizivire, rîşala lûlpêç, mîna perwaneyek dizivire. Pêkhateya qulpê bi qasî 130 binebeşên FlgE lixwe digire. Dirêjiya qulpê bi qasî 55 nm ye. Qulp hêza badanê (tork) ya ji aliyê tenê binçîne ve hatiye çêkirin, digihîne rîşala qamçiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Structure, Function and Assembly of Flagellar Axial Proteins |paşnav=Vonderviszt |pêşnav=Ferenc |weşanger=Landes Bioscience |tarîx=2013 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6250/ |paşnav2=Namba |pêşnav2=Keiichi }}</ref> Tenê binçîne motorek lixwe digire. Enerjiya bo zivirîna motorê, di parzûna xaneyê de ji hêza handerê îyonan (bi înglîzî: ''ion motive force'') tê bidestxistin.<ref>Y.Tang, M.Hindiyeh, D.Liu, A.Sails, P.Spearman, J.Zhang. Molecular Medical Microbiology (Third Edition),Academic Press,2024,Pages 97-126,ISBN 9780128186190,[https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00045-9.]</ref> Zivira motora tenê binçîneyê dualî ye (zivira arasteya saetê û zivira pêçewaneyê arasteya saetê). Motor li gor rewşê arasteya xwe diguherîne, gava zivira motorê pêçewaneyê arasteya saetê be, bakterî ber bi pêş ve cih diguhere.<ref name="General Microbiology"/> ==== Rêzbûna qamçiyê di xaneyê de ==== [[Wêne:Flagella.svg|thumb|Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin.]] Bakterî li gor hejmar û cihê qamçiyê, di çar beşan de tên polenkirin.<ref>Ruan J, Kato T, Santini CL, Miyata T, Kawamoto A, Zhang WJ, Bernadac A, Wu LF, Namba K. Architecture of a flagellar apparatus in the fast-swimming magnetotactic bacterium MO-1. Proc Natl Acad Sci U S A. 2012 Dec 11;109(50):20643-8. doi: 10.1073/pnas.1215274109. Epub 2012 Nov 26. PMID: 23184985; PMCID: PMC3528567.</ref> A. Monotrîkus (di yewnanî de; ''monotrichous -'' “mono” tek” û “trichous” mû (tayê porê)): di bakteriyê de ji bo livînê yek qamçiyek heye. B. ''Lofotrîkus'' (lophotrichous) (di yewnanî de “lopho” gurz û “trichous” mû ) ne yek lê gurzek qamçî di beşek bakteriyê de derdikevin. C. Amfîtrîkus (''amphitrichous''): (di yewnanî de “amphi” herdu, “trichous” mû), li herdu serên (aliyên) bakteriyê de qamçiyek heye. D. Perîtrîkus (peritrichous) (di yewnanî de “peri” derdor û “trichous” mû ye) li her aliyê rûyê xaneya bakteriyê de qamçî dirêj dibin. === Peykerê xaneyê === Peykerê xaneyê proteînên taybet in ko kar dikin bo parastina şiklê xaneyê, dabeşbûna xaneyê û hevgirtina dîwarê xaneyê. Peykerê xaneyê ji sê cor proteînan pêk tê; FtsZ, MreB û krîssentîn.<ref name="General Microbiology"/> FtsZ (bi înglîzî: ''filamentation temperature-sensitive protein Z'') proteînek homologê proteîna tubîlînê ya peykerê xaneya êkaryotî ye. Di dema dabeşbûna xaneya bakteriyê de FtsZ di naverasta xaneyê de xelekek çêdike. Proteînên din ber bi xelekê ve dikişîne ko bi dabeşbûna xaneyê, di navbera herdu xaneyên nû da navbirek were çêkirin.<ref name="General Microbiology"/> MreB, homologê proteîna aktînê ya peykerê xaneyê êkaryotî ye, di bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî û lûleyî de hene. Şêweyê (şiklê) xaneyê ji ber hebûna proteîna MreB peyda dibe. MreB di nav sîtoplazmayê de bi awayekî lûlpêçî xuya dibe. Proteîna MreB bandor li ser çêkirina peptîdoglîkanê dike ko şiklê xaneyê neguhere û xane bi şeweyî gogî nebe. Krîssentîn (bi înglîzî: ''crescentin'') homologê proteînên lamîn û keratîn ên xaneyên êkaryotî ye û di xaneyên bi şêweyî lûleyî de heye. Di nav xaneyê de bi dirêjkî cih digire, xaneyê diçemîne û şêweyî dawî ya xaneyê diyar dike.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> == Livîn û cihguhertin di bakteriyan de == Zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorê bertek nîşan didin, bi gelemperî berteka wan, livîn û cihguhertin e. Livîn yek ji taybetmendiyên serekî yên zîndeweran e. Bakterî jî dilivin û herwisa cih jî diguherin. Ji bo xwarinê, bakterî ber bi xurekê dilivin. Pêdiviya bakteriyên fotosentezî bi ronahiyê heye, loma hertim ber bi cihê ronî ve cih diguherin. Bakteriyên bi karlêkên bahenaseyê ATP bi dest dixin, ber bi cihê têroksîjenî ve cih diguherin. Ji ber gefên ji hawirdorê jî bakterî cih diguherin û xwe ji rewşa xeternak dûr dixin. Bakterî ji bo cihguhertinê, bi çendan corên livê dilivin. Liva bi qamçî, cora livîna serekî ye di nav bakteriyan de. Li gel qamçiyê, hin bakterî jî pêkhateyên din jî ji bo cihguhertinê bi kar tînin, wekî mînak, hin bakterî bi pîlusan dilivin. Pîlus ji qamçiyê kurtir, ziravtir in û gelek in. === Livîna bi awayî avjenî === Bi livîna xûleyî ya qamçiyê, bakterî dilive û bi avjeniyê cih diguhere. Dema avjenîkirina bakteriyê de, protonên li derveyî parzûna xaneyê de hatine komkirin, di kunikan (bi înglîzî: ''pores'') de diherikin nav proteînên Mot (bi înglîzî: ''Mot proteins'') û bandor li bargeya proteînên xelekê (bi înglîzî: ''ring'' ''proteins'') dikin. Ji ber bandora protonan, tenê binçîne dizivire û rîşala qamçiyê jî bi wê re dizivire. Zivira rîşalê di xulekeke de 200 heta 1000 ger rû dide ( 200-1000 rpm). Ji ber zivira qamçiyê, bakterî di çîrkeyek de bi qasî dirêjiya 60 xaneyê, cih diguhere (leza bakteriyê = dirêjiya 60 xaneya bakteriyê/çîrke) ev lez gelek zêde ye, wekî mînak, leza herî zêde ya çîtayê (bi înglîzî: ''cheetah'') di çîrkeyeke de dirêjiya 25 laş e (leza çîtayê= dirêjiya 25 çita/çîrke).<ref name="General Microbiology"/> === Livîna bi awayî xijbûnê === Di livîna xijbûnê de (bi înglîzî: ''gliding motility'') pêdivî bi qamçiyê tune. Wekî mînak, hin corên bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî bi vî awayî cih diguherin. Bakterî li ser rûxareki req de ye û lîncemade derdide, xwe li ser rûxarê req de di nav lîncemadeyê de xij dike. Bakteriyên di hawirdora kêmav de dijîn bi gelemperî bi vî awayî cih diguherin. Wekî mînak, bakteriya bi navê Myxococcus xanthus bi xijbûnê cih diguhere.<ref>Spormann AM. Gliding motility in bacteria: insights from studies of Myxococcus xanthus. Microbiol Mol Biol Rev. 1999 Sep;63(3):621-41. doi: 10.1128/MMBR.63.3.621-641.1999. PMID: 10477310; PMCID: PMC103748.</ref> === Livîna lûlpêçî === Hin bakteriyên bi şêweyî lûlpêçî, yên wekî spîroçîtes (''Spirochetes'') tên zanîn, ji ber şikl û qamçiyên wan ên needetî, bi livîna bi şêweyî tîrbuşon (bi înglîzî: ''corkscrew motility'') cih diguherin. Di van bakteriyên Gram negatîv de, qamçî di binê parzûna derve de (perîplazma) dirêj dibe, ango qamçî di nav dîwarê xaneyê de ye. Gava ev qamçî dizivire, xane ya bakteriyê tê badan. Livîna lûlpêçî, bi taybetî di nav şilemeniyên tîr de hê pirtir bibandor e. === Kîmotaksîs === Bakterî dikarin guherînên li hawirdora xwe hest bikin û bi cihguherînê bertek nîşan bidin.Di bakteriyan de li ser parzûna xaneyê de wergirên proteînî hene û wekî kîmîkewergir tên navkirin.<ref>Yasuo IMAE, Takafumi MIZUNO, Molecular Biology of Bacterial Taxis, Seibutsu Butsuri, 1985, Volume 25, Issue 6, Pages 235-244, Released on J-STAGE May 25, 2009, Online ISSN 1347-4219, Print ISSN 0582-4052, https://doi.org/10.2142/biophys.25.235, [https://www.jstage.jst.go.jp/article/biophys1961/25/6/25_6_235/_article/-char/en] </ref> Kîmîkewergir taybet in ji bo molekulên diyarkirî. Gava molekulek bi kîmîkewergirek ve tê girêdan, bakterî ji molekulê agahdar dibe. Her wiha bakterî dikare xestiya molekulê jî tesbît bike ko arasteya livîna xwe rêk bixe. Ji ber kartêkirên hawirdorê, cihguhertina bakteriyê wekî taksîs tê navkirin. Heke cihguhertin ji ber kartêkirek kîmyayî be, wekî kîmotaksîs (bi înglîzî: ''chemotaxis'') tê navkirin. Heke arasteya cihguherînê ber bi hişyarkerê (kartêkir) be, wekî “kîmotaksîsa pozîtîv” tê navkirin. Heke cihguherîna zîndewerê pêçewaneyê arasteya hişyarkerê be, ango heke zîndewer hewl bide ko xwe ji kartêkirê dûr bixe, vê gavê ev cihguherin wekî “kîmotaksîsa negatîv” tê navkirin. Bakterî bi gelemperî bi livîna kîmotaksîsa pozîtîv, ber bi xurekê, an jî oksîjenê cih diguherînin. Herwiha bakterî bi kîmotaksîsa negatîv, xwe ji madeyên jehrî dûr dixin.<ref name="General Microbiology"/> Cihguhertina bakteriyê ya ji ber kartêkiria ronahiyê, wekî fototaksîs (bi înglîzî: ''phototaxis'') tê navkirin. Bakteriyên fotosentezî, ji bo karlêkên fotosentezê, ber bi cihê ronî ve cih diguherin, loma ev cihguhertin fototaksîsîsa pozîtîve e (bi înglîzî: ''positive phototaxis''). == Habîtata bakteriyan == Cih an jî hawirdora ko zindewereke diyarkirî bi asayî tê de dijî, wekî habîtata wê zîndewerê tê navkirin.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Di hemû habîtatan de yek ji endamên herî girîng ê habîtatê, bakterî ne. Bakterî li ser rûyê erdê hema di hemû cihan de dijîn. Bakterî li her derê ne. Di nav germavan de, di nav cemedên cemseran de, li serê çiyan de, li binê okyanusan de, di nav axa daristanan de, di atmosferê de, di laşê ajal û riwekan de bakterî hene. Di be ko hin caran bakterî ji bo wê habîtatê sûdbexş be, lê dibe ko hin bakterî jî ji bo habîtatê ziyanbexş bin. Bakterî dikarin hemû madeyên endamî û hinek madeyên neendamî hilweşînîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bi vî awayî endamên din ên habîtatê, wekî mînak, riwek û ajal, van madeyên hilweşiyayî ji bo zîndeçalakiyên xwe dubare bi kar tînin. Wekî mînak, di demsala payîzê de piraniya daran, pelên xwe diweşînin, bakterî û karok wan pelan wekî çavkaniya xurekê bi kar tînin. Bakterî pelan hildiweşînin û ji bo karlêkên metabolî bi kar tînin, paşmayiyên ji hilweşandina pelan jî, tevlê axê dibe. Bi vî awayî ax ji aliyê madeyên endamî û neendamî ve dewlementir dibe. Riwek madeyên nav axê bi regên xwe digirin û ji bo geşebûnê bi kar tînin. Bakteriyên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') xurekên xwe bi karlêkên fotosentez an jî kîmosentezê ji madeyên neendamî berhem dikin. Her wiha ji bo berhemhênan, peyva xwejîn (bi înglîzî: ''autotrophs'') jî tê bikaranîn. Bakteriyên xwejîn girîng in bo avakirin û berdewamiya zincîra xurekê (bi înglîzî: ''food'' ''chain'') di habîtatê de. Di [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisê]] ya ajalan de ji bo heriskirina [[seluloz]]ê enzîm tune. Ajalên kawêjker (bi înglîzî: ''ruminant animals'') ên wekî pez û dewar bi alîkariya bakteriyan, selulozê diherisînin. Wekî mînak, di ûrika çêlekan de hin bakterî hene, gava çêlek giha dixwe, bakterî seluloza xaneyên giha hildiweşînin û diguherînin bo asîdên çewrî û [[Asîda amînî|asîdên amînî]].<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Ev herdu cor asîd jî xurekên binyatî ne. Wekî mînak, çêlek van xurekan ji bo çêkirina şîr bi kar tînin. Gellek corên bakteriyan di ava çem û golan de dijîn. Dibe ko di nav avê de bi hejmareke hindik bakterî hebin. Ji ber hebûna hinek bakteriyan, mirov nikare bibêje ew av qirêj e û divê neyê bikaranîn. Lê heke di avê de bakteriyên wekî ''E.coli'' hebin, dibe ko ev avek qirêj be. Habîtata bakteriyên ''E.coli'' coga herisê ya mirov û ajalan e. Di avê de hebûna E. Coli, destnîşan dike ko paşmayiyên ji destavê (tualet) têkilê avê bûne. Herçiqas ''E.coli'' ji bo mirov hokara nexweşiyê nebe jî, hebûna ''E.coli'', egera hebûna bakteriyên din ên patojen (zîndewerên dibin sedema çêbûna nexweşiyê) zêde dike, loma ava ko tê de bakteriyên ''E.coli'' hene, wekî ava qirêj tê hesîbandin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bakteriyên nav axê, madeyên cihêreng diguherînin bo humus û mîneralan, bi vî awayî pêkhateya axê diguherînin û bandor li ser karlêkên biyokîmyayî dikin. Elementên wekî karbon, nîtrojen û sulfur ji aliyê bakteriyan ve, ji awêteyên gaz ên neendamî ve tên guhertin bo madeyên sûdbexş û ji aliyê riwek û ajalan ve tên bikaranîn. == Metabolizma == Tevahiya karlêkên biyokîmyayî yên di xaneyê de rû didin, wekî metabolîzma tê navkirin. Dibe ko hin karlêk ji bo hilweşandina awêteyan û bidestxistina enerjiyê rû bide, an jî dibe ko hin karlêk ji bo çêkirina awêteyên nû kar bikin û enerjî xerc bikin. [[Henaseya xaneyê]], [[genîn]], [[fotosentez]], kîmosentez mînakên serekî ne ji bo metabolîzmaya bakteriyan. Herwisa ji bo geşebûna bakteriyê û berdewamiya jiyana wê, xebatên ji bo wergirtin û bikaranîna awêteyên endamî û neendamî jî beşek metabolîzmayê ye.<ref name="Jurtshuk1996">{{Jêder-kitêb |sernav=Bacterial Metabolism |paşnav=Jurtshuk |pêşnav=Peter |weşanger=University of Texas Medical Branch at Galveston |tarîx=1996 |isbn=978-0-9631172-1-2 |çap=4 |cih=Galveston (TX) |paşnavê-edîtor=Baron |pêşnavê-edîtor=Samuel |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7919/ |pmid=21413278 }}</ref> === Corên henaseya xaneyê di bakteriyan de === Li gor pêwistiya oksîjenê 3 cor bakterî hene: * Bakteriyên nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe''): Divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Ev bakteriyan tenê di hawirdora bêoksîjenî de dijîn. Wekî mînak, bakteriyên ''Clostridium tetani'' û ''Clostridium botulinum'' di hebûna molekula osîjenê de dimirin, loma divê di hawirdora van bakteriyan de oksîjen tune be.<ref name="Jurtshuk1996" /> Bakteriyên nehewayî neçarî bi karlêkên nebahenaseya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] bi dest dixin. Bakterî di karlêkên nebahenaseyê de, di kotahiya [[zincîra guhaztina elektronan]] de li dewsa oksîjenê, madeyên wekî CO₂, NO₃^– û SO₄^2– wekî wergirê elektronan bi kar tînin. * Bakteriyên nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe''): Di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn. Bakteriyên nehewayî hilbijêrer di hebûna oksîjenê de, bi bahenaseyê ATP berhem dikin. Lê heke di hawirdorê de oksîjen tune be, vê gavê bi rêçeya [[genîn]]ê (bi înglîzî: ''fermentation'') ATP berhem dikin. Wekî mînak,  ''Escherichia coli'' bakteriyên nehewayî hilbijêrer in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "facultative anaerobe". Encyclopedia Britannica, 22 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/facultative-anaerobe.] Accessed 8 February 2025.</ref> * Bakteriyên hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate aerobe''): Divê di hawirdora bakteriyan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe. Bakteriyên hewayî neçarî, bi [[Henaseya xaneyê|bahenaseyê]] ATP berhem dikin. Wekî mînak, ''Mycobacterium tuberculosis'' bakteriyek hewayî neçarî ye û di coga henaseya mirov de cih dibin. === Xwarin === Di warê metabolîzmayê de di navbera bakteriyan de gelek cudahî hene. Bi taybetî, rêçeyên bi destxistina enerjî û karbonê li cem bakteriyan de corbicor in. Hin bakterî xwejîn in (bi înglîzî: ''autotroph''), karbona xwe ji karbona dîoksîda neendamî dabîn dikin. Zîndewerên xurekên endamî ji awêteyên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') tên navkirin. Hin corên bakteriyan, hin corên protîstan, [[kevz]] û riwek berhemhên in. Gellek corên bakteriyan jî xwenejîn (bi înglîzî: ''heterotroph'') nin, karbona xwe ji awêteyên endamî bi dest dixin. Zîndewerên xurekên xwe ji zîndewerên din an jî ji awêteyên endamî dabîn dikin, wekî zîndewerên bikarhên (bi înglîzî: ''consumers'') tên navkirin. Li gor rêbaza dabînkirina enerjiyê, bakteriyên xwejîn du cor in; bakteriyên ronahiyexwejîn û bakteriyên kîmîkexwejîn.<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên ronahiyexwejîn (bi înglîzî: ''photoautotrophs- phototrophic bacteria''), enerjiya ronahiyê ji bo çêkirina molekulên endamî bi kar tînin. Ango bakteriyên fotosentezî, berhemhênên ronahiyexwejîn in. Sîyanobakterî di fotosentezê de [[Klorofîl|klorofîla a]]-yê ji bo mijîna ronahiyê û H₂O jî ji bo danerê elektronan bi kar tînin. Oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bakteriyên sulfure yên binefşî û kesk jî di fotosentezê de, ji bo mijîna tîrojên ronahiyê bakteriyoklorofîl, ji bo danerê elektronan jî H₂S bi kar tînin. Di fotosenteza van bakteriyan de sulfur wekî madeya bermayî çêdibe.<ref name="Text book of microbiology" /> Bakteriyên kîmîkexwejîn (bi înglîzî: ''chemoautotrophs - chemosynthetic bacteria''), enerjiya xwe ji oksandina madeyên neendamî bi dest dixin. Bakteriyên kemîkexwejîn enrjiya xwe bi rebaza kimosentezê dabîn dikin. Wekî mînak, bakteriyên nîtrîtkirinê, bi oksandina amonyak an jî nîtrîte enerjî dabîn dikin.<ref name="McGraw-Hill"/> Hin bakterî enerjiyê ji awêteya endamî bi dest dixin, ji van bakteriyên kîmîkexwejînan re bi înglîzî “''chemoorganotrophs''” tê gotin, ango bi kurdî kîmîkeendamexwejîn. Hin bakteriyên kîmîkexwejîn jî enerjiyê ji awêteyên neendamî dabîn dikin, ji van bakteriyan re jî tê gotin kîmilîtoxwejîn (bi înglîzî: ''chemolitotrophs'')<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên xwenejîn jî du cor in; ronahiyexwenejîn (bi înglîzî: photoheterotrophs) û kîmîkexwenejîn (bi înglîzî: ''chemoheterotrophs''). Bakteriyên binefşî yên nesulfurî (bi înglîzî: ''purple nonsulfur bacteria'') karbonên xwe ji zîndewerên din dabîn dikin, lê enerjiya xwe, bi klorofîl û pîgmentên din ên fotosentezê, ji tîrojên rojê werdigirin.<ref name="VILLEE"/> Piraniya bakteriyan, kîmîkexwenejîn in. Hem ji bo çavkaniya karbonê, hem jî ji bo enerjiyê, molekulên endamî bi kar tînin. Gelek ji bakteriyên kîmîkexwenejîn karbon û enerjiya xwe ji tiştên mirî bi dest dixin, ji van bakteriyan re tê gotin genîxwer (bi înglîzî: ''saprophyte''). Bakteriyên nexweşker (patojen) jî kîmîkexwenejîn in. Hin ji bakteriyên kîmîkexwenejîn jî bo xanexwê ya xwe sûdbexş in. Wekî mînak, ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin, laşê mirov ji van vîtmînan sûd digire.<ref name="VILLEE"/> == Pirbûn û geşebûna bakteriyan == Di piraniya bakteriyan de zanyariyên bomaweyî di tek kromozomek bazineyî de cîh digirin. Bakterî bi kromozomek nikare bi dabeşbûna miyozî gamet çêbike.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Loma bakterî bi gelemperî bi [[dabeşbûna nîvekî]] (bi înglîzî: ''binary fission'') zêde dibin. Dabeşbûna nîvekî corek [[pirbûna nezayendî]] ye. Ango ji bilî [[mutasyon]]an, bakteriyên nû kopiyên hev in. Ji bo dabaşbûnê, divê xaneya bakteriyê bi têra xwe geşe bibe û derfetên jîngehê jî guncav bin.Pêşî, [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya bakteriyê duhende dibe û her ADN-yek ber bi cemserek xaneyê ve tê kişandin, paşê, [[parzûna xaneyê]] û dîwarê xaneyê ber bi nav sîtoplazmayê dirêj dibin û [[sîtoplazma]]yê dabeşê du paran dikin. Bi vî awayî du xaneyên nû peyda dibe, ji van xaneyan re tê gotin xaneyên keç (bi înglîzî: ''daughter cells''). Xaneyên keç kopiyên hev in.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> [[Wêne:Binary Fission 2 ku.svg|thumb|300x300px|Gelemperiya bakteriyan bi dabeşbûna nîvekî pir dibin.]] Pirbûna bakteriyan a bi dabeşbûna nîvekî pir bilez e. Dibe ko bakterî her 20 xulekan de carek dabeş bibe û hejmara xwe bike du qat.<ref name="Concepts and Applications" /> Wekî mînak, dibe ko bi şeş dabeşbûnên li pêy hev (di du saetan de) hejmara bakteriyê, ji yekê zêde bibe bo 64 bakteriyan.(1,2,4,8,16,32,64). Ango dibe ko di çendan rojan de hejmara bakteriyê bigihîje milyaran. Lê di rastiyê de pirbûna bakteriyan bêdawî û bêsînor nîne. Wekî mînak, bakteriya ''Escherichia coli'' di laboratiwarê de di bin şert û mercên îdeal (guncav) de, dikare serê 20 xulekê carek dabeş bibe û hejmara xwe zêde bike. Rûviyên mirov ji bo ''E.coli'' jîngeha siruştî ye. ''E.coli'' di rûviyên mirov de di 12 heta 24 saetan carek dabeş dibe.<ref name="Campbell" /> Ango ji bo bakteriyan şertên hawirdorê hertim bi awayekî %100 guncav nîne. Gava di jîngehek de hejmara bakteriyan zêde dibe, tengasiya xurekan rû dide an jî paşmayiyên bakterî li jîngehê kom dibin û bakterî bi jehrê dikevin. Hin caran jî ji bo hemû bakteriyan cih namîne, an jî bakterî ji aliyê zîndewerên din ve tên nêçîrkirin û hwd. Ango pirbûna bakteriyan ji ber berteka jîngehê, sînordar e.<ref name="Campbell"/> Li gel dabeşbûna nîvekî, hinek bakterî jî bi [[gopikkirin]] (bi înglîzî: ''budding'') û parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') pir dibin.Di pirbûna bi gopikkirinê de, piştî duhendebûna ADN-yê, beşek xaneyê ber bi derve gir dibe. Piraniya bakteriyên gopikkirinê, piçek ji sîtoplazmaya xwe ber bi derveyî xaneyê dirêj dikin û xaneyek nû çêdikin. Di gopikkirinê de xaneya keç ji xaneya makê piçûktir e, lê zanyariyên bomaweyî di herdu xaneyan de jî heman in. Bakteriyên ji tuxma (bi înglîzî: ''genus'') ''Caulobacter'', tuxma ''Hyphomicrobium'' û tuxma ''Stella'' mînak in bo bakteriyên gopikkirinê.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "budding bacterium". Encyclopedia Britannica, 20 Jul. 1998, [https://www.britannica.com/science/budding-bacterium.] Accessed 18 February 2025.</ref> Hin bakteriyên ji liqa siyanobakteriyan, bi şêweyî parçebûnê pir dibin. Di parçebûnê de di nav xaneya makê de dîwarên xaneyê tên avakirin, xane tê dabeşkirin bo çendan xaneya.<ref name="VILLEE"/> Peyva girbûna bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial growth'') ne tenê ji bo xaneyek bakteriyê, lê ji bo hejmar û qebareya bakteriyên koloniyê tê bikaranîn. Bakterî gava di hawira destkarî de, wekî mînak, gava di laboratiwaran de, di firaqên Petrî de tên çandin, bakteriyên keç ji hev dûr nakevin. Her ko dabeşbûn didome ji tek bakteriyek loda bakteriyên bi şêweyî çerxî ya bi çavê tazî tê dîtin, peyda dibe, ji vê koma bakteriyan re tê gotin kolonî (bi înglîzî: ''colony''). Hemû bakteriyên koloniyê heman kopiyê ADN-yê lixwe digirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> == Endospor (spora navekî) == {{Gotara bingehîn|Endospor}} [[Wêne:Bacterial sporulation ku.png|thumb|300x300px|Endospor di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de çêdibe.]] Gava di hawirdorê de xurek pir hindik dibe, an jî hawirdor bi awayekî neasayî pir germ dibe, an pir sar dibe, ziwa dibe, an jî pêkhateya kîmyayî ya hawirdorê bi awayekî neyînî biguhere, hin bakterî li dij van guherînên hawirdorê bertek nîşan didin. Di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de xaneyek tê çêkirin ji vê pêkhateyê re tê gotin endospor an jî spora navekî (bi înglîzî: ''endospore'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" /> Hemû bakterî endospor çênakin, bi gelemperî di nav bakteriyên Gram pozîtîv de çêbûna endospor hê pirtir rû dide.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Di dirêjiya pêvajoya endosporê de bakterî di qonaxa mitbûnê (bi înglîzî: ''dormant state'')de ye,<ref name="VILLEE" /> bakterî ji bo demek dirêj bêyî bidestxistina xurek û av, bêdeng dimîne. Bi kurtî, bakterî bi çêkirina spora navekî, xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêzin.<ref name="Microbiology" /> Hejmara bakteriyê bi endosporê pir nabe, tenê xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze. Gava şert û mercên hawirdorê ji bo bakteriyê guncav bûn, bakterî ji endosporê diguhere bo xaneya asayî. == Pêwendiyên bakteriyan bi zîndewerên din ve == Bakterî bi zîndewerên din re di nav têkiliyê de ne. Wekî mînak, bakteriyên li reg û pelên riwekan de dijîn, xurekên xwe ji riwekê dabîn dikin. Lê li gel bidestxistina xurekê, bakterî jî hin made berhem dikin û derdidin. [[Riwek]] bi wan madeyan ji patojenan tên parastin. Lê belê hin corên bakteriyan jî ji bo riwekan patojen in. Çawa ko hin bakterî ji bo mirov û ajalên din hokarên nexweşiyê ne, bi heman awayî, hin bakterî jî nexweşiyê tûşî riwekan dikin. Ango dibe ko hevkariya bakteriyan bi zîndewerên din re bi erênî an jî bi awayekî neyînî be. Koma zîndewerên ko ji heman corê ne û di herêmek diyarkirî û sinordarkirî de dijîn, wekî komeleya zîndeyê (bi înglîzî: ''population'') tê navkirin.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Wekî mînak, bakteriyên ''E.coli'' di rûviyê mirov de dijîn, koma ''E.coli'', wekî komeleya zîndeyî ya ''E.coli'' tê navkirin. Di herêmek diyarkirî û sinordarkîrî de hebûn û karlêkirina koma komeleyên zîndeyî yên ji hev cuda, wekî komelgeha zîndeyê (bi înglîzî: ''community'') tê navkirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Li ser çermê mirov de gelek komeleyên zîndeyî yên bakteriyan hene û di çerm de komelgeha zîndeyî pêk tînin. Wekî mînak, bakteriyên ''Staphylococcus epidermidis'' û ''staphylococcus aureus'' endamên vê komelgehê ne. Di sîstema jîngehî (bi înglîzî: ''ecosystem'') de pêwendiyên komeleyên zîndeyî dibe ko bi awayekî hevkarî be û ji bo komeleyên zîndeweran sûdbexş be, an jî bi awayekî pêşbirkî be.Di pêwendiyên pêşbazîyî (pêşbirkî) de, di komelgeha zîndeyî de, di navbera komeleyên zîndeyî de ji bo bidestxistina xurek, oksîjen, ronahî û hwd de hevrikî heye. Di komelgeha zîndeyî de, karlêkirinên (pêwendiyên) di navbera zîndewerên bi corên cuda yên komelgehê de, wekî sîmbiyoz (hevguzeranî) tê navkirin. Karlêkirina hevguzeranî dibe ko herî kêm ji bo corek zîndewerê sûdbexş an jî ziyanbexş be. Di sîmbiyoza (bi înglizi: ''symbiosis'') bakteriyan de bi gelemperî çar cor karlêkirin rû dide. === Sûdgorke (bi înglîzî: ''mutualism'') === Heke di karlêkirina sîmbiyozê de, herdu cor jî ji vê hevratiyê sûd bigirin, ev hevguzeranî wekî sûdgorke (mutualîzm) tê navkirin.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Wekî mînak, di navbera mirov û hin çeşîdên bakteriya ''E.coli'' de hevguzeraniya sûdgorke heye. ''E.coli'' di coga herisa mirov de dijîn û dibin şirîkê xurekên mirov. Coga herisa mirov ji bo bakteriyê hawirdorek ewle ye. ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin û derdidin nav coga herisê. Bi taybetî vîtamîna K2 ji bo çêkirina hokara xwînmeyînê girîng e. Ango hem mirov hem jî bakterî ji vê hevratiyê sûd digirin.<ref name="Microbiology"/> === Hevjiyanî (bi înglîzî: ''commensalism'') === Heke di karlêkirina navbera du corên zîndeweran de, zîndewerek sûd bigire lê zîndewera din ji vê bihevrebûnê tu sûd an jî ziyan negire, ev cora sîmbiyozê wekî hevjiyanî (komensalîzm) tê navkirin. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Staphylococcus'' ''epidermidis'' li ser çermê mirov de dijîn û bi xaneyên mirî yên çerm xwedî dibin. Bakterî ji ber ko xurek bi dest dixe ji vê sîmbiyozê sûd digire. Lê çalakiya bakteriyan tu bandor li ser mirov nake. Jixwe heke bakterî wan xaneyên mirî nexwariya jî, xane ji çerm diweşiyan.<ref name="Microbiology"/> === Mişexwerî (bi înglîzî: ''parasitism'') === Di corek sîmbiyozê de zîndewerk ji karlêkirinê sûd digre, lê ziyan digihîje ya din. Ev sîmbiyoz wekî mişexwerî (parazîtîzm) tê navkirin. Têkiliya navbera mirov û bakteriyên patojen, mînak e bo hevguzeraniya mişexwerî. Ji ber ko bakteriyên patojen laşê mirov dagir dikin, madeyên jehrawî derdin û mirov bi nexweşiyê dixin, bakteriyên hokarê nexweşiyê, wekî mişexwer tên hesibandin. Nexweşiyên wekî tetenoz (bi înglîzî: ''tetanus''), tuberkuloz (bi înglîzî: ''tuberculosis'') ji ber karlêkirina mirov û bakteriyan rû didin. === Amensalîzm (bi înglîzî: ''amensalism'') === Yek ji corên sîmbiyozê jî amensalîzm e. Di amansalîzmê de ji karlêkirina di navbera du komeleyên zîndeyî de, komeleyek a dinê dikuje, lê ew bixwe ji vê sîmbiyozê sûd an jî ziyan nagire. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Lucilia sericata'' li ser çermê mirov de dijîn û proteînek bakterikuj berhem dikin û derdidin. Ev proteîn bakteriyên bi navê ''Staphylococcus aureus'' têk dişkînin. ''Staphylococcus aureus'' jî li ser çermê mirov dijîn û ji bo mirov patojen in (hokarê nexweşiyê ne). Têkşikestina ''Staphylococcus aureus'' tu bandorek li ser jiyana ''Lucilia sericata'' nake.<ref name="Microbiology"/> == Bakterî û çerxa nîtrojenê == {{Gotara bingehîn|Çerxa nîtrojenê}} [[Wêne:Ciclo del nitrógeno ku.svg|thumb|300x300px|Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂)]] Çerxa nîtrojenê pênc karlêkên sereke lixwe digire: çespandina nîtrojenê, nîtrîkirin, amonîkirin, asîmîlekirin, û dijenîtrîkirin.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di hemû karlêkan de bakterî kar dikin. Hin bakterî dikarin ji atmosferê molekula nîtrojena serbest (N₂) bigirin û biguherînin bo awêteyên nîtrojenî yên wekî amonyak (NH₃), nîtrît (NO₂^-) û nîtratan (NO₃^–). Li ser rûyê erdê, zêdetirê ji %90ê çespandina nîtrojenê, ji aliyê bakteriyan ve pêk tê. Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂).<ref name="Foundations in microbiology"/> Bakteriyên çespandina nîtrojenê, bi navbeynkariya [[enzîm]] û ATP-yên xwe, sê bendên navbera atomên molekula nîtrojenê dişkînin û atomên nîtrojenê ji bo çêkirina amaonyakê (NH₃) bi kar tînin. Paşê amonyak jî tê guhertin bo amonyum (NH₄⁺) û nîtratê (NO₃^–) ev herdu xweyên nîtrojenî di avê de dihelin. Riwek, NO₃^– û NH₄⁺ bi regên xwe dimijînin û ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî, bi kar tînin. Ango ji bo riwekan çavkaniya nîtrojenê, awêteyên neendamî yen nîtrojenî ne. Bakteriyên ji xêzana ''Nitrosomonas'', bo karlêkên kemosentezê, NH₃-yê oksan dikin bo nîtrîtê (NO₂^-). Nîtrîta oksandî jî ji aliyê bakteriyên xêzana ''Nitrobacter'' ve tê oksandin bo nîtratê (NO₃^–). Nîtrat ji aliyê riwek, karok û bakteriyan ve bi çendan rêçeya tê asîmîlekirin û ji bo çêkirina awêteyên endamî tê bikaranîn.Di nav hin axan de bakteriyên nîtrîkirinê kêm in, ji bo van axan, bo berhemanîna madeyên nîtrojenî, çavkaniya sereke amonyakirin e.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Miriyên riwek û ajal di axê de dirizin. Rizîna wan bi gelemperî ji ber enzîmên hin corên bakterî, karokan e. Ji van zîndeweran re tê gotin zîndewerên rizîker (bi înglîzî: ''decomposer'').Bakteriyên rizîker dikarin xane û şaneyên riwek û ajalên mirî têkbişkînin, biherisînin û wekî xurek di zîndeçalakiyên xaneyê de bi kar bînin. Bi zîndeçalakiyên bakteriyan, ji hilweşîna xurekên nîtrojenî yên wekî proteîn, ADN, ARN hwd, wekî madeya paşmayî amonyak peyda dibe. Bakterî amonyakê ji xaneya xwe dûr dixin, amonyak tevlê axê dibe, ji vê kirdarê tê gotin amonyakirin (kirdara berhemanîna amonyakê) Di nav axê de bakteriyên kemosentezî hene, amanonyakê bi kar tînin. Di kiryara çêkirina molekulên endamî de, tevlêbûna madeyên neendamî wekî asîmîlekirin tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de zîndewer NH₃ , NH₄⁺ û NO₃^– ên ko di qonaxên çespandina nîtrojenê, amonyakirin û nîtrîkirinê de hatibûn çêkirin, asîmîle dike bo çêkirina molekulên endamî yên nîtrojenî. Riwek dikarin madeyên nîtrojenî yên neendamî bi regên xwe bigirin û di xaneyên xwe de ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî bi kar bînin. Bi asîmîlekirinê, êdî nîtrojen tevlê zîncîra xurekê dibe û bi şêweyî xurekên endamî yên nîtrojenî ji riwekan derbasî ajalan dibe. Kêmkirina nîtratê (NO₃^–) bo molekula nîtrojenê wekî dijenîtrîkirin (bi înglîzî: ''denitrification'') tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de, nîtrojena hatiye çespandin û tevlê madeyên xaneya zîndewerê bûyê, bi alikariya bakteriyan, dubare tê guhertin bo gaza nîtrojenê û tevlê atmosferê dibe.Bakteriyên wekî ji tuxma ''Pseudomonas'' û ''Clostridium'' di karlêkên nebahenaseya xaneyê de ji bo wergirtina elektronan, nîtratê wekî wergira kotahî bi kar tînin, loma nîtrat diguhere bo molekula nîtrojenê.<ref name="Microbiology"/> == Bomawe == === Kromozoma bakteriyê === Genên bakteriyan di pêkhateya bi navê kromozoma bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial chromosome'') de cih digirin. Bi gelemperî, di xaneya bakteriyê de tek çeşîdek kromozom heye, lê dibe ko ji yekî zêdetir kopiyên wê kromozomê hebe. Hejmara kopiyên kromozoma bakteriyê li gor cora bakteriyê û jîngeha wê ya pirbûnê diyar dibe. Bi gelemperî bakterî yek heta çar kopiyên kromozomê lixwe digirin.<ref name="Biology"/> Kromozoma bakteriyê di beşa nukleoîd a bakteriyê de bi awayekî şidayî paketkirî ye. Nukleoîd bi parzûnek pêçayî nîne û rasterast bi sîtoplazmayê ve di têkiliyê de ye.Kromozoma bakteriyê li gel ADN-ya cotşerîdî, gelek proteînên cuda jî lixwe digire. Kromozoma gelemperiya bakteriyan bi şeweyî bazineyî ye, û ji çend milyon cotên bazan pêk tê. Wekî mînak, kromozoma ''Escherichia coli'' ji 4,6 mîlyon cotên bazan, kromozoma Haemophilus influenzae jî ji 1,8 mîlyon cotên bazan pêk tê. Bo miqayesekirinê; kromozomek asayî ya mirov zêdetirî 100 mîlyon cotên bazan lixwe digire.<ref name="Biology"/> Kromozomek asayî ya bakteriyê bi qasî çend hezar genên yekane lixwe digire. Genoma bakteriyan haploîd e. Piraniya kromozoma bakteriyê ji genen kodkirinê bo çêkirina proteînan pêk tê. Ji bilî genên kodkirina proteînan, rêzeya nukleotîdên kromozomê, kar dikin bo duhendebûna ADN-yê, derbirîna genan û pêkhateya kromozomê. Di rêzeya nukleotidan de beşa destpêka duhendebûnê (bi înglîzî:origin of replication) jî cih digire.<ref name="Biology"/> Di pêkhateya kromozoma bakteriyê de proteînên hîstonê tune. === Plazmîd === Di hinek bakteriyan de li gel kromozoma bakteriyê, plazmîd jî heye. Plazmîd parçeyek bazinî ya ADN-yî ye. ADN-ya plazmîdê cotzincîrî ye. Qebareya plazmîdên bakteriyan ne yek e. Plazmîdên herî piçûk ji çend hezar cotên bazan pêk tên û yek an jî du genan lixwe digirin. Plazmîdên herî gir, ji 100,000 heta 500,000 cotên bazan pêk tên û dibe ko bi sedan gen lixwe bigirin. Her wekî mîna kromozoma bakteriyê, di plazmîdê de jî destpêka duhendebûnê heye û rê dide plazmîdê ko bi tena serê xwe dabeş bibe.<ref name="Biology"/> Li gor erkên xwe ne yek lê zêdetir corên plazmîdan hene. Bi gelemperî plazmîd di pênc beşan de tên dabeşkirin; * Plazmîdên bergiriyê an jî bi navê din hokarên R (bi înglîzî: ''R factors''): Di van plazmîdan de ji bo dabînkirina bergiriya li dij jehran û dijezindeyiyan genên taybet hene. * Plazmîdên hilweşîner (bi înglîzî: ''degradative plasmid''): Bakterî bi genên van pîlazmîdan madeyên neasayî hildiweşîne û ji bo metabolîzmaya xwe bi kar tîne. * Plazmîdên kol (bi înglîzî: ''col-plasmids''): Genên ji bo kodkirina kolîsînan (bi înglîzî: ''colicins'') lixwe digirin. Kolîsîn proteînên taybet in, bo kuştina bakteriyên din tên bikaranîn. * Plazmîdên vîrulans: Genên van plazmîdan bakteriyê diguherine bo bakteriya tuşker (patojen) * Plazmîdên bipîtî an jî hokarên F (bi înglîzî: ''fertility plasmids- F factors''): Bi rêbaza konjugasyonê, bi van plazmîdan, genên bakteriyek tê guhaztin bo bakteriya din. == Guhaztina genan di navbera bakteriyan de == Di xwezayê de guhaztina genan ji zîndewerek bo zîndewera din gelek girîng e û dibe sedema peydabûna guhertoyên nû. Guhaztina genan bi du awayî rû dide, bi guhaztina stûnî û bi guhaztina asoyî. Di guhaztina stûnî de gen ji bavanan diguhazin bo weçeyê.<ref name="VILLEE" /> Di [[pirbûna zayendî]] de gen bi stûnî tên guhaztin. Wekî mînak, mirov genoma xwe ji dê û bavê xwe digire, ango di genoma zarokê de hem genên bavê hem jî genên dayikê cih digirin. Zarok dibe ko piçek bişibe bavê xwe an jî diya xwe, lê zarok kopiyên dêûbavên xwe nîn in. Bakterî bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin, loma piştî dabeşbûna nîvekî, ji makexaneyek du xaneyên kopiyên hev peyda dibe. Ango makexane û xaneyên keç kopiyên hev in, bi pirbûnê, di bakteriyan de çeşîddariya bomaweyî rû nade. Ji xeynî mutasyonan, guhaztina genan a bi şêweyî asoyî jî di genoma bakteriyan de guherîn çêdike, bi vî awayî guhertoyên (bi înglîzî: ''variant'') nû peyda dibe. Di guhaztina genan a asoyî (bi înglîzî: ''horizontal gene transfer'') de, genên nû ji bavanan derbasî wêçeyê nabin, gen di navbera zîndewerên hemî corê de tên guhaztin an jî di navbera zîndewerên ji corên cuda de tên guhaztin. Di bakteriyan de di navbera xaneya daner û xaneya wergir de guhaztina genan bi yek aliye, ango xaneya wergir parçeyek ADN-yê werdigire, li dewsa wê beşek ji ADN-ya xwe nade bakteriya daner. Bi guhaztina genan her carê xaneya wergir %3 an jî hê kêmtir ji ADN-ya xaneya daner werdigire.<ref name="General Microbiology"/> Bakterî dikarin bi sê awayî ji bakteriyek gen biguhazînin bo bakteriyek din; gorankari (bi înglîzî: ''transformation'' ), guhaztinî (bi înglîzî: ''transduction'') û konjugasyon (bi înglîzî: ''conjugation'').<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Di hersê corên guhaztina genan de jî, xaneyek, xaneya daner e (bi înglîzî: ''donor'') ji bo guhaztinê gen dabîn dike. Xaneya duyemîn jî xaneya wergir e, genan (ADN) werdigire. === Gorankarî === [[Wêne:Gene transfer by transformation ku.png|thumb|300x300px|Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû]] Bakteriyek zindî, beşek ADN-ya bakteriya mirî têkilê ADN-ya xwe dike. Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû. Ango genên nû ne rasterast ji bakteriyek, lê ji hawirdorê tên girtin. Di gorankariyê de xaneya daner hilweşiyayê û ADN-ya xwe serbest berdaye, xaneya wergir dikare ji derve vê ADN-yê bigire nav xaneyê, û tevlê genoma xwe bike.<ref name="General Microbiology" /> Xaneya wergir di laboratiwarê de bi awayekî destkarî jî dikare were hankirin bo wergirtina ADN-yê. Lê di xwezayê de, ji hawirdorê wergirtina ADN-yê ji ber bomaweya xaneya wergir rû dide.Gava li hawirê hejmara xaneyan zêde ye lê xurek sînordar e, ji aliyê xaneyan ve proteînên taybet tên çêkirin. Wekî mînak, proteîna girêdana ADN-yê, ADN-translokaz (bi înglîzî: ''DNA translocase''), proteînên cogî yên parzûna xaneyê û endonukleaz. Ji xeynî vana, bakteriyên [[Boyaxa Gram|Gram negativ]] enzîma otolizin (bi înglîzî: ''autolysin'') jî çêdikin. Bi vê enzîmê ji bo derbasbûna ADN-yê hin beşên dîwarê derve tê hilweşandin. Heke ADN-ya serbest a li hawirdora xaneya wergir, bi tesadufî rastê wergirên li aliyê derveyî xaneyê were, bi wergir ve tê girêdan. Paşê, ADN ji aliyê ADN-translokaz ve di nav cogên proteînî de tê guhaztin bo hundirê xaneya wergir. Ji bo piçûkkirina qebareya ADN-yê, enzîma endonukleaz tê bikaranîn. Di vê gavê de dibe ko parçeyek ADN-yê di nav xaneyê de têkilê kromozoma xaneya wergir bibe. ADN-ya ko parçeyên ADN-yên zîndewerên din lixwe digire, wekî ADN-ya dubarepêkhatî (bi înglîzî: ''recombinant DNA'') tê navkirin.<ref name="Microbiology"/> Kiryara gorankariyê cara pêşîn di sala 1928ê de ji aliyê bakterîzanê brîtanî Frederick Griffith ve hat ragîhandin. Griffith bi xebatên xwe nîşan kir ko bakteriya ''Streptococcus pneumoniae'' ya nepatojen dikare parçeyên ADN-ya bakteriyek patojen a mirî bigire nav xaneya xwe û tevlê genoma xwe bike, bi vî awayî ''Streptococcus pneumoniae'' jî biguhere bo bakteriya patojen.<ref name="Microbiology"/> === Guhaztinî === [[Wêne:Transduction (genetic) ku.svg|thumb|301x301px|Genên bakteriyê bi navbeynkariya bakteriyofajê tê guhaztin bo bakteriya wergir.]] Kiryara guhaztinî bi navbeynkariya [[bakteriyofaj]]ê rû dide. Di guhaztinî de ADN-ya danerê di nav bergê proteînî ya bakteriyofajê de tê paketkirin û gava [[vîrus]] tuşê bakteriyek dibê, parçeya ADN-ya bakteriya danerê, diguhazîne bakteriya wergir. Du corên guhaztinî hene; guhaztiniya gelemperî û guhaztiniya taybet ==== Guhaztiniya gelemperî ==== Guhaztiniya gelemperî (bi înglîzî: ''generalized transduction'') ji aliyê bakteriyofajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phages'') ve pêk tê.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Bakteriyofajên tundrew bi [[çerxa şîbûnê]]yê de duhende dibin. Ango di nav xaneya xanexwê de kopiyên bakteriyofajê zêde dibin. Di xaneya bakteriyê de kopiyên ADN-yên vîrusê tên çêkirin û enzîmên taybet, ADN-yan di nav poşere proteînî de paket dikin. Hin caran enzîm li dewsa ADN-yên vîrusê, parçeyên ADN-yên ji kromozoma bakteriyê qetiyane, paket dikin nav poşerê proteînî. Li dawiya dawî xaneya bakteriyê hildiweşe û vîrus belavê hawirdorê dibin. Tevî ko ADN-ya vîrusê di nav poşerê proteînî de tune ye, lê dîsa jî ew wekî bakteriyofajek dikare tûşê xaneyek nû bibe û ADN-ya bakteriya danerê biguhazîne bo bakteriya wergir.<ref name=" Essential Microbiology">Hogg, Stuart (2005) Essential microbiology. New York : Wiley, 2005.</ref> Di guhaztiniya gelemperî de parçeyên ADN-ya xaneya xanexwe bi awayekî tesadufî tên paketkirin.<ref name="Foundations in microbiology"/> Ango guhaztin ne ji bo beşek taybet e, dibe ko her beşek ADN-yê bi vî awayî were guhaztin. ==== Guhaztiniya taybet ==== Di çerxa jiyana bakteriyofajê de, duhendebûna bi çerxa têkilbûnê de guhaztiniya taybet (bi înglîzî: ''specialized transduction'') rû dide. Gava genoma bakteriyofajê dikeve nav xaneyê, ADN-ya bakteriyofajê têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Genoma bakteriyofajê ji bo demek, di bakteriyê de bêdeng dimîne. Her ko bakterî dabeş bibe, ADN-ya xwe duhende dike. Paşê genoma bakteriyofajê ji ADN-ya bakteriyê cihê dibe û qonaxa çerxa şîbûneyê dest pê dike. Lê gava ADN-ya bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, hin caran, parçeyek ADN-ya bakteriyê jî bi xwe re dibe. Bi vî awayî dibe ko genek an jî du genên bakteriyê têkilê genoma bakteriyofajê bibin. Dema bakteriyofaj tuşî bakteriyek din dibe, li gel genoma xwe genên bakteriya danerê jî diguhazîne bakteriya nû. Bi vî awayî ji bakteriya daner, gen tên guhaztin bo bakteriya wergir. Ango di guhaztiniya taybet de, genoma bakteriyofajê têkilê kromozoma bakteriyê dibe, gava genoma bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, tenê genên nezikê xwe, bi xwe re dibe . === Konjugasyon === {{Gotara bingehîn|Konjugasyona bakteriyan}} [[Wêne:Konjugasyon ku.png|thumb|Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.]] Konjugasyon kiryara guhaztina genan e ko pêdivî bi temasa rasterast a herdu xaneyan heye. Ji bo konjugasyonê, xaneya daner pîlus çêdike, bi pîlusê, xwe bi xaneya wergir ve girê dide. Bi girjbûna pîlusê herdu xane ber bi hev ve tên kaşkirin, û nezîkê hev dibin. Ji plazmîda xaneya wergir, zîncîrek vedibe û bi navbeynkariya pîlusê derbasî xaneya wergir dibe. Di xaneya daner û ya wergir de zîncîra plazmîdê wekî qalip tê bikaranîn û zîncîra temamker tê çêkirin. Bi vî awayî êdî xaneya wergir jî dibe xwediyê plazmîd. Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin. Di bakteriyê de hebûna pîlazmîdê, li dij madeyên jehravî û dijezîndeyî bergirî dabîn dike. == Karlêka bakteriyan li dijî boyaxa Gram == [[Wêne:Boyaxkirina Gram ku.png|thumb|300x300px|Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. ]] Boyaxa Gram an jî boyaxkirina Gram (bi înglîzî: ''Gram stain- Gram staining'') di warê bakterîzaniyê de rêbazek rengkirina bakteriyan e ji bo naskirina bakteriyan û meyla tûşbûna bakteriyan. Bingeha rêbaza boyaxkirina Gram, li ser cudahiya di stûriya dîwarê xaneyên bakteriyan de ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gram stain |paşnav=Bell |pêşnav=Daniel |weşanger=Radiopaedia.org |tarîx=2020-05-10 |ziman=en |url=https://radiopaedia.org/articles/77306 |doi=10.53347/rid-77306 }}</ref> Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. Li gor karlêka bakteriyê a li dij boyaxa Gram, bakterî du kom in; bakteriyên Gram negativ û bakteriyên Gram pozîtîv.<ref name="OpenStax, Biology" /> === Dîrok === Di sala 1884ê de bijîjkê Danîmarkî yê bi navê Hans Christian Joachim Gram, da nîşankirin ko bi boyaxkirina dîwarê bakteriyê, mirov dikare herdu corên bakteriyan ji hev derxe.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Gram stain". Encyclopedia Britannica, 27 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/science/Gram-stain. Accessed 18 March 2025.]</ref> Ji ber ko rêbaza boyaxkirinê ji aliyê wî ve hat keşfkirin, ev rêbaz bi paşnavê wî hat navkirin. Rebaza boyaxkirina Gram ji serî heta dawî bi qasî 5 xulekan de rû dide. Ango di demek kurt de mirov dikare encamên taqîkirinê bi dest bixe.<ref name="Essential Microbiology"/> ==== Gavên rêbaza boyaxkirinê ==== * Bakterî li ser şûşeya silaydê tên raxistin. * Silayd li ser agir de tê gerandin û bakteriyên ser silaydê tên sabîtkirin. Bi vî awayê gava boyax an jî av li silaydê tê dilopkirin, bakterî li cihê xwe de dimînin û nalivin. * Boyaxa binefşî ya krîstalî li ser bakteriyan tê dilopkirin, boyax bi qasî xulekek di silaydê de dimîne, paşê silayd bi avê tê şûştin. * Îyod li ser bakteriyan tê dilopkirin. Îyod bi qasî xulekek li ser silaydê dimîne. Îyod bi boyaxa binefşî ya krîstalî ve tê girêdan, û pêkhateyek gir a ji binefşiya krîstalî - îyod peyda dibe. Ji ber qebareya xwe, boyaxa binefşî ya krîstalî di nav dîwarê xaneyê de asê dimîne û xaneyê naterikîne. Di vê qonaxê de hemû xane bi rengê binefşî xuya dibin. * Ji bo bêrengkirina boyaxan, alkol an jî aseton li ser bakteriyan tê dilopkirin. Di vî gavê de boyaxên di dîwarê bakteriyên Gram negativ de, di nav alkolê de reng didin û bakteriyên Gram negatîv bêreng xuya dibin. * Silayd bi avê tê şûştin, paşê bi boyaxa safranî an jî boyaxa fuşîn (bi înglîzî:fuchsin stain) li ser bakteriyan tê dilopkirin û bi qasî xulekek şûn ve silayd bi avê tê şûştin. Bakteriyên Gram negatîv bi boyaxa safranî, bi rengê pembeyî tên boyaxkirin. * Silayd tê ziwakirin û di bin mîkroskobê de tê kontrolkirin. ==== Encam ==== Di destpêkê de hemû bakterî boyaxa binefşî ya krîstalî werdigirin. Di bakteriyên Gram negatîv de dîwarê xaneyê ji du çînan pêk tê, dîwarê navî ji peptîdoglîkanê pêk tê lê tenik e. Çîna derweyî ya diwarê bakteriyên Gram negatîv ji çewriyê pêk tê. Alkol (an jî aseton) dîwarê çewerî hildiweşîne. Bi hilweşîna dîwarê derve, boyaxa binefşî ya li ser diwarê navî, ji dîwar cihê dibe û dîwarê tenik, bêreng dike. Lê bi dilopkirina safranînê, dîwarê bakteriyên Gram negatîv safranînê dimijînin û bi rengê pembeyî xuya dibin.<ref name="Foundations in microbiology">Talaro, K.P. and Chess, B. (2012) Foundations in microbiology. 8 th. New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-337529-8</ref> Dîwarê xaneya bakteriyên Gram pozîtîv ji peptîdoglîkanê pêk tê, stûr e û boyaxa binefşî ya krîstalî baş dimijîne. Alkol nikare dîwarê stûr hilbiweşîne, lê ava xaneyê kêm dike. Bi kêmbûna ava xaneyê, kunikên (por, qulik) di diwarê xaneyê de tên girtin. Ev rewş rê li ber boyaxa binefşî û îyodê digire ko ji xaneyê dernekevin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. [Updated 2023 Aug 14]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562156/]</ref> Loma heke li ser silaydê ji bakteriyên Gram pozîtiv hebin, bi rengê binefşî an jî şîn xuya dibin. === Bikaranîna rêbaza boyaxkirina Gram === Ev rêbaz ji bo naskirin û polenkirina bakteriyên nexweşker (patojen) tê bikaranîn. Herwisa ji bo diyarkirina hestiyariya bakteriyan a li dij dijezîndeyiyan jî rêbaza boyaxa Gram tê bikaranîn. Ji hev derxistina bakteriyên Garm pozîtiv û Gram negatîv, ji bo çareserkirina hin nexweşîyan gelek girîng e. Wekî mînak, dijezîndeyî ya bi navê penîsîlîn, di xaneya bakteriyê de rê li ber çêkirina peptîdoglîkanê digire, loma dîwarê xaneyê tenik dimîne û nikare xaneyê biparêze. Ango, heke bi rêbaza boyaxa Gram were fehmkirin ko hokarê nexweşiyê bakteriyek Gram pozîtiv e, bi bikaranîna penîsîlîn, rê li ber pirbûna bakteriyê tê girtin û saxbûna nexweş hêsantir dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Dîwarê derve yê bakteriyên Gram negatîv, bakteriyê ji dijezîndeyiyan diparêze. Dîwarê derve rê li ber derbasbûna dermanan digire, loma li dij dijezîndeyiyan, bergiriya bakteriyên Gram negatîv, li gor yên Gram pozîtîv xurttir e.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> == Bakteriyên nexweşker == Hin corên bakteriyan, bakteriyên nexweşker (patojen) in, gava tûşê mirov dibin û di laş de pir dibin, nexweşî rû dide. Bi bakterî gava tuşê laşê mirov dibe, bi çendan rêyan mirov bi nexweşiyê dixîn. Hin caran bakterî bi lez dabeş dibin, ji ber qabereya koma bakteriyan, cihê xane û şaneyên laş teng dibe, loma xane û [[Şane (biyolojî)|şane]] nikarin xebata xwe ya asayî bi rê ve bibin. Hin bakterî enzîmên herisker der didin, enzîm [[parzûna xaneyê]] an jî şaneyên laşê mirov diruxîne û lawaz dike. Hin bakterî jî rasterast xane û şaneyan dikujin. Hin caran jî bakterî jehr berhem dikin, jehra bakteriyan dibe ko bibe sedema îflîcbûna xaneyê an jî karlêkên metabolî yên xaneyê têk bişkîne. Herwiha hin bakterî jî, hestiyariya bergiriya laş didin zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=How Infection Works |paşnav=Drexler |pêşnav=Madeline |weşanger=National Academies Press (US) |tarîx=2010 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK209710/ |paşnav2=Medicine (US) |pêşnav2=Institute of }} </ref> Hokarên gellek nexweşiyên mirov, bakteriyên nexweşker in. Çend mînakên nexweşiyên bakteriyî vana ne: * Di nav xurekan de hebûna bakteriyên wek ''Salmonella'' û ''Clostridium'' ''botulinum'' dibin sedema nexweşiya bi xurek jehrîbûnê. * Di mirov de nexweşiya kolera ji ber tûşbûna bakteriyên ''Vibrio cholerae'' rû dide. * Nexweşiya tetanoz (derdekopan) ji ber tûşbûna bakteriya ''Clostridium tetani'' peyda dibe. * Bakteriyên ''Microbacterium tuberculosis'' mirov bi nexweşiya sîl (tuberkîloz) dixin. * Li dij bakteriyan, dermanê dijezîndeyî (antîbiyotîk) tê bikaranîn. Dijezîndeyî dixaneya bakteriyê de çar cihên serekî dikin armanc; dîwarê xaneyê, parzûna xaneyê, rêçeya çêkirina asîdên nûkleyî û [[rîbozom]]. Ev beşên bakteriyê ji beşên xaneyên mirov cuda ne, loma dijezîndeyî li ser xaneyên mirov bandorek neyînî nakin. Lê hin bakterî li dijî dijezîndeyiyan bergirî ava dikin.<ref>Doron S, Gorbach SL. Bacterial Infections: Overview. International Encyclopedia of Public Health. 2008:273–82. doi: 10.1016/B978-012373960-5.00596-7. Epub 2008 Aug 26. PMCID: PMC7149789.</ref> == Polenkirina bakteriyan == Di demên kevn de bakterî li gor hin taybetmendiyên xwe dihatin polenkirin. Wekî mînak; * Karlêka bakteriyê li dij [[boyaxa Gram]]: hin bakterî Gram pozîtîv in, henek jî Gram negatîv in. * Cihguhertin: Bi gelemperî bakterî cih diguherin. Şêweyê cihgurinê ne yek e. * [[Endospor|Sporbûn]]: Hin bakterî spor çêdikin ên din çênakin. * Şêwaza xwarinê: Bakterî xurekên xwe çawa bi dest dixin? Li gor xwarinê; bakteriyên xwejîn û xwenejîn hene. Du cor bakteriyên xwejîn hene ronahiyexwêjîn, kîmîkexwêjîn. * Bakterî li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê: Gelo pêdiviya bakteriyê bi oksîjenê heye, an na? * Bakteriyên nexweşker û bakteriyên sûdbexş.<ref name="McGraw-Hill" /> * Şiklê xaneyê: Bakterî dibe ko bi şêweyê gogî, çîlkeyî an jî lûlpeçî bin. * Bakterî li gor xanexwê yê: bakteriyên ajalan, bakteriyên riwekan hwd. === Polenkirina bakteriyan li gor pêkhateya molekulên bakteriyê === Bi pêşveçûnên di warê bomawezani û nêrînên ser pêkhateya molekulên bakteriyan, pêdivî bi polenkirinek nû çêbû. Di polenkirinên berê de bakterî ne li gor bavanek hevpar û ne li gor rêzeya genên hevşib hatibûn polenkirin, loma gelek kêmasî û şaşiyên polenkirina berê hebû. Di polenkirina nû ya zanistî de: * Rêzeya asîdên amînî yên proteînên taybet, * Rêjeya bazên guanîn û sîtozîn di rêzeya asîdên nûkleyî de, * Duregkirina asîdên nukleyî, (Du cor bakterî tên bikaranîn, ji her corek bakteriyê zincîrek ADN-yê tê girtin, ji herdu zinciran ADN-yek dureg tê bi destxistin. Di ADN-ya dureg de rêjeya bazên temamker tên diyarkirin. Bazên temamker çiqas pir bin, herdu cor bakterî hê pirtir dişibin hev û dibe ko di demek kurt de ji bavanek hevpar pêk hatibin.) * Rêzeya genoma bakteriyê û bi taybetî di ARN-rîbozomî (16S) de rêzeya genan tê lêkolînkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> * Li gor zanyariyên hatine bi destxistin bakterî tên polenkirin. === Navandina bakteriyan (bi înglîzî: ''bacterial nomenclature'') === Di polenkirina zanistî de navên bakteriyan ji du peyvan pêk tê. Peyva pêşîn navê tuxmê (bi înglîzî: ''genus''), peyva duyem jî navê corê (bi înglîzî: ''species'') ye. Herdu peyv di nav nivîsê de bi awayekî ''îtalîk'' (ber bi milê rastê piçek xwar) tên nîşankirin. Navê tuxmê bi tîpa girdek dest pê dike û bi gelemperî bi latînî ye. Navê corê bi tîpên hûrdek tê nivîsandin. Bi gelemperî navê corê, hin taybetmendiyên bakteriyê diyar dike. Wekî mînak, di navê bakteriya ''Escherichia coli'' de, ''Escherichia'' navê tuxmê ye, ''coli'' navê corê ye. Ev bakterî di ruviyên (bi înglîzî: ''colon'') ajalên memikdar (şîrder) û balîndeyan de dijî. {| class="wikitable" | colspan="2" | '''<big>Polenkirina zanistî bo ''E.coli''</big>''' |- |'''Jorecîhan (''domain'')''' |'''Bacteria''' |- |'''Liq (''phylum'')''' |'''Proteobacteria''' |- |'''Pol (''class'')''' |'''Zymobacteria''' |- |'''Kom (''order'')''' |'''Enterobacteriales''' |- |'''Xêzan (''family'')''' |'''Enterobacteriaceae''' |- |'''Tuxm (''genus'')''' |'''Escherichia''' |- |'''Cor (''species'')''' |'''coli''' |} == Bakterî di pîşesaziyê de == Di warê pîşesaziyê de, bi taybetî di pîşesaziya kîmyayî de, di gelek cihan de bakterî tên bikaranîn. Hin mînakên bikaranîna baktariyan wekî yên li jêr in. Bi karlêkên hin bakteriyan alkol tê oksandin bo asîda asetî û ji wê jî sirke (bi înglîzî: ''vinegar'') tê çêkirin. Bi karlêkên genînê yên hin corên bakteriyên ''Clostridium'', bi rêjeyek zêde awêteyên endamî yên wekî aseton û asîda butrî tên çêkirin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Koma bakteriyên [[Genîna asîda laktî|asîda laktî]] yên ji tuxma ''Carnobacterium, Enterococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Pediococcus, Streptococcus, Tetragenococcus, Vagococcus,'' û ''Weissella'' di çêkirina penêr, mast, tirşî û hin xurekên din de tên bikaranîn.<ref>Doyle, M.P., Steenson, L.R., Meng, J. (2013). Bacteria in Food and Beverage Production. In: Rosenberg, E., DeLong, E.F., Lory, S., Stackebrandt, E., Thompson, F. (eds) The Prokaryotes. Springer, Berlin, Heidelberg. [https://doi.org/10.1007/978-3-642-31331-8_27]</ref> Herwiha, bakterî û karokên havênê di çêkirina vexwarinên [[Genîna alkolî|alkolî]] yên wekî [[şerab]] û [[bîra]] de tên bikaranîn. Li derveyî xaneyên mirov, [[Însulîn|hormona însulîn]] û [[hormona geşê]] di bakteriyan de tên çêkirin û wekî derman tên bikaranîn. Di çêkirina dijezîndeyî û hin enzîman de jî bakterî tên bikaranîn.Wekî mînak, dijezîndeyî yên bi navê streptomîsîn (bi înglîzî: ''streptomycin'') û erîtromîsîn (bi înglîzî: ''erythromycin'') bi navbeynkariya bakteriyan tên çêkirin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> == Hin gavên sereke di dîroka bakterîzaniyê de == Bakterî cara pêşîn di sala 1676ê de ji aliyê Antony Van Leeuvenhoek (1632-1723) ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gest |pêşnav=H. |tarîx=2004-05-22 |sernav=The discovery of microorganisms by Robert Hooke and Antoni van Leeuwenhoek, Fellows of The Royal Society |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsnr.2004.0055 |kovar=Notes and Records of the Royal Society of London |cild=58 |hejmar=2 |rr=187–201 |doi=10.1098/rsnr.2004.0055 }}</ref> Leeuvenhoek mîkroskobên bi mezinkirina 50 heta 300 carî çêkir. Heta wê demê di bin destê zanyaran de mîkroskobên wisa tûne bûn. Leeuvenhoek bi van mîkroskoban li gel bakteriyan li ser protîstayan jî xebat kir xebatên xwe di pirtûka bi navê “ajalok” (bi latînî: ''animalcules'') de parve kir.<ref name=" Text book of microbiology">Trivedi, P.C., Pandey, S. and Bhadauria, S. (2010) Text book of microbiology. Jaipur: Aavishkar. </ref> Cara pêşîn peyva bakterî di sala 1829ê de ji aliyê zanyarê alman Christian Gottfried Ehrenberg (1795 –1876)  ve bi wateya “gapolê piçûk” hat bikaranîn. Bijîşkê hungarî Ignaz Semmelweis (1818–1 865) di sala 1861ê de ji xebatên xwe yên li ser mirina jinan ên ji ber taya piştî zarokanînê, diyar kir ko hokarên nexweşiyê ji destên qirêj belav dibe. Loma divê bijîjşk destên xwe baş bişon. Heta wê demê haya mirovahî ji hokarên nexweşiyan tune bû, nizanîbûn ko zîndewrên pir piçûk hene û tûşê mirov dibin.<ref>Opal SM. A Brief History of Microbiology and Immunology. Vaccines: A Biography. 2009 Nov 10:31–56. doi: 10.1007/978-1-4419-1108-7_3. PMCID: PMC7176178.</ref> Kîmyagerê frensî Louis Pasteur di sala 1860ê de bakteriyan di hawirdorek destkarî de çand û ji bo xebatên xwe bi kar anî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonnet |pêşnav=M. |paşnav2=Lagier |pêşnav2=J. C. |paşnav3=Raoult |pêşnav3=D. |paşnav4=Khelaifia |pêşnav4=S. |tarîx=2020-03-01 |sernav=Bacterial culture through selective and non-selective conditions: the evolution of culture media in clinical microbiology |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2052297519301192 |kovar=New Microbes and New Infections |cild=34 |rr=100622 |doi=10.1016/j.nmni.2019.100622 |issn=2052-2975 |pmc=6961714 |pmid=31956419 }}</ref> Ji bilî wê, Pasteur di sala 1879ê de li ser nexweşiya kolereya mirîşkan de xebat kir. Pasteur diyar kir ko hokara nexweşiyê bakterî ye û li dij nexweşiyê kutav (vaksîn) çêkir.<ref>Ullmann, Agnes. "Louis Pasteur". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025,[https://www.britannica.com/biography/Louis-Pasteur.] Accessed 16 February 2025.</ref> Di sala 1876ê de bijîşkê alman Robert Koch (1843-1910) di xebatên xwe de têkiliya bakteriya Bacillus û nexweşiya birîna reş, ango şarbona çêlekan (bi înglîzî: ''anthrax''), bi awayekî zanistî îspat kir.<ref name="Essential Microbiology"/> Robert Koch wekî damezrînerê bakterîzaniyê tê zanîn. Bakteriya bi navê ''Tubercle bacillius'' a hokara nexweşiya tuberkulozê (êşa zirav), di sala 1882yê de ji aliyê Koch ve hat keşfkirin. Di heman salan de Koch li ser nexweşiya kolerayê jî xebat kir û diyar kir ko nexweşî, ji ber bakteriyên nav av û xurekên qirêj, tûşê mirov dibe. Ji ber xebatên wî yên li ser nexweşiya tuberkulozê, Koch di sala 1905ê de bi [[Xelata Nobelê|xeleta Nobelê]] ya di warê bijîşkî an jî fîzyolojiyê de hat xelatkirin.<ref>Stevenson, Lloyd Grenfell. "Robert Koch". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/biography/Robert-Koch]. Accessed 16 February 2025.</ref> Bakterizanê danmarkî Hans Christian Gram (1853-1938) di sala 1882yê de ji bo ji hev derxistina bakteriyan, rêbaza boyaxkirinê keşf kir. Êdî bakterî li gor pêkhateya dîwarên xwe, wekî bakteriyên gram pozîtîv an jî bakteriyên gram negatîv hatin polenkirin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. 2023 Aug 14. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–. PMID: 32965827.</ref> Zanistê alman Paul Ehrlich (1854-1915) û bakterîzanê japon Sahachiro Hata (1873-1938) di sala 1909ê de li dijî nexweşiya sîfîlîsê (bi înglîzî: ''syphilis'') dermanê dijebakterî yê bi navê ''Salvarsan'' çêkirin.<ref>Valent P, Groner B, Schumacher U, Superti-Furga G, Busslinger M, Kralovics R, Zielinski C, Penninger JM, Kerjaschki D, Stingl G, Smolen JS, Valenta R, Lassmann H, Kovar H, Jäger U, Kornek G, Müller M, Sörgel F. Paul Ehrlich (1854-1915) and His Contributions to the Foundation and Birth of Translational Medicine. J Innate Immun. 2016;8(2):111-20. doi: 10.1159/000443526. Epub 2016 Feb 5. PMID: 26845587; PMCID: PMC6738855.</ref> Di sala 1928ê de zanistê brîtanî Alexander Fleming (1881-1955) li dij bakteriyan, dermanê dijebakterî (dijezîndeyî) yê bi navê penîsîlînê (penicillin) keşf kir.<ref name="Modern Biology"/> Di sala 1946ê de du bomawezanistên amerîkî, Joshua Lederberg û Edward Tatum bi xebatên xwe yên li ser ''E.coli'' de, nişan kirin ko bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1958/lederberg/facts/ |sernav=Joshua Lederberg – Facts |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en-US }}</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakterî| ]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] icl7em7irs458ykuz9z0e3pfqkqgh80 2100210 2100197 2026-10-24T04:10:03Z Biyolojiyabikurdi 31567 2100210 wikitext text/x-wiki [[Wêne:E coli at 10000x, original.jpg|thumb|300x300px|Wêneyê bakteriyên E.coli 10000 car hatî mezinkirin.]] '''Bakterî''' (bi latînî: yekjimar; ''bacterium'', pirjimar; ''bacteria'') zîndewerên tekxaneyî yên prokaryotî ne. Hemû [[cor]]ên bakteriyan zîndewerên tekxaneyî ne û [[navik]] û [[endamok]]ên bi parzûn pêçayî lixwe nagirin, loma di nav navikseretayî (prokaryot) de cih digirin. Li gel jorecîhana bakteriyan, hemû endamên jorecîhana [[arkea]]yan jî ji xaneyek prokaryotî pêk tên. Ango hemû zîndewerên bi xaneya navikseretayî, tekxaneyî ne. Li seranserê dinyayê de zîndewerê bi hejmara herî zêde, bakterî ne. Bakterî hema di hemû habîtatên jîngehan de dikarin bijîn. Kapasîteya metabolîzmayê di nav endamên jorecîhana bakteriyan de cihêreng e û bakterî dikarin hema hemû awêteyên endamî û hin awêteyên neendamî wekî çavkaniya xurekê bi kar bînin.<ref name="Encyclopedia Britannica">Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 27 Jan. 2025, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 28 January 2025. </ref> Hin bakterî hokarên nexweşiyê ne, gava mirov, [[Heywan|ajal]] an jî riwek tûşî van bakteriyan dibin, bi nexweşiyê dikevin. Lê piraniya bakteriyan xeternak nîn in û ji ber zîndeçalakiyên wan ên di jîngehê de, ji bo zîndewerên din jî derfetên jiyanê ava dibe.Hinek bakterî jî bi zîndewerk din re (ajal, riwek an jî karok) jîyanek hevbeş ava dikin, ko wekî sîmbiyosîs tê navkirin. Heke bakterî nebûna, di jîngehê de têkşikestin û hilweşîna awêteyên endamî, pir hêdî rû dida. Bakterî paşmayiyên riwek û ajalan dubare digerînin. Wekî mînak, dubaregerîna nîtrojen û karbonê. Hinek bakterî ji bo çêkirina [[xurek]], hin madeyên kîmyayî û dijezîndeyî (antîbiyotîk) tên bikaranîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Peyva bakteriyê ji peyva grekî ya “bakterion” çêbûye. Wateya bakterion, “gapolê piçûk” e. Ji ber ko cara pêşîn di bin mîkroskobê de bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî hatine dîtin, ev nav li wan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vocabulary.com/dictionary/bacterium |sernav=Bacterium - Definition, Meaning & Synonyms |malper=Vocabulary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Beşa mîkrobiyolojiyê ya li ser bakterî û têkiliyên wan ên bi bijîşkiyê, pîşesaziyê û çandiniyê re mijûl dibe, wekî bakterîzanî (bi înglîzî: ''bacteriology'') tê navkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/bacteriology |sernav=Definition of BACTERIOLOGY |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2025-02-16 |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Zanyarên ko di warê bakterîzaniyê de xebat dikin, wekî bakterîzan (bi înglîzî: ''bacteriologist'') tên navkirin. == ''Escherichia coli'', wekî bakteriya model ji bo xebatên zanistiyê == [[Wêne:Escherichia coli 2.jpg|thumb|300x300px|''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene.]] Bijîşk û zanyarê alman Theodor Escherich, di sala 1884ê de gava li ser bandora bakteriyan a li ser herisa xurekan û nexweşiyên [[coga herisê]] de xebat dikir, bakteriyek ko gelek bi lez [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] dibû dît û navê ''Bacterium coli commune'' lê kir.<ref>Blount ZD. The unexhausted potential of E. coli. Elife. 2015 Mar 25;4:e05826. doi: 10.7554/eLife.05826. PMID: 25807083; PMCID: PMC4373459.</ref> Lê ji ber ko bakterî ji aliyê wî ve hatibû keşifkirin, paşnavê wî dan bakteriyê û bakterî wekî ''Escherichia coli'' (''E.coli'') hat navkirin. Bakteriya ko herî zêde li ser wê xebat hatine kirin û pêkhateya wê baş hatiye femkirin, ''Escherichia coli'' ye. Di piraniya taqiyên girîng ên wekî [[Derbirîna gen|derbirînan genan]] û çêkirina [[proteîn]]an de, di xebatên teknolojîya dubarepêkhatina ADN-yê (bi înglîzî: ''recombinant DNA technology'') de, wekî zîndewera model ev bakterî hatine bikaranîn. ''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene. Genoma ''E.coli'' li gor zîndewerên din piçûk e û ji 4500 heta 5500 cotên bazan pêk tê (genoma mirov bi qasî 3 mîlyar coten baz lixwe digire). Habîtata ''E.coli'' rûviyên ajalên xwîngerm (memikdar û balînde) e. ''E.coli'' zîndewerê hilbijêrî nehewayî ye (bi înglîzî: ''facultative anaerobic''), loma ''E.coli'' dikare di hawirdora bêoksîjenî de jî bijî û geşe bibe.<ref name="leland" /> Gelek guhertoyên (bi înglîzî: ''variant-strain'') ''E.coli'' hene. Guhertoyên ko di laboratiwaran de ji bo xebatên zanistî tên bikaranîn, bakteriyên patojen nînin. Piraniya ''E.coli''yan bêzirar in û ziyanbexş nînin, lê hin guhertoyên ''E.coli'' di rûviyan de dibin sedema nexweşiyên corbicor.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> Hawirdora ko karbon û çavkaniya enerjiyê ya wekî [[glukoz]] û hin xweyên neendamî lixwe digire, wekî hawira mînîmal tê navkirin. ''E.coli'' dikare hemû enzîmên ji bo çêkirina asîdên amînî û nukleotîdan kod bike. Loma ''E.coli'' dikare di hawirek mînîmal de bijî, ji hinek awêteyên bingehîn ên hawirdorê, hemû awêteyên endamî berhem bike. Di hawira mînîmal de ''E.coli'' serê saetê carek dabeş dibe, ango di rojê de hejmara xwe 24 car duqat dike. Ango hejmara bakteriyek dibe 224 bakterî. Di hawirek bi [[karbohîdrat]] û asîdên amînî ve dewlemend de ''E.coli'' dikare her 20 xulekê de dabeş bibe. Ango saetek de sê caran dabeş dibe û hejmara bakteriyek dibe 8 bakterî (23= 8) û di rojek de 72 car hejmara xwe duqat dike (272). Heke ''E.coli'' du rojan di hawirek dewlemend de bêsinor dabeş biba, giraniya bakteriyan hema dibû bi qasî giraniya dinyayê. Yek taybetmendiyek ''E.coli'' jî ev ko, ev bakterî di laboratiwaran de bi hêsanî tên çandin. Hemû bakterî di laboratiwaran de bi çandinê pir nabin. Di hawirek destkarî de, di demek kurt de pirbûna ''E.coli'', yek ji sedemên serekî ye ko zanyar van bakteriyan di xebatên xwe de bi kar tînin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> == Şêweyê bakteriyan == [[Wêne:Shapes of bacteria and size comparisons ku.jpg|thumb|300x300px|Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî, çîlkeyî an jî lûlpêçî. ]] Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî (bi înglîzî: ''spherical'' (''coccus'')), çîlkeyî (bi înglîzî: ''rodlike (bacillus)'') an jî lûlpêçî (bi înglîzî: ''spiral-shaped (spirillum)''). Qebareya bakteriyek asayî, wekî mînak, ya bakteriya bi şeweyî çîlkeyî ya ''Escherichia coli'', bi dirêjiya 2 mîkrometre (μm) û bi berayiya 0.5 μm ye. (mîkron ji metreyê mîlyon car piçûktir e). Xaneya bi şêweyî gogî ya bakteriya ''Staphylococcus aureus'' bi tîreya 1 μm ye. Hin bakterî piçek gir in. Wekî mînak, tîreya bakteriya ''Azotobacter'' dibe ko 5 μm an jî zêdetir be. Hin bakterî jî ewqas gir in ko mirov dikare bi çavên tazî bibîne. Wekî mînak, bakteriya ''Thiomargarita magnifica'' bi berayiya 700 μm û bi dirêjiya 1 cm ye.<ref>Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 22 Dec. 2024, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 17 January 2025.</ref> == Pêkhateya xaneya bakteriyan == {{Gotara bingehîn|Pêkhateya xaneya bakteriyan}} [[Parzûna xaneyê]], sîtoplazma, [[rîbozom]] û yek an jî zêdetir [[kromozom]] ji bo zîndeçalakiyên bakteriyê pêwîst in û di hemû cor bakteriyan de hene. Herçiqas di xaneya piraniya bakteriyan de dîwarê xaneyê hebe jî, lê di hin bakteriyan de diwarê xaneyê tune. Wekî mînak di bakteriyên liqa ''Mycoplasmatota'' de diwarê xaneyê tune.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> Parzûna Xaneyê ji du çînên fosfolîpîd û proteînên parzûnê pêk tê. Parzûn, xaneyê dipêçîne û xaneyê ji hawirdorê cihê dike. Navbera hawirdor û xaneyê de alûgorkirina madeyan kontrol dike. Rîbozomên bakteriyan jî wekî mîna rîbozomên navikrasteqînan, ji proteîn û ARN-ya rîbozomî pêk tên, lê pêkhateya rîbozomên bakteriyan ji yên êkaryotan cuda ye. Di bakteriyan de hemû rîbozom di nav sîtoplazmayê de serbest in û wekî rîbozomên 70S tên navkirin. Binebeşa mezin a rîbozomê 50S, a piçûk jî 30S e.<ref>Byrgazov K, Vesper O, Moll I. Ribosome heterogeneity: another level of complexity in bacterial translation regulation. Curr Opin Microbiol. 2013 Apr;16(2):133-9. doi: 10.1016/j.mib.2013.01.009. Epub 2013 Feb 14. PMID: 23415603; PMCID: PMC3653068.</ref> Binebeşa piçûk a rîbozomê ji ARN-rîbozomî ya 16S û 19 proteînan pêk tê.<ref>Schluenzen, Frank; Tocilj, Ante; Zarivach, Raz; Harms, Joerg; Gluehmann, Marco; Janell, Daniela; Bashan, Anat; Bartels, Heike; Agmon, Ilana (2000-09-01). "Structure of Functionally Activated Small Ribosomal Subunit at 3.3 Å Resolution". Cell. 102 (5): 615–623. [https://doi:10.1016/S0092-8674(00)00084-2.]{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}PMID 11007480</ref> Genoma bakteriyê ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya kromozom (bi înglîzî: ''chromosome DNA'') û ADN-ya plazmîd (bi înglîzî: ''plasmid DNA'') pêk tê. Kromozoma bakteriyê bi eslê xwe molekulek bazinî ya ji ADN-ya cotşerîdî ye. Bi gelemperî di bakteriyê de yek kromozom cih digire, lê di hin bakteriyan de genom ji çendan kromozoman pêk tê. Wekî mînak bakteriya ''Brucella'' û ''Vibrio cholerae'', ne yek lê çendan kromozom lixwe digirin. Herwiha di hinek corên bakteriyan de jî kromozom ne bi şêweyê bazineyî lê bi şêweyê xêzî ne. Wekî mînak, kromozomên ''Borrelia burgdorferi'' û ''Agrobacterium tumefaciens'', kromozomên xêzî ne.<ref>Jakob Frimodt-Møller, Thias Oberg Boesen, Godefroid Charbon, Anders Løbner-Olesen,Chapter 14 - Bacterial chromosomes and their replication, Molecular Medical Microbiology (Third Edition), Academic Press,2024,Pages 279-307, ISBN 9780128186190, [https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00007-1.]</ref> Di nav sîtoplazmaya xaneya bakteriyê de beşa ko kromozoma bakteriyê cih digire, wekî nukleoîd tê navkirin. [[Wêne:Bacterial cell structure ku.png|thumb|300x300px|Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye.]] Plazmîd parçeyek ADN-yê ye û di sîtoplazmayê de bi awayekî serbest cih digire. Di piraniya bakteriyan de plazmîd heye. Plazmîd, beyî ko ji aliyê kromozoma bakteriyê ve were kontrolkirin, dikare bi tena serê xwe duhende bibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di plazmîda bakteriyê de hin genên plazmîdê, bakteriyê ji madeyên jehravî diparêzin, hin [[gen]] jî ji bo bêbandorkirina dermanên dijezîndeyî (dijebakterî) kar dikin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes" /> Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye. Beşa sereke ya dîwarê xaneyên bakteriyan re tê gotin peptidoglîkan (an jî mureîn). Petîdoglîkan tenê di bakteriyan de tê dîtin. Peptîdoglîkan pêkhateyek aloz e û ji zincîrên du cor [[şekir]]ên neasayî (şekirên amînî) û tetrapeptîd an jî pentapeptîdan pêk tê. Zincîrên polîsakkarîd (şekir) û olîgopeptîd bi awayekî çeprastî bi hev re girêdayî ne û wekî qefesek, parzûna xaneyê ji aliyê derve dipêçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/peptidoglycan |sernav=Peptidoglycan definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Li gor stûriya çîna peptîdoglîkanên dîwarê, bakterî di nav du beşan de tên polenkirin; bakteriyên Gram pozîtîv û bakteriyên Gram negatîv. Stûriya dîwarê xaneyê di bakteriyên Gram pozîtîv de gelek zêde ye û madeya serekî ya dîwarê jî peptîdoglîkan e. Dîwarê xaneyên Gram negatîv ji du çînan pêk tê; çînek tenik a peptîdoglîkan û çîna stûr a derveyî. Çîna derveyî dişibe parzûna xaneyê, lê polîsakkarîdên bi çewrî ve girêdayî lixwe digire ko wekî lîpopolîsakkarîd (bi înglîzî: ''lipopolysaccharide'') tên navkirin.<ref name="Biology" /> Qamçî, pîlus, gendemû, qepsul, çîna lîncî, înkluzyon, [[peykerê xaneyê]] û [[endospor]] tenê di hin bakteriyan de hene, ango evana ji bo hemû bakteriyan pêkhateyên hevbeş nîn in.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di xaneya bakteriyê de [[endamok]]ên wekî [[mîtokondrî]], [[lîzozom]], [[kloroplast]] hwd ên bi parzûn pêçayî tinin.Di hinek bakteriyan de ji bo xwepêvegirêdanê bi rûxarek ve, pêkhateyên bi navê gendemû (bi îngîlîzî: ''fimbriae'') tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Gendemû, ne yek û du, lê bi gelek hejmaran in û hema ji hemû rûyên xaneyê ve ber bi derve wekî mîna borîkeyên pir zirav dirêj dibin. Tayên gendemûyê ji proteîna pîlî pêk tên. Di serê gendemûyan de ji bo hêsankirina girêdanê, pêkhateyek nûsek heye. Ev beşa nûsek bakteriyê bi rûxarek ve an jî bi xaneyek ve girê didin. Di hin çavkaniyan de ji bo gendemûyê peyva “pîlusên kurt” jî tê bikaranîn. Hinek bakterî dema [[Konjugasyona bakteriyan|konjugasyonê]] (bi înglîzî: ''conjugation'') de ji bo guhaztina plazmîdan, pêkhateyên bi navê pîlus (bi înglîzî: yekjimar; ''pilus'', pirjimar; ''pili'') bi kar tînin. Pîlus pêkhateyêk mîna borî ye, ji proteîna pîlînê pêk tê. Pîlus ji aliyê parzûna xaneyê ve tê çêkirin. Bi navbeynkariya pîlusan di navbera sîtoplazmayên du bakteriyan de girêdan ava dibe ko madeyên bomaweyî, di nav pîlusê de, ji xaneyek derbasî xaneya din bibin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Pîlus jî mîna gendemûyan ji parzûna xaneyê dirêjê derve dibin û girêdana xaneyê bi rûxarek an jî bi xaneyek din ve rêk dixin. Lê pîlus ji gendemûyan dirêjtir in û hejmara wan jî ji ya gendemûyan gellek kêmtir e. === Pêkhateya qemçiyê === Qamçî (bi înglîzî: ''flagellum'') rîşalek mîna tayê por e û di dîwarê xaneyê de bi kompleksa motora proteîn ve girêdayî ye. Bakterî qamçiyê bi şeweyî xûleyî (çerxî) badidê û cih diguhere. Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin. Qamçî pêkhateyek aloz e, bi qasî 30 parçeyên proteînan lixwe digire û di sê beşên serekî de tê dabeşkirin: rîşal (bi înglîzî: ''filament''), qulp (bi înglîzî: ''hook'') û tenê binçîne (bi înglîzî: ''basal body'') Rîşala dirêj û lûlpêçî bi navbeynkariya qulpê bi tenê binçîneyê ve girêdayî ye. Rîşal ji proteîna flagellîn (FliC) û qulp jî ji proteîna qulpê (FlgE) pêk tên. Her rîşalek hema bi qasî 30000 binebeşên flegellînê lixwe digire û bi qasî 15 μm dirêj dibe. Gava motora tenê binçîneyê dizivire, rîşala lûlpêç, mîna perwaneyek dizivire. Pêkhateya qulpê bi qasî 130 binebeşên FlgE lixwe digire. Dirêjiya qulpê bi qasî 55 nm ye. Qulp hêza badanê (tork) ya ji aliyê tenê binçîne ve hatiye çêkirin, digihîne rîşala qamçiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Structure, Function and Assembly of Flagellar Axial Proteins |paşnav=Vonderviszt |pêşnav=Ferenc |weşanger=Landes Bioscience |tarîx=2013 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6250/ |paşnav2=Namba |pêşnav2=Keiichi }}</ref> Tenê binçîne motorek lixwe digire. Enerjiya bo zivirîna motorê, di parzûna xaneyê de ji hêza handerê îyonan (bi înglîzî: ''ion motive force'') tê bidestxistin.<ref>Y.Tang, M.Hindiyeh, D.Liu, A.Sails, P.Spearman, J.Zhang. Molecular Medical Microbiology (Third Edition),Academic Press,2024,Pages 97-126,ISBN 9780128186190,[https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00045-9.]</ref> Zivira motora tenê binçîneyê dualî ye (zivira arasteya saetê û zivira pêçewaneyê arasteya saetê). Motor li gor rewşê arasteya xwe diguherîne, gava zivira motorê pêçewaneyê arasteya saetê be, bakterî ber bi pêş ve cih diguhere.<ref name="General Microbiology"/> ==== Rêzbûna qamçiyê di xaneyê de ==== [[Wêne:Flagella.svg|thumb|Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin.]] Bakterî li gor hejmar û cihê qamçiyê, di çar beşan de tên polenkirin.<ref>Ruan J, Kato T, Santini CL, Miyata T, Kawamoto A, Zhang WJ, Bernadac A, Wu LF, Namba K. Architecture of a flagellar apparatus in the fast-swimming magnetotactic bacterium MO-1. Proc Natl Acad Sci U S A. 2012 Dec 11;109(50):20643-8. doi: 10.1073/pnas.1215274109. Epub 2012 Nov 26. PMID: 23184985; PMCID: PMC3528567.</ref> A. Monotrîkus (di yewnanî de; ''monotrichous -'' “mono” tek” û “trichous” mû (tayê porê)): di bakteriyê de ji bo livînê yek qamçiyek heye. B. ''Lofotrîkus'' (lophotrichous) (di yewnanî de “lopho” gurz û “trichous” mû ) ne yek lê gurzek qamçî di beşek bakteriyê de derdikevin. C. Amfîtrîkus (''amphitrichous''): (di yewnanî de “amphi” herdu, “trichous” mû), li herdu serên (aliyên) bakteriyê de qamçiyek heye. D. Perîtrîkus (peritrichous) (di yewnanî de “peri” derdor û “trichous” mû ye) li her aliyê rûyê xaneya bakteriyê de qamçî dirêj dibin. === Peykerê xaneyê === Peykerê xaneyê proteînên taybet in ko kar dikin bo parastina şiklê xaneyê, dabeşbûna xaneyê û hevgirtina dîwarê xaneyê. Peykerê xaneyê ji sê cor proteînan pêk tê; FtsZ, MreB û krîssentîn.<ref name="General Microbiology"/> FtsZ (bi înglîzî: ''filamentation temperature-sensitive protein Z'') proteînek homologê proteîna tubîlînê ya peykerê xaneya êkaryotî ye. Di dema dabeşbûna xaneya bakteriyê de FtsZ di naverasta xaneyê de xelekek çêdike. Proteînên din ber bi xelekê ve dikişîne ko bi dabeşbûna xaneyê, di navbera herdu xaneyên nû da navbirek were çêkirin.<ref name="General Microbiology"/> MreB, homologê proteîna aktînê ya peykerê xaneyê êkaryotî ye, di bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî û lûleyî de hene. Şêweyê (şiklê) xaneyê ji ber hebûna proteîna MreB peyda dibe. MreB di nav sîtoplazmayê de bi awayekî lûlpêçî xuya dibe. Proteîna MreB bandor li ser çêkirina peptîdoglîkanê dike ko şiklê xaneyê neguhere û xane bi şeweyî gogî nebe. Krîssentîn (bi înglîzî: ''crescentin'') homologê proteînên lamîn û keratîn ên xaneyên êkaryotî ye û di xaneyên bi şêweyî lûleyî de heye. Di nav xaneyê de bi dirêjkî cih digire, xaneyê diçemîne û şêweyî dawî ya xaneyê diyar dike.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> == Livîn û cihguhertin di bakteriyan de == Zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorê bertek nîşan didin, bi gelemperî berteka wan, livîn û cihguhertin e. Livîn yek ji taybetmendiyên serekî yên zîndeweran e. Bakterî jî dilivin û herwisa cih jî diguherin. Ji bo xwarinê, bakterî ber bi xurekê dilivin. Pêdiviya bakteriyên fotosentezî bi ronahiyê heye, loma hertim ber bi cihê ronî ve cih diguherin. Bakteriyên bi karlêkên bahenaseyê ATP bi dest dixin, ber bi cihê têroksîjenî ve cih diguherin. Ji ber gefên ji hawirdorê jî bakterî cih diguherin û xwe ji rewşa xeternak dûr dixin. Bakterî ji bo cihguhertinê, bi çendan corên livê dilivin. Liva bi qamçî, cora livîna serekî ye di nav bakteriyan de. Li gel qamçiyê, hin bakterî jî pêkhateyên din jî ji bo cihguhertinê bi kar tînin, wekî mînak, hin bakterî bi pîlusan dilivin. Pîlus ji qamçiyê kurtir, ziravtir in û gelek in. === Livîna bi awayî avjenî === Bi livîna xûleyî ya qamçiyê, bakterî dilive û bi avjeniyê cih diguhere. Dema avjenîkirina bakteriyê de, protonên li derveyî parzûna xaneyê de hatine komkirin, di kunikan (bi înglîzî: ''pores'') de diherikin nav proteînên Mot (bi înglîzî: ''Mot proteins'') û bandor li bargeya proteînên xelekê (bi înglîzî: ''ring'' ''proteins'') dikin. Ji ber bandora protonan, tenê binçîne dizivire û rîşala qamçiyê jî bi wê re dizivire. Zivira rîşalê di xulekeke de 200 heta 1000 ger rû dide ( 200-1000 rpm). Ji ber zivira qamçiyê, bakterî di çîrkeyek de bi qasî dirêjiya 60 xaneyê, cih diguhere (leza bakteriyê = dirêjiya 60 xaneya bakteriyê/çîrke) ev lez gelek zêde ye, wekî mînak, leza herî zêde ya çîtayê (bi înglîzî: ''cheetah'') di çîrkeyeke de dirêjiya 25 laş e (leza çîtayê= dirêjiya 25 çita/çîrke).<ref name="General Microbiology"/> === Livîna bi awayî xijbûnê === Di livîna xijbûnê de (bi înglîzî: ''gliding motility'') pêdivî bi qamçiyê tune. Wekî mînak, hin corên bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî bi vî awayî cih diguherin. Bakterî li ser rûxareki req de ye û lîncemade derdide, xwe li ser rûxarê req de di nav lîncemadeyê de xij dike. Bakteriyên di hawirdora kêmav de dijîn bi gelemperî bi vî awayî cih diguherin. Wekî mînak, bakteriya bi navê Myxococcus xanthus bi xijbûnê cih diguhere.<ref>Spormann AM. Gliding motility in bacteria: insights from studies of Myxococcus xanthus. Microbiol Mol Biol Rev. 1999 Sep;63(3):621-41. doi: 10.1128/MMBR.63.3.621-641.1999. PMID: 10477310; PMCID: PMC103748.</ref> === Livîna lûlpêçî === Hin bakteriyên bi şêweyî lûlpêçî, yên wekî spîroçîtes (''Spirochetes'') tên zanîn, ji ber şikl û qamçiyên wan ên needetî, bi livîna bi şêweyî tîrbuşon (bi înglîzî: ''corkscrew motility'') cih diguherin. Di van bakteriyên Gram negatîv de, qamçî di binê parzûna derve de (perîplazma) dirêj dibe, ango qamçî di nav dîwarê xaneyê de ye. Gava ev qamçî dizivire, xane ya bakteriyê tê badan. Livîna lûlpêçî, bi taybetî di nav şilemeniyên tîr de hê pirtir bibandor e. === Kîmotaksîs === Bakterî dikarin guherînên li hawirdora xwe hest bikin û bi cihguherînê bertek nîşan bidin.Di bakteriyan de li ser parzûna xaneyê de wergirên proteînî hene û wekî kîmîkewergir tên navkirin.<ref>Yasuo IMAE, Takafumi MIZUNO, Molecular Biology of Bacterial Taxis, Seibutsu Butsuri, 1985, Volume 25, Issue 6, Pages 235-244, Released on J-STAGE May 25, 2009, Online ISSN 1347-4219, Print ISSN 0582-4052, https://doi.org/10.2142/biophys.25.235, [https://www.jstage.jst.go.jp/article/biophys1961/25/6/25_6_235/_article/-char/en] </ref> Kîmîkewergir taybet in ji bo molekulên diyarkirî. Gava molekulek bi kîmîkewergirek ve tê girêdan, bakterî ji molekulê agahdar dibe. Her wiha bakterî dikare xestiya molekulê jî tesbît bike ko arasteya livîna xwe rêk bixe. Ji ber kartêkirên hawirdorê, cihguhertina bakteriyê wekî taksîs tê navkirin. Heke cihguhertin ji ber kartêkirek kîmyayî be, wekî kîmotaksîs (bi înglîzî: ''chemotaxis'') tê navkirin. Heke arasteya cihguherînê ber bi hişyarkerê (kartêkir) be, wekî “kîmotaksîsa pozîtîv” tê navkirin. Heke cihguherîna zîndewerê pêçewaneyê arasteya hişyarkerê be, ango heke zîndewer hewl bide ko xwe ji kartêkirê dûr bixe, vê gavê ev cihguherin wekî “kîmotaksîsa negatîv” tê navkirin. Bakterî bi gelemperî bi livîna kîmotaksîsa pozîtîv, ber bi xurekê, an jî oksîjenê cih diguherînin. Herwiha bakterî bi kîmotaksîsa negatîv, xwe ji madeyên jehrî dûr dixin.<ref name="General Microbiology"/> Cihguhertina bakteriyê ya ji ber kartêkiria ronahiyê, wekî fototaksîs (bi înglîzî: ''phototaxis'') tê navkirin. Bakteriyên fotosentezî, ji bo karlêkên fotosentezê, ber bi cihê ronî ve cih diguherin, loma ev cihguhertin fototaksîsîsa pozîtîve e (bi înglîzî: ''positive phototaxis''). == Habîtata bakteriyan == Cih an jî hawirdora ko zindewereke diyarkirî bi asayî tê de dijî, wekî habîtata wê zîndewerê tê navkirin.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Di hemû habîtatan de yek ji endamên herî girîng ê habîtatê, bakterî ne. Bakterî li ser rûyê erdê hema di hemû cihan de dijîn. Bakterî li her derê ne. Di nav germavan de, di nav cemedên cemseran de, li serê çiyan de, li binê okyanusan de, di nav axa daristanan de, di atmosferê de, di laşê ajal û riwekan de bakterî hene. Di be ko hin caran bakterî ji bo wê habîtatê sûdbexş be, lê dibe ko hin bakterî jî ji bo habîtatê ziyanbexş bin. Bakterî dikarin hemû madeyên endamî û hinek madeyên neendamî hilweşînîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bi vî awayî endamên din ên habîtatê, wekî mînak, riwek û ajal, van madeyên hilweşiyayî ji bo zîndeçalakiyên xwe dubare bi kar tînin. Wekî mînak, di demsala payîzê de piraniya daran, pelên xwe diweşînin, bakterî û karok wan pelan wekî çavkaniya xurekê bi kar tînin. Bakterî pelan hildiweşînin û ji bo karlêkên metabolî bi kar tînin, paşmayiyên ji hilweşandina pelan jî, tevlê axê dibe. Bi vî awayî ax ji aliyê madeyên endamî û neendamî ve dewlementir dibe. Riwek madeyên nav axê bi regên xwe digirin û ji bo geşebûnê bi kar tînin. Bakteriyên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') xurekên xwe bi karlêkên fotosentez an jî kîmosentezê ji madeyên neendamî berhem dikin. Her wiha ji bo berhemhênan, peyva xwejîn (bi înglîzî: ''autotrophs'') jî tê bikaranîn. Bakteriyên xwejîn girîng in bo avakirin û berdewamiya zincîra xurekê (bi înglîzî: ''food'' ''chain'') di habîtatê de. Di [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisê]] ya ajalan de ji bo heriskirina [[seluloz]]ê enzîm tune. Ajalên kawêjker (bi înglîzî: ''ruminant animals'') ên wekî pez û dewar bi alîkariya bakteriyan, selulozê diherisînin. Wekî mînak, di ûrika çêlekan de hin bakterî hene, gava çêlek giha dixwe, bakterî seluloza xaneyên giha hildiweşînin û diguherînin bo asîdên çewrî û [[Asîda amînî|asîdên amînî]].<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Ev herdu cor asîd jî xurekên binyatî ne. Wekî mînak, çêlek van xurekan ji bo çêkirina şîr bi kar tînin. Gellek corên bakteriyan di ava çem û golan de dijîn. Dibe ko di nav avê de bi hejmareke hindik bakterî hebin. Ji ber hebûna hinek bakteriyan, mirov nikare bibêje ew av qirêj e û divê neyê bikaranîn. Lê heke di avê de bakteriyên wekî ''E.coli'' hebin, dibe ko ev avek qirêj be. Habîtata bakteriyên ''E.coli'' coga herisê ya mirov û ajalan e. Di avê de hebûna E. Coli, destnîşan dike ko paşmayiyên ji destavê (tualet) têkilê avê bûne. Herçiqas ''E.coli'' ji bo mirov hokara nexweşiyê nebe jî, hebûna ''E.coli'', egera hebûna bakteriyên din ên patojen (zîndewerên dibin sedema çêbûna nexweşiyê) zêde dike, loma ava ko tê de bakteriyên ''E.coli'' hene, wekî ava qirêj tê hesîbandin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bakteriyên nav axê, madeyên cihêreng diguherînin bo humus û mîneralan, bi vî awayî pêkhateya axê diguherînin û bandor li ser karlêkên biyokîmyayî dikin. Elementên wekî karbon, nîtrojen û sulfur ji aliyê bakteriyan ve, ji awêteyên gaz ên neendamî ve tên guhertin bo madeyên sûdbexş û ji aliyê riwek û ajalan ve tên bikaranîn. == Metabolizma == Tevahiya karlêkên biyokîmyayî yên di xaneyê de rû didin, wekî metabolîzma tê navkirin. Dibe ko hin karlêk ji bo hilweşandina awêteyan û bidestxistina enerjiyê rû bide, an jî dibe ko hin karlêk ji bo çêkirina awêteyên nû kar bikin û enerjî xerc bikin. [[Henaseya xaneyê]], [[genîn]], [[fotosentez]], kîmosentez mînakên serekî ne ji bo metabolîzmaya bakteriyan. Herwisa ji bo geşebûna bakteriyê û berdewamiya jiyana wê, xebatên ji bo wergirtin û bikaranîna awêteyên endamî û neendamî jî beşek metabolîzmayê ye.<ref name="Jurtshuk1996">{{Jêder-kitêb |sernav=Bacterial Metabolism |paşnav=Jurtshuk |pêşnav=Peter |weşanger=University of Texas Medical Branch at Galveston |tarîx=1996 |isbn=978-0-9631172-1-2 |çap=4 |cih=Galveston (TX) |paşnavê-edîtor=Baron |pêşnavê-edîtor=Samuel |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7919/ |pmid=21413278 }}</ref> === Corên henaseya xaneyê di bakteriyan de === Li gor pêwistiya oksîjenê 3 cor bakterî hene: * Bakteriyên nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe''): Divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Ev bakteriyan tenê di hawirdora bêoksîjenî de dijîn. Wekî mînak, bakteriyên ''Clostridium tetani'' û ''Clostridium botulinum'' di hebûna molekula osîjenê de dimirin, loma divê di hawirdora van bakteriyan de oksîjen tune be.<ref name="Jurtshuk1996" /> Bakteriyên nehewayî neçarî bi karlêkên nebahenaseya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] bi dest dixin. Bakterî di karlêkên nebahenaseyê de, di kotahiya [[zincîra guhaztina elektronan]] de li dewsa oksîjenê, madeyên wekî CO₂, NO₃^– û SO₄^2– wekî wergirê elektronan bi kar tînin. * Bakteriyên nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe''): Di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn. Bakteriyên nehewayî hilbijêrer di hebûna oksîjenê de, bi bahenaseyê ATP berhem dikin. Lê heke di hawirdorê de oksîjen tune be, vê gavê bi rêçeya [[genîn]]ê (bi înglîzî: ''fermentation'') ATP berhem dikin. Wekî mînak,  ''Escherichia coli'' bakteriyên nehewayî hilbijêrer in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "facultative anaerobe". Encyclopedia Britannica, 22 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/facultative-anaerobe.] Accessed 8 February 2025.</ref> * Bakteriyên hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate aerobe''): Divê di hawirdora bakteriyan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe. Bakteriyên hewayî neçarî, bi [[Henaseya xaneyê|bahenaseyê]] ATP berhem dikin. Wekî mînak, ''Mycobacterium tuberculosis'' bakteriyek hewayî neçarî ye û di coga henaseya mirov de cih dibin. === Xwarin === Di warê metabolîzmayê de di navbera bakteriyan de gelek cudahî hene. Bi taybetî, rêçeyên bi destxistina enerjî û karbonê li cem bakteriyan de corbicor in. Hin bakterî xwejîn in (bi înglîzî: ''autotroph''), karbona xwe ji karbona dîoksîda neendamî dabîn dikin. Zîndewerên xurekên endamî ji awêteyên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') tên navkirin. Hin corên bakteriyan, hin corên protîstan, [[kevz]] û riwek berhemhên in. Gellek corên bakteriyan jî xwenejîn (bi înglîzî: ''heterotroph'') nin, karbona xwe ji awêteyên endamî bi dest dixin. Zîndewerên xurekên xwe ji zîndewerên din an jî ji awêteyên endamî dabîn dikin, wekî zîndewerên bikarhên (bi înglîzî: ''consumers'') tên navkirin. Li gor rêbaza dabînkirina enerjiyê, bakteriyên xwejîn du cor in; bakteriyên ronahiyexwejîn û bakteriyên kîmîkexwejîn.<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên ronahiyexwejîn (bi înglîzî: ''photoautotrophs- phototrophic bacteria''), enerjiya ronahiyê ji bo çêkirina molekulên endamî bi kar tînin. Ango bakteriyên fotosentezî, berhemhênên ronahiyexwejîn in. Sîyanobakterî di fotosentezê de [[Klorofîl|klorofîla a]]-yê ji bo mijîna ronahiyê û H₂O jî ji bo danerê elektronan bi kar tînin. Oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bakteriyên sulfure yên binefşî û kesk jî di fotosentezê de, ji bo mijîna tîrojên ronahiyê bakteriyoklorofîl, ji bo danerê elektronan jî H₂S bi kar tînin. Di fotosenteza van bakteriyan de sulfur wekî madeya bermayî çêdibe.<ref name="Text book of microbiology" /> Bakteriyên kîmîkexwejîn (bi înglîzî: ''chemoautotrophs - chemosynthetic bacteria''), enerjiya xwe ji oksandina madeyên neendamî bi dest dixin. Bakteriyên kemîkexwejîn enrjiya xwe bi rebaza kimosentezê dabîn dikin. Wekî mînak, bakteriyên nîtrîtkirinê, bi oksandina amonyak an jî nîtrîte enerjî dabîn dikin.<ref name="McGraw-Hill"/> Hin bakterî enerjiyê ji awêteya endamî bi dest dixin, ji van bakteriyên kîmîkexwejînan re bi înglîzî “''chemoorganotrophs''” tê gotin, ango bi kurdî kîmîkeendamexwejîn. Hin bakteriyên kîmîkexwejîn jî enerjiyê ji awêteyên neendamî dabîn dikin, ji van bakteriyan re jî tê gotin kîmilîtoxwejîn (bi înglîzî: ''chemolitotrophs'')<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên xwenejîn jî du cor in; ronahiyexwenejîn (bi înglîzî: photoheterotrophs) û kîmîkexwenejîn (bi înglîzî: ''chemoheterotrophs''). Bakteriyên binefşî yên nesulfurî (bi înglîzî: ''purple nonsulfur bacteria'') karbonên xwe ji zîndewerên din dabîn dikin, lê enerjiya xwe, bi klorofîl û pîgmentên din ên fotosentezê, ji tîrojên rojê werdigirin.<ref name="VILLEE"/> Piraniya bakteriyan, kîmîkexwenejîn in. Hem ji bo çavkaniya karbonê, hem jî ji bo enerjiyê, molekulên endamî bi kar tînin. Gelek ji bakteriyên kîmîkexwenejîn karbon û enerjiya xwe ji tiştên mirî bi dest dixin, ji van bakteriyan re tê gotin genîxwer (bi înglîzî: ''saprophyte''). Bakteriyên nexweşker (patojen) jî kîmîkexwenejîn in. Hin ji bakteriyên kîmîkexwenejîn jî bo xanexwê ya xwe sûdbexş in. Wekî mînak, ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin, laşê mirov ji van vîtmînan sûd digire.<ref name="VILLEE"/> == Pirbûn û geşebûna bakteriyan == Di piraniya bakteriyan de zanyariyên bomaweyî di tek kromozomek bazineyî de cîh digirin. Bakterî bi kromozomek nikare bi dabeşbûna miyozî gamet çêbike.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Loma bakterî bi gelemperî bi [[dabeşbûna nîvekî]] (bi înglîzî: ''binary fission'') zêde dibin. Dabeşbûna nîvekî corek [[pirbûna nezayendî]] ye. Ango ji bilî [[mutasyon]]an, bakteriyên nû kopiyên hev in. Ji bo dabaşbûnê, divê xaneya bakteriyê bi têra xwe geşe bibe û derfetên jîngehê jî guncav bin.Pêşî, [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya bakteriyê duhende dibe û her ADN-yek ber bi cemserek xaneyê ve tê kişandin, paşê, [[parzûna xaneyê]] û dîwarê xaneyê ber bi nav sîtoplazmayê dirêj dibin û [[sîtoplazma]]yê dabeşê du paran dikin. Bi vî awayî du xaneyên nû peyda dibe, ji van xaneyan re tê gotin xaneyên keç (bi înglîzî: ''daughter cells''). Xaneyên keç kopiyên hev in.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> [[Wêne:Binary Fission 2 ku.svg|thumb|300x300px|Gelemperiya bakteriyan bi dabeşbûna nîvekî pir dibin.]] Pirbûna bakteriyan a bi dabeşbûna nîvekî pir bilez e. Dibe ko bakterî her 20 xulekan de carek dabeş bibe û hejmara xwe bike du qat.<ref name="Concepts and Applications" /> Wekî mînak, dibe ko bi şeş dabeşbûnên li pêy hev (di du saetan de) hejmara bakteriyê, ji yekê zêde bibe bo 64 bakteriyan.(1,2,4,8,16,32,64). Ango dibe ko di çendan rojan de hejmara bakteriyê bigihîje milyaran. Lê di rastiyê de pirbûna bakteriyan bêdawî û bêsînor nîne. Wekî mînak, bakteriya ''Escherichia coli'' di laboratiwarê de di bin şert û mercên îdeal (guncav) de, dikare serê 20 xulekê carek dabeş bibe û hejmara xwe zêde bike. Rûviyên mirov ji bo ''E.coli'' jîngeha siruştî ye. ''E.coli'' di rûviyên mirov de di 12 heta 24 saetan carek dabeş dibe.<ref name="Campbell" /> Ango ji bo bakteriyan şertên hawirdorê hertim bi awayekî %100 guncav nîne. Gava di jîngehek de hejmara bakteriyan zêde dibe, tengasiya xurekan rû dide an jî paşmayiyên bakterî li jîngehê kom dibin û bakterî bi jehrê dikevin. Hin caran jî ji bo hemû bakteriyan cih namîne, an jî bakterî ji aliyê zîndewerên din ve tên nêçîrkirin û hwd. Ango pirbûna bakteriyan ji ber berteka jîngehê, sînordar e.<ref name="Campbell"/> Li gel dabeşbûna nîvekî, hinek bakterî jî bi [[gopikkirin]] (bi înglîzî: ''budding'') û parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') pir dibin.Di pirbûna bi gopikkirinê de, piştî duhendebûna ADN-yê, beşek xaneyê ber bi derve gir dibe. Piraniya bakteriyên gopikkirinê, piçek ji sîtoplazmaya xwe ber bi derveyî xaneyê dirêj dikin û xaneyek nû çêdikin. Di gopikkirinê de xaneya keç ji xaneya makê piçûktir e, lê zanyariyên bomaweyî di herdu xaneyan de jî heman in. Bakteriyên ji tuxma (bi înglîzî: ''genus'') ''Caulobacter'', tuxma ''Hyphomicrobium'' û tuxma ''Stella'' mînak in bo bakteriyên gopikkirinê.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "budding bacterium". Encyclopedia Britannica, 20 Jul. 1998, [https://www.britannica.com/science/budding-bacterium.] Accessed 18 February 2025.</ref> Hin bakteriyên ji liqa siyanobakteriyan, bi şêweyî parçebûnê pir dibin. Di parçebûnê de di nav xaneya makê de dîwarên xaneyê tên avakirin, xane tê dabeşkirin bo çendan xaneya.<ref name="VILLEE"/> Peyva girbûna bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial growth'') ne tenê ji bo xaneyek bakteriyê, lê ji bo hejmar û qebareya bakteriyên koloniyê tê bikaranîn. Bakterî gava di hawira destkarî de, wekî mînak, gava di laboratiwaran de, di firaqên Petrî de tên çandin, bakteriyên keç ji hev dûr nakevin. Her ko dabeşbûn didome ji tek bakteriyek loda bakteriyên bi şêweyî çerxî ya bi çavê tazî tê dîtin, peyda dibe, ji vê koma bakteriyan re tê gotin kolonî (bi înglîzî: ''colony''). Hemû bakteriyên koloniyê heman kopiyê ADN-yê lixwe digirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> == Endospor (spora navekî) == {{Gotara bingehîn|Endospor}} [[Wêne:Bacterial sporulation ku.png|thumb|300x300px|Endospor di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de çêdibe.]] Gava di hawirdorê de xurek pir hindik dibe, an jî hawirdor bi awayekî neasayî pir germ dibe, an pir sar dibe, ziwa dibe, an jî pêkhateya kîmyayî ya hawirdorê bi awayekî neyînî biguhere, hin bakterî li dij van guherînên hawirdorê bertek nîşan didin. Di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de xaneyek tê çêkirin ji vê pêkhateyê re tê gotin endospor an jî spora navekî (bi înglîzî: ''endospore'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" /> Hemû bakterî endospor çênakin, bi gelemperî di nav bakteriyên Gram pozîtîv de çêbûna endospor hê pirtir rû dide.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Di dirêjiya pêvajoya endosporê de bakterî di qonaxa mitbûnê (bi înglîzî: ''dormant state'')de ye,<ref name="VILLEE" /> bakterî ji bo demek dirêj bêyî bidestxistina xurek û av, bêdeng dimîne. Bi kurtî, bakterî bi çêkirina spora navekî, xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêzin.<ref name="Microbiology" /> Hejmara bakteriyê bi endosporê pir nabe, tenê xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze. Gava şert û mercên hawirdorê ji bo bakteriyê guncav bûn, bakterî ji endosporê diguhere bo xaneya asayî. == Pêwendiyên bakteriyan bi zîndewerên din ve == Bakterî bi zîndewerên din re di nav têkiliyê de ne. Wekî mînak, bakteriyên li reg û pelên riwekan de dijîn, xurekên xwe ji riwekê dabîn dikin. Lê li gel bidestxistina xurekê, bakterî jî hin made berhem dikin û derdidin. [[Riwek]] bi wan madeyan ji patojenan tên parastin. Lê belê hin corên bakteriyan jî ji bo riwekan patojen in. Çawa ko hin bakterî ji bo mirov û ajalên din hokarên nexweşiyê ne, bi heman awayî, hin bakterî jî nexweşiyê tûşî riwekan dikin. Ango dibe ko hevkariya bakteriyan bi zîndewerên din re bi erênî an jî bi awayekî neyînî be. Koma zîndewerên ko ji heman corê ne û di herêmek diyarkirî û sinordarkirî de dijîn, wekî komeleya zîndeyê (bi înglîzî: ''population'') tê navkirin.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Wekî mînak, bakteriyên ''E.coli'' di rûviyê mirov de dijîn, koma ''E.coli'', wekî komeleya zîndeyî ya ''E.coli'' tê navkirin. Di herêmek diyarkirî û sinordarkîrî de hebûn û karlêkirina koma komeleyên zîndeyî yên ji hev cuda, wekî komelgeha zîndeyê (bi înglîzî: ''community'') tê navkirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Li ser çermê mirov de gelek komeleyên zîndeyî yên bakteriyan hene û di çerm de komelgeha zîndeyî pêk tînin. Wekî mînak, bakteriyên ''Staphylococcus epidermidis'' û ''staphylococcus aureus'' endamên vê komelgehê ne. Di sîstema jîngehî (bi înglîzî: ''ecosystem'') de pêwendiyên komeleyên zîndeyî dibe ko bi awayekî hevkarî be û ji bo komeleyên zîndeweran sûdbexş be, an jî bi awayekî pêşbirkî be.Di pêwendiyên pêşbazîyî (pêşbirkî) de, di komelgeha zîndeyî de, di navbera komeleyên zîndeyî de ji bo bidestxistina xurek, oksîjen, ronahî û hwd de hevrikî heye. Di komelgeha zîndeyî de, karlêkirinên (pêwendiyên) di navbera zîndewerên bi corên cuda yên komelgehê de, wekî sîmbiyoz (hevguzeranî) tê navkirin. Karlêkirina hevguzeranî dibe ko herî kêm ji bo corek zîndewerê sûdbexş an jî ziyanbexş be. Di sîmbiyoza (bi înglizi: ''symbiosis'') bakteriyan de bi gelemperî çar cor karlêkirin rû dide. === Sûdgorke (bi înglîzî: ''mutualism'') === Heke di karlêkirina sîmbiyozê de, herdu cor jî ji vê hevratiyê sûd bigirin, ev hevguzeranî wekî sûdgorke (mutualîzm) tê navkirin.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Wekî mînak, di navbera mirov û hin çeşîdên bakteriya ''E.coli'' de hevguzeraniya sûdgorke heye. ''E.coli'' di coga herisa mirov de dijîn û dibin şirîkê xurekên mirov. Coga herisa mirov ji bo bakteriyê hawirdorek ewle ye. ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin û derdidin nav coga herisê. Bi taybetî vîtamîna K2 ji bo çêkirina hokara xwînmeyînê girîng e. Ango hem mirov hem jî bakterî ji vê hevratiyê sûd digirin.<ref name="Microbiology"/> === Hevjiyanî (bi înglîzî: ''commensalism'') === Heke di karlêkirina navbera du corên zîndeweran de, zîndewerek sûd bigire lê zîndewera din ji vê bihevrebûnê tu sûd an jî ziyan negire, ev cora sîmbiyozê wekî hevjiyanî (komensalîzm) tê navkirin. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Staphylococcus'' ''epidermidis'' li ser çermê mirov de dijîn û bi xaneyên mirî yên çerm xwedî dibin. Bakterî ji ber ko xurek bi dest dixe ji vê sîmbiyozê sûd digire. Lê çalakiya bakteriyan tu bandor li ser mirov nake. Jixwe heke bakterî wan xaneyên mirî nexwariya jî, xane ji çerm diweşiyan.<ref name="Microbiology"/> === Mişexwerî (bi înglîzî: ''parasitism'') === Di corek sîmbiyozê de zîndewerk ji karlêkirinê sûd digre, lê ziyan digihîje ya din. Ev sîmbiyoz wekî mişexwerî (parazîtîzm) tê navkirin. Têkiliya navbera mirov û bakteriyên patojen, mînak e bo hevguzeraniya mişexwerî. Ji ber ko bakteriyên patojen laşê mirov dagir dikin, madeyên jehrawî derdin û mirov bi nexweşiyê dixin, bakteriyên hokarê nexweşiyê, wekî mişexwer tên hesibandin. Nexweşiyên wekî tetenoz (bi înglîzî: ''tetanus''), tuberkuloz (bi înglîzî: ''tuberculosis'') ji ber karlêkirina mirov û bakteriyan rû didin. === Amensalîzm (bi înglîzî: ''amensalism'') === Yek ji corên sîmbiyozê jî amensalîzm e. Di amansalîzmê de ji karlêkirina di navbera du komeleyên zîndeyî de, komeleyek a dinê dikuje, lê ew bixwe ji vê sîmbiyozê sûd an jî ziyan nagire. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Lucilia sericata'' li ser çermê mirov de dijîn û proteînek bakterikuj berhem dikin û derdidin. Ev proteîn bakteriyên bi navê ''Staphylococcus aureus'' têk dişkînin. ''Staphylococcus aureus'' jî li ser çermê mirov dijîn û ji bo mirov patojen in (hokarê nexweşiyê ne). Têkşikestina ''Staphylococcus aureus'' tu bandorek li ser jiyana ''Lucilia sericata'' nake.<ref name="Microbiology"/> == Bakterî û çerxa nîtrojenê == {{Gotara bingehîn|Çerxa nîtrojenê}} [[Wêne:Ciclo del nitrógeno ku.svg|thumb|300x300px|Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂)]] Çerxa nîtrojenê pênc karlêkên sereke lixwe digire: çespandina nîtrojenê, nîtrîkirin, amonîkirin, asîmîlekirin, û dijenîtrîkirin.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di hemû karlêkan de bakterî kar dikin. Hin bakterî dikarin ji atmosferê molekula nîtrojena serbest (N₂) bigirin û biguherînin bo awêteyên nîtrojenî yên wekî amonyak (NH₃), nîtrît (NO₂^-) û nîtratan (NO₃^–). Li ser rûyê erdê, zêdetirê ji %90ê çespandina nîtrojenê, ji aliyê bakteriyan ve pêk tê. Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂).<ref name="Foundations in microbiology"/> Bakteriyên çespandina nîtrojenê, bi navbeynkariya [[enzîm]] û ATP-yên xwe, sê bendên navbera atomên molekula nîtrojenê dişkînin û atomên nîtrojenê ji bo çêkirina amaonyakê (NH₃) bi kar tînin. Paşê amonyak jî tê guhertin bo amonyum (NH₄⁺) û nîtratê (NO₃^–) ev herdu xweyên nîtrojenî di avê de dihelin. Riwek, NO₃^– û NH₄⁺ bi regên xwe dimijînin û ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî, bi kar tînin. Ango ji bo riwekan çavkaniya nîtrojenê, awêteyên neendamî yen nîtrojenî ne. Bakteriyên ji xêzana ''Nitrosomonas'', bo karlêkên kemosentezê, NH₃-yê oksan dikin bo nîtrîtê (NO₂^-). Nîtrîta oksandî jî ji aliyê bakteriyên xêzana ''Nitrobacter'' ve tê oksandin bo nîtratê (NO₃^–). Nîtrat ji aliyê riwek, karok û bakteriyan ve bi çendan rêçeya tê asîmîlekirin û ji bo çêkirina awêteyên endamî tê bikaranîn.Di nav hin axan de bakteriyên nîtrîkirinê kêm in, ji bo van axan, bo berhemanîna madeyên nîtrojenî, çavkaniya sereke amonyakirin e.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Miriyên riwek û ajal di axê de dirizin. Rizîna wan bi gelemperî ji ber enzîmên hin corên bakterî, karokan e. Ji van zîndeweran re tê gotin zîndewerên rizîker (bi înglîzî: ''decomposer'').Bakteriyên rizîker dikarin xane û şaneyên riwek û ajalên mirî têkbişkînin, biherisînin û wekî xurek di zîndeçalakiyên xaneyê de bi kar bînin. Bi zîndeçalakiyên bakteriyan, ji hilweşîna xurekên nîtrojenî yên wekî proteîn, ADN, ARN hwd, wekî madeya paşmayî amonyak peyda dibe. Bakterî amonyakê ji xaneya xwe dûr dixin, amonyak tevlê axê dibe, ji vê kirdarê tê gotin amonyakirin (kirdara berhemanîna amonyakê) Di nav axê de bakteriyên kemosentezî hene, amanonyakê bi kar tînin. Di kiryara çêkirina molekulên endamî de, tevlêbûna madeyên neendamî wekî asîmîlekirin tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de zîndewer NH₃ , NH₄⁺ û NO₃^– ên ko di qonaxên çespandina nîtrojenê, amonyakirin û nîtrîkirinê de hatibûn çêkirin, asîmîle dike bo çêkirina molekulên endamî yên nîtrojenî. Riwek dikarin madeyên nîtrojenî yên neendamî bi regên xwe bigirin û di xaneyên xwe de ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî bi kar bînin. Bi asîmîlekirinê, êdî nîtrojen tevlê zîncîra xurekê dibe û bi şêweyî xurekên endamî yên nîtrojenî ji riwekan derbasî ajalan dibe. Kêmkirina nîtratê (NO₃^–) bo molekula nîtrojenê wekî dijenîtrîkirin (bi înglîzî: ''denitrification'') tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de, nîtrojena hatiye çespandin û tevlê madeyên xaneya zîndewerê bûyê, bi alikariya bakteriyan, dubare tê guhertin bo gaza nîtrojenê û tevlê atmosferê dibe.Bakteriyên wekî ji tuxma ''Pseudomonas'' û ''Clostridium'' di karlêkên nebahenaseya xaneyê de ji bo wergirtina elektronan, nîtratê wekî wergira kotahî bi kar tînin, loma nîtrat diguhere bo molekula nîtrojenê.<ref name="Microbiology"/> == Bomawe == === Kromozoma bakteriyê === Genên bakteriyan di pêkhateya bi navê kromozoma bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial chromosome'') de cih digirin. Bi gelemperî, di xaneya bakteriyê de tek çeşîdek kromozom heye, lê dibe ko ji yekî zêdetir kopiyên wê kromozomê hebe. Hejmara kopiyên kromozoma bakteriyê li gor cora bakteriyê û jîngeha wê ya pirbûnê diyar dibe. Bi gelemperî bakterî yek heta çar kopiyên kromozomê lixwe digirin.<ref name="Biology"/> Kromozoma bakteriyê di beşa nukleoîd a bakteriyê de bi awayekî şidayî paketkirî ye. Nukleoîd bi parzûnek pêçayî nîne û rasterast bi sîtoplazmayê ve di têkiliyê de ye.Kromozoma bakteriyê li gel ADN-ya cotşerîdî, gelek proteînên cuda jî lixwe digire. Kromozoma gelemperiya bakteriyan bi şeweyî bazineyî ye, û ji çend milyon cotên bazan pêk tê. Wekî mînak, kromozoma ''Escherichia coli'' ji 4,6 mîlyon cotên bazan, kromozoma Haemophilus influenzae jî ji 1,8 mîlyon cotên bazan pêk tê. Bo miqayesekirinê; kromozomek asayî ya mirov zêdetirî 100 mîlyon cotên bazan lixwe digire.<ref name="Biology"/> Kromozomek asayî ya bakteriyê bi qasî çend hezar genên yekane lixwe digire. Genoma bakteriyan haploîd e. Piraniya kromozoma bakteriyê ji genen kodkirinê bo çêkirina proteînan pêk tê. Ji bilî genên kodkirina proteînan, rêzeya nukleotîdên kromozomê, kar dikin bo duhendebûna ADN-yê, derbirîna genan û pêkhateya kromozomê. Di rêzeya nukleotidan de beşa destpêka duhendebûnê (bi înglîzî:origin of replication) jî cih digire.<ref name="Biology"/> Di pêkhateya kromozoma bakteriyê de proteînên hîstonê tune. === Plazmîd === Di hinek bakteriyan de li gel kromozoma bakteriyê, plazmîd jî heye. Plazmîd parçeyek bazinî ya ADN-yî ye. ADN-ya plazmîdê cotzincîrî ye. Qebareya plazmîdên bakteriyan ne yek e. Plazmîdên herî piçûk ji çend hezar cotên bazan pêk tên û yek an jî du genan lixwe digirin. Plazmîdên herî gir, ji 100,000 heta 500,000 cotên bazan pêk tên û dibe ko bi sedan gen lixwe bigirin. Her wekî mîna kromozoma bakteriyê, di plazmîdê de jî destpêka duhendebûnê heye û rê dide plazmîdê ko bi tena serê xwe dabeş bibe.<ref name="Biology"/> Li gor erkên xwe ne yek lê zêdetir corên plazmîdan hene. Bi gelemperî plazmîd di pênc beşan de tên dabeşkirin; * Plazmîdên bergiriyê an jî bi navê din hokarên R (bi înglîzî: ''R factors''): Di van plazmîdan de ji bo dabînkirina bergiriya li dij jehran û dijezindeyiyan genên taybet hene. * Plazmîdên hilweşîner (bi înglîzî: ''degradative plasmid''): Bakterî bi genên van pîlazmîdan madeyên neasayî hildiweşîne û ji bo metabolîzmaya xwe bi kar tîne. * Plazmîdên kol (bi înglîzî: ''col-plasmids''): Genên ji bo kodkirina kolîsînan (bi înglîzî: ''colicins'') lixwe digirin. Kolîsîn proteînên taybet in, bo kuştina bakteriyên din tên bikaranîn. * Plazmîdên vîrulans: Genên van plazmîdan bakteriyê diguherine bo bakteriya tuşker (patojen) * Plazmîdên bipîtî an jî hokarên F (bi înglîzî: ''fertility plasmids- F factors''): Bi rêbaza konjugasyonê, bi van plazmîdan, genên bakteriyek tê guhaztin bo bakteriya din. == Guhaztina genan di navbera bakteriyan de == Di xwezayê de guhaztina genan ji zîndewerek bo zîndewera din gelek girîng e û dibe sedema peydabûna guhertoyên nû. Guhaztina genan bi du awayî rû dide, bi guhaztina stûnî û bi guhaztina asoyî. Di guhaztina stûnî de gen ji bavanan diguhazin bo weçeyê.<ref name="VILLEE" /> Di [[pirbûna zayendî]] de gen bi stûnî tên guhaztin. Wekî mînak, mirov genoma xwe ji dê û bavê xwe digire, ango di genoma zarokê de hem genên bavê hem jî genên dayikê cih digirin. Zarok dibe ko piçek bişibe bavê xwe an jî diya xwe, lê zarok kopiyên dêûbavên xwe nîn in. Bakterî bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin, loma piştî dabeşbûna nîvekî, ji makexaneyek du xaneyên kopiyên hev peyda dibe. Ango makexane û xaneyên keç kopiyên hev in, bi pirbûnê, di bakteriyan de çeşîddariya bomaweyî rû nade. Ji xeynî mutasyonan, guhaztina genan a bi şêweyî asoyî jî di genoma bakteriyan de guherîn çêdike, bi vî awayî guhertoyên (bi înglîzî: ''variant'') nû peyda dibe. Di guhaztina genan a asoyî (bi înglîzî: ''horizontal gene transfer'') de, genên nû ji bavanan derbasî wêçeyê nabin, gen di navbera zîndewerên hemî corê de tên guhaztin an jî di navbera zîndewerên ji corên cuda de tên guhaztin. Di bakteriyan de di navbera xaneya daner û xaneya wergir de guhaztina genan bi yek aliye, ango xaneya wergir parçeyek ADN-yê werdigire, li dewsa wê beşek ji ADN-ya xwe nade bakteriya daner. Bi guhaztina genan her carê xaneya wergir %3 an jî hê kêmtir ji ADN-ya xaneya daner werdigire.<ref name="General Microbiology"/> Bakterî dikarin bi sê awayî ji bakteriyek gen biguhazînin bo bakteriyek din; gorankari (bi înglîzî: ''transformation'' ), guhaztinî (bi înglîzî: ''transduction'') û konjugasyon (bi înglîzî: ''conjugation'').<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Di hersê corên guhaztina genan de jî, xaneyek, xaneya daner e (bi înglîzî: ''donor'') ji bo guhaztinê gen dabîn dike. Xaneya duyemîn jî xaneya wergir e, genan (ADN) werdigire. === Gorankarî === [[Wêne:Gene transfer by transformation ku.png|thumb|300x300px|Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû]] Bakteriyek zindî, beşek ADN-ya bakteriya mirî têkilê ADN-ya xwe dike. Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû. Ango genên nû ne rasterast ji bakteriyek, lê ji hawirdorê tên girtin. Di gorankariyê de xaneya daner hilweşiyayê û ADN-ya xwe serbest berdaye, xaneya wergir dikare ji derve vê ADN-yê bigire nav xaneyê, û tevlê genoma xwe bike.<ref name="General Microbiology" /> Xaneya wergir di laboratiwarê de bi awayekî destkarî jî dikare were hankirin bo wergirtina ADN-yê. Lê di xwezayê de, ji hawirdorê wergirtina ADN-yê ji ber bomaweya xaneya wergir rû dide.Gava li hawirê hejmara xaneyan zêde ye lê xurek sînordar e, ji aliyê xaneyan ve proteînên taybet tên çêkirin. Wekî mînak, proteîna girêdana ADN-yê, ADN-translokaz (bi înglîzî: ''DNA translocase''), proteînên cogî yên parzûna xaneyê û endonukleaz. Ji xeynî vana, bakteriyên [[Boyaxa Gram|Gram negativ]] enzîma otolizin (bi înglîzî: ''autolysin'') jî çêdikin. Bi vê enzîmê ji bo derbasbûna ADN-yê hin beşên dîwarê derve tê hilweşandin. Heke ADN-ya serbest a li hawirdora xaneya wergir, bi tesadufî rastê wergirên li aliyê derveyî xaneyê were, bi wergir ve tê girêdan. Paşê, ADN ji aliyê ADN-translokaz ve di nav cogên proteînî de tê guhaztin bo hundirê xaneya wergir. Ji bo piçûkkirina qebareya ADN-yê, enzîma endonukleaz tê bikaranîn. Di vê gavê de dibe ko parçeyek ADN-yê di nav xaneyê de têkilê kromozoma xaneya wergir bibe. ADN-ya ko parçeyên ADN-yên zîndewerên din lixwe digire, wekî ADN-ya dubarepêkhatî (bi înglîzî: ''recombinant DNA'') tê navkirin.<ref name="Microbiology"/> Kiryara gorankariyê cara pêşîn di sala 1928ê de ji aliyê bakterîzanê brîtanî Frederick Griffith ve hat ragîhandin. Griffith bi xebatên xwe nîşan kir ko bakteriya ''Streptococcus pneumoniae'' ya nepatojen dikare parçeyên ADN-ya bakteriyek patojen a mirî bigire nav xaneya xwe û tevlê genoma xwe bike, bi vî awayî ''Streptococcus pneumoniae'' jî biguhere bo bakteriya patojen.<ref name="Microbiology"/> === Guhaztinî === [[Wêne:Transduction (genetic) ku.svg|thumb|301x301px|Genên bakteriyê bi navbeynkariya bakteriyofajê tê guhaztin bo bakteriya wergir.]] Kiryara guhaztinî bi navbeynkariya [[bakteriyofaj]]ê rû dide. Di guhaztinî de ADN-ya danerê di nav bergê proteînî ya bakteriyofajê de tê paketkirin û gava [[vîrus]] tuşî bakteriyek dibê, parçeya ADN-ya bakteriya danerê, diguhazîne bakteriya wergir. Du corên guhaztinî hene; guhaztiniya gelemperî û guhaztiniya taybet ==== Guhaztiniya gelemperî ==== Guhaztiniya gelemperî (bi înglîzî: ''generalized transduction'') ji aliyê bakteriyofajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phages'') ve pêk tê.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Bakteriyofajên tundrew bi [[çerxa şîbûnê]]yê de duhende dibin. Ango di nav xaneya xanexwê de kopiyên bakteriyofajê zêde dibin. Di xaneya bakteriyê de kopiyên ADN-yên vîrusê tên çêkirin û enzîmên taybet, ADN-yan di nav poşere proteînî de paket dikin. Hin caran enzîm li dewsa ADN-yên vîrusê, parçeyên ADN-yên ji kromozoma bakteriyê qetiyane, paket dikin nav poşerê proteînî. Li dawiya dawî xaneya bakteriyê hildiweşe û vîrus belavê hawirdorê dibin. Tevî ko ADN-ya vîrusê di nav poşerê proteînî de tune ye, lê dîsa jî ew wekî bakteriyofajek dikare tûşê xaneyek nû bibe û ADN-ya bakteriya danerê biguhazîne bo bakteriya wergir.<ref name=" Essential Microbiology">Hogg, Stuart (2005) Essential microbiology. New York : Wiley, 2005.</ref> Di guhaztiniya gelemperî de parçeyên ADN-ya xaneya xanexwe bi awayekî tesadufî tên paketkirin.<ref name="Foundations in microbiology"/> Ango guhaztin ne ji bo beşek taybet e, dibe ko her beşek ADN-yê bi vî awayî were guhaztin. ==== Guhaztiniya taybet ==== Di çerxa jiyana bakteriyofajê de, duhendebûna bi çerxa têkilbûnê de guhaztiniya taybet (bi înglîzî: ''specialized transduction'') rû dide. Gava genoma bakteriyofajê dikeve nav xaneyê, ADN-ya bakteriyofajê têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Genoma bakteriyofajê ji bo demek, di bakteriyê de bêdeng dimîne. Her ko bakterî dabeş bibe, ADN-ya xwe duhende dike. Paşê genoma bakteriyofajê ji ADN-ya bakteriyê cihê dibe û qonaxa çerxa şîbûneyê dest pê dike. Lê gava ADN-ya bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, hin caran, parçeyek ADN-ya bakteriyê jî bi xwe re dibe. Bi vî awayî dibe ko genek an jî du genên bakteriyê têkilê genoma bakteriyofajê bibin. Dema bakteriyofaj tuşî bakteriyek din dibe, li gel genoma xwe genên bakteriya danerê jî diguhazîne bakteriya nû. Bi vî awayî ji bakteriya daner, gen tên guhaztin bo bakteriya wergir. Ango di guhaztiniya taybet de, genoma bakteriyofajê têkilê kromozoma bakteriyê dibe, gava genoma bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, tenê genên nezikê xwe, bi xwe re dibe . === Konjugasyon === {{Gotara bingehîn|Konjugasyona bakteriyan}} [[Wêne:Konjugasyon ku.png|thumb|Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.]] Konjugasyon kiryara guhaztina genan e ko pêdivî bi temasa rasterast a herdu xaneyan heye. Ji bo konjugasyonê, xaneya daner pîlus çêdike, bi pîlusê, xwe bi xaneya wergir ve girê dide. Bi girjbûna pîlusê herdu xane ber bi hev ve tên kaşkirin, û nezîkê hev dibin. Ji plazmîda xaneya wergir, zîncîrek vedibe û bi navbeynkariya pîlusê derbasî xaneya wergir dibe. Di xaneya daner û ya wergir de zîncîra plazmîdê wekî qalip tê bikaranîn û zîncîra temamker tê çêkirin. Bi vî awayî êdî xaneya wergir jî dibe xwediyê plazmîd. Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin. Di bakteriyê de hebûna pîlazmîdê, li dij madeyên jehravî û dijezîndeyî bergirî dabîn dike. == Karlêka bakteriyan li dijî boyaxa Gram == [[Wêne:Boyaxkirina Gram ku.png|thumb|300x300px|Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. ]] Boyaxa Gram an jî boyaxkirina Gram (bi înglîzî: ''Gram stain- Gram staining'') di warê bakterîzaniyê de rêbazek rengkirina bakteriyan e ji bo naskirina bakteriyan û meyla tûşbûna bakteriyan. Bingeha rêbaza boyaxkirina Gram, li ser cudahiya di stûriya dîwarê xaneyên bakteriyan de ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gram stain |paşnav=Bell |pêşnav=Daniel |weşanger=Radiopaedia.org |tarîx=2020-05-10 |ziman=en |url=https://radiopaedia.org/articles/77306 |doi=10.53347/rid-77306 }}</ref> Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. Li gor karlêka bakteriyê a li dij boyaxa Gram, bakterî du kom in; bakteriyên Gram negativ û bakteriyên Gram pozîtîv.<ref name="OpenStax, Biology" /> === Dîrok === Di sala 1884ê de bijîjkê Danîmarkî yê bi navê Hans Christian Joachim Gram, da nîşankirin ko bi boyaxkirina dîwarê bakteriyê, mirov dikare herdu corên bakteriyan ji hev derxe.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Gram stain". Encyclopedia Britannica, 27 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/science/Gram-stain. Accessed 18 March 2025.]</ref> Ji ber ko rêbaza boyaxkirinê ji aliyê wî ve hat keşfkirin, ev rêbaz bi paşnavê wî hat navkirin. Rebaza boyaxkirina Gram ji serî heta dawî bi qasî 5 xulekan de rû dide. Ango di demek kurt de mirov dikare encamên taqîkirinê bi dest bixe.<ref name="Essential Microbiology"/> ==== Gavên rêbaza boyaxkirinê ==== * Bakterî li ser şûşeya silaydê tên raxistin. * Silayd li ser agir de tê gerandin û bakteriyên ser silaydê tên sabîtkirin. Bi vî awayê gava boyax an jî av li silaydê tê dilopkirin, bakterî li cihê xwe de dimînin û nalivin. * Boyaxa binefşî ya krîstalî li ser bakteriyan tê dilopkirin, boyax bi qasî xulekek di silaydê de dimîne, paşê silayd bi avê tê şûştin. * Îyod li ser bakteriyan tê dilopkirin. Îyod bi qasî xulekek li ser silaydê dimîne. Îyod bi boyaxa binefşî ya krîstalî ve tê girêdan, û pêkhateyek gir a ji binefşiya krîstalî - îyod peyda dibe. Ji ber qebareya xwe, boyaxa binefşî ya krîstalî di nav dîwarê xaneyê de asê dimîne û xaneyê naterikîne. Di vê qonaxê de hemû xane bi rengê binefşî xuya dibin. * Ji bo bêrengkirina boyaxan, alkol an jî aseton li ser bakteriyan tê dilopkirin. Di vî gavê de boyaxên di dîwarê bakteriyên Gram negativ de, di nav alkolê de reng didin û bakteriyên Gram negatîv bêreng xuya dibin. * Silayd bi avê tê şûştin, paşê bi boyaxa safranî an jî boyaxa fuşîn (bi înglîzî:fuchsin stain) li ser bakteriyan tê dilopkirin û bi qasî xulekek şûn ve silayd bi avê tê şûştin. Bakteriyên Gram negatîv bi boyaxa safranî, bi rengê pembeyî tên boyaxkirin. * Silayd tê ziwakirin û di bin mîkroskobê de tê kontrolkirin. ==== Encam ==== Di destpêkê de hemû bakterî boyaxa binefşî ya krîstalî werdigirin. Di bakteriyên Gram negatîv de dîwarê xaneyê ji du çînan pêk tê, dîwarê navî ji peptîdoglîkanê pêk tê lê tenik e. Çîna derweyî ya diwarê bakteriyên Gram negatîv ji çewriyê pêk tê. Alkol (an jî aseton) dîwarê çewerî hildiweşîne. Bi hilweşîna dîwarê derve, boyaxa binefşî ya li ser diwarê navî, ji dîwar cihê dibe û dîwarê tenik, bêreng dike. Lê bi dilopkirina safranînê, dîwarê bakteriyên Gram negatîv safranînê dimijînin û bi rengê pembeyî xuya dibin.<ref name="Foundations in microbiology">Talaro, K.P. and Chess, B. (2012) Foundations in microbiology. 8 th. New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-337529-8</ref> Dîwarê xaneya bakteriyên Gram pozîtîv ji peptîdoglîkanê pêk tê, stûr e û boyaxa binefşî ya krîstalî baş dimijîne. Alkol nikare dîwarê stûr hilbiweşîne, lê ava xaneyê kêm dike. Bi kêmbûna ava xaneyê, kunikên (por, qulik) di diwarê xaneyê de tên girtin. Ev rewş rê li ber boyaxa binefşî û îyodê digire ko ji xaneyê dernekevin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. [Updated 2023 Aug 14]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562156/]</ref> Loma heke li ser silaydê ji bakteriyên Gram pozîtiv hebin, bi rengê binefşî an jî şîn xuya dibin. === Bikaranîna rêbaza boyaxkirina Gram === Ev rêbaz ji bo naskirin û polenkirina bakteriyên nexweşker (patojen) tê bikaranîn. Herwisa ji bo diyarkirina hestiyariya bakteriyan a li dij dijezîndeyiyan jî rêbaza boyaxa Gram tê bikaranîn. Ji hev derxistina bakteriyên Garm pozîtiv û Gram negatîv, ji bo çareserkirina hin nexweşîyan gelek girîng e. Wekî mînak, dijezîndeyî ya bi navê penîsîlîn, di xaneya bakteriyê de rê li ber çêkirina peptîdoglîkanê digire, loma dîwarê xaneyê tenik dimîne û nikare xaneyê biparêze. Ango, heke bi rêbaza boyaxa Gram were fehmkirin ko hokarê nexweşiyê bakteriyek Gram pozîtiv e, bi bikaranîna penîsîlîn, rê li ber pirbûna bakteriyê tê girtin û saxbûna nexweş hêsantir dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Dîwarê derve yê bakteriyên Gram negatîv, bakteriyê ji dijezîndeyiyan diparêze. Dîwarê derve rê li ber derbasbûna dermanan digire, loma li dij dijezîndeyiyan, bergiriya bakteriyên Gram negatîv, li gor yên Gram pozîtîv xurttir e.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> == Bakteriyên nexweşker == Hin corên bakteriyan, bakteriyên nexweşker (patojen) in, gava tûşê mirov dibin û di laş de pir dibin, nexweşî rû dide. Bi bakterî gava tuşî laşê mirov dibe, bi çendan rêyan mirov bi nexweşiyê dixîn. Hin caran bakterî bi lez dabeş dibin, ji ber qabereya koma bakteriyan, cihê xane û şaneyên laş teng dibe, loma xane û [[Şane (biyolojî)|şane]] nikarin xebata xwe ya asayî bi rê ve bibin. Hin bakterî enzîmên herisker der didin, enzîm [[parzûna xaneyê]] an jî şaneyên laşê mirov diruxîne û lawaz dike. Hin bakterî jî rasterast xane û şaneyan dikujin. Hin caran jî bakterî jehr berhem dikin, jehra bakteriyan dibe ko bibe sedema îflîcbûna xaneyê an jî karlêkên metabolî yên xaneyê têk bişkîne. Herwiha hin bakterî jî, hestiyariya bergiriya laş didin zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=How Infection Works |paşnav=Drexler |pêşnav=Madeline |weşanger=National Academies Press (US) |tarîx=2010 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK209710/ |paşnav2=Medicine (US) |pêşnav2=Institute of }} </ref> Hokarên gellek nexweşiyên mirov, bakteriyên nexweşker in. Çend mînakên nexweşiyên bakteriyî vana ne: * Di nav xurekan de hebûna bakteriyên wek ''Salmonella'' û ''Clostridium'' ''botulinum'' dibin sedema nexweşiya bi xurek jehrîbûnê. * Di mirov de nexweşiya kolera ji ber tûşbûna bakteriyên ''Vibrio cholerae'' rû dide. * Nexweşiya tetanoz (derdekopan) ji ber tûşbûna bakteriya ''Clostridium tetani'' peyda dibe. * Bakteriyên ''Microbacterium tuberculosis'' mirov bi nexweşiya sîl (tuberkîloz) dixin. * Li dij bakteriyan, dermanê dijezîndeyî (antîbiyotîk) tê bikaranîn. Dijezîndeyî dixaneya bakteriyê de çar cihên serekî dikin armanc; dîwarê xaneyê, parzûna xaneyê, rêçeya çêkirina asîdên nûkleyî û [[rîbozom]]. Ev beşên bakteriyê ji beşên xaneyên mirov cuda ne, loma dijezîndeyî li ser xaneyên mirov bandorek neyînî nakin. Lê hin bakterî li dijî dijezîndeyiyan bergirî ava dikin.<ref>Doron S, Gorbach SL. Bacterial Infections: Overview. International Encyclopedia of Public Health. 2008:273–82. doi: 10.1016/B978-012373960-5.00596-7. Epub 2008 Aug 26. PMCID: PMC7149789.</ref> == Polenkirina bakteriyan == Di demên kevn de bakterî li gor hin taybetmendiyên xwe dihatin polenkirin. Wekî mînak; * Karlêka bakteriyê li dij [[boyaxa Gram]]: hin bakterî Gram pozîtîv in, henek jî Gram negatîv in. * Cihguhertin: Bi gelemperî bakterî cih diguherin. Şêweyê cihgurinê ne yek e. * [[Endospor|Sporbûn]]: Hin bakterî spor çêdikin ên din çênakin. * Şêwaza xwarinê: Bakterî xurekên xwe çawa bi dest dixin? Li gor xwarinê; bakteriyên xwejîn û xwenejîn hene. Du cor bakteriyên xwejîn hene ronahiyexwêjîn, kîmîkexwêjîn. * Bakterî li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê: Gelo pêdiviya bakteriyê bi oksîjenê heye, an na? * Bakteriyên nexweşker û bakteriyên sûdbexş.<ref name="McGraw-Hill" /> * Şiklê xaneyê: Bakterî dibe ko bi şêweyê gogî, çîlkeyî an jî lûlpeçî bin. * Bakterî li gor xanexwê yê: bakteriyên ajalan, bakteriyên riwekan hwd. === Polenkirina bakteriyan li gor pêkhateya molekulên bakteriyê === Bi pêşveçûnên di warê bomawezani û nêrînên ser pêkhateya molekulên bakteriyan, pêdivî bi polenkirinek nû çêbû. Di polenkirinên berê de bakterî ne li gor bavanek hevpar û ne li gor rêzeya genên hevşib hatibûn polenkirin, loma gelek kêmasî û şaşiyên polenkirina berê hebû. Di polenkirina nû ya zanistî de: * Rêzeya asîdên amînî yên proteînên taybet, * Rêjeya bazên guanîn û sîtozîn di rêzeya asîdên nûkleyî de, * Duregkirina asîdên nukleyî, (Du cor bakterî tên bikaranîn, ji her corek bakteriyê zincîrek ADN-yê tê girtin, ji herdu zinciran ADN-yek dureg tê bi destxistin. Di ADN-ya dureg de rêjeya bazên temamker tên diyarkirin. Bazên temamker çiqas pir bin, herdu cor bakterî hê pirtir dişibin hev û dibe ko di demek kurt de ji bavanek hevpar pêk hatibin.) * Rêzeya genoma bakteriyê û bi taybetî di ARN-rîbozomî (16S) de rêzeya genan tê lêkolînkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> * Li gor zanyariyên hatine bi destxistin bakterî tên polenkirin. === Navandina bakteriyan (bi înglîzî: ''bacterial nomenclature'') === Di polenkirina zanistî de navên bakteriyan ji du peyvan pêk tê. Peyva pêşîn navê tuxmê (bi înglîzî: ''genus''), peyva duyem jî navê corê (bi înglîzî: ''species'') ye. Herdu peyv di nav nivîsê de bi awayekî ''îtalîk'' (ber bi milê rastê piçek xwar) tên nîşankirin. Navê tuxmê bi tîpa girdek dest pê dike û bi gelemperî bi latînî ye. Navê corê bi tîpên hûrdek tê nivîsandin. Bi gelemperî navê corê, hin taybetmendiyên bakteriyê diyar dike. Wekî mînak, di navê bakteriya ''Escherichia coli'' de, ''Escherichia'' navê tuxmê ye, ''coli'' navê corê ye. Ev bakterî di ruviyên (bi înglîzî: ''colon'') ajalên memikdar (şîrder) û balîndeyan de dijî. {| class="wikitable" | colspan="2" | '''<big>Polenkirina zanistî bo ''E.coli''</big>''' |- |'''Jorecîhan (''domain'')''' |'''Bacteria''' |- |'''Liq (''phylum'')''' |'''Proteobacteria''' |- |'''Pol (''class'')''' |'''Zymobacteria''' |- |'''Kom (''order'')''' |'''Enterobacteriales''' |- |'''Xêzan (''family'')''' |'''Enterobacteriaceae''' |- |'''Tuxm (''genus'')''' |'''Escherichia''' |- |'''Cor (''species'')''' |'''coli''' |} == Bakterî di pîşesaziyê de == Di warê pîşesaziyê de, bi taybetî di pîşesaziya kîmyayî de, di gelek cihan de bakterî tên bikaranîn. Hin mînakên bikaranîna baktariyan wekî yên li jêr in. Bi karlêkên hin bakteriyan alkol tê oksandin bo asîda asetî û ji wê jî sirke (bi înglîzî: ''vinegar'') tê çêkirin. Bi karlêkên genînê yên hin corên bakteriyên ''Clostridium'', bi rêjeyek zêde awêteyên endamî yên wekî aseton û asîda butrî tên çêkirin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Koma bakteriyên [[Genîna asîda laktî|asîda laktî]] yên ji tuxma ''Carnobacterium, Enterococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Pediococcus, Streptococcus, Tetragenococcus, Vagococcus,'' û ''Weissella'' di çêkirina penêr, mast, tirşî û hin xurekên din de tên bikaranîn.<ref>Doyle, M.P., Steenson, L.R., Meng, J. (2013). Bacteria in Food and Beverage Production. In: Rosenberg, E., DeLong, E.F., Lory, S., Stackebrandt, E., Thompson, F. (eds) The Prokaryotes. Springer, Berlin, Heidelberg. [https://doi.org/10.1007/978-3-642-31331-8_27]</ref> Herwiha, bakterî û karokên havênê di çêkirina vexwarinên [[Genîna alkolî|alkolî]] yên wekî [[şerab]] û [[bîra]] de tên bikaranîn. Li derveyî xaneyên mirov, [[Însulîn|hormona însulîn]] û [[hormona geşê]] di bakteriyan de tên çêkirin û wekî derman tên bikaranîn. Di çêkirina dijezîndeyî û hin enzîman de jî bakterî tên bikaranîn.Wekî mînak, dijezîndeyî yên bi navê streptomîsîn (bi înglîzî: ''streptomycin'') û erîtromîsîn (bi înglîzî: ''erythromycin'') bi navbeynkariya bakteriyan tên çêkirin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> == Hin gavên serekî di dîroka bakterîzaniyê de == Bakterî cara pêşîn di sala 1676ê de ji aliyê Antony Van Leeuvenhoek (1632-1723) ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gest |pêşnav=H. |tarîx=2004-05-22 |sernav=The discovery of microorganisms by Robert Hooke and Antoni van Leeuwenhoek, Fellows of The Royal Society |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsnr.2004.0055 |kovar=Notes and Records of the Royal Society of London |cild=58 |hejmar=2 |rr=187–201 |doi=10.1098/rsnr.2004.0055 }}</ref> Leeuvenhoek mîkroskobên bi mezinkirina 50 heta 300 carî çêkir. Heta wê demê di bin destê zanyaran de mîkroskobên wisa tine bû. Leeuvenhoek bi van mîkroskoban li gel bakteriyan li ser protîstayan jî xebat kir xebatên xwe di pirtûka bi navê “ajalok” (bi latînî: ''animalcules'') de parve kir.<ref name=" Text book of microbiology">Trivedi, P.C., Pandey, S. and Bhadauria, S. (2010) Text book of microbiology. Jaipur: Aavishkar. </ref> Cara pêşîn peyva bakterî di sala 1829ê de ji aliyê zanyarê alman Christian Gottfried Ehrenberg (1795 –1876)  ve bi wateya “gapolê piçûk” hat bikaranîn. Bijîşkê hungarî Ignaz Semmelweis (1818–1 865) di sala 1861ê de ji xebatên xwe yên li ser mirina jinan ên ji ber taya piştî zarokanînê, diyar kir ko hokarên nexweşiyê ji destên qirêj belav dibe. Loma divê bijîjşk destên xwe baş bişon. Heta wê demê haya mirovahî ji hokarên nexweşiyan tune bû, nizanîbûn ko zîndewrên pir piçûk hene û tûşî mirov dibin.<ref>Opal SM. A Brief History of Microbiology and Immunology. Vaccines: A Biography. 2009 Nov 10:31–56. doi: 10.1007/978-1-4419-1108-7_3. PMCID: PMC7176178.</ref> Kîmyagerê frensî Louis Pasteur di sala 1860ê de bakteriyan di hawirdorek destkarî de çand û ji bo xebatên xwe bi kar anî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonnet |pêşnav=M. |paşnav2=Lagier |pêşnav2=J. C. |paşnav3=Raoult |pêşnav3=D. |paşnav4=Khelaifia |pêşnav4=S. |tarîx=2020-03-01 |sernav=Bacterial culture through selective and non-selective conditions: the evolution of culture media in clinical microbiology |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2052297519301192 |kovar=New Microbes and New Infections |cild=34 |rr=100622 |doi=10.1016/j.nmni.2019.100622 |issn=2052-2975 |pmc=6961714 |pmid=31956419 }}</ref> Ji bilî wê, Pasteur di sala 1879ê de li ser nexweşiya kolereya mirîşkan de xebat kir. Pasteur diyar kir ko hokara nexweşiyê bakterî ye û li dij nexweşiyê kutav (vaksîn) çêkir.<ref>Ullmann, Agnes. "Louis Pasteur". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025,[https://www.britannica.com/biography/Louis-Pasteur.] Accessed 16 February 2025.</ref> Di sala 1876ê de bijîşkê alman Robert Koch (1843-1910) di xebatên xwe de têkiliya bakteriya Bacillus û nexweşiya birîna reş, ango şarbona çêlekan (bi înglîzî: ''anthrax''), bi awayekî zanistî îsbat kir.<ref name="Essential Microbiology"/> Robert Koch wekî damezrînerê bakterîzaniyê tê zanîn. Bakteriya bi navê ''Tubercle bacillius'' a hokara nexweşiya tuberkulozê (êşa zirav), di sala 1882yê de ji aliyê Koch ve hat keşfkirin. Di heman salan de Koch li ser nexweşiya kolerayê jî xebat kir û diyar kir ko nexweşî, ji ber bakteriyên nav av û xurekên qirêj, tûşî mirov dibe. Ji ber xebatên wî yên li ser nexweşiya tuberkulozê, Koch di sala 1905ê de bi [[Xelata Nobelê|xeleta Nobelê]] ya di warê bijîşkî an jî fîzyolojiyê de hat xelatkirin.<ref>Stevenson, Lloyd Grenfell. "Robert Koch". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/biography/Robert-Koch]. Accessed 16 February 2025.</ref> Bakterizanê danmarkî Hans Christian Gram (1853-1938) di sala 1882yê de ji bo ji hev derxistina bakteriyan, rêbaza boyaxkirinê keşf kir. Êdî bakterî li gor pêkhateya dîwarên xwe, wekî bakteriyên gram pozîtîv an jî bakteriyên gram negatîv hatin polenkirin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. 2023 Aug 14. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–. PMID: 32965827.</ref> Zanistê alman Paul Ehrlich (1854-1915) û bakterîzanê japon Sahachiro Hata (1873-1938) di sala 1909ê de li dijî nexweşiya sîfîlîsê (bi înglîzî: ''syphilis'') dermanê dijebakterî yê bi navê ''Salvarsan'' çêkirin.<ref>Valent P, Groner B, Schumacher U, Superti-Furga G, Busslinger M, Kralovics R, Zielinski C, Penninger JM, Kerjaschki D, Stingl G, Smolen JS, Valenta R, Lassmann H, Kovar H, Jäger U, Kornek G, Müller M, Sörgel F. Paul Ehrlich (1854-1915) and His Contributions to the Foundation and Birth of Translational Medicine. J Innate Immun. 2016;8(2):111-20. doi: 10.1159/000443526. Epub 2016 Feb 5. PMID: 26845587; PMCID: PMC6738855.</ref> Di sala 1928ê de zanistê brîtanî Alexander Fleming (1881-1955) li dij bakteriyan, dermanê dijebakterî (dijezîndeyî) yê bi navê penîsîlînê (penicillin) keşf kir.<ref name="Modern Biology"/> Di sala 1946ê de du bomawezanistên amerîkî, Joshua Lederberg û Edward Tatum bi xebatên xwe yên li ser ''E.coli'' de, nişan kirin ko bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1958/lederberg/facts/ |sernav=Joshua Lederberg – Facts |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en-US }}</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakterî| ]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] jkv25woarvw9t9bcejvf17zme334wnl 0 17990 2100228 1895359 2026-10-24T04:53:48Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100228 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} '''Grup Yorum''', bi kurdî tê wateya ''Koma Şîrovekirinê'', komeke muzîkê ye ku li [[Tirkiye]]yê bi [[tirkî]], [[kurdî]], [[erebî]], [[çerkezî]] distirane. Ew di sala [[1985]]an de ji aliyê çend xwendekaran zanîngehê ve hatibû sazkirin. == Endamên Grup Yorumê == {{Beşa vala|tarîx=îlon 2024}} == Şêwaza muzîka komê == Kom muzîka protest û bi stranên xwe yên li ser şoreşgerî, azadî û biratiya gelan û nêrînên xwe yên [[sosyalîzm]]ê hatiye naskirin. Albûma xwe ya pêşîn bi navê "Siyrilip Gelen" di sala [[1987]]an de derxistiye. Wan "bi şêwazê kevneşopa [[Ruhi Su]] dest bi muzîka xwe kirine û dûv re bi awayê [[Zülfü Livaneli]] domandine". Bi qasî muzîkê kom, tevlîbûna bizavên polîtîk, grev û şanoyan jî dibû û ji vê sedemê gelek caran binçavî, cezayê bendîxaneyê û êşkence didîtin. == Stranên wê yên bi kurdî == Di albumên xwe de stranên bi kurdî wek ''Em ne binketî ne'', ''[[Herne Pêş]]'', ''Herdu Çawên Min'', ''Govenda Gelan'' pêşkêşî hezkiriyên xwe kirine. == Albûmên Grup Yorumê == # ''[[Sıyrılıp Gelen]]'' (1986) Derketî û hatî # ''[[Haziranda Ölmek Zor]]'' / Berivan (1987) Di hezîranê de mirin dijwar e / Bêrîvan # ''[[Türkülerle]]'' (1988) Bi stranan # ''[[Cemo / Gün Gelir]]'' (Rojê were) (1989) Cemo / Wê roj were # ''[[Gel ki Şafaklar Tutuşsun]]'' (Were ku berbang pêkevin) (1990) # ''[[Yürek Çağrısı]]'' (Banga Dil) (1991) # ''[[Dünden Yarına]]'' (Ji duhan berî bi sibêyan) (1991) # ''[[Cesaret]]'' (Wêrekî) (1992) # ''[[Hiç Durmadan]]'' (Bê rawestan)(1993) # ''[[İleri]]'' (Pêşve) (1995) # ''[[Geliyoruz]]'' (1996) Em têne # ''[[Marşlarımız]]'' (Sirûdên Me) (1997) # ''[[Boran Fırtınası]]'' (Bahoza Bager) (1998) # ''[[Kuçaklaşma]]'' (Hembêzkirin) (1999) # ''[[15. Yıl Seçmeler]]'' (Bijartiyên Salvegera 15an) (2000) # ''[[Eylül]]'' (Îlon) (2001) # ''[[Feda]]'' (Gorî) (2001) # ''[[Biz Varız]]'' (Em hene) (2003) # ''[[Yürüyüş]]'' (Meşîn) (2004) # ''[[Yıldızlar Kuşandık]]'' (Me Stêrk li xwe pêçan) (2006) # ''[[Başeğmeden]]'' (2008) # ''[[Halkın Elleri]]'' (2013) # ''[[Ruhi Su]]'' (2015) # ''[[İlle Kavga]]'' (2017) == Binêre ĵî == * [[Grup Munzur]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.grupyorum.net/ Malpera fermî ya bi tirkî, almanî, îngîlîzî, fransî û holandî] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1985an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Komên muzîkê]] [[Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1985an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Sensûr li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Sosyalîzm li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Neteweperweriya tirkî]] 4xdqqd81ivswo1ew2vd05ymwvi8yy30 0 25048 2100163 2042878 2026-10-23T13:43:12Z Guherto 41494 Pêşxistin 2100163 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Şêx Xiyasedîn Emre''', di 1919an de li [[Misirc|Misircê]] hatiye dinyayê,<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.pencinar.se/bocker/bocker2/Nr-21.htm |sernav=21 |malper=www.pencinar.se |roja-gihiştinê=2026-10-23}}</ref> di 2ê heyva 10an ya 2008 de wefat kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=637329876421389&set=a.211874124276396 |sernav=Şêx Xiyasedîn Emre |malper=www.facebook.com |roja-gihiştinê=2026-10-23 |ziman=ku}}</ref> Ew neviyê şêxê navdar [[Şêx Fethullah Werqanisî]] ye. Bavê wî Şêx Me‘rûf, di 1915an de ji ber [[Ûris]] ji gundê xwe Koxaka girêdayî bi Kopê (Bulanik-Mûş) ve reviyaye û çûye li Misircê cîwar bûye, lê di 1920î de dîsan bi şûnde vegeriyaye çûye gundê xwe.''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2026}}'' Xiyasedîn pêşî li medreseya bavê xwe, piştre li medreseya mamê xwe Şêx Eladîn li Oxînê xwendiye. Herweha li gundê bavê xwe Koxakê dersdartiya medresê jî kiriye, lê di 1946an de ew ketiye nava siyasetê û di Partiya Demokratê de şixuliye, di 1954an de jî bûye parlemanê serbixwe yê parêzgeha Mûşê. Piştî Cunta Leşkerî ya 1961ê, ew bi serokwezîrê Tirkiyê [[Adnan Menderes]]î re jî hatiye girtin û li girava “Yassiada-Imrali“yê bi sezayê şeş salên girtîgehê ji aliyê Dadgeha Leşkerî ve hatiye tawanbarkirin.''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2026}}'' Bapîrê vê malbatê, Şêxmûsê Zûlê ye ku bi navê Siltan Şêxmûs tê naskirin. Gora wî li navbera Amed û Mêrdînê dimîne; serdangeha xelkê ye û li gorî baweriya akinciyên herêmê pîroz e.''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2026}}'' Gelek zana û rewşenbîr ji vê malbatê rabûne. Ji bilî dana dersan û meşandina Rêçika Nexşebendî, zimanê kurdî ji xwe re kiriye fermî û di medreseyên xwe de jî her bi kurdî perwerdekirinê domandine. Ji 1850î û bi vir ve ye jî ku gelek kes ji malbatê bi kurdî berhem nivîsîne. Bapîrê Şêx Xiyasedîn, Şêx Fethulahê Werqanisî û mamê wî Şêx Elaedînê Oxînî gelek berhem bi kurdî afirandine. Herweha çi feqe û melayên ku li ba wan, di medreseyên wan de xwendine, bi tore û terbiya wan perwerde bûne jî, wan ew tîz kirine da bi kurdî binivîsin.''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2026}}'' Şêx Xiyasedîn Emre sê pirtûk bi [[zimanê kurdî|kurdî]], bi [[Alfabeya kurdî ya erebî|alfabeya erebî]], nivîsîne. Herweha gelek meqale û nivîsên wî jî di hin kovar û rojnameyên bi kurdî û bi tirkî de, bi çax û demên cihê hatine weşandin.<ref name=":1" /> Lê navên gişan nehatiye peydekirin, ka kîjan in û li kû hatine weşandin. Tenê du kovar tên zanîn: Li [[Stembol|Stembolê]] kovara kurdî ''[[Nûbihar (kovar)|Nûbihar]]'', her eynî li wirê ya tirkî kovara ''{{Girêdan|İkibin'e Doğru|tr}}''. ''Rênasî'' ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve ji alfabeya erebî hatiye veguhastin bi alfabeya latînî û di 1998an de jî li Swêdê ji aliyê weşanxaneya [[Pencînar|Pencînarê]] ve hatiye çapkirin. == Pirtûkên wî == * ''[[Rênasî]]'' * ''Dîroka Kurdan'' * Dîwaneke helbestan (Ne navê kitêbekê ye)<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Wêjevanên kurd}}{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1919]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Misircê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Şêx]] aqbz39mpv26f7i641pqc4w8lvs3w2m2 0 25214 2100242 2012640 2026-10-24T06:20:44Z Biyolojiyabikurdi 31567 2100242 wikitext text/x-wiki '''Karok''' an jî '''kerû''' (bi înglîzî: yekjimar; ''fungus'', pirjimar; ''fungi'') yek ji cîhana zîndewerên tekxaneyî an jî firexaneyî yên endamên koma zîndewerên navikrasteqîn (êkaryot) in. Ji bo karokên xwarinê bi gelemperî peyva [[kuvark]] tê bikaranîn, lê karok û kuvark ne heman tişt in, kuvark beşek ji cîhana karokan e. Beşa zanistê ya li ser karokan xebat dike, wekî karokzanî (bi înglîzî: ''mycology'') tê navkirin. Karokzanî liqek [[Biyolojî|biyolojiyê]] ye. Di warê karokzaniyê de, karokzan li ser pêkhateya biyokîmyayî ya karokan, polenkirina karokan, diyarkirina bomaweya karokan, û ji aliyê mirov ve bikaranîna karokan de xebat dikin. Kuvark, karokên havênê, kufik û ''Penicillium notatum'' a ko jê dijezîndeyî ya penîsîlîn tê çêkirin, hemû endamên cîhana karokan in. Karok di jorecîhana Êkarya (bi înglîzî: ''Eukarya'') da cih digirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Taybetmendî == [[Wêne:Karok ku.png|thumb|398x398px|Li gor polenzaniya nûjen, cîhana karokan di 7 liq, 10 jêreliq, 35 pol. 12 jêrepol, û 129 koman de tê polenkirnin.]] Karok jî wekî mîna [[ajal]]an, xwenejîn (heterotrof) in. Nikarin mîna [[riwek]], [[kevz]] û hin [[Bakterî|bakteriyan]] xurekên xwe bi [[fotosentez]] an jî kîmosentezê berhem bikin. Ajal xurekan dixwin û di [[coga herisê]] de bi alîkariya [[enzîm]]an, xurekan hildiweşînin bo molekulên sakar. Molekulên sakar ên wekî [[glukoz]], [[Asîda amînî|asîdên amînî]] û asîdên çewrî ji coga herisê tevlê [[xwîn]]ê dibin û tên guhaztin bo [[xane]]yan. Berevajiyê ajalan, hemû karok xurekan li derveyî laşê xwe [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û dimijînin nav xaneyên xwe. Ji bo vê karê, karok enzîmên xwe berdidin ser xurekên hawirdora xwe. Enzîm xurekên endamî yên aloz hildiweşîne bo xurekên endamî yên sakar. Xurekên sakar jî ji aliyê karok ve tê mijandin û di xaneyan de tên bikaranîn.<ref name="Campbell"/> Karok xurekên xwe ji madeyên endamî yên laşê organîzmayên mirî an jî zindî bi dest dixin. Madeyên endamî yên wekî dar û riwekên rizî, laşê ajalên mirî û paşmayîyên organaîzmayên zindî ji bo dabînkirina xurek çavkaniyên sereke ne.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Hemû karok navikrasteqîn in (êkaryot). Hemû karok xwenejîn in (heteretof). Piraniya karokan firexaneyî ne, lê hindek corên tekxaneyî jî hene. Mînak, karoka havên tekxaneyî ye, lê karokên havênê bi şeweyî molge (kolonî) bi hevre dijîn. Hin karok firenavikî ne, ango di xaneya wan de ne yek, lê zêdetir [[navik]] cih digirin. Dîwarê xaneyên karokan kîtîn lixwe digire. Piraniya endamên cîhana karokan neliv in. Tenê di liqê Çîtrîdîomîkota (''Chytridiomycota'') de gamet, qamçî lixwe digirin û dilivin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber ko karok cih naguherin, xwediyê pêkhateyên mîna reg in û xaneyên wan bi dîwarê xaneyê pêçayî ne, di salên berê de karok wekî riwek dihatin hesîbandin. Zanyar bi xebatên li ser [[Asîda rîbonukleyî|ARN-rîbozomî]] ya biçûk, ARN-rîbozomî ya karokan û ya zîndewerên ji cihanên êkarya dan ber hev û diyar kirin ko karok ji riwekan pirtir, dişibin ajalan.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Li cem karokan kiryara [[mîtoz]]ê ji xaneyên zîndewerên din cudatir rû dide. Ji ber ko di hin karokan de xane bi berbestan ji hev nahitine cihêkirin, yekeya pirbûnê ya karokan, ne xane lê navik e. Dema mîtozê de parzûna navikê hilnaweşe, rîsên teşiyê ji parzûna navikê derbas dibin û xwe bi [[kromozom]]an ve girê didin. Ji bilî karokên liqê Çîtrîdiyomîkota, xaneyên karokan [[Sentrîol|sentriyol]] lixwe nagirin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> == Pêkhate == Laşê karokên firexaneyî ji tora dezîyên piçûk pêk tê. Tora deziyên karokê wekî hîf ( bi latînî: yekjimar; ''hypha'', pirjimar; ''hyphae'') tê navkirin. Hîf (dezîyekarok) bi şeweyê deziyê lûlelyî ne.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Ango hîf bi eslê xwe xaneyek lûlelyî ya liqdar e û bi sîtoplazmayê tijî ye. Dibe ko hîf bêberbest be (bi înglîzî: ''aseptate hypha'') û firenavik be an jî bi berdestan hatibe dabeşkirin (bi înglîzî: ''septate hypha'').<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Bi gelemperî karokên seretayî (pîrîmîtîv) hifên biberbest an jî hîfên berbestên netemamî lixwe digirin. Di berbestên netemamî de berbest kunkirî ne, [[sîtoplazma]] ji xaneyek dikare biherike xaneya din. Herwisa ne [[endamok]] lê, hin molekul jî di nav sîtoplazmayê de ji xaneyek ber bi xaneya din ve cih diguherin. Hîfên piraniya corên karokan, hîfên biberbest in. Di hîfên bi berdestan hatine cihêkirin de, li gor cora karokê an jî li gor qonaxa geşebûn û peresîna karokê dibe ko her xane yek an jî pirtir navik lixwe bigire.<ref name="Encyclopedia Britannica"/> Hîfên karoka kufika nanê bi berbestan nehatinê cihêkirin, loma hîfên kufika nanê ji xaneyên firenavikî pêk tên.<ref name="OpenStax, Biology" />Girseya hîfên bi hev re girêdayî wekî rîsê karokê an jî mîselyum (bi înglîzî: ''mycelium'') tê navkirin. Dibe ko mîselyuma karokek di nav axê de, ji torek çendan mêtreyan pêk were. Mîselyum ne tenê di nav axê de, lê li ser an jî di nav riwekan de, li ser madeyên endamî yên wekî nan, penêr û hwd jî geşe dibe.<ref name="McGraw-Hill" /> Hin karok, wekî mînak, karoka havênê, tekxaneyî ye û mîselyum pêk naîne.Gava di hawirdorê de bi têra xwe xurekên endamî hebin, hîfên nû tê çêkirin û mîselyuma karokê bi lez geşe dibe. Serê hîfên karokê ber bi xurekê ve dirêj dibin. Ji ber ko hîf gelek zirav û liqdar in, ji bo mijîna xurekan, rûyek fireh dabîn dikin.<ref name="Biology" />Ango di karokên firexaneyî de, her deziyek mîselyumê, hîfek e. Hîf zincîreke xaneyan e ko ji serî heta dawî bi hev ve girêdayî ne. Di hin karokên firexaneyî de gelek hîf bi hev re tên girêdan û pêkhateyên çêkerê [[Spordan|sporan]] peyda dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di pêkhateya dîwarê xaneyê karokan de kîtîn heye. Kîtîn pêkhateyak qayişokî û qayim e û ji polîsakkarîdên nîtrojenî ava bûye.<ref name="Campbell" />Karok ji xaneyên êkaryotî (navikrasteqîn) pêk tên lê berevajiyê zîndewerên din ên êkaryotî, xaneyên karok haploîdî ne. Tenê di qonaxa pirbûna zayendî de ji bo demek kurt, dîploîdî ne.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Karok mijer in. Xurekê xwe bi rêya mijînî werdigirin.Enzîmên herisê berhem dikin û der didin ser xurekê, xurekê li derveyê xaneyê diherisînin, paşê dimijînin nav xaneyê. Hin corên karokan bi genîxweriyê, xwarinên xwe ji organîzmayên mirî bi dest dixin. Karok bi nîvçeregan ''(rhizoids'') xwe bi hawirdora xwe ve girê didin. Karok ji bo hilweşandina xurekên endamî yên li hawirdora xwe, enzîm bi kar tînin. Selulaz (''cellulase''), fîtaz (''phytase''), lîpaz (''lipase''), û zîlenaz (''xylanase'') mînakên serekî ne bo enzîmên karokan. Karok xurekên endamî yên aloz, bi alîkariya enzîman hildiweşîne bo xurekên endamî yên sakar. Deziyekarok (hîf), madeyan ji hawirdorê dimijînin. Deziyekarok di nav axê de an jî di nav qedê riwekên de dirêj dibin. == Çerxa jiyana karokan == Di çerxa jiyana karokên bi [[pirbûna zayendî]] zêde dibin de, qonaxa haploîdî û qonaxa dîploîdî li dû hev dubare dibin.Karokên firexaneyî bi zîldana sporê geşe dibin û hîf û mîselyum çêdikin. Qonaxa haploîdî bi yekbûna navikên haploîdî, ango bi karyogamiyê dawî dibe. Bi yekbûna navikên haploîdî, [[zîgot]]a dîploîdî peyda dibe û qonaxa dîploîdî ya karokê dest pê dike. [[Miyoz|Dabeşbûna miyozî]] kromozomên zîgote dabeşê du paran dike û qonaxa haploîdî ji nû ve dest pê dike. Gamet bi mîtozê, ji pêkhateya haploîdî peyda dibin. Di piraniya corên karokan de ji bilî zîgote, hemû pêkhateyên karokê haploîdî ne.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> === Spor === Pitiriya karokan bi navbeynkariya [[Spor (biyolojî)|sporan]], bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin. Dibe ko spor bi kiryara zayendî bi dabeşbûna miyozê, an jî bi kiryara nezayendî, bi dabeşbûna mîtoze werin çêkirin.<ref name="Concepts and Applications"/> Sporên bi kiryara nezayendî tên çêkirin, di xaneyên tûrikî yên bi navê spordank (sporangiyum) de tên berhemkirin û wekî sporên spordankê an jî sporangiyaspor tên navkirin. Sporên bi kiryara zayendî tên çêkirin jî li gor cora liqê karokan, wekî askospor, bazîdiyospor û zîgospor tên navkirin. Herwisa sporên hin karok û kevzan jî wekî oospor tên navkirin.<ref>McGinnis MR, Tyring SK. Introduction to Mycology. In: Baron S, editor. Medical Microbiology. 4th edition. Galveston (TX): University of Texas Medical Branch at Galveston; 1996. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK8125/</ref> Spor xaneyên haploîdî ne bi dabeşbûna mîtozî karoka firexaneyî ya haploîdî çêdikin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Bi gelemperî spor bi bayê belavê hawirdorê dibin. Gava spor ji bo cihek guncav tên guhaztin, zîl didin û mîselyuma karokê pêk tînin.<ref name="Campbell"/> Spor pir hûrik in, loma dikare ji bo demek dirêj di atmosferê de deliqandî bimîne. Sporên karokên ko nexweşî tûşî mirov û zîndewerên din dikin, bi gelemperî bi rêka hewayê belav dibin. Sporên hin karokan jî ji aliye mêş û mûran ve tên guhaztin. Di hin karokan de spor kilik lixwe digin û bi alikariya wê cih diguharînin. Sporên bikilik wekî zoospor tên navkirin.<ref name="McGraw-Hill"/> === Geşebûn === Karok bi gelemperî zîndewerên firexaneyî ne. Karokek firexaneyî di çerxa jiyana xwe de, bi du şêweyên cuda xuya dibin. Karok an di qonaxa pirbûnê de ye, an jî di qonaxa vejetayî de ye. Dema karok spor berhem dike, di qonaxa pirbûnê (bi înglîzî: ''reproductive stage'') de tê hesîbandin. Heke karok ne di qonaxa pirbûnê de be, di qonaxa vejetayî (bi înglîzî: ''vegetative stage'') de ye. Di qonaxa vejetayî de karok ji hîfan pêk tê. Girseya hîfan wekî mîselyum tê navkirin. Mîselyum dikare di bin axê de, li ser axê de an jî li ser tiştên rizî de geşe bibe. Herwisa dibe ko mîselyum di nav şileyê de an jî di nav şaneyên zindî de jî geşe bibe.<ref name="McGraw-Hill"/> Hîf bi tena serê xwe pir hûrik e û bi [[Çavê mirov|çavên]] tazî nayê dîtin. Lê mîselyuma karokê dibe ko gelek mezin be.Geşe û peresîna karokan di jîngehên şil (hêmî) û piçek asîdî de hê baştir rû dide. Karok dikarin hem di hebûn hem jî di nebûna ronahiyê de geşe bibin. Li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê, sê cor karok heye. Piraniya karokan, hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate'' ''aerobe'') ne, divê di hawirdora wan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe.  Hinek corên karokan jî nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe'') ne, divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Wekî mînak, hinek karokên ji liqê Çîtrîdîomîkota di nav ûrê çêlekan de dijîn û tenê dikarin bi henaseya nehewayî enerjî bi dest bixin. Di hebûna oksîjenê de nikarin bijîn. Herwisa hin karok jî, bi taybetî karokên hawênê, nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe'') in, di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn, xurekên endamî bi rêçeya karlêkên [[Henaseya xaneyê|bahenaseyî]] an jî nebahesaneyî hildiweşînin û enerjî bi dest dixin.<ref name="OpenStax, Biology" /> == Pirbûn == Gelek karok dikarin hem sporên bo pirbûna zayendî û hem jî sporên bo pirbûna nezayendî çêbikin. Gava karok bi pirbûna zayendî zêde dibin, du hîfên haploîdî yên guncavê hev tên ba hev û yek dibin.<ref name="McGraw-Hill"/> === Pirbûna nezayendî === Pirbûna nezayendî kiryara klonkirinê ye, bi pirbûna nezayendî, zîndewerên kopiyên hev tên çêkirin. Gelek karok dikarin hem bi [[pirbûna zayendî]] hem jî bi pirbûna nezayendî pir bibin. Bi qasî 20,000 corên karokan tenê bi pirbûna nezayendî pir dibin. Kiryara pirbûna nezayendî li cem hemû corên karokan ne yek e.<ref name="Campbell"/> Sporên nezayenî yên karokan hin caran wekî mîtospor (bi înglîzî: ''mitospores'') jî tên navkirin. Bi çêkirina sporên bo pirbûna nezayendî, karokên ko ji bo hawirdorek taybet hatine guncandin, dikarin belavê hawirorên mîna hawirdora wan bibin.<ref name="Biology" /> Karok bi çar rêyên sereke bi pirbûna nezayendî zêde didibin 1. Konîdiyum 2. Spordan 3. Gopikkirin (bi înglîzî: ''budding'') 4. Parçebûn (parçebûnî) (bi înglîzî:''fragmentation'') Gelek corên karokan di kotahiya hîfê de, di serê hîfên xwe de sporên bo pirbûna nezayendî berhem dikin, ji van sporan re tê gotin konîdiyum (bi latînî: yekjimar: ''conidium'', pirjimar: ''conidia''). Gava konîdiyum belavê hawirdorê dibin û rastê substrada (madeya endamî) guncav tên, zîl didin bo hîf û mîselyumê. Mîselyum jî hê pirtir konîdiyum çêdikin. Kufika kesk a li ser porteqalê çêdibe, mînak e bo karokên konîdiyayî. Tek karokek dikare di dirêjiya du rojan de, di her saetek de 40 mîlyon konîdiyum berhem bike.<ref name="Biology" /> Ji ber ko pirbûn û belavbûna karokan gelekî bi lez rû dide, karok dikarin xurekan genî bikin, tûşê laşê riwek û ajalan bibin û wan nexweş bixin. Di karokên havênê de, wekî mînak, havêna hevîrtirş de, pirbûna nezayendî bi gopikkirinê rû dide. Hin karok di pêkhateya kîsikî ya bi navê spordank (bi înglîzî: ''sporangium'') de sporên nezayendî berhem dikin ji van sporan re tê gotin sporên spordankê (sporangiyospor).Wekî mînak, kufika reş a nan a bi navê ''Rhizopus stolonifer'' sporên nezayendî di spordankên xwe de bi mîtozê berhem dike. === Pirbûna zayendî li cem karokan === Di pirbûna zayendî de du corên hîfên cotbûnê (deziyê bexşîner (+) û deziyê wergir(-) yek dibin û diperisin bo çêbûna zîndewerek nû. Zîndewra nû sporên zayendî berhem dike, spor ji herdu bavan jî zanyariyên bomaweyî werdigirin. Çêbûna sporên zayendî ji sê gavên li dû hev pêk tê: plazmogamy, karyogamy, û miyoz.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> Bi pirbûna zayendî, bomaweya karokên nû piçek diguhere. Di karokên nû de çêbûna çeşîddarî, rê dide ko karok di jîngehên cuda de cih bibin.<ref name="Biology" /> Bi gelemperî gava ji hîfên du mîselyumên cuda feremon (bi înglîzî: ''pheromone'') tê derdan, kiryara pirbûna zayendî jî dest pê dike. Feremonên mîselyumê molekulên taybet in û ji bo pirbûna zayendî sînyal diguhazînin. Feremonên ji mîselyumê bi wergirên miselyuma din ve tên girêdan û hîf ber bi çavkaniya feremonê dirêj dibin. Gava hîfên herdu mîselyumê rastê hev tên, tevlê hev dibin û yek dibin, ji vê bûyerê re tê gotin plazmogamî.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di kiryara pirbûnê de di ajal, riwek û hin karokan de, bi yekbûna du xaneyên haploîdî (gamet) xaneyek dîploîdî (zîgot) peyda dibe. Lê di karokên bazîdiyomîkota û askomîkota de, berê ko navika bavanan yek bibin û navikek diploîdî çêbibe, qonaxa dîkaryonî (bi înglîzî: ''dikaryotic stage'' ) rû dide. Ango di xaneya dîkaryon de, du navikên haploîdî yên ji hev cuda cih digirin.<ref name="Concepts and Applications" /> Qonaxa dîkaryonî beşek ji qonaxa heterokaryonî ye. Heke sîtoplazmayên xaneyan yek bibin û xaneyek bi du an jî zêdetir navikên ji hev cuda peyda bibe, ev rewş wekî heterokaryotî (bi înglîzî: ''heterokaryotic'') tê navkirin. Dibe ko qonaxa dabeşbûnê ya navikên di xaneya heterokaryon de, ji hev cuda be, an jî dibe ko çavkaniyên navikan ji hev cuda bin.<ref name="Campbell" /> Piştî plazmogamî, qonaxa karyogamî dest pê dike. Bi karyogamî, ango yekbûna navikan, zîgota dîploîdî peyda dibe. Maweya navbera qonaxa plazmogamî û karyogamî di hemû karokan de ne yek e. Di karokên askomîkota de qonaxa dîkaryonî (1n + 1n) kurt e, tenê di çendan xaneyên pirbûna zayendî de rû dide. Di karokên bazîdiyomîkota de qonaxa dîkaryonî, piraniya jiyana karokê de didome. Hem di xaneyên pêkhateyên çêkerê sporan de, hem jî di xaneyên pêkhateyên din ên karokê de qonaxa dîkaryonî rû dide. Ji zîgota dîploîdî bi dabeşbûna miyozî, sporên haploîdî tên çêkirin. Spor belavê jîngehê dibin.Bi zîldana sporan hîf û mîselyumên nû çêdibin. Di pirbûna zayendî de bi karyogamî û miyozê çeşîddariya bomaweyî rû dide. == Polenkirin == Cîhana karokan gelek [[cor]]an lixwe digire. Heta niha bi qasî 100 000 karok ji aliyê zanyaran ve hatine nasandin, lê li ser rûyê erdê hejmara corên karokan dibe ko ji 1.5 mîlyonê zêdetir bin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Li gor polenzaniya nûjen, cîhana karokan di 7 liq, 10 jêreliq, 35 pol, 12 jêrepol, û 129 koman de tê polenkirnin.<ref name="Encyclopedia Britannica">Moore, David, Ahmadjian, Vernon, Alexopoulos, Constantine John. "fungus". Encyclopedia Britannica, 15 Apr. 2025, https://www.britannica.com/science/fungus. Accessed 4 May 2025. </ref> Lê xebatên ser polenkirina karokan hê jî neqediyaye. Her ko di warê pêkhateya molekulên karokan de zanyariyên nû tên bi destxistin, pêdivî bi polenkirina nû dibe. Wekî minak, heta salên 1990an jî zîgomîkota di nav cîhana karokan de wekî liqek serbixwe dihat destnîşankirin. Lê zîgomîkota êdî wekî liqek (bi înglîzî: ''phylum'') karokan nayê hesîbandin. Niha endamên zîgomîkoteyan di nav liqên mukoromîkota (''mucoromycota'') û zupagomîkota (''zoopagomycota'') de tên polenkirin. Ji bilî polenkirina zanistî, karok li gor şêweyê çêkirina sporan jî tên polenkirin. Li gor cihê çêkirina sporan, cîhana karokan di çar beşan de tê dabeşkirin. === Zîgomîkota (''zygomycota'') === [[Wêne:Zygomycota life cycle ku.png|thumb]] Wekî karokên konjugasyonê (bi înglîzî: ''conjugated fungi'') jî tên navkirin. Karokên endama liqê zîgomîkotayê, wekî zîgomîset tên navkirin. Wekî mînak, kufika nan a bi navê ''Rhizopus stolonifer'' di vê liqê de cih digire. Kufika nan, li gel nan, li ser mêwe û sebzeyan de jî geşe dibe. Piraniya endamên zîgomîkota genîxwer in, li ser madeyên endamî yên rizî an jî genîbûyî de dijîn. Hinek corên zîgomîkotayan mişexwer in, bi taybetî mişexwerên kêzan in.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hîfên zîgomîsetan bi gelemperî dîwarê xaneyê lixwe nagirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Zîgomîkota bi gelemperî bi pirbûna nezayendî zêde dibin. Sporên nezayendî di spordankê (sporangiyum) de tên çêkirin û wekî sporên spordanê (sporangiyospor) tên navkirin. Lê gava deziyên cotbûnê yek dibin, bi pirbûna zayendî sporên zayendî yên bi navê zîgospor çêdibin. Zîgospor sporên gir û bi dîwarê stûr in. Zîgospor di jîngeha guncav de bi dabeşbûna miyozî sporên haploîdî çêdikin. Bi zîldana sporan mîselyum peyda dibe. [[Wêne:Ascomycete life cycle ku.png|thumb]] === Askomîkota (''ascomycota'') === Wekî karokên tûrekî (bi înglîzî: ''sac fungi'') jî tên zanîn. Di cîhana karokan de hinek corên askomîkotayan bi xaneyek fotesentezî (kevz an jî bakterî) ve têkiliya sûdgorke (mutualîzîm) ava dikin, bi vî awayî lîken peyda dibin. Hin corên askomîkoteyan jî mişexwer an jî genîxwerên riwek û ajalan in. Hinek tekxaneyî ne lê hinek karokên liqê askomîkota jî firexaneyî ne. Karoka havênê, kuvarka goştberxik, dobelan û penîsîlyum (''penicillium'') hin mînakên serekî ne bo karokên liqê askomîkota. Di askomîkotayan de pirbûna nezayendî, bi gopikkirinê, bi dabeşbûna nîvekî (bi înglîzî: ''fission''), parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') an jî bi konîdiyumê rû dide. Wekî mînak, pirbûna nezayendî di karoka havênê de bi gopikkirinê, di karoka penîsîlyumê de bi konîdyumê rû dide. Ji bo pirbûna zayendî, askomîkota di pêkhateyên tûrekî yên bi navê askus de bi dabeşbûna miyozî, sporên bi navê askospor berhem dikin. Di askusek de 4 heta 8 spor tên berhemkirin.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Ascomycota". Encyclopedia Britannica, 10 Apr. 2025, https://www.britannica.com/science/Ascomycota. Accessed 14 July 2025.</ref> Du cor mîselyum, mîselyuma cotbûnê ya nêr û ya mê di pirbûna zayendî de kar dikin. Di mîselyuma nêr de di beşa anterîdiyum de [[sperm]] tên çêkirin. Di mîselyuma mê de [[Hêk (toxim)|hêk]] di beşa askogoniyumê de tên çêkirin. Bi yekbûna anterîdiyum û askogoniyumê plazmogamî rû dide. Ji yekbûna sîtoplazmayên van pêkhateyan, askokarp (tenê ber) peyda dibe. Di nav askokarpê de xaneyên tûrîkî yên bi navê askus geşe dibin. Di askusan de bi kiryara karyogamî, zanyariyên bomaweyî yên mîselyumên nêr û mê tevlê hev dibin û zîgota dîploîdî çêdibe. Zîgota dîploîdî dest bi dabeşbûna miyozê dike, bi vî awayî di askusê de çar navikên haploîdî yên ne wekhev peyda dibin. Xaneyên navikên haploîdî bi dabeşbûna mîtozî dibin 8, parzûna xaneyê û dîwarên xaneyê li dora her navikek de çêdibe, êdî ev pêkhateyan wekî askospor tên navkirin.<ref name="Campbell" />Askospor (sporên tûrekî) belavê hawirdorê dibin, di jîngehek guncav de zîl didin bo çêkirina hîfên nû. Ji ber ko askospor bi miyozê hatibûn çêkirin, dibe ko hîfên nû, ji aliyê bomaweyê ve ji hev cuda bin. [[Wêne:Basidiomycete life cycle ku.png|thumb]] === Bazîdiyomîkota (''basidiomycota'') === Wekî karokên kolekî (stûnî) jî tên navkirin.Bazîdiyomîkota liqek ji cîhana karokan e û bi qasî 30 000 coran lixwe digire. Kuvark (bi înglîzî: ''mushroom''), karoka pîşo (bi înglîzî: ''shelf fungi'' ), kuvarka fisegur (bi înglîzî: ''puffball'' ''mushroom'') û karokên jenga riwekan (bi înglîzî: ''rust'') hinek mînak in bo endamên liqê bazîdiyomîkotayê.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Basidiomycota". Encyclopedia Britannica, 18 Aug. 2023, https://www.britannica.com/science/Basidiomycota. Accessed 23 July 2025.</ref> Karokên endamê liqê bazîdîyomîkota, wekî bazîdiyomîset (bi înglîzî: ''basidiomycete'') tên navkirin.<ref name="Campbell" /> Di bazîdiyomîsetan de pirbûna nezayendî bi konîdyumê, bi gopikkirin an jî bi perçebûnê rû dide. Piraniya bazîdiyomîsetan bi pirbûna zayendî zêde dibin. Sporên zayendî yên ji bazîdiyomîsetê hatine berdan, di rewşa guncav de zîl didin û hîfên haploîdî çêdibin. Pêvajoya pirbûna zayendî bi yekbûna hîfên cotbûnê dest pê dike. Du corên hîfên cotbûnê hene, deziyê cotbûnê yê negatîv û dezîyê cotbûnê yê pozîtîv. Bi yekbûna xaneyên herdu hîfan (deziyê cotbûnê yê (+) û yê (-)) mîselyuma dîkaryotî peyda dibe, ji vî bûyerê re tê gotin plazmogamy. Di hawirdora guncav de (baran, germahî) mîselyuma dîkaryotî geşe dibe û ber bi rûyê erdê ve dirêj dibe. Bi dabeşbûna mîtozî, ji mîselyuma ser erdê de pêkhateya tenê ber (bi înglîzî: ''fruiting body'') peyda dibe. Wekî mînak, kuvarka kinkorê bi eslê xwe beşa tenê ber a karokê ye. Hîf û mîselyum di bin axê de ne. Ango gava kuvarka kinkorê ji bo xwarinê tê berhevkirin, beşek mîselyumê di bin axê de dimîne, salek din, ji mîselyumê, tenê ber ên nû (kuvarkên nû) çêdibin. Di kuvarkan de tenê ber, ji kumik û qedokeyê pêk tê. Herwisa tenê ber ê bazîdiyomîkotayan, wekî bazîdiyokarp (bi înglîzî: ''basidiocarp'') jî tê navkirin. Di gelemperiya kuvarkan de, binê kumikê de rîşû (bi înglîzî: ''gills'') hene. Rîşûyên kumikê bi xaneyên dîkaryotî yên bi navê bazîdiyuman (bi înglîzî: yek jimar; ''basidium'', pirjimar; ''basidia'') dapoşrav in. Bazîdiyum çêkerê bazîdiyosporan in. Bazîdyuma dîkaryotî bi karyogamiyê, navikên xwe yek dike û navika dîploîdî peyda dibe. Bi dabeşbûna mîyozî navika dîploîdî dabeşê 4 navikên haploîdî dibin, her yek ji van navikan diperisin bo bazîdiyosporek. Ji rişûyên kuvarkê, bi mîlyaran bazîdiyospor belavê hawirdorê dibin, di bin şert û mercên guncav de, zîl didin bo hîf û mîselyumên nû.<ref name="Campbell" /> === Dîtromîkota (deuteromycota) === Bi eslê xwe liqek destkarî (bi înglîzî: ''artificial phylum'') ye. Endamên vê liqê, wekî karokên netemamker (bi înglîzî: ''imperfect fungi'') jî tên navkirin. Ji ber ko di çerxa jiyana hin karokan de qonaxa pirbûna zayendî rû nade, ev karok nayên polenkirin û di liqek destkarî de, di liqê dîtrîmîkota de tên cihkirin. Ango endamên vê liqê bi pirbûna zayendî ya asayî zêde nabin. Di dîtromîsetan de pirbûna nezayendî bi konîdiyumê rû dide. Wekî mînak karokên kufikê yên bi navê ''Aspergillus niger'', di liqê dîtromîkota de tê polenkirin. == Têkiliya karokan di jîngehê de == [[Wêne:DecayingPeachSmall.gif|thumb|<small>Karoka kufikê li ser xoxa rizî de geşe dibe.</small> <small>Di dirêjiya şeş rojan de, her 12 saetan carek, wêneyek hatiye girtin.</small> ]] Pirtiriya karok genîxwer in, di jîngehê de madeyên endamî yên xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] nezindî hildiweşînin bo molekulên sakar. Molekulên sakar jî ji bo çêkirina xurek, ji aliyê zîndewerên xwejîn ve tên bikaranîn. Bi vî awayî di jîngehê de çerxa xurekê ava dibe. Karok hin caran bi zîndewerên din re têkiliya hevguzeranî (sîmbiyoz) ava dikin. Dibe ko ev sîmbîyoz bi awayî mişexwerî (parazîtî) an jî sudgorke (mutualîstî) be. Wekî mînak, ekseriyê riwekan bi karokan re di nav têkiliya sîmbiyozê de ne. Regên rîwekan bi beşa karokê ya di bin axê de, girêdan ava dikin û pêkhateya bi navê mîkorîza (bi înglîzî: ''mycorrhizae'') peyda dibe. Bi mîkorîzayan riwek û karok alûgorkirina av û xurekan dikin, bi vî awayî herdu zîndewer (karok û riwek) dikarin bijîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Heke serê hîfa karokê bi xaneyek fotesentezî ve girêdan ava bike, lîken (bi înglîzî: ''lichen'') çêdibe. Dîwarê xaneya karok û xaneya fotosentezî hildiweşe û herdu xane dabeş dibin bi vî awayî lîkena firexaneyî peyda dibe. Ango lîken ji hevgirtina karok û kevz, an jî karok û bakteriyê pêk tê. Di laşê lîkenê de mêjera xaneyên karok, ji ya xaneyên fotosentezî zêdetir e. Karok xaneyên fotosentezî diparêze û ji bo wan av dabîn dike. Xaneyên fotosentezî jî bi karlêkên [[fotosentez]]ê, xurekên endamî berhem dikin û xurekên xwe bi karok ve parve dikin. Ango di navbera karok û xaneya fotosentezî de pêwendiya sîmbiyozê heye, Ji ber ko hem karok, hem jî xaneya fotosentezî ji vê têkiliyê sûd digirin, ev sîmbiyoz wekî sûdgorke (mutualîzîm) tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications" /> Lîken dikarin di cihên ko derfet nadin bo jiyana zindewerên din de jî bijîn. Lîken dikarin li ser keviran bijîn. Ji ber asîd û ava lîkenan kevir hedî bi hêdî hildiweşin û tevlê çêbûna axê dibin. Gava bi têra xwe ax hat çêkirin, îcar tovên riwekan li ser axê zîl didin û riwek xwe bi regên xwe bi axê ve girê didin.<ref name="Concepts and Applications" /> == Nexweşi == Sporên karokan di hawayê de belav dibin, hin caran spor bi [[henase]]girtinê dikeve nav laşê mirov jî. Dibe ko sporên karokan di hin kesan de bibin sedema çêbûna hestiyariyê (alerjî).Hin karok hokarê nexweşiyê ne, tûşê şaneyên ajal û riwekên zindî dibin û dibin sedema sistî û jinavçûna şane û xaneyên laş.<ref>Takayuki Arazoe, Chapter Six - CRISPR-based pathogenic fungal genome editing for control of infection and disease,Editor(s): Vijai Singh,Progress in Molecular Biology and Translational Science, Academic Press, Volume 179, 2021, Pages 161-196, ISSN 1877-1173, ISBN 9780323853217, https://doi.org/10.1016/bs.pmbts.2020.12.016.</ref> Karok dikarin tûşê [[Çermê mirov|çerm]], [[nînok]] û [[Por (anatomî)|porê]] mirov bibin. Li dij nexweşiya karokan dermanên karokkuj tên bikaranîn. Gava karok tûşê riwekan dibin, geşe û peresîna riwekan têk d,ibin. Wekî mînak jenga genim, nexweşiyek karokî ye. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Karok| ]] [[Kategorî:Karokzanî]] d9kmkd10uq98n5oiz4jveaqr3ooh7ao 0 28136 2100190 2063903 2026-10-23T17:26:00Z MikaelF 935 2100190 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Besam Mistefa | mezinahiya_wêne = 220px | sernavê_wêne = Besam Mistefa | roja_jidayikbûnê = 1977, Hesîç | netewe = [[Kurd]] | ziman = Kurdî | tevger = Nivîskar, helbestvan, wergêr, çîroknivîs }} '''Besam Mistefa''' (jdb. [[1977]] li [[Hesîçe]]yê), [[helbestvan]], [[nivîskar]] û [[Werger|wergêrekî]] [[kurd]] e. == Jînenîgarî == Besam Mistefa di sala [[1977]]an de li bajarê [[Hesîçe]]yê li [[Başûrê Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji dayik bû. Besam kurê Ekrem kurê Faris kurê Silêmanê Mistê ye. Ew bi eslê xwe ji eşîra Elikan, Mala Dîbo ye. Cih û meskenê wan yê resen navçeya Xerzan e, ango ew bi esl koçer in û ser bi bajarê Êlihê (Batmanê) ne. Ji ber beşdariya malbata wan, wek gelek malbatên Kurd ên din, di Şoreşa Şêx Seîd de, ew di destpêkên sedsala bîstan de Binxet bûn. Besam Mistefa zaroktiya xwe li gundê [[Cima]]yê yê ser bi bajarê [[Qamişlo]]yê ve borand. Cimayê niha taxek ji taxên Qamişlo ye. Mistefa xwendina xwe ya seretayî û navendî û lîse li Qamişlo xilas kir. Paşê di fakultêta edebiyat û zanînên mirovî, beşê [[edebiyata îngilîzî]] li [[Zanîngeha Helebê]] xwend. Di sala [[2003]]an de îcaza xwe ya [[dîploma]] stand. Piştre, dora du salan li Qamişlo û gundên dora wê mamostetiya zimanê îngilîzî kir. Di [[16ê kanûna paşîn a]] [[2006]]an de derbasî [[başûrê Kurdistanê]] bû. Nivîs û gotarên wî di gelek rojname û malperên kurdî de hatine weşandin. Besam Mistefa demekê endamê desteya nivîskarên [[kovara Werzî]] bû, ya bi sernavê [[Hawara Nû]] ku ji aliyê [[Kombenda Kawa bo Çanda Kurdî]] li [[Hewlêr]]ê dihat derxistin. Herwiha Besam Mistefa endamê [[Komîteya Birêvebir ya Kombenda Kawa bo Çanda Kurdî]] bû. Endamê redaksyona rojnameya [[Rûdaw]]a çapa Ewropayê ye. Di sala 2011ê de, Besam dest bi kurmancîkirina berhemên ji zaravê soranî dikir û ji wê demê vir ve, gelemperî romanên sereke yên zaravayê soranî li kurmancî werdigerîne. Besam bi zimanê kurdî dinivîse, lê hin gotar û helbestên wî bi zimanê erebî jî hene. Herwiha berhemên edebî wek gotar û romanan ji zimanên ingilîzî û erebî werdigerîne ser zimanê kurdî. Niha (2019) Besam Mistefa li Hewlêrê dijî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}} == Berhemên edebî == {{...}} == Werger == # M, [[Çîrok]], [[Şêrzad Hesen]], [[Weşanxaneya Avesta]], [[Stembol]], 2011. # Xewna Pîrepindan, [[Roman]], [[Şêrzad Hesen]], [[Weşanxaneya Avesta]], [[Stembol]], 2011. # Jineke Xinanî, [[Roman]], [[Şêrzad Hesen]], [[Weşanxaneya Avesta]], [[Stembol]], 2012. # Êvara Perwaneyê, [[Roman]], [[Bextiyar Elî]], [[Weşanxaneya Avesta]], [[Stembol]], 2012. # Apê min Cemşîd xan ku Hertim bê ew li ber xwe dibir, [[Roman]], [[Bextiyar Elî]], [[Weşanxaneya Avesta]], 2013. # Piyale ji bîr dikin min vexwin, [[Helbest]], [[Çinar Namiq]], [[Weşanxaneya Ronahî]], [[Amed]]. # Gulên Şoran, [[Roman]], [[Eta Nehayî]], [[Weşanxaneya Avesta]], [[Stembol]], 2012. # ''Hotêl Europe'', [[roman]], [[Ferhad Pîrbal]], [[Weşanxaneya Avesta]], [[Stembol]], 2012. # Em li vir in, [[Çîrok]], [[Beroj Akreyî]], [[Weşanxaneya Avesta]], [[Stembol]], 2012. # ''Santiago de Compostela'', [[roman]], [[Ferhad Pîrbal]], [[Weşanxaneya Avesta]], [[Stembol]], 2013. # Balindeyên Li Ber Bê, [[Roman]], [[Eta Nehayî]], [[Weşanxaneya Avesta]], [[Stembol]], 2013. # Qesra Balindeyên Xemgîn, [[Roman]], [[Bextiyar Elî]], [[Weşanxaneya Avesta]], [[Stembol]], 2014. # ''Segwer (Reyîn)'', [[roman]], [[Mihemed Mukrî]], [[Weşanxaneya Avesta]], [[Stembol]], 2015. # Hinara Dawî ya Dinyayê, [[Roman]], [[Bextiyar Elî]], [[Weşanxaneya Avesta]], [[Stembol]], 2017. # [[Şîfa Gerdî]], Çîroka Rojnamevaneke Wêrek, [[Weşanxaneya Avesta]], [[Stembol]], 2018. # Koberhemên Bêbuhar, Amadekirin û Sererastkirin, [[Weşanxaneya Rojhelat]], [[Hewlêr]], 2018. # Pêla Xîzê Reş (1), [[Kurteçîrok]], [[Xêrî Bozanî]], Latînîzekirin B. Mistefa, [[Hewlêr]], 2018. # Naqosên Romayê, [[Roman (wêje)|Roman]], [[Jan Dost]], Wergerandin ji [[Zimanê erebî|Erebî]] bo [[Kurdî]], [[Weşanên Dara]], [[Amed]], 2019. # Derzîya Tirsê, [[Roman (wêje)|Roman]], [[Heysem Hisên]], Wergerandin ji [[Zimanê erebî|Erebî]] bo [[Kurdî]], [[Weşanxaneya Ava]], [[Kobanî]], 2021. # Dîwana [[Mele Nûriyê Hesarî|Mela Nûriyê Hesarî]], Du cild 1 û 2, bi hevkarî ligel [[Lorîn Çeto]], [[Weşanên Tora Medyayî ya Rûdawê]], [[Hewlêr]], 2023. == Girêdanên derve == * http://www.welateme.info/kurdi/modules.php?name=News&file=article&sid=1138#.Uebxu6wpkr4 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305121551/http://www.welateme.info/kurdi/modules.php?name=News&file=article&sid=1138#.Uebxu6wpkr4 |date=2016-03-05 }} * [http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/agiri/this/agiri.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513060446/http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/agiri/this/agiri.pdf |date=2008-05-13 }} Hevpeyvîna Dara Natiq Besam Mistefa - ji: heftenameya [[Agirî]], hejmar 89, {{Dîrok|15|hezîran|2008}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513060446/http://www.kurdistanmedia.com/kurmanci/agiri/this/agiri.pdf |date=2008-05-13 }} * https://krd.sputniknews.com/kurdistan/201711176961126-besam-mistefa-ezhewl-didim/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1977]] [[Kategorî:Kesên ji Hesîçeyê]] [[Kategorî:Mêr]] fh2i5ywlzwgsgfolo4wf5nfzm6y2enb 0 28792 2100240 1845965 2026-10-24T05:48:32Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100240 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurmancî (cudakirin)}} {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Kurmanciya Dêrsimî''' yan jî '''here-were''', ji devoka herêmi ya [[Kurmanci]]ya [[Dêrsim]]ê tê gotin. Yek ji şêwezarên [[Kurmanciya Rojava]] ye ku li Dêrsim û [[Sêwaz]]ê/[[Qoçgîrî]] tê xeberdayîn. Zimanê eşîrên [[Xiran]], [[Qoçgîrî]], [[Kurêşan]], [[Bava Mansuran]], [[Şikak]]an, [[Şadiyan]], [[Kimsoran (eşîr)|Kimsoran]], [[Îzolî|Îzoliyan]], [[Axûçan]]an, [[Reşwan]] û [[Parçikan]] e. Kurmancîya Dêrsimê gelek nêzîkî [[serhedkî]] û [[kurmanckî]] ye, dibêjin wek pireke navbera kurmanckî û serhedkî de ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} == Here-were == Here-were li Dêrsimê navekî henekoyî yê [[kurmancî]] ye. [[Kirmanc]] jê re bi henekî "here-were" dibêjin. [[Kurmanc]] jî [[Kirmanckî]] wek "[[şo-bê]]" bi nav dikin yê ku heman wate dide. == Girêdanên derve == * [http://www.gomanweb.com/2008_gomanweb/HABER_YORUM4/Agustos_2008/14Agustos/Ekhaberler/kurdiya-dersimi.htm Azad Gurbuz Dêrsimî: Kurdiya Dêrsimê] {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.diyalektolog.com/Makaleler/1342387222_55-76.pdf] {{Zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Devokên kurmancî]] [[Kategorî:Dêrsim]] 7yf32sd8zq6p7wr8tpfzbphzec22m9l 0 29516 2100226 1741659 2026-10-24T04:51:44Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100226 wikitext text/x-wiki '''Keko''' (jdb. 1909 - m. 1992), [[dengbêj]]ekî ji herêma [[Dêrsim]]a jêrîn e. Keko di sala 1909an de li bajarokê [[Mêzgir]]ê ya [[Muxundî]], li gundê [[Goman, Mêzgir|Goman]] ji dayik bûye. Di 6 saliya xwe de bavê wî di [[Şerê cîhanî yê yekem]] de dimire. Dayika Keko bi pênç êtîma ve têne dimîne. Keko bi şevîtî mezin dibe. Di cîwantiya xwe de dest bi gotina kilam û [[çîrok]]ên dengbêjî dike. Gava Keko dibe bîst salî, li herêma Dêrsima jêrîn de dengbêjekî bi nav û deng e. Dengbêj Keko 3 caran zewicî bû, ji jina wî ya pêşîn, Kewê, pênc zarên wî tev dimirîn. Ji jina wî ya dawîn jî 8 zarok, 4 keç û 4 kurên wî hebûne. Gelek [[kaset]]ên Keko bi amaturî di nav [[gel]] de digerin. == Çavkanî == * Seyfî Mûxûndî: [https://web.archive.org/web/20081206072252/http://gomanweb.com/2008_gomanweb/Yazarlar/Seyfi_Moxundi/seyfi_muxundi3.htm Keko] 21.10.08 * Baran Rûcîyar: [http://kurdica.com/News-sid-Keko-631.html Keko], ji [[Kurdica.com]] 21.10.08 {{Dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1909]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Mirin 1992]] 2doi6h4l8ubv9k5le6xo1wz4ff1hd7t 0 47032 2100164 1796438 2026-10-23T13:43:29Z Guherto 41494 Cil 2100164 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Sweater wiki.jpg|thumb|Fanêleya bi zirkaş ([[fermûar]])]] '''Fanêle''', '''kenze''', '''vezele''', '''fanêre''' ''(di hin devokan de fanorî)'' cilek e. Tê refandin, ristin, heger biqelişe yan ziyan lê bikeve, bi tayê hemanrengî tê verişandin. Refandina wan dijwar e, dem û kedê divê. Ji ber wê, îro êdî pirranî di fabrîkan de tên çêkirin. Fanêle ji navê berjor tê xwekirin, sing, pişt û milan pordike. Fanêle ji bo porkirin, germxwedîkirin tê bikaranîn lê herwiha aksesûarek e jî. Ji hirî, pembûyê tên refandin, di hilberîna wan de têkelên din jî tên bikaranîn. Li Kurdistanê ji ber sermayê fanêleyên biberstûk pirr dihatin ristin. Ji [[Asya]]yê derbasê [[ewropa]]yiyan bûye. Heya salên 1950'î fanêle wekî xwekirineke ji rêzê û bêqîmet dihate dîtin. Niha bi sedan cureyên wê di pêşbaziya bazara modayê de tên firotin. == Cureyên sereke yên fanêleyan == * [[Fanêleya troyayiyan]], biberstûka wê heye, bi zirkaşê biberstûk tê girêdan, bi mil û stûr in * [[Sermîntan (fanêle)]], bê mil, bê berstûk in, li ser mîntanên bi mil tên xwekirin * [[Fanêleya ser singê]], bi mil an bê mil in, jin li xwe dikin, kurt in, heya binê pêsîrê ne, zikê pornakin * [[Fanêleyên bi kum]], kumên wan pê ve ne * [[Fanêleyên kaşûnbazan]], kesên werzîşa kaşûnê (skî) dikin bikartînin * [[Fanêleya gloverstûk]], berstûkên wan nînin, herwiha pêşiya wan jî nayê vekirin, cihê serî tê re here glover in * [[Fanêleya çekbendî]], pêşiya wan tê vekirin, bi zirkaş (fermûar) an bişkojan tê qefaltin {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Tekstîl]] q9wgaqaxl470t0yv83a9p6e872ev2jd 0 47179 2100166 1993148 2026-10-23T13:44:35Z Guherto 41494 Cil 2100166 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Blue Business Shirt.jpg|thumb|250px|Gomlekê bimil]] [[Wêne:Vintage aloha shirt.JPG|thumb|250px|Mîntanê bêmil, milkurt]] '''Mîntan''', '''camedî''', '''kurtik''', '''gomlek''' cureyekî cilan e. Di ser atlêtan de tê li xwe kirin. Bimil an bêmil in. Heriha biberstûk an bênerstûk in. Jin jî li xwe dikin, mêr jî. Pirranî di bin [[sako]]yan de tên xwekirin û [[stovank]] lê tê malîn. Îro pirranî karmend, xwendekar li xwe dikin, ên bimil wekî xwekirineke fermîtî tê dîtin. Ên bêmil bi havînan li ser [[pantol]]ên kot gelek tên xwekirin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Tekstîl]] hb1tgsb60ezp7rze0m00ci9plbi92i1 2100167 2100166 2026-10-23T13:45:32Z Guherto 41494 2100167 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Blue Business Shirt.jpg|thumb|250px|Gomlekê bimil]] [[Wêne:Vintage aloha shirt.JPG|thumb|250px|Mîntanê bêmil, milkurt]] '''Mîntan''', '''camedî''', '''kurtik''', '''gomlek''' cureyekî cilan e. Di ser atlêtan de tê lixwekirin. Bimil an bêmil in. Herwiha biberstûk an bênerstûk in. Jin jî li xwe dikin, mêr jî. Piranî di bin [[sako]]yan de tên xwekirin û [[stovank]] lê tê malîn. Îro piranî karmend, xwendekar li xwe dikin, ên bimil wekî cilekî fermîtî tê dîtin. Ên bêmil bi havînan li ser [[pantol]]ên kot gelek tên lixwekirin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Tekstîl]] fn27xz7tlqa04l4zq65hanq0oexykkq 0 47217 2100165 1705058 2026-10-23T13:44:04Z Guherto 41494 Cil 2100165 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jeans.jpg|thumb|Cîns ji cawê amerkan e]] '''Şal''', '''pantol''' cilek e. Pê, çîp û qoran por dike, li piştê tê şidandin. Bo porkirin, germxwedîkirin û aksesiwarê ye. Ji bestir, kulav, lateks (şîrik) û gelekan tên çêkirin. Mêr jî jin jî li xwe dikin. == Ferhengoka pantolê == * '''Şal''', pantolên berê li [[Kurdistan]]ê dihatin çêkirin. Dişibiyan forma yên îro. Ji hirî, pembûyê dihatin ristin, hinekê stûr bûn. Ji [[kulav]]ê jî dihatin dirûtin. Devlingên wan pirranî fireh bûn lê teng jî çêdikirin. * '''Şapik''', pantolên gorekî dihatin ristin. Gore û pantol bi hev ve bûn. Ji bestir û çermê jî didirûtin, bo zivistanê. * '''Şalwar''', pantolên fireh, bi taybetî navranên wan fireh. Pirranî bi dixînên bendî bûn, kemer jî dihatin bikaranîn, lê gelek kêm. * '''Şaldirû''', terziyê şalanon, * '''Kîlot''', pantolonê kurt ên sîwaran * '''Devling''', jêrê pantolan * '''Şaldirûtî''', cîhana dirûtina pantolan == Awa û cureyên pantolê == Gelek awa û cureyên pantolê hene: * gorî materyalê ** [[Cîns]] ** [[Cord (şal)]] ** [[Şalê kaûçukê]] ** [[Çermeşal]] ** [[Bargir (şal)]] bi îngilîzî Chino cloth ** [[Şapik]], şalgore * gorî bikaranînê ** [[Ranveşar]], bo ajnêkirinê, mayo ** [[Pantolê çerxeyan]], pantolê pê [[duçerxe]] ûêd dajon ** [[Şalê siwariyê]], herwiha şapik an kîlotê siwariyê ** [[Şalê werzişê]] * gorî birrîn û dirûtinê ** [[Şalkete]], bi înglîzî baggy pants ** [[Şalpêçînok]], înglîzî bondage pants ** [[Şalwar]], înglîzî breeches ** [[Qatqatî (şal)]], bi almanî Bundfaltenhose ** [[Capri pants]] ** [[Tûreşal]], înglîzî cargo pants ** [[Qorikteng]], înglîzî Low-rise jeans ** [[Şalwarkî (şal)]], bi almanî Karottenhose ** [[Şalê gavanan]], înglîzî knickerbocker ** [[Derpêkî (şal)]], bi almanî Kniebundhose ** [[Tilimê pêşî bi berîk]], almanî Latzhose ** [[Şalê axayê haremê]], almanî Pluderhose ** [[Şaldawî]], almanî Rockhose ** [[Devlingfire]], pantolê spanî, almanî Schlaghose ** [[Şort]], short ** [[Panîgirê (şal)]], almanî Steghose ** [[Parçeşal]], bi almanî Zipp-Off-Hose {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Şal| ]] [[Kategorî:Tekstîl]] jez7fju7l4f2j3d5lc3k3fk6uhhu86f 0 50261 2100238 1926481 2026-10-24T05:05:14Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100238 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Grey_Wolves_Gokturk_Flag.svg | sernavê_wêne = Ala serê gur ji aliyê gurên gewr û komên din ên panturkîst ve tê bikaranîn. }} '''Gurên Gewr''' an jî '''Gurên Boz''' (bi tirkî: ''Bozkurtlar''), komeke nijadperest e ku ji aliyê [[Parlamena Ewropayê]] û [[Meclîsa Nûneran a Dewletên Yekbûyî]] ve daxwaza îlankirin û lêkolîna rêxistina terorîstî hatiye kirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/361481/d%C3%BCnya/avrupa-parlamentosunun-t%C3%BCrkiye-raporu-%C3%BClk%C3%BCc%C3%BC-hareket-ter%C3%B6r-%C3%B6rg%C3%BCtleri-listesine |sernav=Avrupa Parlamentosu'nun Türkiye raporu: Ülkücü hareket terör örgütleri listesine eklensin |malper=Independent Türkçe |tarîx=2021-05-19 |roja-gihiştinê=2024-07-04 |ziman=tr}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=ABD’de Ülkü Ocakları’nın “terör örgütü” olup olmadığı araştırılacak |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-07-04}}</ref> û li [[Qazaxistan]]ê jî wekê rêxistineke terorîstî hatiye îlankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/kazakistanda-bozkurtlar-neden-teror-orgutu-sayiliyor-haber-1537998 |sernav=Kazakistan'da 'Bozkurtlar' neden terör örgütü sayılıyor? |malper=Duvar |tarîx=2021-10-10 |roja-gihiştinê=2024-07-04 |ziman=tr-TR |paşnav=Duvar |pêşnav=Gazete}}</ref> Ev kom hinek caran wekî Gurên Gewr tê binav kirin ku bi gelemperî wekê ultra-nîjadperest yan jî neo-faşîst têne binav kirin. Endamên vê komê bi taybetî aligîr û endamên partiya radîkal a [[MHP]]ê ye. Ev kom bi taybetî li dijî kurdan, ermeniyan û di salên dawî de li dijî ereban dijmintayî dikin ku gelek car êrîşên gelên cûda kirine. Ev kom ji aliyê siyasetmedar a nijadperest [[Alparslan Türkeş]] ve hatiye damezrandin. Endamên vê bizavayê xwe wekî ''Ülkücüler - Mengîweran/Îdealîstan'' bi nav dikin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2014}} Rêxistina vê tevgerê ya ciwanan ''Ülkücü Gençlik'' ("ciwanên îdealîst") e. == Bingeha Gurên Gewr == Gorî efsaneya Romayiyan bi navê ''Romulus, Paulus'' du şervanan bingeha Romayê avêtine û romayî ji wan herdu zilaman in. Van herdu zilam sêwî mane, bê dê û bav jiyane. Guran ew xwedîkirine. Şîrê dêleguran xwarine, wisa li jiyanê mane. Efsaneyeke [[Çeçen]]an [[gur]]ê dişibîne gelê Çeçen. Li ser ala [[Çeçenistan]]ê ya neteweyî jî gur heye. Heger gur rûniştî be, gelê çeçen di aramî û aşitiyê de ye. Heger gur li ser piyan be û bizûre roja şer e, divê gelê çeçen cîhanê bihecînin. Hin îdia hene ku [[Alparslan Türkeş]] ev sîmbola gurê ji çeçenan girtiye, lewra malbata wî de bingeheke [[qefqaz]]î heye. Ango dibêjin Türkeş di malbatê ev efsane bihîstiye, dema MHPê dadimezirîne jî vê sîmbolê werdigire. == ''Kök böri'' == [[MHP]]yî bi xwe van îdîayan napejirînin, bingeha gurên boz li [[Asya]]ya Navîn di [[zimanên altayî]] de digerin. Dibêjin di zimanê altayî de ''Kök Böri'' heye, di wateya "gurên şînboz an esmanî" de ye. Di dîroka tirkên Asyayî de cihê gur heye lê ya îro tê bikaranîn ji aliyê Türkeş ve hatiye vedîtin. == Bîrdozî == Armanca vê bizavê yekîtiya gelên tirk, avakirina dewleta yekgirtî ye. Ji deryaya [[Deryaya Adriyatîk|Adriyatîk]], [[Balkan]] heya [[Çîn]]ê welatê tirkan bi nav dikin ku ev herwiha bi navê [[pantirkîzm]] tê zanîn. Divê tirkên [[Anatolya]]yê pêşengiyê bikin, Tirkiye piştgiriyê bide tirkên navenda Asyayê. Gurên boz wekî dijmin û dijberên [[cihû]], [[Xiristiyanî|xiristiyan]], [[PKK]], [[kurd]], [[ereb]], [[ermenî]], [[yewnan]], [[komûnîzm]], [[siyonîzm]], [[Vatîkan]]ê dibînin. Li Tirkiye, [[Azerbaycan]], [[Iraq]], [[Kîpros]], [[Bulgaristan]], [[Bosna û Herzegovîna]] û welatên rojavayê [[Ewropa]]yê komele, weqf, rojname, kovarên wan hene. == Silava Gurên Gewr == [[Wêne:Schweigefuchs.jpg|thumb|Nîşana Gurên Boz, lê ev nîşana destan gelek wateyên din jî hene.]] Destên xwe yên rastê didin jor û bêçiya gustîlê û ya navîn didin ser a serî. Ango bi destên xwe serê gurê çêdikin. Ev silava han giregirê MHPê [[Necdet Sevinç]] derxistiye. == Yekîneyên çekdarî û paramîlîtar == Bi texmînî heya niha zêdetirî 100.000 [[salar]] ([[komando]]) perwerde kirine. Ev yekîne ji sala 1968ê ve li dijî kurd, elewî û çepgiran hatine bikaranîn. Bi îdiaya [[Faruk Şen]]<ref>Şen, Faruk (1986). Türkei. Land und Leute. [[Munîh]], r. 110.</ref>, komandoyên Gurên Boz kujeriyên profesyonel kirine, siyasetmedar, ronakbîr kuştine. == Mijarên têkildar == * [[Ciwanên Atsiz]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Emre Arslan: ''Der Mythos der Nation im transnationalen Raum. Türkische Graue Wölfe in Deutschland - Di herêma neteweyên tevlîhev de efsane. Gurên Boz ên tirk li Almanyayê''. Wiesbaden 2009, ISBN 3-531168-66-5. * Fikret Aslan, Kemal Bozay: ''Graue Wölfe heulen wieder. Türkische Faschisten und ihre Vernetzung in der BRD - Gurên boz dîsa dizûrin. Faşîstên tirk û rêxistinên/hêlînên wan li Almanyayê''. Münster 2000, ISBN 3-897710-04-8. * Barbara Hoffmann, Michael Opperskalski, Erden Solmaz: ''Graue Wölfe. Koranschulen. Idealistenvereine. Türkische Faschisten in der Bundesrepublik.''. Köln 1981, ISBN 3-760906-48-6. * Jean-Christophe Grangé: ''Das Imperium der Wölfe''. Bergisch Gladbach 2005, ISBN 3-404-15411-8. == Girêdanên derve == * [http://www.xs4all.nl/~afa/comite/artikel/artikel108.html Kurteya agahiya li ser nakokiyên tirk û almanan li taxa Berlînê Kreuzbergê] (almanî) * [http://www.xs4all.nl/~afa/comite/artikel/lotta.pdf Gurên Boz dizûrin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010220449/http://www.xs4all.nl/~afa/comite/artikel/lotta.pdf |date=2008-10-10 }}, Bingeh û bandora rastradîkaliya rêxistinên tirk li Almanyayê - Hintergrund und Wirken extrem rechter türkischer Organisationen in der BRD, Kemal Bozay, Lotta Nr.17, Sommer 2004 (PDF-Datei; 109 kB) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1969an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:MHP]] [[Kategorî:Neteweperweriya tirkî]] [[Kategorî:Rêxistinên ku di 1969an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Rêxistinên tirkperestî]] [[Kategorî:Terorîzm li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tevgerên neteweperwer li Asyayê]] [[Kategorî:Înkara nîjadkujiya ermeniyan]] [[Kategorî:Rêxistinên siyasî yên ku di 1969an de hatine avakirin]] qyw5mdupcurpvudwwz2gbu0aaw7v7ur 0 53050 2100174 2100037 2026-10-23T15:00:53Z MikaelF 935 2100174 wikitext text/x-wiki '''Rêdûr Dîjle''' (jdb. 1987 li gundê [[Dêrîş]]ê, [[Stewr]], [[Mêrdîn]]), [[werger]], [[rojnameger]] û [[helbestvan]]ekî [[kurd]] e.<ref>https://www.botaninternational.com/kargeha-rojnamegeriya-kurdi-roja-sesan/</ref> == Jînenîgarî == Di sala 1987an de li gundê Dêrîşê Stewra [[Mêrdîn]]ê hatiye dinê. Li [[Bismil]]a [[]]Diyarbekirê mezin bûye. Ji dibistana seretayî heta lîseyê, li Bismilê xwendiye, piştre li [[Zanîngeha Dicleyê]] ya Amedê beşa [[îktisad]]ê kuta kiriye. Dîwana wî ya yekem a bi navê "[[Eşêfa Temenekî]]" di 2012an de ji weşanxaneya Ronahî derket.<ref>[http://www.kurdigeh.com/details.aspx?an=291 Ji Weşanxaneya Ronahî’yê Helbestvanekî nû]</ref> Niha (2021) li [[Amed]]ê dimîne. Nivîs û helbestên wî di [[kovara W]]yê û kovarên din de tên weşandin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Berhemên edebî == * ''Eşêfa Temenekî'', [[weşanên Ronahî]], 2012 * ''Kêsek'', [[weşanên Lîs]], 2017 == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] n4kxxjxng5tdsgeze4tn7ik500tyctt 2100177 2100174 2026-10-23T15:34:56Z Kawa63 105128 /* Jînenîgarî */ 2100177 wikitext text/x-wiki '''Rêdûr Dîjle''' (jdb. 1987 li gundê [[Dêrîş]]ê, [[Stewr]], [[Mêrdîn]]), [[werger]], [[rojnameger]] û [[helbestvan]]ekî [[kurd]] e.<ref>https://www.botaninternational.com/kargeha-rojnamegeriya-kurdi-roja-sesan/</ref> == Jînenîgarî == Di sala 1987an de li gundê Dêrîşê Stewra [[Mêrdîn]]ê hatiye dinê. Li [[Bismil]]a [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]] mezin bûye. Ji dibistana seretayî heta lîseyê, li Bismilê xwendiye, piştre li [[Zanîngeha Dicleyê]] ya Amedê beşa [[îktisad]]ê kuta kiriye. Dîwana wî ya yekem a bi navê "[[Eşêfa Temenekî]]" di 2012an de ji weşanxaneya Ronahî derket.<ref>[http://www.kurdigeh.com/details.aspx?an=291 Ji Weşanxaneya Ronahî’yê Helbestvanekî nû]</ref> Niha (2021) li [[Amed]]ê dimîne. Nivîs û helbestên wî di [[kovara W]]yê û kovarên din de tên weşandin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Berhemên edebî == * ''Eşêfa Temenekî'', [[weşanên Ronahî]], 2012 * ''Kêsek'', [[weşanên Lîs]], 2017 == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 94btfciddrmyo7j5rftbv18xegyc0tz 2100178 2100177 2026-10-23T15:35:15Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Stewrê]] 2100178 wikitext text/x-wiki '''Rêdûr Dîjle''' (jdb. 1987 li gundê [[Dêrîş]]ê, [[Stewr]], [[Mêrdîn]]), [[werger]], [[rojnameger]] û [[helbestvan]]ekî [[kurd]] e.<ref>https://www.botaninternational.com/kargeha-rojnamegeriya-kurdi-roja-sesan/</ref> == Jînenîgarî == Di sala 1987an de li gundê Dêrîşê Stewra [[Mêrdîn]]ê hatiye dinê. Li [[Bismil]]a [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]] mezin bûye. Ji dibistana seretayî heta lîseyê, li Bismilê xwendiye, piştre li [[Zanîngeha Dicleyê]] ya Amedê beşa [[îktisad]]ê kuta kiriye. Dîwana wî ya yekem a bi navê "[[Eşêfa Temenekî]]" di 2012an de ji weşanxaneya Ronahî derket.<ref>[http://www.kurdigeh.com/details.aspx?an=291 Ji Weşanxaneya Ronahî’yê Helbestvanekî nû]</ref> Niha (2021) li [[Amed]]ê dimîne. Nivîs û helbestên wî di [[kovara W]]yê û kovarên din de tên weşandin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Berhemên edebî == * ''Eşêfa Temenekî'', [[weşanên Ronahî]], 2012 * ''Kêsek'', [[weşanên Lîs]], 2017 == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Stewrê]] lt3fy3p6uer1ld9hcwxaei22aoz947o 2100179 2100178 2026-10-23T15:35:24Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1987]] 2100179 wikitext text/x-wiki '''Rêdûr Dîjle''' (jdb. 1987 li gundê [[Dêrîş]]ê, [[Stewr]], [[Mêrdîn]]), [[werger]], [[rojnameger]] û [[helbestvan]]ekî [[kurd]] e.<ref>https://www.botaninternational.com/kargeha-rojnamegeriya-kurdi-roja-sesan/</ref> == Jînenîgarî == Di sala 1987an de li gundê Dêrîşê Stewra [[Mêrdîn]]ê hatiye dinê. Li [[Bismil]]a [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]] mezin bûye. Ji dibistana seretayî heta lîseyê, li Bismilê xwendiye, piştre li [[Zanîngeha Dicleyê]] ya Amedê beşa [[îktisad]]ê kuta kiriye. Dîwana wî ya yekem a bi navê "[[Eşêfa Temenekî]]" di 2012an de ji weşanxaneya Ronahî derket.<ref>[http://www.kurdigeh.com/details.aspx?an=291 Ji Weşanxaneya Ronahî’yê Helbestvanekî nû]</ref> Niha (2021) li [[Amed]]ê dimîne. Nivîs û helbestên wî di [[kovara W]]yê û kovarên din de tên weşandin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Berhemên edebî == * ''Eşêfa Temenekî'', [[weşanên Ronahî]], 2012 * ''Kêsek'', [[weşanên Lîs]], 2017 == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Stewrê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1987]] 9v5hdlnverdxhnxjy50rhctmtr5yc72 0 59776 2100214 1751919 2026-10-24T04:37:03Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100214 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Gordion''' ({{bi-el|Γόρδιον}}, ''Górdion''; {{bi-la|Gordium}}), paytexta paşageha kevnare ya [[Frîgya]]yê bû. Cihê wê nêzîkî bajarê îroyîn ê [[Yassıhüyük]] e ku dikeve herêma [[Polatlî|Polatliyê]], 70-80 [[km]] li başûrê rojavayî [[Enqere]]yê paytexta Tirkiyeyê. Li herêmê gelek girên dîrokî hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Tirkiye-şitil}} {{Koord|39|39|02|N|31|58|43|E|region:TR-06_type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Cihên dîrokî]] [[Kategorî:Frîgya]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tirkiye]] [[Kategorî:Polatlî]] an5ocq50svceqc0lpgncg09vqafvccx 0 64273 2100168 2099568 2026-10-23T13:52:31Z Ziv 59628 → File has been renamed on Commons ([[:c:GR]]) 2100168 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Seyîd Ebdulqadir Ubeydullah | wêne = Sheikh Abdülkadir.jpg | sernavê_wêne = Ebdulqedir Ubeydullah di sala 1910an | roja_jidayikbûnê = 1851 | cihê_jidayikbûnê = [[Nehrî]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 27ê gulana 1925an | cihê_mirinê = [[Bidlîs]], Bakurê Kurdistanê | sedema_mirinê = Îdamkirin | xebatên_navdar = Serokê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] (CTTK), [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] (CTK) û paşê serokê [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] | bav = [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] | modul = '''Şerên tevlîbûyî''': {{tree list}} * [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] * [[Serhildana Qoçgiriyê]] * [[Serhildana Şêx Seîdê Pîran]] {{tree list|end}} }} '''Seyîd Ebdulqedir Ubeydullah''' (jdb. 1851an - m. 27ê gulana 1925) serokê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] û paşê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] bû. Ew rewşenbîrekî pêşeng ê [[kurd]] bû û carekê jî endamê Senatoya Împeratoriya Osmanî bû. Wî herwiha beşdarî [[serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] a dibin serokatiya bavê xwe bû û bi beşdarbûna di [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] de hate tawanbarkirin. Perwerdehiya wî ya destpêkê xwendina dînî, perwerdehiya rêveberiya eşîrî û têkiliya bi avahiyên burokrasiya osmanî re tevlihev kir. Piştî sirgûnkirin û paşê mirina bavê wî, malbat car caran di navbera [[Nehrî]], [[Mûsil]] û navendên din de koçî dikir ku endamên mayî lê digeriyan ku rehabîlîtasyoneke siyasî lê bikin. Ebdulqedir di dawiyê de çû [[Stembol]]ê, li wir wî lêkolînên din ên tîpîk ji bo kurên malbatên elîtî yê kurd ku di nav pergala împeratorê de entegre bûne, domand: hiqûq, rêveberî, fiqiha Îslamî û felsefeya siyasî. Şoreşa [[Jön Türkler|Tirkên Ciwan yê 1908an]] dê bandorek kûr li ser wî kiriye, tevlêbûna wî ya siyasî zûtir kiriye û piştgiriya wî ji bo rêveberiya beşdar a destûrî wekî modelek ji bo çareserkirina tengezariyên etnîkî yên împeratoriyê şekil dida. == Jiyana destpêkê == Ebdulqedir Ubeydullah di 1851an li gundê [[Nehrî]]yê yê herêma [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarîyayê]] jidayikbûye. Malbatê wî yê şêxî yê herî bi hêz û rêzdar li gund bû. Ew di hawîrdorekê de mezin bû ku bi kevneşopiya rewşenbîrî, otorîteya dînî û bandora siyasî ve dihat naskirin. Bavê wî, [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî|serhildana mezin]] a kurdan yê sala 1880an bi rêvebir - bûyerek ku hişmendiya siyasî ya malbatê bi kûrahî şekil da û bandor li ser nêrîna cîhanê ya Ebdulqedir kir. Perwerdehiya wî ya destpêkê xwendina dînî, perwerdehiya rêveberiya eşîrî û têkiliya bi avahiyên burokrasiya osmanî re li [[Wan]] û [[Bidlîs]]ê tevlihev û temam kir. Malbata Ubeydullah toreke zanyar, nivîskar û mêvanên ji derdorên dîplomatîk ên kurd û herêmî parast ku ev yek rê da Ebdulqedir ku bigihîje perwerdehiya pirzimanî bi [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê osmanî|osmanî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]]. Ev perwerdehiya rewşenbîrî ew xist rewşekê ku hem di civaka eşîrî ya kurd û hem jî di elîta metropolî a osmanî de bigere.{{Sfn|Klein|2011|p=7}} == Kariyera siyasî == Di dema [[serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] de, ew fermandarê kontîngenteke hêzên kurdî bû ku ji Cotmeha 1880an û pê ve, çend bajarok ji peravên [[gola Ûrmiyeyê]] heta derdora [[Tewrêz]] girtin. Piştî serhildana bavê xwe ya li dijî dewleta osmanî, di sala 1881an de ew ji aliyê rayedarên osmanî hat sirgûnkirin.<ref name="Özoğlu2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=August 2001 |sernav="Nationalism" and Kurdish notables in the late Ottoman -Early Republican era |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/nationalism-and-kurdish-notables-in-the-late-ottomanearly-republican-era/FBB625C8A7691490938120D87B61D0C0 |kovar=International Journal of Middle East Studies |ziman=en |cild=33 |hejmar=3 |rr=392–393 |doi=10.1017/S0020743801003038 |issn=1471-6380 |s2cid=154897102 |gihiştina-urlyê=subscription |via=Cambridge University Press }}</ref> Ji bo demekê kêm tişt li ser Ebdulqedir têne zanin, lê di sala 1895an de ew wekî endamê [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Yekîtî û Pêşketinê]] (KYP) li Stembolê tê behs kirin. Lê paşê ew di komployek ji bo hilweşandina siltan [[Ebdulhemîd II]] de hate tawanbar kirin,<ref name="Özoğlu2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |sal=2012 |rr=89–90 |isbn=978-0791485569 }}</ref> piştî ku di sala 1896an de ew hate sirgûn kirin bo [[Meke]]yê. Ji Mekeyê ew bi keştî ber va [[Bêrût]]ê diçe, lê bi siyasetmedarên KYPê re di têkiliyê de ma.<ref name="Özoğlu2001" /> Çalakiyên siyasî yên fermî ji Seyîd Ebdulqedir piştî [[Jön Türkler|Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908an]] zêde bûn ku rê da avakirina komele û civatên siyasî di nav [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] de. Bi saya statuya xwe wekî navdarekî [[Neqşbendî|neqşebenfî]] û kurê Şêx Ubeydullah, ew di Serdema Duyem yê Destûrî de wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên kurd li [[Stembol]] derket holê. Helwesta wî ya siyasî di vê qonaxê de li şûna cudakariyê, giraniyê da ser reforma destûrî, nenavendîkirin û parastina mafên çandî yên kurdan. Di vê çarçovê de, Ebdulqedir bi awayekî nêzîk beşdarî [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] bû ku demek kurt piştî 1908an hate damezrandin. Rêxistin li ser perwerde, alîkariya civakî û pêşvebirina ziman û nasnameya kurdî disekinî. Ebdulqedir ji fraksiyona muhafizekar a navdar a komeleyê bû û li şûna ku wekî seferberkerek ji binî ve tevbigere, roleke rewa û stratejîk lîst. Piştî têkçûna osmaniyan di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, Ebdulqedir di serdema agirbestê de wekî kesayetek navendî di siyaseta kurd de derket holê. Di dawiya sala 1918an de, ew beşdarî damezrandina [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] bû ku bû rêxistina siyasî ya kurd a herî bi bandor li Stembolê ya dagirkirî.{{sfn|McDowall|2004|pp=100–101}} Di nav komeleyê de, Ebdulqedir wekî rêberekî payebilind û berdevkê siyasî kar dikir. Ew di amadekirina memoranduman, şekildana bernameyên siyasî û temsîlkirina daxwazên kurd ji rayedarên Hevalbend re de cih girt. Her çend rêxistin bi fermî piştgirîya xweseriya kurd dikir jî, Ebdulqedir bi xwe stratejiyeke hişyar a li ser dîplomasî û naskirina navneteweyî diparast û gumanên xwe li hember serhildana çekdarî ya tavilê diyar dikir. Dema ku Hohler pirsî gelo ''Hurriyet'' û ''İtilaf Fırkası'' dê li dijî Mustafa Kemal hêzê bikar bîne, wî bersivek erênî da. Di hevdîtinekê de di 8ê kanûna pêşîn a 1919an de li Stembolê bi Thomas Beaumont Hohler, Sekreterê Dewletê yê Komîserê Bilind ê brîtanî [[John de Robeck]] re, Ebdulqedir rave kir ku kurd û [[ermenî]] hem li Stembolê û hem jî li [[Parîs]]ê li hev kirine. Wî rave kir ku [[Damad Ferîd Paşa]] ji bo hilweşandina hikumeta wezîrê mezin [[Elî Rîza Paşa]] alîkariyê dixwaze û wî piştre soza xweserî û çend tiştên din daye kurdan. Wî herwiha diyar kir ku ne gengaz e ku meriv texmîn bike ka [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], digel [[Azerbaycan|azeriyan]] ku ji hêla [[Enver Paşa]] û [[Xelîl Kût]] ve dihatin teşwîqkirin, dikare çi bi dest bixe û ku Mustafa Kemal her roj dibe xeterek mezintir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey: A Modern History |url=https://archive.org/details/turkeymodernhist0000zurc_g1m1 |paşnav=Zürcher |pêşnav=Erik J. |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=1997 |rr=[https://archive.org/details/turkeymodernhist0000zurc_g1m1/page/177 177] |isbn=1860642225 }}</ref> Tom Beaumont Hohler ji biryardariya Ebdulqedir a ji bo avakirina dewleta xwe ya serbixwe ya [[Kurdistan]]ê pir bandor bû. [[Wêne:Armenian revolutionaries with firearms 1911-11-12.jpg|thumb|Şervanên Qoçgirî 1921an]] Di hevpeyvînekê de ku di sibata 1920an de ji rojnameya ''İkdam'' re hatiye dayîn, Ebdulqedir diyar kir ku ew alîgirê herêmeke xweser a kurdî ye ku serokatiyek ji aliyê kurdan ve hatiye hilbijartin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=93}} Ew her wiha piştgirî da destkeftiyên [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]]<ref name="Olson1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1989 |rr=[https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso/page/24 24] |isbn=978-0-292-77619-7 |ziman=en }}</ref> (yê ku piştgirî da Kurdistaneke xweser) di Konferansa Aştiyê ya li Parîsê de.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Oriente moderno, Volume 25 |weşanger=Istituto per l'oriente |sal=2006 |rr=464 }}</ref> Lêbelê, wezîrê mezin Damad Ferîd Paşa guman dikir ku Ebdulqedir serokên [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] li [[Bakurê Kurdistanê]] ji bo amadekariya serxwebûnê organîze dike.<ref name="Henning2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |sal=2018 |rr=419 |isbn=978-3863095512 }}</ref> Her ku nerazîbûna wî ya li dijî serxwebûna kurd eşkere bû, nakokiya di navbera du serokên Cemiyeta Tealiya Kurd de, ango Ebdulqedir û [[Emîn Alî Bedirxan]] ên ku alîgirê serxwebûnê bûn, derket holê û CTKê hate hilweşandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=93}} Di dema [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1920–1921) de, Ebdulqedir beşdarî operasyonên leşkerî nebû û li Stembolê ma. Lêbelê, rayedarên neteweperest ên tirk wî ji ber serokatiya wî di nav rêxistinên kurd de û statuya wî ya sembolîk wekî kesekî bi bandor didîtin. Hesabên hemdem û yên paşê nîşan didin ku Ebdulqedir li dijî serhildana pêşwext hişyarî da, bi argumana ku hêzên kurd ne yekîtî, kapasîteya leşkerî û piştgiriya biyanî ya pêbawer hene. Dîroknas bi gelemperî li hev dikin ku rola Ebdulqedir di têkiliya bi Qoçgirî re îdeolojîk û rêxistinî bû. Dijberiya wî ya li hember serhildana tavilê beşdarî aloziyên di nav tevgera kurd de bû û cudabûna mezinbûyî ya di navbera rêberên siyasî yên nerm û aktorên herêmî yên çekdar de ronî kir.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=172–173}} Li gorî Robert Olson, îstîxbarata brîtanî ragihand ku heta sala 1924an Ubeydullah wekî serokê nivîsgeha [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] li Stembolê hatibû tomar kirin.{{Sfn|Olson|1989|p=169}} Wî bandorek mezin li ser nifûsa kurd a Stembolê dikir<ref name="Henning2018" /> û wekî kesayetiyek girîng di siyaseta kurdî de dihat wesifandin.<ref name=":0" /> === Binçavkirin û îdamkirin === Piştî tepeserkirina serhildanên kurdan û xurtkirina Komara Tirkiyeyê, Ebdulqedir her ku diçû rastî zextên dewletê dihat. Ebdulqedir û kurê wî Mehmed bi sûcê beşdarbûna di [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] de hatin tawanbarkirin û ji aliyê Dadgeha Îstiqlalê ya li Diyarbekirê ve hatin darizandin. Her du jî di 23ê Gulana 1925an de cezayê darvekirinê li wan hat birîn û du roj şûnda hatin darvekirin.<ref name=":03">{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950 |malper=University of Amsterdam |roja-gihiştinê=9 nîsan 2020 |paşnav=Üngör |pêşnav=Umut |rr=241–242 }}</ref> Dema ku ber bi darvekirinê ve dimeşiya, dengê kurê wî Mehmed hat bihîstin ku celadên xwe hişyar dike ku kiryarên hikumeta wan dê qutiya pandorayê vekin û karesatekê bînin serê wan.<ref name="Üngör2012">{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950 |paşnav=Üngör |pêşnav=Ugur Ümit |weşanger=OUP Oxford |sal=2012 |rûpel=131 |isbn=978-0199655229 }}</ref> Piştî darvekirina wan, kurekî din ê Ebdulqedir, Ebdullah, ji bo tolhildanê li dijî hikumetê serî hilda û li gorî çavkaniyên brîtanî demkî serkeftî bû.<ref name=":0" /> == Îdeolojî == Îdeolojiya siyasî ya Seyîd Ebqulqedir ji hêla tevlîheviyek nasnameya komunal a kurd, [[Şerîet|rêwitiya îslamî]] û destûrparêziyê ve hate şekildan. Berevajî kesayetên şoreşgerên kurd ên paşê, wî di destpêkê de serxwebûna rasterast neparast, lê belê xweserî û nenavendîkirin di çarçoveyek împeriyal an piştî-împerailyê de pêş xist. Ramanên wî ji kevneşopiya reformîst a osmanî ya dereng bandor bûn ku parastina adetên herêmî, desthilata dînî û rêveberiya herêmî wekî lihevhatî bi rêziknameyek siyasî ya berfirehtir didît. Ebdulqedir bi berdewamî li ser qanûnîbûn, danûstandin û rêxistina siyasî li ser pevçûna tundûtûjî tekez dikir ku baweriya xwe nîşan dide ku mafên kurdan dikarin bi mekanîzmayên destûrî werin ewlekirin ne bi serhildanê.{{sfn|McDowall|2004|pp=89}} Dîn di nêrîna cîhanê ya Ebdulqedir de roleke navendî lê pragmatîk digirt. Wekî endamekî elîta şêxên neqşbendî, wî desthilatdariya dînî wekî çavkaniyek hevgirtina civakî û rewatiya exlaqî didît ne wekî bingehek ji bo desthilatdariya teokratîk. Wî Îslam wekî çarçoveyek yekgirtî didît ku dikare pira dabeşbûnên eşîrî di navbera kurdan de çareser bike, di heman demê de mezhebîbûnê wekî amûrek siyasî red dikir. Ebdulqedir bi taybetî ji awayê ku retorîka dînî dikare ji hêla dewletê ve were bikar anîn da ku tepeserkirinê rewa bike, hişyar bû û ji ber vê yekê wî hewl da ku serokatiya dînî bi sinorkirina siyasî re hevseng bike. Ev nêzîkatî wî ji kesayetên ku paşê serhildanê bi giranî di warê olî de çarçove kirin cuda kir. Taybetmendiyeke diyarker a îdeolojiya Ebdulqedir gumanbariya wî ya li hember têkoşîna çekdarî ya pêşwext û neteweperestiya radîkal bû. Wî bi berdewamî îdia dikir ku civaka kurd ji bo serhildaneke serketî ne xwedî yekîtî, kapasîteya sazûmanî û piştgiriya navneteweyî ya pêwîst e. Di şûna wê de, wî stratejiyeke gav bi gav tercîh kir ku li ser hevrêziya elîtan, dîplomasî û parêzvaniya navneteweyî disekine. Ev helwest wî bi aktorên çekdar re li hev kir û beşdarî dabeşbûnên navxweyî di nav tevgera kurd de bû. Dîroknasan destnîşan kirine ku darvekirina wî di sala 1925an de ne tenê jiholêrakirina rêberekî siyasî, lê di heman demê de tepeserkirina rêyeke destûrî û nerm di nav [[Kurdperwerî|neteweperesta kurd]] a destpêkê de jî nîşan da. == Mîras == Mîrasa Seyîd Ebdulqedir di [[dîroka Kurdistanê]] de cihekî cuda digire, wekî mîrasa rêberekî nerm û destûrîxwaz ku vîzyona wî ya siyasî bi rêça tepeserkirin û radîkalîzasyonê ya piştî mirina wî re berevajî bû. Dîroknas bi berfirehî darvekirina wî di sala 1927an de wekî xalek werçerxê şîrove dikin ku dawiya çalakiya siyasî ya yasayî û dîplomatîk a kurdî di destpêka [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] de nîşan da. Bi rakirina kesayetên wekî Ebdulqedir re, siyaseta kurd ji parêzvaniya destûrî ber bi rêxistina veşartî û berxwedana çekdarî ve çû.{{sfn|McDowall|2004|pp=186}} Di nav bîra kolektîf a kurdan de, Ebdulqedir pir caran wekî kesayetek pirekê di navbera serokatiya dînî-eşîrî ya sedsala nozdehan û derketina holê ya tevgerên siyasî yên kurd ên nû de tê bîranîn. Hewldanên wî yên ji bo sazûmankirina daxwazên Kurdan bi rêya komeleyan, daxwaznameyan û dîplomasiya navneteweyî ji hêla zanyaran ve wekî delîl hatine destnîşankirin ku rêyên alternatîf û bêtundûtûjî berî ku bi awayekî sîstematîk ji hêla dewletê ve werin girtin, bi awayekî çalak hatine şopandin. Ev şîrove argumana ku [[Dîroka Bakurê Kurdistanê|serhildanên kurdan]] ên dawiya salên 1920 û 1930an ne tenê ji hêla armancên neteweperest ve, lê di heman demê de ji hêla jiholêrakirina serokatiya nerm ve jî hatine şekilkirin, tekez dike. Di xebatên akademîk de, Ebdulqedir pir caran ji bo destkeftiyên siyasî yên taybetî kêmtir tê behskirin, lê ji bo tiştên ku jiyan û mirina wî li ser jîngeha siyasî ya Komarê ya destpêkê eşkere dikin. Doza wî nelihevhatina di navbera avakirina neteweya navendî û derbirîna siyasî ya piralî di vê serdemê de nîşan dide. Ji ber vê yekê, ew di lêkolînên neteweperestiya kurd, avakirina dewletê û tepeserkirina siyasî de kesayetek girîng dimîne û sembola îmkanên bêbandor ên siyaseta destûrî ya kurd di piştî Şerê Cîhanî yê Yekem de ye.{{sfn|Bozarslan|2008|pp=335–337}} == Binerê == * [[Xoybûn]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin}} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Ateş |pêşnav1=Sabri |tarîx=2014 |sernav=In the Name of the Caliph and the Nation: The Sheikh Ubeidullah Rebellion of 1880–81 |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |rr=735–798 |doi=10.1080/00210862.2014.934151 }} * Celile Celil: ''1880 - Şeyh Ubeydullah Nehri Kürt Ayaklanması'' (1880 - The Kurdish Sheikh Ubeydullah Nehri Uprising), Istanbul 1998, {{ISBN|975-8245-03-1}} * Wadie Jwaideh: ''Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi Kökenleri ve Gelişimi'' (The origin‘s and evolution of Kurdish nationalism'), İletişim Yayınları, Istanbul 1999, {{ISBN|975-470-170-9}} * Hakan Özoğlu: ''Nationalism and kurdish notables in the late ottoman-early republican era'', Erschienen in ''International Journal of Middle East Studies'', Vol. 33, Nr. 3, S. 383–409, August 2001 * Hakan Özoğlu: ''Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries.'' Suny Press, 2004. ISBN 0-7914-5993-4. {{refend}} == Girêdanên derve == * Ebdulqadir kurî Rustemî Baban, Sîretul Ekrad, ISBN 9649190309 [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1851]] [[Kategorî:Kesên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Kesên ji Hekariyeyê]] [[Kategorî:Kurdên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Mirin 1927]] [[Kategorî:Mirin 1925]] [[Kategorî:Neteweperistên kurd]] [[Kategorî:Serhildêrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Şoreşgerên kurd]] j2ttfajfajzkgm9r4pxsyt0aq4csaie 0 64683 2100222 2054524 2026-10-24T04:47:59Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100222 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê | wdneyîne = jê_çêbûyî }} '''Great Expectations''' ("Hêvîdariyên Mezin") yek ji romanên [[Charles Dickens]] yên herî navdar e. Ev roman sala 1861ê de hatiye nivîsandin an jî weşandin. Charles Dickens bi vê romanê ve gelek bal kişandiye li ser xwe. Zimanê romanê inglîzî ye û li ser çîroka vê romanê di 2012an de fîlmek ji aliyê Mike Newell ve hatiye çêkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}} == Karakterên romanê == Pip, Estella, Magwitch, Wemmick, Joe Gargery. == Çîrok == Romanê de jiyana Pip ê ku sêwî maye û li cem xwîşka xwe dimîne hatiye nivîsandin. Hevalê wî yê herî mezin mêrê xwîşka wî ye (Joe Gargery). Pip li bajêr de dibe evîndarê Estella yê û xanim Havisman re dibe heval. Pip dema ku diçe gora dê û bavê xwe, li goristanê de Pip û mirovek hev nasdikin,gelek wext lê şûndatir Pip evî mirovî dîsa dibîne û hemû jiyana Pip tê guherandin. Vê romanê de gelek cudatiyên di navbera jiyana gundan û bajaran de hatiye nirxandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Romanên Charles Dickens]] [[Kategorî:Romanên li ser sêwiyan]] [[Kategorî:Romanên perwerdeyî yên britanî]] hajsa8admxyje4oay7uyo1tdglrprwa 0 66515 2100232 2069660 2026-10-24T05:01:41Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100232 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{maneyên din|Gulistan}} {{bêçavkanî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Gulîstan | sernavê_xwemalî = گلستان ([[Zimanê farisî|Farisî]]) | wergêr = [[Muhammed Înal]], [[Mahmut Yamalak]] | wêne = Sadi in a Rose garden.jpg | thumb | mezinahiyawêne = | binwêne = Gulîstan (pirtûk) | nivîskar = [[Sedî|Sediyê Şîrazî]] | pêşgotin = | şêwe = | welat = [[Tirkiye]] | cih = [[Stenbol]] | sernivîser = Suleyman Çevik | sererastkirin = | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] | dîroka_weşanê = 2005 (M. Muhammed Garsî Farqînî), 2013 (Muhammed Înal, Mahmut Yamalak) | weşanxane = Weşanên Nûbihar | rûpel = 240 | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | ISBN = 978-605-5053-01-7 }} '''''Gulîstan''''' [Gulistan] (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: گلستان), kitêba [[nivîskar]]ê [[Fars|faris]] [[Sedî|Şêx Sediyê Şîrazî]] ye. Ev kitêb ji heşt beşan pêk tê û di serî de jî li ser jiyana Şêx Se'dî û kitêba Gulistanê hin agahî hene. == Beşên Kitêbê == * Beşa Yekem - Derheqê Jiyana Padişahan * Beşa Duyem - Li Ser Exlaqa Derweşan * Beşa Sêyem - Di Derheqê Fazîleta Qena'etê De * Beşa Çarem - Feydeyên Bêdengiyê * Beşa Pêncem - Derheqê Eşq û Ciwanî * Beşa Şeşem - Derheqê Zeîfî û Kalîtiyê * Bela Heftem - Derheqê Tesîra Terbiyet û Perwerdeyê De * Beşa Heştem - Derheqê Adabê Sohbet û Hevalbendiyê De == Ji helbesta nav çîrokan mînakek == {{Helbest|nivîskar=Şêx Sediyê Şîrazî| ''Çi bi kêr te ji gul tebeqek''<br> ''Ji Gulistana min bigre wereqek''<br> ''Gul tenê pênc-şeş rojan dimîne''<br> ''Lê ev Gulistan her tim xweş dimîne''<br> }} Wergêrên vê kitêbê [[Muhammed Înal]] û [[Mahmut Yamalak]] vê kitêbê wiha didin nasandin: "Eger mirovek bipirse ku Gulîstan çi ye? Mirov dikare bêje: Gulîstan, çîroka rêwiyan e. Hem rêwiyên li ser rûyê dinyayê û hem jî yên li rêya heqîqetê. Çîrokên di Gulîstanê de hatine gotin bi piranî rast in û serpêhatiyên Şêx Se'dî bi xwe ne. Şêx Se'dî di koçberiya dawiyê de, ji [[Maroko|Fasê]] heya [[Hindistan]]ê, ji [[Tirkmenistan|Tirkîstanê]] heya [[Kurdistan]]ê li gelek deveran geriyaye." == Wergera li kurdî == Kitêba Gulîstanê berî [[Muhammed Înal]] û [[Mahmut Yamalak]], ji aliyê M. Muhammed Garsî Farqînî ve jî li [[zimanê kurdî]] hatiye wergerandin (Şêx Se'dî, ''Gulistan'', Wergêr: M. Muhammed Garsî Farqînî, Weşanên Nûbihar, Stenbol, 2005). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên 1259an]] [[Kategorî:Pirtûkên îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên farisî yên sedsala 13an]] 3judajt92yd46nur45reo8s9acgww0h 0 71552 2100244 2099524 2026-10-24T10:03:12Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100244 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240414031132/https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85/ |roja-arşîvê=2024-04-14 |access-date=2026-10-14 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|right|upright=1.5|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}} {{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}} | valign=top | Welatên di asta pêşveçûnê de: {{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}} {{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}} {{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}} {{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}} {{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}} {{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}} |}]] Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye: * Jiyaneke dirêj û saxlem: Temenê jiyanê ji dema jidayikbûnê ve * Perwerde: Hejmara navîn a salên xwendinê û hejmara pêşbînîkirî ya salên xwendinê * Standarda jiyana guncaw: Dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya serê kesî (bi dolarên navneteweyî yên PPP) UNDPyê di rapora xwe ya pêşveçûna mirovî ya sala 2010an de, ji bo hesabkirina endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) dest bi bikaranîna rêbazeke nû kiriye ku di vê rêbazê de sê pîvanên jêrîn hatine bikaranîn: 1. {{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) <math>= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}</math> ::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, pîvana EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0. 2. Endeksa perwerdehiyê (EP) <math>= \frac{{\textrm{MYSI} + \textrm{EYSI}}} {2}</math><ref>{{Cite news|url=http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|title=New method of calculation of Human Development Index (HDI)|date=1 June 2011|work=India Study Channel|access-date=19 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110171412/http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|archive-date=10 November 2017|url-status=live}}</ref> :2.1 Endeksa salên navînî yên perwerdehiyê (ESNP) <math>= \frac{\textrm{MYS}}{15}</math><ref>(ESYI is a calculation of the number of years a child is expected to attend school, or university, including the years spent on repetition. It is the sum of the age-specific enrollment ratios for primary, secondary, post-secondary non-tertiary and tertiary education and is calculated assuming the prevailing patterns of age-specific enrollment rates were to stay the same throughout the child's life. Expected years of schooling is capped at 18 years. (Source: UNESCO Institute for Statistics (2010). Correspondence on education indicators. March. Montreal.)</ref> ::Panzdeh, asta herî bilind a pêşbînîkirî ya vê nîşanderê ye ji bo sala 2025an. 3. Endeksa dahatê (II) <math>= \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(75,000) - \ln(100)} = \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(750)}</math> Dema ku dahata neteweyî ya giştî (DHG) ya serê mirovî 75.000 dolar e, nirxa II dibe 1 û dema ku DHG ya serê mirovî 100 dolar e, ev nirx dibe 0. Di dawiyê de EPM navîna geometrîk a sê pîvanên normalîzekirî yên berê ye: : <math>\textrm{EMP} = \sqrt[3]{\textrm{LEI}\cdot \textrm{EI} \cdot \textrm{II}}.</math> == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] sf4hmqxq37pnf4ysscavqlp6o7e7etq 0 72843 2100212 1913463 2026-10-24T04:35:48Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100212 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Google Chrome | logo = [[Wêne:Google Chrome icon (February 2022).svg|80px]] | screenshot = [[Wêne:Google_Chrome_46_screenshot.png|250px]] | binnivîs = | ziman = | avabûn = [[2008]] | avaker = | gerû = | xwedî = [[Google]] | destpêkirin = | hejmara_karkeran = | dirûşm = | malper = {{URL|google.com/chrome}} | endam = }} '''Google Chrome''' an jî bi [[Google]], [[gerok]]ekê (bi îngilîzî: browser) înternetê ye û belaş e.Google Chrome di sala [[2008]]an de hate avakirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Google Chrome}} {{Gerokên webê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gerok]] [[Kategorî:Nivîsbariya 2008an]] [[Kategorî:Google]] hjjyddsrpikeg4omddyh0use7tiorui 10 73511 2100161 1047942 2026-10-23T13:40:17Z Guherto 41494 Nêr in. 2100161 wikitext text/x-wiki {{Belgekirin/binrûpel}} == Bikaranîn == '''Herdu nav yek in:''' {{tlc|girêdan|''Sernavê gotarê''|''koda zimên''}} *{{tlc|girêdan|Charles-Henri Favrod (test)|fr}} encam {{girêdan|Charles-Henri Favrod (test)|fr}} '''Eger nav bi kurdî û navê zimanê derve ne yek in:''' {{tlc|girêdan|''Sernava gotarê bi kurdî''|lt{{=}}''Sernavekî din ji bo gotara kurdî''|''koda zimanê1''|''Sernavê gotarê bi zimanê1''}} *{{tlc|girêdan|Arîstoteles (test)|fa|ارسطو}} encam {{girêdan|Arîstoteles (test)|fa|ارسطو}} *{{tlc|girêdan|Arîstoteles (test)|lt{{=}}Arîstoteles|fa|ارسطو}} encam {{girêdan|Arîstoteles (test)|lt=Arîstoteles|fa|ارسطو}} '''Pirzimanî:''' {{tlc|girêdan|''Sernavê gotarê bi kurdî''|lt{{=}}''Sernavekî din ji bo gotara kurdî''|''koda zimanê1''|''Sernavê gotarê bi zimanê1''|''koda zimanê2''|''Sernavê gotarê bi zimanê2''}} * {{tlc|girêdan|Arîstoteles (test)|fa|ارسطو|ru|Аристотель}} encam {{girêdan|Arîstoteles (test)|fa|ارسطو|ru|Аристотель}} casb3mpm5601papkfcojz23loltg87d 2100162 2100161 2026-10-23T13:42:57Z Guherto 41494 templatedata 2100162 wikitext text/x-wiki {{Belgekirin/binrûpel}} == Bikaranîn == '''Herdu nav yek in:''' {{tlc|girêdan|''Sernavê gotarê''|''koda zimên''}} *{{tlc|girêdan|Charles-Henri Favrod (test)|fr}} encam {{girêdan|Charles-Henri Favrod (test)|fr}} '''Eger nav bi kurdî û navê zimanê derve ne yek in:''' {{tlc|girêdan|''Sernava gotarê bi kurdî''|lt{{=}}''Sernavekî din ji bo gotara kurdî''|''koda zimanê1''|''Sernavê gotarê bi zimanê1''}} *{{tlc|girêdan|Arîstoteles (test)|fa|ارسطو}} encam {{girêdan|Arîstoteles (test)|fa|ارسطو}} *{{tlc|girêdan|Arîstoteles (test)|lt{{=}}Arîstoteles|fa|ارسطو}} encam {{girêdan|Arîstoteles (test)|lt=Arîstoteles|fa|ارسطو}} '''Pirzimanî:''' {{tlc|girêdan|''Sernavê gotarê bi kurdî''|lt{{=}}''Sernavekî din ji bo gotara kurdî''|''koda zimanê1''|''Sernavê gotarê bi zimanê1''|''koda zimanê2''|''Sernavê gotarê bi zimanê2''}} * {{tlc|girêdan|Arîstoteles (test)|fa|ارسطو|ru|Аристотель}} encam {{girêdan|Arîstoteles (test)|fa|ارسطو|ru|Аристотель}} <templatedata> { "params": { "1": { "description": "Nav bi kurmancî (heke ji navê xerîb cuda be, wekî dî ev dibe navê xerîb)", "type": "string", "required": true }, "2": { "description": "Zimanê xerîb (koda zimên)", "required": true }, "3": { "description": "Nav bi zimanê xerîb (tenê heke ji navê kurmancî cuda be binivîsîne)" } }, "description": "Girêdanên li ser wîkiyên zimanên dî nîşan dide" } </templatedata> on6fxlcdr8iw6hx2j8jrqw8q9nki9xm 0 75033 2100225 1912007 2026-10-24T04:50:59Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100225 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank nivîsbar | nav = Grindr | logo = | logo binnivîs = | logo sernûçe = | dîmenkişer = [[Wêne:Grindr Logo Black.svg|frameless|center]] | dîmenkişer binnivîs = | sernûçe = | hilweşîn = | nivîskar = | pêşvebir = [[Joel Simkhai]] | weşandina yekem = {{Destpêka dem û temen|2009|03|25}} | rawestandî = | guhertoya rêkxistin = | guhertoya weşandina dawî = 3.8.0 | roja weşandina dawî = {{Destpêka dem û temen|2017|05|10}} | guhertoya pêşnerîna dawî = | roja pêşnerîna dawî = {{Destpêka dem û temen|SSSS|MM|RR}} | rewş = Çalak e. | zimanê kompûterî = | pergala xebitandinê = [[IOS|Apple iOS]] û [[Android]] | platform = | mezinahî = | ziman = [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]], [[Zimanê almanî|Almanî]] | hejmara ziman = | ziman jêrenîşe = | cure = [[Tora jeososyal]], [[Tora civakî]] | lîsans = [[Nivîsbariya pirtirîn]] | alexa = | malper = [http://www.grindr.com/ Grindr.com] }} '''Grindr''' [[sepan]]ek [[dostaniya mobîl]] e, ku destûra mêrên [[gey]] û [[bîseksuel]] bi mêrên din ên li hawîrdorê xwe re têkilî bikin dide. Di 192 welatan de (ji 2014) bi zêdebûna pênc mîlyon bikarhênerên mehane ve Grindr ji bo gey û bîseksuelê damezrandina dîrokê ya herî mezin e. Ev sepan ji bo daxistina pergala xebitandinê ya [[iOS]], [[Android]] û [[Blackberry]] heye. Ev sepan belaş e, lê guhertoyeke biperetî destûreke erkên bêhtir dide. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Hevzayendîtî|Hevzayendîtî]] [[Kategorî:Nivîsbariyên androîdê]] [[Kategorî:Şirketên di Borsaya New Yorkê de tên lîstekirin]] [[Kategorî:Nivîsbariya iOSê]] ppaq08pretitdc63p7pys8bwwbgkny4 0 75426 2100208 2016065 2026-10-24T01:14:49Z PaulLim11 174743 Image 2100208 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Maddie Ziegler at WWD Style Awards 2026-04.jpg|thumb|Ziegler (2026)]] '''Madison Nicole „Maddie“ Ziegler''' (jdb. 30 îlon 2002 li [[Pittsburgh]], [[Pennsylvania]]) [[danser]], [[lîstikvan]] û [[model]]ekî [[amerîkî]] ye. Ji sala 2014 û 2016an, ji bo [[Sia]], bi klîpên stranên wek "[[Chandelier]]" û "[[Elastic Heart]]", ku bi tevahî 3.4 milyar nêrînên li ser [[YouTube]] dikişand, ji bo stranên pênc muzîkê vegotin. Ziegler di [[fîlm]], [[televîzyon]] û di [[konser]]an de hate dîtin, herwiha li ser kovara modelê û li ser kelepên [[Capezio]], [[Ralph Lauren]] û [[Target]] di nav aliyên din de hatiye nivîsandin. Ew ji aliyê kovara [[Time]] li ser lîsteya xwe ya "30 ciwanên herî bi bandor" li her yek ji 2015 û 2016 de bû. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên dengî yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên zarok ên amerîkî]] [[Kategorî:Danserên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2002]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên amerîkî yên jin]] r6s9iip7gioo7g1e74jj2byp3s5d96i 0 76494 2100218 1773953 2026-10-24T04:39:33Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100218 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Gosho Aoyama''' ({{bi-ja|青山 剛昌|Aoyama Gōshō}}, jdb. [[21ê hezîranê|21ê hezîrana]] [[1963]]an li [[Daei]] (îro [[Hokuei]], Prefektoriya Tottori) hunermendekî şêwya [[manga]] ([[mangaka]]) yê [[japon]]î ye. Gosho Aoyama [[manga]]ya xwe ya yekem di sala 1986an li ser sernavê ''Chotto Mattete'' (ちょとまってて) weşand. Ji berhemên wê herî navdar li hindê din [[Yaiba]], [[Magic Kaito]] û [[Detektîv Conan]] tên hesibandin. Bi taybet Detektiv Conan rojane bi 94 bandên mangayê, 896 beşên rêzefîlm û 21 fîlmên sînemayê Aoyama navnetewî navdar kir û pereyî jî biserkeftî bû. Di sala 2000an ew li ser siraya sêyemîn yê kesên privat japonî yê herî pere distînin, di sala 2001ê de ew siraya şeşem bû û di sala 2006an ji wekî [[Rumiko Takahashi]] mangavanê wê herî rind pere distînin. Di sala 1993an Aoyama ji bo Yaiba Xelata Shogakukan Manga yê 38mînê di kategoriya zarok distand û ji bo Detektîv Conan ewî di kategoriya Şonen (Shonen) Xelata Shogakukan Manga yê 46mînê distand. Gosho Aoyama li ber xêzkirina mangayan jî çalak Kendo û beyzbolê dileyze. Her wiha jî ew ne tene fanê [[goga pê]] ew him jî fîlm û romanên polisiye ye (bi taybet romanên [[Sherlock Holmes]]) wê ew bi fîgûran û motîvan gelek caran di naveroka Detektiv Conan jî bi kar anî. Di 5ê gulan 2005 Ayoma bi [[Minami Takayama]] zewici bû wê di koma popê [[Two-Mix]] stranbêje û dûblajvane rezefîlmên anime ye, di nav wande ewî Conan jî dûblaj dikir û di rêzefîlm de jî pêşwîsteyekî wê hebû. Di kanûna pêşîn a 10ê 2007 de rojnameyên japonî derbarê teleqa wan de dinivîsin. == Berhem == * ''Chotto Mattete'' (1986) * ''[[Magic Kaito]]'' (ji sala 1988) * ''[[Yaiba]]'' (1989) * ''3rd Base 4th'' (1993) * ''Aoyama Gōshō Tanpenshū'' (1994 und 2011, banda kurteçîrokan) * ''[[Detektîv Conan]]'' (ji sala 1994) * ''Tell Me A Lie'' (2007) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Werger çavkanî|de|Gosho Aoyama}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Japonî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Mangaka]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên japonî]] [[Kategorî:Gosho Aoyama]] 5fw4qfkpdj9db64w7oif67waa8jt1ze 0 82089 2100231 2061178 2026-10-24T05:01:20Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100231 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Gûltappe''' navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedan]] ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] li ser [[welat]]ê [[Îran]] ê. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Hemedan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên Hemedanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2000an li Îranê]] l84h2hpczjd5l5433ncrf2p8xmxojd8 0 88581 2100211 1751683 2026-10-24T04:34:10Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100211 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Navçe | nav = Gomîşan | etîketa_binebeşê2 = [[Parêzgehên Îranê|Parêzgeh]] | navê_binebeşê2 = [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistan]] | wdneyîne = Beşa îdarî | mapframe-zoom = 7 }} '''Gomîşan''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Gulistan (parêzgeh)|Gulistanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Gomîşan e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Şaristanên Gulistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Navçeyên parêzgeha Gulistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2009an li Îranê]] 5805r4mfcoyef9om01ahn42upej9aim 3 88746 2100155 1179690 2026-10-23T13:05:58Z Kawa63 105128 /* Merheba */ beşeke nû 2100155 wikitext text/x-wiki welcome == article == Hello. I found an interesting article about the Kurds. If you can translate it into other languages such as Kurdish, Turkish, Danish and German. thank you https://en.wikipedia.org/wiki/Secession_in_Turkey ==Xêrhatin== Kak {{Ragihandin|Semsûrî}} bi xêrhatî wîkîpediyaya kurdî, hêvîdar im tu li ser kurdolojiyê alîkariya me bikî û hemahengiya gotarên ingilîzî û kurdî bikî. [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 14:12, 25 tîrmeh 2020 (UTC) == [[:Wêne:Babaxaki-berf.JPG]] == Silav Semsûrî, When you export an image from here to Commons you must also keep the original name which is in Kurdish. Thanks [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:32, 12 hezîran 2023 (UTC) == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Semsûrî|Semsûrî]], tu çawa î, baş î? Ez dibînim ku tu gelek li ser wîkîpediyaya kurdî dişuxilî. Ez difikirim ku tu kurd û bi kurdî jî dikarî xeber bidî. Gelo, ma eleqeya te heye ku tu bo wîkiya kurmancî jî bişuxilî? Ê gelek alîkar biya, bo ku tecrubeya te jî mezin e. Di dilê min de ye ku rojek wîkiya vir jî mezintir biya, bi meqeleyên kalîte û bikarhênerên bi zaman, daxwaz û dîsîplîn. Xebera pir kesan tune ye ku versiyona kurmancî a wîkîpediyayê jî heye, lê her ku pirtir li vir aktîv dibin, dibe ku ew bigihe xelkên me. Ez bo cewabeke şa im, silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:05, 23 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ta8qjuk20tfd8n7xm7nwvzf44jge35a 2100156 2100155 2026-10-23T13:06:57Z Kawa63 105128 /* Merheba */ 2100156 wikitext text/x-wiki welcome == article == Hello. I found an interesting article about the Kurds. If you can translate it into other languages such as Kurdish, Turkish, Danish and German. thank you https://en.wikipedia.org/wiki/Secession_in_Turkey ==Xêrhatin== Kak {{Ragihandin|Semsûrî}} bi xêrhatî wîkîpediyaya kurdî, hêvîdar im tu li ser kurdolojiyê alîkariya me bikî û hemahengiya gotarên ingilîzî û kurdî bikî. [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 14:12, 25 tîrmeh 2020 (UTC) == [[:Wêne:Babaxaki-berf.JPG]] == Silav Semsûrî, When you export an image from here to Commons you must also keep the original name which is in Kurdish. Thanks [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:32, 12 hezîran 2023 (UTC) == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Semsûrî|Semsûrî]], tu çawa î, baş î? Ez dibînim ku tu gelek li ser wîkîpediyaya inglîzî dişuxilî. Ez difikirim ku tu kurd û bi kurdî jî dikarî xeber bidî. Gelo, ma eleqeya te heye ku tu bo wîkiya kurmancî jî bişuxilî? Ê gelek alîkar biya, bo ku tecrubeya te jî mezin e. Di dilê min de ye ku rojek wîkiya vir jî mezintir biya, bi meqeleyên kalîte û bikarhênerên bi zaman, daxwaz û dîsîplîn. Xebera pir kesan tune ye ku versiyona kurmancî a wîkîpediyayê jî heye, lê her ku pirtir li vir aktîv dibin, dibe ku ew bigihe xelkên me. Ez bo cewabeke şa im, silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:05, 23 çiriya pêşîn 2026 (UTC) sy5fsj60mktao0omqdrk9vnxu4x72kl 2100169 2100156 2026-10-23T14:16:27Z Kawa63 105128 /* Merheba */ 2100169 wikitext text/x-wiki welcome == article == Hello. I found an interesting article about the Kurds. If you can translate it into other languages such as Kurdish, Turkish, Danish and German. thank you https://en.wikipedia.org/wiki/Secession_in_Turkey ==Xêrhatin== Kak {{Ragihandin|Semsûrî}} bi xêrhatî wîkîpediyaya kurdî, hêvîdar im tu li ser kurdolojiyê alîkariya me bikî û hemahengiya gotarên ingilîzî û kurdî bikî. [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 14:12, 25 tîrmeh 2020 (UTC) == [[:Wêne:Babaxaki-berf.JPG]] == Silav Semsûrî, When you export an image from here to Commons you must also keep the original name which is in Kurdish. Thanks [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:32, 12 hezîran 2023 (UTC) == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Semsûrî|Semsûrî]], tu çawa î, baş î? Ez dibînim ku tu gelek li ser wîkîpediyaya inglîzî dişuxilî. Ez difikirim ku tu kurd î û bi kurmancî jî dikarî xeber bidî. Gelo, ma eleqeya te heye ku tu bo wîkiya kurmancî jî bişuxilî? Ê gelek alîkar biya, bo ku tecrubeya te jî mezin e. Di dilê min de ye ku rojek wîkiya vir jî mezintir biya, bi meqeleyên kalîte û bikarhênerên bi zaman, daxwaz û dîsîplîn. Xebera pir kesan tune ye ku versiyona kurmancî a wîkîpediyayê jî heye, lê her ku pirtir li vir aktîv dibin, dibe ku ew bigihe xelkên me. Ez bo cewabeke şa im, silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:05, 23 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 9ia75gycf9aannwmhsqlpsmwkjry4rh 0 88973 2100237 1794737 2026-10-24T05:03:33Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100237 wikitext text/x-wiki '''Gundistana Pişt Aşbaba''' navê herêmeke gundistanî ye li [[Herêma Armerde]] ku bi [[Bane (şaristan)|Şaristanê Baneyê]] ve girêdayî ye. Herêm dikeve [[Kurdistan (parêzgeh)|parezgeha Kurdistanê]] ya [[Rojhilata Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1987an li Îranê]] tnxiar18pidv4a14a189q3xw60z5rx3 0 88975 2100233 1788098 2026-10-24T05:02:53Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100233 wikitext text/x-wiki '''Gundistana Bevalelhesen''' navê herêmeke gundistanî ye li [[Herêma Nemşîr]] ku bi [[Bane (şaristan)|Şaristanê Baneyê]] ve girêdayî ye. Herêm dikeve [[Kurdistan (parêzgeh)|parezgeha Kurdistanê]] ya [[Rojhilata Kurdistanê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1993an li Îranê]] htalmboscppqu4v6i0ytfflx0s023pf 0 88976 2100235 1799430 2026-10-24T05:03:14Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100235 wikitext text/x-wiki '''Gundistana Nemşîr''' navê herêmeke gundistanî ye li [[Herêma Nemşîr]] ku bi [[Bane (şaristan)|Şaristanê Baneyê]] ve girêdayî ye. Herêm dikeve [[Kurdistan (parêzgeh)|parezgeha Kurdistanê]] ya [[Rojhilata Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1987an li Îranê]] aolckeng4k6b5n7zkgzh4a38wq9aot0 0 88977 2100234 1801467 2026-10-24T05:03:03Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100234 wikitext text/x-wiki '''Gundistana Kanîsor''' navê herêmeke gundistanî ye li [[Herêma Nemşîr]] ku bi [[Bane (şaristan)|Şaristanê Baneyê]] ve girêdayî ye. Herêm dikeve [[Kurdistan (parêzgeh)|parezgeha Kurdistanê]] ya [[Rojhilata Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1987an li Îranê]] hdyso29vhuf4k8rnc1cl0mi79glb21x 0 88979 2100236 1793771 2026-10-24T05:03:23Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100236 wikitext text/x-wiki '''Gundistana Nenwer''' navê herêmeke gundistanî ye li [[Herêma Nenwer]] ku bi [[Bane (şaristan)|Şaristanê Baneyê]] ve girêdayî ye. Herêm dikeve [[Kurdistan (parêzgeh)|parezgeha Kurdistanê]] ya [[Rojhilata Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1993an li Îranê]] 1y46rorla49ba7s0d7v6z5nt6r490om 0 89210 2100219 1815528 2026-10-24T04:45:37Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100219 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank bajar | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = Kanada | nc_relief = erê <!-- "Nexşeya topografî" derdikeve --> | nc_firehî = 250px | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Kanada]] | dûgel = | kargêrî_sernav = | kargêrî = | herêm = | parêzgeh = [[Ontario]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 161.531 | gelhe_sal = 2016 | berbelavî = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = (navenda bajarê) 3.228,35 | rûerd1_sernav = | bilindayî = | dem = UTC−05/-4 (EST)/(EDT) <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = | koda_telefonê = 705/249 | malper = [http://www.greatersudbury.ca/ Malpera bajarê] <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = Sudbury sunset.JPG | wêneSer_firehî = 250px | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = }} '''Grand Sudbury''', bajarekî herêma [[Ontario]]ya [[Kanada]]yê ye. == Gelhenasî == {| class="wikitable" !Sal !Gelhe<ref>{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table.cfm?Lang=Eng&T=302&SR=176&S=86&O=A&RPP=25&PR=35&CMA=0&CSD=0 |sernav= |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> !<abbr>Rêje ±%</abbr> |- !2001 |155.219 |—     |- !2006 |157.857 | +1,7% |- !2011 |160.274 | +1,5% |- !2016 |161.531 | +0,8% |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kanada-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2001ê de hatine avakirin]] tcbjipqmw4tkl253gtcp3aonqz3wn0i 0 99944 2100217 2089199 2026-10-24T04:37:58Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100217 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} '''Goristana Cengî ya Bexdayê ya Deriyê Bakur''' ({{ziman-en|Baghdad (North Gate) War Cemetery}}) [[goristan]]eke li paytexta [[Bexda]]yê ya Iraqê ye. Ev goristan aramgeha dawî ya 4480 kesî ye, gelek ji wan kesên leşkerî ne yên ku di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de li Îraqê hatine kuştin.<ref name="cwgc">{{Jêder-malper |url=https://www.cwgc.org/find-a-cemetery/cemetery/57303/baghdad-(north-gate)-war-cemetery |sernav=Baghdad (North Gate) War Cemetery |malper=[[Commonwealth War Graves Commission]] }}</ref> Di 2012an de bingehên nû yên bibeton yên 511 kêlikan ji aliyê [[Commonwealth War Graves Commission]] (CWGC) ve hatine çêkirin û tanên nû li dor hatine avakirin. Li xeynî gorên kesên leşkerî yên [[Commonwealth]]a brîtanî, 127 gorên kesên din ên ku di şerên cîhanî de hatine kuştin, ji nav wan 100 mezelên tirkan û 41 gorên kesên sivîl jî hene.<ref name="cwgc">{{Jêder-malper |url=https://www.cwgc.org/find-a-cemetery/cemetery/57303/baghdad-(north-gate)-war-cemetery |sernav=Baghdad (North Gate) War Cemetery |malper=[[Commonwealth War Graves Commission]] }}</ref> Goristan li taxa [[Wezîriye]] ye ku dikeve navçeya [[Rusafe]] ya Bexdayê. Deriyê sereke yê goristanê ber [[Koleja Hunerê û Enstîtuya Rêvebiriyê]] ya li [[Zanîngeha Bexdayê|Zanîngeha Bexdayê ye]].<ref name="cwgc">{{Jêder-malper |url=https://www.cwgc.org/find-a-cemetery/cemetery/57303/baghdad-(north-gate)-war-cemetery |sernav=Baghdad (North Gate) War Cemetery |malper=[[Commonwealth War Graves Commission]] }}</ref> Goristan ji hêla sê nifşên malbata Ferî ve tê xemilandin û parastin.<ref name="TimesFeb20">{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/iraqi-keeper-begs-for-help-to-save-british-war-graves-2v8m6909h |sernav=Iraqi keeper begs for help to save British war graves |paşnav=Louise Callahan |tarîx=2020-02-20 |malper=The Times |tarîxa-gihiştinê=25 sibat 2020 }}</ref> == Kesên navdar ên ku li Goristanê veşartî ne == * Lieutenant General Sir [[Frederick Stanley Maude]], m. 18 çiriya paşîn 1917. Aramgeheke piçûk jê re hatiye avakirin * Lieutenant Colonel [[John Hugo Bill]], [[m.]] 2 çiriya paşîn 1919. Gora wî: XIX. G. 4.. * Captain [[Alfred Christopher Pearson]], m. 4 nîsan 1919. Gora wî: XIX. F. 12. * Captain [[Kenneth Robert Scott]], m. 2 çiriya paşîn 1919. Gora wî: XII. D. 14. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Goristan]] [[Kategorî:Goristanên Îraqê]] [[Kategorî:Avahiyên li Bexdayê]] js57fyj5rh6pjh5pj4dauyn0rsl18eq 10 107733 2100248 902434 2026-10-24T10:21:04Z Ziv 59628 ([[c:GR|GR]]) [[File:DE Landkreis Erlangen-Hoechstadt COA.svg]] → [[File:DEU Landkreis Erlangen-Höchstadt COA.svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 2100248 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name= Bajarok û şaredariyên Erlangen-Höchstadt |image=[[Image:DEU Landkreis Erlangen-Höchstadt COA.svg|right|30px|Mertal]] |title=Bajarok û şaredariyên [[Erlangen-Höchstadt]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |list1= * [[Adelsdorf, Bavyera|Adelsdorf]] * [[Aurachtal]] * [[Baiersdorf]] * [[Bubenreuth]] * [[Buckenhof]] * [[Eckental]] * [[Gremsdorf]] * [[Großenseebach]] * [[Hemhofen]] * [[Heroldsberg]] * [[Herzogenaurach]] * [[Heßdorf]] * [[Höchstadt]] * [[Kalchreuth]] * [[Lonnerstadt]] * [[Marloffstein]] * [[Möhrendorf]] * [[Mühlhausen, Frankonyaya Navîn|Mühlhausen]] * [[Oberreichenbach, Bavyera|Oberreichenbach]] * [[Röttenbach]] * [[Spardorf]] * [[Uttenreuth]] * [[Vestenbergsgreuth]] * [[Wachenroth]] * [[Weisendorf]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategorî:Erlangen-Höchstadt|}]] [[Kategorî:Şablonên Bavyera|Erlangen-Höchstadt]] </noinclude> 52uinslol5g8e4zhsu7xwim0upu4gok 10 108159 2100246 903184 2026-10-24T10:09:44Z Ziv 59628 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Landkreis Mühldorf am Inn.svg]] → [[File:DEU Landkreis Mühldorf am Inn COA.svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] · Harmonisation of a fileset 2100246 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name= Bajarok û şaredariyên Mühldorf (navçe) |image=[[Image:DEU Landkreis Mühldorf am Inn COA.svg|40px|]] |title=Bajarok û şaredariyên [[Mühldorf (navçe)]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |list1= * [[Ampfing]] * [[Aschau am Inn]] * [[Buchbach]] * [[Egglkofen]] * [[Erharting]] * [[Gars am Inn]] * [[Haag in Oberbayern]] * [[Heldenstein]] * [[Jettenbach]] * [[Kirchdorf, Bavyeraya Jorîn|Kirchdorf]] * [[Kraiburg]] * [[Lohkirchen]] * [[Maitenbeth]] * [[Mettenheim]] * [[Mühldorf]] * [[Neumarkt-Sankt Veit]] * [[Niederbergkirchen]] * [[Niedertaufkirchen]] * [[Oberbergkirchen]] * [[Oberneukirchen]] * [[Obertaufkirchen]] * [[Polling, Mühldorf|Polling]] * [[Rattenkirchen]] * [[Rechtmehring]] * [[Reichertsheim]] * [[Schönberg, Bavyeraya Jorîn|Schönberg]] * [[Schwindegg]] * [[Taufkirchen, Mühldorf|Taufkirchen]] * [[Unterreit]] * [[Waldkraiburg]] * [[Zangberg]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategorî:Mühldorf (navçe)|}]] [[Kategorî:Şablonên Bavyera|Muhldorf]] </noinclude> bc6pjxdkv8w0kyitim3oucxchemttmj 0 133308 2100245 2006610 2026-10-24T10:07:10Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100245 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Darika Pîvana Rêhesinê}} '''Pîvana Rêhesinê ya Standard''' pîvana rêka [[Rêyahesinî ya veguhastinê|rêbaza]] {{RailGauge|1435mm}} û {{RailGauge|1435mm}} e. Ji pîvana standard re jî '''Pîvana Stephenson''' (piştî [[George Stephenson]]) tê gotin, '''pîvana''' '''navneteweyî''', '''[[Yekîtiya Navneteweyî ya Railways|pîvana UIC]]''', '''pîvana''' '''yekreng''', '''pîvana''' '''normal''' û pîvana '''Ewropî''' li [[Ewropa]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://tentea.ec.europa.eu/en/ten-t_projects/ten-t_projects_by_country/estonia/2007-ee-27010-s.htm |sernav=2007-ee-27010-s |paşnav=Falco |pêşnav=Francesco |tarîx=31 kanûna pêşîn 2012 |malper=TEN-T Executive Agency |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120227131503/http://tentea.ec.europa.eu/en/ten-t_projects/ten-t_projects_by_country/estonia/2007-ee-27010-s.htm |roja-arşîvê=27 sibat 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://speedrail.ru/en/scm_in_the_world/detail13.html |sernav=Japan |tarîx=1 çiriya pêşîn 1964 |malper=Speedrail.ru |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120629031949/http://speedrail.ru/en/scm_in_the_world/detail13.html |roja-arşîvê=29 hezîran 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://tentea.ec.europa.eu/en/news__events/newsroom/eu_support_to_help_convert_the_port_of_barcelonas_rail_network_to_uic_gauge.htm |sernav=EU support to help convert the Port of Barcelona's rail network to UIC gauge |paşnav=Falco |pêşnav=Francesco |tarîx=23 kanûna paşîn 2013 |malper=TEN-T Executive Agency |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130211090053/http://tentea.ec.europa.eu/en/news__events/newsroom/eu_support_to_help_convert_the_port_of_barcelonas_rail_network_to_uic_gauge.htm |roja-arşîvê=11 sibat 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.uic.org/com/article/spain-opening-of-the-first?page=thickbox_enews |sernav=Spain: opening of the first standard UIC gauge cross-border corridor between Spain and France |malper=UIC Communications |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130628091604/http://www.uic.org/com/article/spain-opening-of-the-first?page=thickbox_enews |roja-arşîvê=2013-06-28 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://ip.com/patfam/en/43414081 |sernav=Displaceable rolling bogie for railway vehicles |malper=IP.com |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130629123614/http://ip.com/patfam/en/43414081 |roja-arşîvê=29 hezîran 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> û '''SGR''' li Rojhilatê Afrîkayê. Ew li seranserê cîhanê wekî rêbaza herî berfireh tê bikar anîn, ku bi qasî %55 ji xetên cîhanê bikar tîne. Hemû xetên [[Trêna lezgîn|trênê yên bilez]] ji bilî yên [[Li Rûsyayê trêna leza bilind|Rûsya]], [[Li Fînlandiyayê trêna leza bilind|Fînlenda]] û [[Li Ozbekistanê rêhesinê bi leza bilind|Ozbekistanê]] pîvana standard bikar tînin. Dûrahiya di navbera keviyên hundurê rêlan ve 1435 mm tê diyar kirin, ji bilî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û li ser hin rêzikên mîrata Brîtanî, di [[Pergalên pîvandinê yên adetî yên Imperial û Dewletên Yekbûyî|adetî]]/[[yekîneyên Imperial|yekîneyên împaratorî yên Dewletên Yekbûyî]] de, tam "çar lingên heşt û nîv înç"<ref>[https://www.loc.gov/law/help/statutes-at-large/37th-congress/session-3/c37s3ch112.pdf] Thirty-Seventh Congress Session III Chap CXII March 3, 1863 Retrieved on 2019-01-08.</ref> bi 1435.1 mm re wekhev tê danasîn. == Rêhesina destpêkê bi rêbazê == === Pîvana ne-standard === * [[Rêhesina Monkland û Kirkintilloch]], 1824 destûra 1825 vekir, {{RailGauge|4ft6in}} bikar anîn. * [[Rêhesina Dundee û Newtyle]], destûra 1829 da û 1831 vekir, {{RailGauge|54.5in}} bikar anîn. * [[Rêhesina Wîlayetên Rojhilat]]î, di 4 Tîrmehê 1836an de destûr da, {{RailGauge|5ft}} bikar anîn. * [[Rêhesina London û Blackwallê]], di 28 Tîrmehê 1836an de destûr da, {{RailGauge|60.5in}} bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stgite.org.uk/media/publictransport.html |sernav=Public transport in and about the parish |malper=St George-in-the-East Church |cih=London |at=London and Blackwall Railway; London, Tilbury & Southend Railway }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mernick.org.uk/dlr/documents/09.pdf |sernav=Docklands Light Railway: Tower Gateway to West India Quay |malper=Mernick |roja-gihiştinê=1 hezîran 2016 }}</ref> * [[Rêhesina Dundee û Arbroath]], di 19 Gulanê 1836an de hate saz kirin û di Cotmehê de 1838 vekir, {{RailGauge|5ft6in}} bikar anîn, heta ku di sala 1847an de hate [[Veguheztina pîvana şopandinê|standard]] kirin. * [[Rêhesina Arbroath û Forfar]], di 19 Gulanê 1836an de hate saz kirin û di Mijdar de 1838 vekir, {{RailGauge|5ft6in}} bikar anîn. * [[Rêhesinê Bakur û Rojhilat|Rêhesina Bakur û Rojhilatî]], di 4 Tîrmehê 1836an de destûr da, pîvana {{RailGauge|5ft}} bikar anîn. * [[Rêhesina Aberdeen]], 1848 vekir, heta {{RailGauge|5ft6in}} [[Veguheztina pîvana şopandinê|standardkirin]] bikar anîn. {| class="wikitable plainlist" !Welat !Rêhesin !Peyvnot |- |[[Albanya]] |National rail network |{{Convert|677|km|mi|abbr=on}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The World Factbook |beş=Albania |roja-gihiştinê=1 hezîran 2016 |urlya-beşê=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/albania/ |roja-arşîvê=2021-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211217104041/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/albania/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/384.html |sernav=CIA data |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190111051654/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/384.html |roja-arşîvê=11 kanûna paşîn 2019 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Cezayir|Cezayîr]] | * National rail network * Algiers Metro, Algiers tramway, Constantine tramway, Oran tramway, Oran Metro |{{Convert|3973|km|mi|abbr=on}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The World Factbook |beş=Algeria |roja-gihiştinê=1 hezîran 2016 |urlya-beşê=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |roja-arşîvê=2021-01-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210104184359/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Angola]] | |{{Convert|80|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Arjentîn]] | * General Urquiza Railway (except for Ferrocarril Económico Correntino, which used {{RailGauge|600mm}} before its closing) * Buenos Aires Underground * Metrotranvía Mendoza * Tren de la Costa |Other major lines are mostly {{RailGauge|1676mm}} broad gauge, with the exception of the {{RailGauge|1000mm}} General Belgrano Railway. {{Agahiyên bêhtir|Rail transport in Argentina}} |- |[[Awistralya]] | * Australian Rail Track Corporation * Pilbara Railways * Sydney Trains * Sydney Metro * Sydney Light Rail * Newcastle Light Rail * Parramatta Light Rail * NSW TrainLink * Melbourne trams * Adelaide Metro trams * Gold Coast tram * Canberra Metro * Victorian Trains (Melbourne-Albury via Moonee Valley, Melbourne-Adelaide via Gerringhap, Dimboola, Rainbow Line Yelta Line, Maryborough- Mildura) {{Agahiyên bêhtir|List of Australian railway companies}} |{{Agahiyên bêhtir|Rail gauge in Australia}} {{RailGauge|1435mm}} {{Convert|2295|km|mi|abbr=on}} Victoria built the first railways to the {{RailGauge|63in}} Irish broad gauge. New South Wales then built to the standard gauge, so trains had to stop on the border and passengers transferred, which was only rectified in the 1960s. Queensland still runs on a narrow gauge but there is a standard gauge line from NSW to Brisbane. |- |[[Awistirya]] |Österreichische Bundesbahnen |{{Convert|4859|km|mi|abbr=on}} The [[Semmering railway]] has [[Kelepora Cîhanê|UNESCO World Heritage Site]] status. |- |[[Bengladeş]] |To be used only for rapid transit system, Dhaka Metro Rail |{{Convert|20.1|km|mi|abbr=on}} |- |[[Belçîka]] |NMBS/SNCB, [[Metroya Brukselê|Brussels Metro]] and tramway |{{Convert|339|km|mi|abbr=on}} |- |[[Bosniya û Herzegovîna]] | * Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine and Željeznice Republike Srpske * [[Sarayevo|Sarajevo]] tramways |{{Agahiyên bêhtir|Rail transport in Bosnia and Herzegovina}} {{Convert|1032|km|mi|abbr=on}} |- |[[Brezîl]] |Estrada de Ferro do Amapá; from Uruguaiana to the border with Argentina and from Santana do Livramento to the border with Uruguay (both mixed gauge {{RailGauge|1435mm}} and {{RailGauge|1000mm}}); remaining tracks at Jaguarão, Rio Grande do Sul (currently inoperable); Rio de Janeiro Light Rail; São Paulo Metro lines 4 and 5; Salvador Metro Baixada Santista Light Rail |{{Convert|205.5|km|mi|abbr=on}} |- |[[Bulgaristan]] | * National Railway Infrastructure Company (NRIC) * Bulgarian State Railways (BDZ) * Sofia Underground<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.metropolitan.bg/index_eng.html |sernav=Metropolitan Sofia |malper=Metropolitan.bg |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090818195624/http://www.metropolitan.bg/index_eng.html |roja-arşîvê=18 tebax 2009 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=7 kanûna pêşîn 2011 }}</ref> * part of Sofia Tramway system<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.skgt-bg.com/index_en.htm |sernav=Sofia Public Transport Co. |urlya-arşîvê=https://archive.today/20060810092922/http://www.skgt-bg.com/index_en.htm |roja-arşîvê=10 tebax 2006 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=1 hezîran 2016 }}</ref> | |- |[[Kanada]] |National rail network (including commuter rail operators like GO Transit, West Coast Express, AMT and Union Pearson Express). |{{Convert|49422|km|mi|abbr=on}} The Toronto Transit Commission uses {{RailGauge|4 ft 10 7⁄8 in}} gauge on its streetcar and subway lines. |- |[[Çîn]] |National rail network |{{Convert|103144|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Şîle]] |Santiago Metro |{{Convert|140.800|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Kroatya]] |Hrvatske Željeznice |{{Agahiyên bêhtir|Transport in Croatia}} |- |[[Kolombiya]] |Metro de Medellín, Tren del Cerrejón, Metro de Bogotá | |- |[[Kûba]] |Ferrocarriles de Cuba |{{Convert|4266|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Çekya]] | * Správa železniční dopravní cesty * Prague Metro * all [[Tramway|tram]] systems in the country (Liberec has dual gauge 1,000/1,435&nbsp;mm, with one metre-gauge interurban line to Jablonec nad Nisou) * funicular in [[Prag]]ue |{{Convert|9478|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Danîmarka]] |Banedanmark and Copenhagen Metro | |- |[[Cîbûtî]] |Addis Ababa-Djibouti Railway |{{Convert|100|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Misir]] |Egyptian National Railways | |- |[[Estonya]] |Rail Baltica |Standard-gauge Rail Baltica railway is under construction and is scheduled to be completed by 2026. Cost studies have been undertaken for a potential overhaul of entire rail network to standard-gauge.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.err.ee/1608705319/euroopa-roopmelaiusele-uleminek-laheks-maksma-8-7-miljardit-eurot |sernav=Euroopa rööpmelaiusele üleminek läheks maksma 8,7 miljardit eurot |tarîx=5 îlon 2022 }}</ref> |- |[[Etiyopya]] |Addis Ababa-Djibouti Railway; Addis Ababa Light Rail |{{Convert|659|km|mi|0|abbr=on}} [[Veguhestina hesinî li Etiyopyayê|Other standard gauge lines]] under construction. |- |[[Fînlenda]] | * Rail Baltica * Tampere tram * Planned: Helsinki–Tallinn Tunnel | |- |[[Fransa]] |SNCF, RATP (on RER lines) | |- |[[Gabon]] |Trans-Gabon Railway |669&nbsp;km |- |[[Almanya]] |Deutsche Bahn, numerous local public transport providers |{{Convert|43,468|km|mi|abbr=on}} |- |[[Gurcistan]] |Georgian Railway {{RailGauge|1435mm}} constructed between Akhalkalaki to Karstakhi for Baku-Tbilisi-Kars Railway |{{Convert|26.142|km|mi|abbr=on}} |- |[[Gana]] |G-Rail |New and extended SGR are being built, with some dual gauge. |- |[[Yewnanistan]] |Hellenic Railways Organisation (operated by TrainOSE) |All modern Greek networks, except in the Peloponnese |- |[[Kursiya pîroz]] | |{{Convert|1|km|mi|abbr=on}} |- |[[Hong Kong]] |MTR (former KCR network – East Rail line, West Rail line, Tuen Ma line, Light Rail) |Other MTR lines use 1,432&nbsp;mm (4&nbsp;ft {{Fraction|8|3|8}}&nbsp;in) instead of 4&nbsp;ft {{Fraction|8|1|2}}&nbsp;in<ref name="HK">{{Jêder-malper |url=http://www.2427junction.com/chinahongkongmtr.html |sernav=香港鐵路(MTR) |tarîx=15 sibat 2006 |malper=2427junction.com |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ica.roofandfacade.com/index.php?option=com_content&view=article&id=51:hong-kongs-mtr-system&catid=46:surface-roadrail-transport&Itemid=13 |sernav=Hong Kong's MTR System |tarîx=12 adar 2007 |malper=Roof and Facade |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130609192328/http://www.ica.roofandfacade.com/index.php?option=com_content&view=article&id=51:hong-kongs-mtr-system&catid=46:surface-roadrail-transport&Itemid=13 |roja-arşîvê=9 hezîran 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=7 kanûna pêşîn 2011 }}</ref> |- |[[Mecaristan]] | * MÁV, GySEV * Budapest Metro * HÉV (suburban railway) * [[Tramway|Tram]] systems in [[Budapeşt|Budapest]], Debrecen, Miskolc, Szeged * Budapest Cog-wheel Railway * Budapest Castle Hill Funicular | |- |[[Hindistan]] |Only used for rapid transit and tram, Bangalore Metro, Chennai Metro, Delhi Metro (Phase 2 onwards), Rapid Metro Gurgaon, Hyderabad Metro, Jaipur Metro, Kochi Metro, Kolkata Metro (Line 2 onwards), Lucknow Metro, Mumbai Metro, Nagpur Metro, Navi Mumbai Metro and Trams in Kolkata. The under construction Mumbai–Ahmedabad high-speed rail corridor based on the Shinkansen also uses standard gauge. All of the under-construction and future rapid transit systems would be in standard gauge.Delhi–Meerut Regional Rapid Transit System |Indian nationwide rail system (Indian Railways) uses {{RailGauge|1676mm}} broad gauge. |- |[[Îndonezya]] |Jakarta LRT, Greater Jakarta LRT (under construction), Trans-Sulawesi Railway (under construction), Jakarta MRT West-east line (planned), and Jakarta-Bandung high speed networks |The very first railway line in Indonesia which connects Semarang to Tanggung, which later extended to Yogyakarta was laid to standard gauge.<ref>{{Jêder-malper |url=https://keretapi.tripod.com/history.html |sernav=History of Railways in Indonesia |malper=keretapi.tripod.com |roja-gihiştinê=2021-05-25 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> Opened in 1867, it was mostly regauged to 1,067mm/3ft6in during Japanese occupation in 1943, while a short line in Semarang Harbor soldiered on until 1945.<ref>{{Jêder-malper |url=http://searail.malayanrailways.com/PJKA/Nederland-Indies%20Railway/NISM.htm |sernav=Nederlands-Indische Spoorweg Maatschappij |malper=searail.malayanrailways.com |roja-gihiştinê=2021-05-25 |roja-arşîvê=2023-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230605144318/https://searail.malayanrailways.com/PJKA/Nederland-Indies%20Railway/NISM.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Standard gauge railway lines made a return in 2014 on experimental railway line in Aceh. The railway tracks of Java and Sumatra uses {{RailGauge|1067mm}}. |- |[[Îran]] |Islamic Republic of Iran Railways |{{Convert|12998|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Iraq]] |Iraqi Republic Railways |{{Convert|485|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Îrlenda]] |Transport Infrastructure Ireland |Luas in [[Dublîn|Dublin]] |- |[[Îsraêl]] |Israel Railways, CTS, operating the Jerusalem Light Rail | |- |[[Îtalya]] |Ferrovie dello Stato |{{Convert|16723|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Japon]] |Shinkansen, JR Hokkaido Naebo Works (see Train on Train), Keisei Line, Keikyu Line, Tokyo Metro (Ginza and Marunouchi lines), Toei Subway (Asakusa and Oedo lines), Kintetsu Railway (Osaka, Nara, Nagoya, Yamada, Kyoto, and Keihanna lines and their associated branches), Keihan Railway, Hankyu Railway, Hanshin Railway, Kyoto Municipal Subway, Kobe Municipal Subway, Osaka Metro, Kita-Osaka Kyuko Railway, Fukuoka City Subway (Nanakuma Line), Sendai Subway (Tozai Line), Nagoya Municipal Subway (Higashiyama, Meijō, and Meikō lines), Nose Electric Railway, Yokohama Municipal Subway (Blue and Green lines) |{{Convert|4251|km|mi|abbr=on}}, all electrified |- |[[Kenya]] |Mombasa-Nairobi Standard Gauge Railway |{{Convert|485|km|mi|0|abbr=on}} Inaugurated 31 May 2017. An extension from [[Nairobî|Nairobi]] to [[Naivasha]] is under construction. A further extension east to the [[Ûganda|Ugandan]] border is planned. |- |[[Laos]] |Boten–Vientiane railway |{{Convert|414|km|mi|0|abbr=on}}, Formally opened on 3 December 2021. |- |[[Letonya]] |Rail Baltica |Standard-gauge Rail Baltica railway is under construction and is scheduled to be completed by 2026. |- |[[Libnan]] | |All lines out of service and essentially dismantled |- |[[Lîbya]] |Network under construction | |- |[[Lîtvanya]] |Rail Baltica |First phase, from [[Kaunas]] to the Polish border, completed in 2015. Second phase, from Kaunas north to Tallinn and from Kaunas to Vilnius, is in the design and construction phase and scheduled to be completed by 2026. |- |[[Lûksembûrg]] |Société Nationale des Chemins de Fer Luxembourgeois | |- |[[Malezya]] | * RapidKL (Kelana Jaya Line, Ampang Line, MRT Kajang Line, MRT Sungai Buloh-Serdang-Putrajaya Line) * Express Rail Link (KLIA Transit and KLIA Express) * MRL East Coast Rail Link (under construction) * Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail (planned) |{{Convert|998|km|mi|abbr=on}} |- |[[Meksîk]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mexlist.com |sernav=Mexlist |sal=2007 |roja-gihiştinê=29 çiriya paşîn 2007 }}</ref> |{{Agahiyên bêhtir|List of Mexican railroads}} |{{Convert|24,740|km|mi|abbr=on}} |- |[[Monako]] | | |- |[[Montenegro]] |Željeznice Crne Gore |3 |- |[[Maroko]] |Rail transport in Morocco |{{Convert|2067|km|mi|abbr=on}} |- |[[Nepal]] |Nepal Railways (all tracks except cross-border tracks with India are standard gauge) |Under-construction |- |[[Holenda]] |Nederlandse Spoorwegen and regional railways. | |- |[[Nû Zelenda]] |Rail transport in New Zealand |{{Convert|4375.5|km|mi|abbr=on}} {{RailGauge|1067mm}} narrow gauge chosen due to the need to cross mountainous terrain in the country's interior and the lower cost of construction. |- |[[Nîjerya]] |Lagos–Kano Standard Gauge Railway; Lagos Rail Mass Transit |Under construction; Abuja to Kaduna section operational. |- |[[Korêya Bakur]] |Railways of the DPRK. | |- |[[Makedonyaya Bakur]] |Macedonian Railways | |- |[[Norwêc]] |Norwegian National Rail Administration, Rail transport in Norway |{{Convert|4087|km|mi|abbr=on}} |- |[[Pakistan]] |To be used only for rapid transit system, Lahore Metro<ref>{{Jêder-malper |url=http://epd.punjab.gov.pk/system/files/Section-3-Project%20Description.pdf |sernav=SECTION - 3 DESCRIPTION OF THE PROJECT |malper=EIA of Construction of Lahore Orange Line Metro Train Project (Ali Town –Dera Gujran) |weşanger=Environmental Protection Department |roja-gihiştinê=25 kanûna paşîn 2017 |roja-arşîvê=2020-12-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201213140355/https://epd.punjab.gov.pk/system/files/Section-3-Project%20Description.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |Pakistan's nationwide rail system (Pakistan Railways) uses {{RailGauge|1676mm}} broad gauge. Any future additions to this system would also be in broad gauge. |- |[[Panama]] |Panama Railway; Panama Metro |Regauged from {{RailGauge|5 ft}} in 2001 |- |[[Paraguay]] |Ferrocarril Presidente Don Carlos Antonio López, now Ferrocarril de Paraguay S.A. (FEPASA) |36&nbsp;km out of Asunción (used as a tourist steam line), plus 5&nbsp;km from Encarnación to the border with Argentina, carrying mainly exported soy; the rest of the 441-km line awaits its fate, while redevelopment plans come and go with regularity. The section from west of Encarnación to north of San Salvador, plus the entire San Salvador–Abaí branch, have been dismantled by the railway itself and sold for scrap to raise funds. |- |[[Perû]] |Railway Development Corporation,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rrdc.com/op_peru_fcca.html |sernav=Ferrocarril Central Andino |sal=2007 |malper=Railroad Development Corporation |roja-gihiştinê=29 çiriya paşîn 2007 }}</ref> Ferrocarril Central Andino (Callao–Lima–La Oroya–Huancayo and La Oroya–Cerro del Pasco lines), Ferrocarril del sur de Peru (operated by Peru Rail) Matarani–Arequipa–Puno and Puno–Cuzco, Ilo–Moquegua mining railway, Tacna–Arica (Chile) international line, (operated by Tacna Province), Lima electric suburban railway |{{Convert|1603|km|mi|0|abbr=on}} |- | rowspan="2" |[[Filîpîn]] |Operational: LRT 1, LRT 2, and MRT 3. Under construction: MRT 7, MRT 4, LRT 1 South/Cavite Extension, MMS, PNR SLH, PNR NSCR, and Mindanao Railway Phase 1. All current as of March 2022. |{{Convert|54.15|km|mi|abbr=on}} operational, {{Convert|899.6|km|mi|abbr=on}} under construction, all electrified as of March 2022. |- |Philippine National Railways network, future LRT and MRT Lines (proposed) |{{Derdora}} {{Convert|4,600|km|mi|abbr=on}}, {{Convert|1,159|km|mi|abbr=on}} will be electrified.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.railwaypro.com/wp/philippines-approves-standard-gauge-for-all-new-lines/ |sernav=Philippines approves standard gauge for all new lines |tarîx=10 tebax 2016 |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2020 }}</ref>{{Efn|For the Philippine National Railways, {{Convert|2278|km|abbr=on}} for the Mindanao Railway, {{Convert|296|km|abbr=on}} for the [[North–South Commuter Railway]] (NSCR),<ref name="pia">{{Jêder-nûçe |sernav=Biz sector calls on gov't. to prioritize Mindanao railway system |url=https://pia.gov.ph/news/articles/1015160 |xebat=Philippine Information Agency |tarîx=27 çiriya paşîn 2018 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2021 }}</ref> {{Convert|298|km|abbr=on}} for NSCR extensions,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dela Paz |pêşnav=Chrisee |tarîx=13 îlon 2017 |sernav=NEDA Board approves Metro Manila Subway |malper=Rappler |url=https://www.rappler.com/business/181950-neda-board-approval-metro-manila-subway-pnr-railways |roja-gihiştinê=14 îlon 2017 }}</ref> {{Convert|92|km|abbr=on}} for the Norteast Commuter Line to [[Cabanatuan]],<ref>{{Cite report |title=TECHNICAL REPORT NO. 3: URBAN / TRANSPORTATION DEVELOPMENT CONDITION IN ADJOINING AREAS |work=METRO MANILA URBAN TRANSPORTATION INTEGRATION STUDY |url=https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/11580495_03.pdf |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] |accessdate=21 April 2021}}</ref><ref>{{Jêder-malper |pêşnav=Joann |paşnav=Villanueva |sernav=PNR asks for feasibility of Cabanatuan-Makati line |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1059754 |malper=Philippine News Agency |tarîx=22 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=2 tebax 2020 }}</ref> {{Convert|581 to 639|km|abbr=on}} for the South Main Line rehabilitation, {{Convert|71|km|abbr=on}} for the Subic–Clark Railway, {{Convert|244|km|abbr=on}} for the [[San Jose, Nueva Ecija|San Jose]]–[[Tuguegarao]] line,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1036596 |sernav=CEZA pursuing expressway, railway projects in Cagayan |malper=Philippine News Agency |roja-gihiştinê=28 hezîran 2020 }}</ref> and {{Convert|175|km|mi|abbr=on}} for the Tarlac–San Fernando line.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bidding Documents – Preliminary Works for the Subic–Clark Railway Project |url=https://www.bcda.gov.ph/sites/default/files/Bidding%20Documents_Advance%20Preliminary%20Works%20of%20Subic-Clark%20Railway%20Project(Part2).pdf |ajans=[[Bases Conversion and Development Authority]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626171237/https://www.bcda.gov.ph/sites/default/files/Bidding%20Documents_Advance%20Preliminary%20Works%20of%20Subic-Clark%20Railway%20Project(Part2).pdf |roja-arşîvê=26 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=21 nîsan 2021 }}</ref> Proposed MRT lines have a total length of {{Convert|370|km|abbr=on}}, discounting the Monorail [[MRT Line 4 (Metro Manila)|Line 4]]. [[LRT Line 1 (Metro Manila)|LRT Line 1]] extension is {{Convert|26|km|abbr=on}},<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.gmanetwork.com/news/money/companies/659246/tugade-says-lrt1-cavite-extension-to-be-completed-in-2021/story/ |sernav=Tugade says LRT1 Cavite extension to be completed in 2021 |paşnav=Cordero |pêşnav=Ted |tarîx=4 tîrmeh 2018 |xebat=GMA News Online |roja-gihiştinê=8 tîrmeh 2018 |ziman=en-US }}</ref> while LRT Line 6's total proposed track length is {{Convert|169|km|mi|abbr=on}}.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Project Description for Scoping (Line 6A and 6B/C) |url=http://eia.emb.gov.ph/wp-content/uploads/2019/01/LRT-Line-6-PD-for-Scoping.v2.pdf |malper=Environmental Management Bureau, [[Department of Environment and Natural Resources]] |tarîx=31 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=18 sibat 2021 |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210116002228/http://eia.emb.gov.ph/wp-content/uploads/2019/01/LRT-Line-6-PD-for-Scoping.v2.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> All figures mentioned denote track length, not line or system length.}} |- |[[Polonya]] |Polskie Koleje Państwowe, Warsaw Metro, most [[tramway]] systems throughout the country | |- |[[Portûgal]] |Planned high-speed lines, Braga and Oporto (''Guindais'') funiculars, Lisbon Metro, Oporto Metro (partly adapted from former {{RailGauge|1000mm}}; tracks), Metro Transportes do Sul light rail in Almada. |All other railways use {{RailGauge|1,668mm}} (broad gauge); some use {{RailGauge|1000mm}}; Decauville uses {{RailGauge|500mm}} gauge. |- |[[Romanya]] | * Căile Ferate Române * Bucharest Metro * [[Tramway|Tram]] systems in Botoșani, Brăila, [[Bûkareşt|Bucharest]], Cluj-Napoca, Craiova, Galați, Ploiești and Timișoara | |- |[[Rûsya]] |Rostov-on-Don tramway, lines connecting Kaliningrad with Poland | |- |[[Rwanda]] |Isaka–Kigali Standard Gauge Railway |{{Convert|150|km|mi|abbr=on}} New railway between [[Kigali]] and the [[Tanzanya|Tanzanian]] town of [[Isaka]] is planned. |- |[[Erebistana Siûdî]] |Rail transport in Saudi Arabia | |- |[[Senegal]] | * Senegal–Gambia Railway (planned) * Senegal–Guinea Bissau Railway (planned) | |- |[[Serbistan]] |Serbian Railways | |- |[[Singapûr]] |Mass Rapid Transit |{{Convert|203|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Slovakya]] |Železnice Slovenskej republiky, Košice tramway system | |- |[[Slovenya]] |Slovenske železnice | |- |[[Afrîkaya Başûr]] |Gautrain in Gauteng Province. Rest of country uses {{RailGauge|1067mm}} |{{Convert|80|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Komara Korêyê]] |KRNA | |- |[[Spanya]] |AVE [[Trêna lezgîn|high-speed rail]] lines from Madrid to Seville, Málaga, Alicante, Saragossa, Barcelona (-Perthus), Orense, Toledo, Huesca, León and Valladolid, Barcelona Metro (L2, L3, L4, and L5 lines), Barcelona FGC (lines L6 and L7), and Metro Vallès (lines S1, S2, S5, and S55) All other railways use {{RailGauge|1,668mm}} (broad gauge) and/or {{RailGauge|1000mm}}. |{{Convert|3622|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Swêd]] |Swedish Transport Administration, Storstockholms Lokaltrafik (Stockholm metro, commuter and light rail lines), tram networks in Gothenburg, Lund and Norrköping | |- |[[Swîsre]] |Swiss Federal Railways, BLS, Rigi Railways (rack railway) |SFR 3,134&nbsp;km in standard gauge and 98&nbsp;km metre gauge<ref name="infra">{{Jêder-malper |url=https://reporting.sbb.ch/en/infrastructures |sernav=Infrastructures |tarîx=2018 |malper=SBB/CFF/FFS |roja-gihiştinê=2019-07-21 |roja-arşîvê=2019-08-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190822173318/https://reporting.sbb.ch/en/infrastructures |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 449&nbsp;km{{Clarify|reason=this figure has no context, what does it mean?|date=February 2021}} |- |[[Sûrî]] |Chemins de Fer Syriens |{{Convert|2052|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Taywan]] | * Taiwan High Speed Rail * Taipei Rapid Transit System, Kaohsiung Mass Rapid Transit, Taoyuan Airport MRT and Taichung Metro * Kaohsiung Circular light rail and Danhai light rail |{{Convert|604.64|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Tanzanya]] |Tanzania Standard Gauge Railway |{{Convert|202|km|mi|0|abbr=on}} line from Dar es Salaam to Morogoro under construction. Contract awarded in 2019 for a {{Convert|422|km|mi|0|abbr=on}} extension from Morogoro to Makutupora. |- |[[Taylenda]] | * BTS Skytrain, MRT, and Suvarnabhumi Airport Link * The State Railway of Thailand uses {{RailGauge|1000 mm}}. |{{Convert|80|km|mi|0|abbr=on}} |- |[[Tûnis]] |Northern part of the network |{{Convert|471|km|mi|abbr=on}} |- |[[Tirkiye]] |Turkish State Railways (also operates Marmaray), metro networks, and tram networks |Some tram networks use {{RailGauge|1000mm}}. {{Agahiyên bêhtir|Rail transport in Turkey}} |- |[[Ûganda]] |Uganda Standard Gauge Railway |Railway line from [[Kampala]] to the Kenyan border is planned. |- |[[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] |Rail transport in the United Arab Emirates | |- |[[Keyaniya Yekbûyî]] |Entire rail network in Great Britain (but not Ireland) since standardisation by the Regulating the Gauge of Railways Act 1846 |Also used on all metro and tramway systems with the exception of the self-contained Glasgow Subway, which is {{RailGauge|4ft}}. |- |[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] | * Modern national railroad network; ''see'' Track gauge in the United States * The Washington Metro uses {{RailGauge|56.25in}} gauge, which is {{Convert|6|mm|2|abbr=on}} narrower than standard gauge. * The Bay Area Rapid Transit system uses {{RailGauge|5ft6in}}. |{{Convert|129774|km|mi|abbr=on}} |- |[[Ûrûguay]] |National rail network |{{Convert|2900|km|mi|abbr=on}} |- |[[Viyetnam]] |Bakurê [[Hanoi]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.vr.com.vn/english/hientaihoatdong.html |sernav=Railway Infrastructure |sal=2005 |malper=Vietnam Railways |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100418132723/http://www.vr.com.vn/english/hientaihoatdong.html |roja-arşîvê=18 nîsan 2010 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 çiriya paşîn 2007 }}</ref> |{{Convert|178|km|mi|abbr=on}}. Includes dual gauge (standard/metre) to the Chinese border. |} == Binêre herwiha == {{Portal|Trên}} * [[Pîvana standard (trênên pêlîstok)]] * {{Section link|Lîsteya pîvanên rêkê#Pîvana standard}} * Lîsteya pergalên tramvayê ji hêla pîvan û elektrîkê ve * Track gauge * Rêzkirina Qanûna Rêhesinê ya 1846 == Çavkanî == {{Çavkanî|30em}} == Girêdanên derve == * {{Jêder-nûçe |url=http://nla.gov.au/nla.news-article13868834 |sernav=The Sydney Morning Herald |tarîx=23 gulan 1892 |malper=[[The Sydney Morning Herald]] |rûpel=4 |via=National Library of Australia |roja-gihiştinê=14 tebax 2011 }}, a discussion of gauge in Australia circa 1892 * {{Jêder-nûçe |url=http://nla.gov.au/nla.news-article62159153 |sernav=Standard Railway Gauge |tarîx=5 çiriya pêşîn 1937 |malper=[[Townsville Bulletin]] |rûpel=12 |via=National Library of Australia |roja-gihiştinê=19 adar 2014 }}, a discussion of the Roman gauge origin theory. {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:CS1: long volume value]] 9d83s167gng55wj1pjeb1fs2bilm4br 0 134111 2100209 2099718 2026-10-24T01:50:46Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100209 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = muzîk }} '''Nouhad Wadie' Haddad''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: نهاد وديع حداد , di 21ê [[sermawez]]ê [[1934]] de<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.allmusic.com/artist/fairuz-mn0000163342/biography |sernav=Fairuz {{!}} Biography & History {{!}} AllMusic |malper=[[AllMusic]] |roja-gihiştinê=2017-11-21 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.aljazeera.net/news/cultureandart/2016/11/23/%D9%81%D9%8A%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%85%D8%B1-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%B9%D9%85%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE |sernav=Aljazeera - فيروز من "جوار القمر" إلى عمق التاريخ |ziman=ar |roja-gihiştinê=2017-11-21 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://mbc3.mbc.net/content/programs/characters-from-the-world/characters/fayrouz.html |sernav=المطربة فيروز |malper=Mbc3.mbc.net |ziman=ar |roja-gihiştinê=2017-11-21 |roja-arşîvê=2018-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181029135739/http://mbc3.mbc.net/content/programs/characters-from-the-world/characters/fayrouz.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zaytoday.com/event/details/50ab674131e99 |sernav=في مثل هذا اليوم ولدت المغنية اللبنانية نهاد وديع "فيروزnohad hadda" |malper=Zaytoday.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190404113806/http://www.zaytoday.com/event/details/50ab674131e99 |roja-arşîvê=4 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2017-11-21 }}</ref> hatiye dinê), wekî '''Fairuz''' (bi erebî: فيروز), stranbêjeke libnanî ye. Ew ji hêla gelek kesan ve wekî yek ji dengbêjên pêşeng û stranbêjên herî navdar di dîroka [[cîhana erebî]] de tê hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/1987/04/26/the-sad-voice-of-beirut/29f5d2ab-715a-4ece-9fc8-038a824a1a68/ |sernav=The Sad Voice of Beirut |nivîskar=Nora Boustany |tarîx=26 nîsan 1987 |rojname=The Washington Post }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/2010/jul/29/fairouz-diva-middle-east |sernav=Fans lend their voices to Fairouz, the silenced diva |tarîx=29 tîrmeh 2010 |malper=the Guardian }}</ref><ref name="Lebanese">{{Jêder-malper |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5gcai-V_hhTYTsU6-3wNqP2w-H_JQ |sernav=Lebanese diva Fairuz's concert delights Syrian fans |tarîx=28 kanûna paşîn 2009 |weşanger=Agence France-Presse |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090707192334/http://afp.google.com/article/ALeqM5gcai-V_hhTYTsU6-3wNqP2w-H_JQ |roja-arşîvê=7 tîrmeh 2009 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2009-09-28 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSL2874028520080128?feedType=RSS&feedName=entertainmentNews |sernav=Lebanese diva arouses emotion, controversy in Syria |nivîskar=Khaled Yacoub |tarîx=28 kanûna paşîn 2008 |xebat=Reuters |roja-gihiştinê=2009-09-28 }}</ref> Fairuz wekî sembola muzîka [[Libnan|Lubnanê]] tê hesibandin û di nav gel de wekî "giyana Lubnanê" tê zanîn. Feyrûz di dawiya salên [[1940]]an de wek endama [[koro]]ya li radyoya neteweyî ya Libnanê, di ciwaniya xwe de dest bi kariyera xwe ya [[muzîk]]ê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/entertainment/arab-celebs/lesser-known-facts-about-fairouz-as-legendary-singer-turns-84-1.67982328 |sernav=Lesser known facts about Fairouz as legendary singer turns 84 |malper=gulfnews.com }}</ref> Yekemîn hita wê ya mezin, "Itab", di sala [[1952]] de derket û ew kir stêrkek yekser li cîhana erebî.<ref name="aub.edu.lb">{{Jêder-malper |url=https://www.aub.edu.lb/doctorates/recipients/Pages/fairuz-profile.aspx |sernav=Fairuz |malper=www.aub.edu.lb }}</ref> Di havîna [[1957]]-an de, Fairuz yekem performansa xwe ya zindî li [[Festîvala Navneteweyî ya Baalbeck]] li dar xist ku tê de bi rûmeta "[[Cavalier]]", madalyaya herî bilind ji bo destkeftiyên hunerî ji hêla serokê Libnanî [[Camille Chamoun]] ve hate xelat kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mtv.com.lb/en/news/articles/869926/how-did-fairuz-become-an-international-star? |sernav=How Did Fairuz Become an International Star? |malper=MTV Lebanon }}</ref><ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://libraries.aub.edu.lb/digital-collections/collection/borre-webarchive |sernav=Børre Ludvigsen Web Archive |malper=libraries.aub.edu.lb }}</ref> Navûdengê Fairuz di salên [[1950]] û [[1960]]an de li seranserê cîhana erebî belav bû, û bû sedem ku wê li derveyî Lubnanê li gelek paytextên erebî, di nav de [[Şam]], [[Emman]], [[Qahîre]], [[Rebat]], [[Cezayir]] û [[Tûnis]]ê performansê bike. Wê di dirêjahiya kariyera xwe de gelek nîşan û xelat wergirtine, di nav wan de [[Kilîta Bajarê Pîroz]] ku ji aliyê [[Komîteya Çandî ya Orşelîmê]], [[Medalyaya Rûmetê ya Urdunê]] ku ji aliyê [[Keyan Huseynê Urdunê]] ve hatiye pêşkêşkirin, xelata [[Commandeur des Arts et des Lettres]] û [[Chevalier de la Légion d'honneur]], û Bilindtirîn Cûdahiya Hunerî, ku ji aliyê serokê Tûnisê [[Zine El Abidine Ben Ali]] ve hatiye dayîn. Bi dirêjahiya salan, wê serî li cîhên herî girîng ên cîhanê da, wek [[Albert Hall]] û [[Royal Festival Hall]] li [[London]], [[Carnegie Hall]], [[Lincoln Center]] û [[Lobiya Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî]] li [[New York]], [[The Olympia]] û [[Salle Pleyel]] li [[Parîs]]ê, û [[Odeona Herodes Atticus]] li [[Atîna]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aubmc.org/Documents/publications/newsletter/obs_gyn/issue19.pdf |sernav=Fairuz: Legacy of a Star |tarîx=2016 |malper=AUBMC |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260922025541/http://www.aubmc.org/Documents/publications/newsletter/obs_gyn/issue19.pdf |roja-gihiştinê=2022-10-23 |roja-arşîvê=2026-09-22 |url-status=dead }}</ref> Fairuz di karîyera xwe ya zêdeyî şeş dehsalan de, nêzîkî 1500 stran tomar kir, zêdetirî 80 albûm derxist, di 20 [[muzîkal]]an de pêşkêşî kir û zêdetirî 150 mîlyon tomar li çaraliyê cîhanê firot, ku wê kir hunermenda herî firotanê ya [[Rojhilata Navîn]] a hemî deman û yek ji hunermendên muzîkê yên herî firotanê li cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/eight-reasons-why-fairouz-is-the-greatest-arab-diva-of-all-time-1.186719 |sernav=Eight reasons why Fairouz is the greatest Arab diva of all time |tarîx=21 çiriya paşîn 2016 |malper=The National }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljadid.com/music/fairouza_voice_star_mystery.html |sernav=Fairouz: a Voice, a Star, a Mystery |nivîskar=Sami Asmar |tarîx=Spring 1995 |xebat=Al Jadid |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100123074747/http://www.aljadid.com/music/fairouza_voice_star_mystery.html |roja-arşîvê=23 kanûna paşîn 2010 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2010 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.albawaba.com/entertainment/iconic-fairouz-remains-most-listened-arab-singer-she-turns-80-771638 |sernav=Iconic Fairouz remains most listened-to Arab singer as she turns 80 |malper=Al Bawaba }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://almashriq.hiof.no/lebanon/700/780/fairuz/legend/biography.html |sernav=Fairouz&nbsp;– Legend and Legacy |paşnav=Boulos |pêşnav=Sargon |weşanger=Forum for International Art and Culture |sal=1981 |roja-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200221152528/http://almashriq.hiof.no/lebanon/700/780/fairuz/legend/biography.html |roja-arşîvê=2020-02-21 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/arab-stars-on-the-global-stage/item/1/ |sernav=Arab Stars on the Global Stage |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181015003049/https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/arab-stars-on-the-global-stage/item/1/ |roja-arşîvê=15 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> == Kurtejiyan == [[Wêne:Fairuz playing the guitar.jpg|thumb|Fairuz (salên 1970î)]] Fairuz di sala 1935'an de tevî malbata xwe ya [[ortodoks]] a [[suryanî]] çû [[Bêrût|Beyrûtê]], li [[Zokak-al-Blat]]ê mezin bû. Di sala 1955an de bi [[Assy Rehbanî]] re zewicî û çar zarokên wî bûn, ji wan [[Ziad Rehbanî]] (* [[1956]], muzîkjen û bestekar) û [[Rima]] (* 1965, wênekêş û derhêner). Bi birayên [[Mensûr Rehbanî|Mensûr]] û [[Asî Rehbanî]] re, mêrê wê yê paşîn, ew bû pêşengê şêwazek nû ya muzîkê li Libnanê, ku bandorên rojavayî eşkere dike û ji modelên [[Misir|Misrê]] yên serdest dûr dixe. Fairuz di sala [[1957]]an de yekemîn performansa xwe ya mezin kir û ew zû bû stêrkek muzîka Libnanî. Di dema [[Şerê navxweyî yê Libnanê|şerê navxweyî]] de, ew kêm caran di nav gel de xuya dibû, da ku ji bo mebestên siyasî wekî [[Xiristiyanî|Xiristiyaniya]] Ortodoks a [[Suryanî]] neyê bikar anîn. Popularîteya wê bi vê bêdengiyê zêde bû, û wê li seranserê Lubnanê cihêreng ên [[Dîn|olî]] û hem jî li seranserê cîhana Ereb heye. Piştî şerê navxweyî û mirina mêrê xwe, bi kurê xwe Ziyad Rehbanî re kar dike. Ji hingê ve, muzîka wan bêtir û bêtir bandorên [[Amerîkaya Latînî|Amerîkaya Latîn]] nîşan dide. [[Frédéric Mitterrand]], biraziyê serokê berê yê [[Fransa]] û paşê rêvebirê kanala navneteweyî ya bi [[zimanê fransî]] [[TV5 Monde]], di sala [[1998]]-an de ji bo rêzefîlma "[[Music Planet]]" li ser [[Arte (kanal)|arte]], belgefîlmek televîzyonê li ser Fairuz çêkir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gîtarvanên libnanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1934]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1935]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Jinên asûrî]] 0r44494azdb96g9seuheka6qcnw5h0g 0 134257 2100216 1792731 2026-10-24T04:37:42Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100216 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedawend }} [[Wêne:Gorgon Kameiros BM GR1860.4-4.2.jpg|thumb| li ser firaxekê serê gorgonek ([[Rodos]]) - Muzeya brîtanî (b.z. s.s. 6em)]] '''Gorgon''' di [[mîtolojiya yewnanî]] de cinsekî canewaran e. Ev canewar sê xwişkan pêk dihatin. Kesên ku bikevin ber çavê wan dibûn kevir. Sê xwişkan pêk dihatin. Navê wan [[Stheno]], [[Euryale]] û ya herî navdar [[Medûsa]] bû. Medûsa fanî yên din nemir bûn. Keçên [[Forkîs]] û [[Kêto]] bûn. Bedenê wan tije pûl bû. Li ser serê wan de cihê porê mar hebûn. Destê wan tûncê bû. Diranên wan diranên berazên kovî bû. Pir erjeng bûn. Li gorî [[Esxîlos]] ew ejderhayê bi bask bûn. Dihat bawerkirin ku ew xwişk li rojavayê pişta rûbara [[Okeanos]]ê pîroz da dijîn. Xulamên [[Hadês|Hadesî]] bûn, kesên ku di jiyana xwe de xirabî dikin wan ditirsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Myths and Legends of Ancient Greece and Rome |paşnav=E.M. Berens |rûpel=157 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Mît-şitil}} [[Kategorî:Cinawirên mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Jin di mîtolojiya yewnanî de]] 7w3we8rkx1eejikvye97utaapkpywrp 0 134284 2100224 1829977 2026-10-24T04:48:49Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100224 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Gregory Nicotero''' yan ji '''"Greg" Nicotero''' (jdb. [[15ê adarê|Adarê]] [[1963]] li [[Pittsburgh]], [[Pensîlvanya|Pennsylvania]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ) [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|hunermendek]] makyajê, derhênerê fîlimê, [[Fîlmçêker|hilberînerê]] fîlimê, senarîst, stuntman, [[lîstikvan]] û hunermendê bandorên taybetî û bandorên dîtbarî yên amerîkî ye. Wî çar car xelata Emmy û ji sala 2006an vir ve [[Xelata Fîlman a Akademiya Brîtanî]] wergirtiye û xelatên Make-up, Efektên Dîtbar û Senaryoyê wergirtiye. Wekî din, Nicotero sêzdeh caran ji bo Xelata Saturn hate berbijar kirin û sê caran xelat qezenc kiriye. Di sala 2004an de ew ji bo [[Xelatên Satellite|xelata Satellite ji]] bo baştirîn bandorên dîtbarî cara yekem bûye berendam. Nicotero li dora 200 berhemên fîlm û televîzyonê xebitiyî kir. Di destpêka kariyera xwe de bi giranî di celebê tirsê de xebitî, lêbelê piştî ezmûna çend salan hema hema di hemû warên hunera sînemayê de xwe cih girt. Her wiha gelek caran ji di bin rêvebiriya derhênerên navdar ên wekî Steven Spielberg, [[Quentin Tarantino]], Frank Darabont, Wolfgang Petersen an jî M. Night Shyamalan de dixebitîn kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî]] [[Kategorî:Derhênerên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] k9ejl0eds8202cf741d3eufr6q2nhwo 0 138561 2100213 1912004 2026-10-24T04:36:01Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100213 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîsbar | nav = | logo = [[Wêne:Google Earth lettering.svg|250px]] [[Wêne:Google Earth icon.svg|150px|Google-Earth-Icon]] | logo binnivîs = | logo sernûçe = | dîmenkişer = | dîmenkişer binnivîs = | sernûçe = | hilweşîn = | nivîskar = | pêşvebir = | weşandina yekem = {{Destpêka dem û temen|2001|06|10}} | rawestandî = | guhertoya rêkxistin = | guhertoya weşandina dawî = | roja weşandina dawî = {{Destpêka dem û temen|SSSS|MM|RR}} | guhertoya pêşnerîna dawî = | roja pêşnerîna dawî = {{Destpêka dem û temen|SSSS|MM|RR}} | rewş = | zimanê kompûterî = | pergala xebitandinê = | platform = | mezinahî = | ziman = | hejmara ziman = <!-- Tenê hejmar --> | ziman jêrenîşe = | cure = | lîsans = nîvisbara (nermalava) azad | alexa = | malper = {{URL|https://earth.google.com/|google.com/earth}} | embar = {{URL|mînak.org}} | standard = | wek ji = }} '''Google Earth''' nermalava pargîdaniya amerîkî Google LLC ye ku gilokeke virtual nîşan dide.Ew dikare dîmenên satelîtê û esmanî yên çareseriyên cihêreng bi daneyên ve bizeliqîne û wan li ser modelek bilindbûna dîjîtal a erdê nîşan bide. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Nermalav]] [[Kategorî:Nivîsbariya 2001ê]] [[Kategorî:Nivîsbariyên androîdê]] [[Kategorî:Nivîsbariya iOSê]] 1ybmcd73238iree5dhxadao4wi8gsjo 0 141547 2100230 1750409 2026-10-24T05:01:10Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100230 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Kerec (navçe)|Kerec]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 13,745 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> (2016) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Gulsar ''' ({{bi-fa|گلسار}}), bajarekî parêzgeha [[Kerec (navçe)|Kerecê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Elborzê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Elborzê]] [[Kategorî:Avabûnên 2007an li Îranê]] 4cmrm4rg7cruk2adl2teowfv2sujubj 0 141681 2100215 1750401 2026-10-24T04:37:31Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100215 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 9,690 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Gorgab ''' ({{bi-fa|گرگاب}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Îsfehanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Îsfehanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2007an li Îranê]] 329syxwvyzvnw2ns8mfkxaxm864tyvi 0 151081 2100229 1750407 2026-10-24T05:00:54Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100229 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Xorasana Rezewî (parêzgeh)|Xorasana Rezewî]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 8,373 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> (2016) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Gulmekan ''' ({{bi-fa|گلمکان}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Xorasana Rezewî (parêzgeh)|Xorasana Rezewî]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Xorasana Rezewî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] [[Kategorî:Avabûnên 2007an li Îranê]] krswfr8t6on90isugni4ywhssg07av8 0 151409 2100170 1927610 2026-10-23T14:32:10Z Avestaboy 34898 /* */ Wêne 2100170 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> | bilêvkirin = | wêne = Tate McRae @ Fonda Theatre 03 14 2022 (52297725271) (cropped).jpg | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|2003|07|01}} | cihê_jidayikbûnê = [[Calgary]],[[Alberta]] , [[Kanada]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | hevwelatî = | pîşe = [[Stranbêj]], [[dans]]er,[[strannivîs]] û [[lîstikvan]] | salên_çalak = 2003 - roja me | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | esil = [[Kanadayî]] | şanenav = | nav = | navê_rastî = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | zimanê_navê_rastî = | mezinahiya_wêne = | navê_jidayikbûnê = Tate Rosner McRae | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | abîde = | navê_din = | rêxistin = | bejn = | televîzyon = | partî = | tevger = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê_û_bav = | xizm = | xelat = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | mezinahiya_şanenavê = | sernavê_şanenavê = | malper = {{URL|tatemcrae.com}} | cisn = | cihê aramiyê = | karder = | ajans = | embed = | sedema_navdarbûnê = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | serdem = | dewr = | sermiyana_net = | berê = | paşê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | meqam = | dijber = | endamên_desteyê = | dê = | bav = | malbat = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | rewşa_hiqûqî = }} '''Tate Rosner McRae''' (jdb. 1ê tîrmeha 2003 li Calgary, Alberta, Kanada ) stranbêj, danser,strannivîs û lîstikvaneke kanadayî ye. Di sêzdeh saliya xwe de, wê wekî yekem fînalîsta kanadayî di pêşandana televîzyonê ya rastîn a amerîkî ''[[So You Think You Can Dance]]'' de navdar bû.McRae di sala 2019an de bala RCA Records kişand piştî ku strana wê "One Day" di sala 2017an de li ser [[YouTube]] û [[TikTok]]ê vîral bû û pêşî li derxistina EP-ya xwe ya pêşîn,''All the Things I Never Said'' (2020). McRae di demek kurt de rêzdariyek berfireh bi dest xist piştî ku strana wê ya 2020an "''[[You Broke Me First]]'' " bû serkeftinek navneteweyî, ku di [[Billboard Hot 100]]ê de di hejmara 17an de derket. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên kanadayî]] [[Kategorî:Danserên kanadayî yên jin]] [[Kategorî:Jinên kanadayî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên kanadayî]] 5g1s8fw7x81dax173tsn08jz2iwnjzq 2100171 2100170 2026-10-23T14:33:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2100171 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> | bilêvkirin = | wêne = Tate McRae @ Fonda Theatre 03 14 2022 (52297725271) (cropped).jpg | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|2003|07|01}} | cihê_jidayikbûnê = [[Calgary]],[[Alberta]] , [[Kanada]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | hevwelatî = | pîşe = [[Stranbêj]], [[dans]]er,[[strannivîs]] û [[lîstikvan]] | salên_çalak = 2003 - roja me | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | esil = [[Kanadayî]] | şanenav = | nav = | navê_rastî = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | zimanê_navê_rastî = | mezinahiya_wêne = | navê_jidayikbûnê = Tate Rosner McRae | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | abîde = | navê_din = | rêxistin = | bejn = | televîzyon = | partî = | tevger = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê_û_bav = | xizm = | xelat = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | mezinahiya_şanenavê = | sernavê_şanenavê = | malper = {{URL|tatemcrae.com}} | cisn = | cihê aramiyê = | karder = | ajans = | embed = | sedema_navdarbûnê = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | serdem = | dewr = | sermiyana_net = | berê = | paşê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | meqam = | dijber = | endamên_desteyê = | dê = | bav = | malbat = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | rewşa_hiqûqî = }} '''Tate Rosner McRae''' (jdb. 1ê tîrmeha 2003 li Calgary, Alberta, Kanada) stranbêj, danser,strannivîs û lîstikvaneke kanadayî ye. Di sêzdeh saliya xwe de, wê wekî yekem fînalîsta kanadayî di pêşandana televîzyonê ya rastîn a amerîkî ''[[So You Think You Can Dance]]'' de navdar bû.McRae di sala 2019an de bala RCA Records kişand piştî ku strana wê "One Day" di sala 2017an de li ser [[YouTube]] û [[TikTok]]ê vîral bû û pêşî li derxistina EP-ya xwe ya pêşîn,''All the Things I Never Said'' (2020). McRae di demek kurt de rêzdariyek berfireh bi dest xist piştî ku strana wê ya 2020an "''[[You Broke Me First]]'' " bû serkeftinek navneteweyî, ku di [[Billboard Hot 100]]ê de di hejmara 17an de derket. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên kanadayî]] [[Kategorî:Danserên kanadayî yên jin]] [[Kategorî:Jinên kanadayî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên kanadayî]] etdwhi9uusaoot8vpdl3443e2aozcwn 1 194912 2100187 1465628 2026-10-23T17:11:09Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Muhemmed Mukrî]] weke [[Gotûbêj:Mihemed Mukrî]] guhart 1465628 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} 0nwyoca94rmnlgz5sgzo5zbkc6a9ckl 0 285482 2100241 1877085 2026-10-24T05:52:40Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100241 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = Wêne:Hatun-Sürücü-Brücke 2020.jpg | sernavê_wêne = Pira ku li Almanyayê navê Hatun Sürücü lê hate dayîn. Hatun keçeke kurd-alman bû, ku ji aliyê malbata xwe ve hatibû kuştin. }} '''Kuştina namûsê''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] ''hono[u]r killing'') tê wateya kuştina endamekî malbata kujêr. Ev cînayet weke cezakirina mexdûr ji bo binpêkirina rêgezên malbatê tê kirin. Armanca kuştinê ew e ku kujêrê an jî malbata kujêr ji şerm û xirabiya civakî dûr bixe û ji derdorên xwe re nîşan bide ku bi kuştina endame malbatê namûs hatiye vegerandin. Di pirraniya bûyeran de, mexdûr jin in û kujêr endamên mêr yên malbatê ne, lê mêr jî wek evîndarên jinekê yan jî wek hevzayend di bin xetereyê de ne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.islaminstitut.de/2005/der-ehrenmord/ |sernav=Der Ehrenmord - Institut für Islamfragen |malper=www.islaminstitut.de |tarîx=2005-07-15 |roja-gihiştinê=2024-11-24 |ziman=de |paşnav=Islamfragen |pêşnav=Institut für}}</ref>. Her wiha jin jî dikarin bibin kujêr.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iqrasense.com/ku/pirt%C3%BBk%C3%AAn-%C3%AEslam%C3%AE/%C3%87%C3%AErok%C3%AAn-ku%C5%9Ftina-nam%C3%BBs%C3%AA-y%C3%AAn-m%C3%AAr%C3%AAn-ku-ku%C5%9Ftine-l%C3%AAkol%C3%AEna-fenomena-traj%C3%AEk-a-ku%C5%9Ftin%C3%AAn-nam%C3%BBs%C3%AA-di-civak%C3%AAn-misilman-de.html |sernav=Kuştina Namusê: Çîrokên Mêrên Ku Kuştin: Vekolîna Fenomeneya Trajîk a Kuştinên Namusê Di Civakên Misilman de {{!}} IqraSense.com |malper=www.iqrasense.com |roja-gihiştinê=2024-11-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250426125340/https://www.iqrasense.com/ku/pirt%C3%BBk%C3%AAn-%C3%AEslam%C3%AE/%C3%87%C3%AErok%C3%AAn-ku%C5%9Ftina-nam%C3%BBs%C3%AA-y%C3%AAn-m%C3%AAr%C3%AAn-ku-ku%C5%9Ftine-l%C3%AAkol%C3%AEna-fenomena-traj%C3%AEk-a-ku%C5%9Ftin%C3%AAn-nam%C3%BBs%C3%AA-di-civak%C3%AAn-misilman-de.html |roja-arşîvê=2025-04-26 |url-status=dead}}</ref> == Dengvedana mexdûrên kuştina namûsê == Kêm e ku mexdûrên bûyerên namûsê li ser navê xwe biaxivin, ji ber ku derfeta wan tune ku biaxivin an jî ji ber ku doza wan tenê piştî ku têne kuştin eşkere dibe. [[Kuştina Fadime Şahindal|Fadime Sahindalê]] berî kuştina xwe, firsendeke bêhempa dît ku ku li ber parlementoya Swêdê behsa rewşa xwe bike.<blockquote>"Ez ê behsa wê bikim, ku çiqas zehmet e ku meriv di navbera daxwazên malbata xwe û daxwazên civakê de bimîne. Ez dixwazim diyar bikim ku ev ne tenê jinên Rojhilata Navîn e. Ez 25 salî me û ji gundekî biçûk ê beşa Kurdistana Tirkiyê me. Ez ji malbatek bextewar bi dabeşkirina rola zelal têm. Dema ez 7 salî bûm malbata min hatin Swêdê. Ji min re gotin bi zarokên swêdî re nelîzin, her roj rasterast ji dibistanê werin malê. Dê û bavê min fikirîn ku heta ku tu hînî xwendin û nivîsandinê bibî, dibistan tiştekî baş e, lê keçan ne hewceyî xwendina bilind in. Ya herî girîng ew bû ku ez rojekê vegerim Tirkiyeyê û bizewicim. Lê dema wext hat, min red kir, ji ber ku min digot qey ez pir ciwan im. Wekî din, min dixwest ku mêrê xwe bi xwe hilbijêrin. Min ji wan re got ez ê venegerim Tirkiyeyê. Ji bo wan zewaca min ji bo qenciya hemû malbatê bû Herçiqas ez nexwazim bizewicim jî, ji hemû malbatê çêtir e ku yek ji malbatê xwe rezîl bike. Lê min xwe wek endamê civaka Swêdê dihesiband. Min dest bi ceribandina sînorên xwe bêtir û bêtir kir. Ez bi hevalên xwe yên swêdî re geriyam û ji ya ku dihat xwestin dereng hatim malê. Ji bo min girîng bû ku ez li ser lingan bisekinim, perwerde bibim û şiyanên xwe pêş bixim. Malbata min li dijî vê yekê bû. Wan keçên swêdî wek bêkes dihesibandin - bê rêz ji malbatên wan re. Swêdî bêyî ku xema namûsa malbata xwe bikin şirîkên xwe diguherînin. Nêrînên malbata min bi pêşdaraziyê ve girêdayî bûn. Wan ez şaş û durist kirim. Ez neçar mam ku jiyaneke dualî bimeşînim. Rojekê min xortekî swêdî bi navê Patrik nas kir û em evîndar bûn. Lê girîng bû ku malbata min ji vê yekê nezane. Ez ditirsiyam ka dê çi bibe eger malbata min bizane ku min xortekî swêdî nas kiriye. Piştî salekê em bi hev re bûn, em her ku çû kêm bûn. Dûv re tişta ku nayê fikirîn qewimî - bavê min em girtin. Reaksiyona wî ya yekem ew bû ku hem li min û hem jî Patrîk xist. Li gorî wî, rola bav parastin û parastina keça xwe ye. Wî texmîn kir ku ez û Patrik têkiliyek cinsî heye. Girîng e ku meriv keçikek be - kevneşopiya ku piştî şeva dawetê lekeya xwînê li ser pelê nîşan dide hîn jî zindî ye. Ji bo malbata min armanca jiyana min zewicandina mêrekî kurd bû. Ji nişka ve ez ji keçeke kurd a xweş bû xizanek. Min biryar da ku ji malbata xwe veqetim û biçim Sundsvall. Birayê min ez dîtim û gef li min xwar. Rewş her ku diçû xerabtir dibû. Sedema hatina birayê min ew bû ku ew temenbiçûk bû û bi qanûnê ew qas giran nayê cezakirin. Min bûyer ji polîsan re ragihand, lê wan ez cidî nedîtim. Wan şîret li min kirin ku ez bi malbata xwe re biaxivim û ji wan daxwaz bikim ku êdî min tehdîd nekin. Ji ber vê yekê min berê xwe da medyayê. Bûyer eleqeyek mezin kişand. Di heman demê de hejmarek dozên bi vî rengî derketin holê. Min deng û rûyek da zilmê. Dema ku ez cara duyemîn çûm polîs, ji aliyê polîsekî ku ezmûna wî bi dozên bi vî rengî re hebû hatim pêşwazîkirin. Wî giraniya rewşê fêm kir û nasnameya parastî pêşkêşî min kir. Rapora min ber bi dadgehê ve diçe. Bavê min bi tehdîda neqanûnî hat mehkûmkirin. Diya min ji ber ku ez ji malbatê derketim sûcdar bû. Wê jî xwe tawanbar kir. Îro ez li Östersundê dijîm û diçim dibistanê. Ez xwe bi hêz û bi îstîqrar hîs dikim, lê pêvajoyek dirêj bû ku ev qas gihîştî. Ez neçar bûm ku dev ji paşnavê xwe berdim û nasnameyek nû biafirînim. Ez neçar bûm ku malbata xwe biterikînim. Min ji bo vê yekê bedelek mezin daye. Hevalên min bûne malbata min a nû. Ez ne poşman im ku ez ji malbata xwe derketim, lê ez xemgîn im ku ez neçar mam. Malbata min hem namûsa xwe û hem jî keçek xwe winda kir. Dikaribû pêşî lê bê girtin. Ger civakê berpirsyariya xwe ya yekkirina malbata min hilgirta ser xwe, dikaribû pêşî li vê yekê bigirta. Heger Komela Kurd arîkariya malbata min bikira dikaribû pêşî lê bigirta. Ez hîs tirşiyek nakim, lê ez difikirim ku girîng e ku ji tiştên ku hatine serê min fêr bibin. Ez hêvî dikim ku ew careke din dubare nebe. Bi dîtina min girîng e ku em çavên xwe li ser rewşa keçên malbatên koçber negirin." -- Fadime Sahindal, Mijdar 2001)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rights.no/in_english/hrs_06.00_011114_109.htm |sernav=Human Right Service (HRS |malper=www.rights.no |tarîx=2002-05-19 |roja-gihiştinê=2024-11-25}}</ref></blockquote> == Herwiha binêre == Kuştinên bi navê namûsê li Keyaniya Yekbûyî: * [[Rukhsana Naz]] * [[Shafilea Ahmed]] * [[Rania Alayed]] * Kuştina [[Surjit Athwal]] li Keyaniya Yekbûyî hate plan kirin û li Hindistanê hate kirin * [[Tulay Goren]] * [[Murder of Heshu Yones|Heshu Yones]] Kuştinên bi namûsê yên kesên bi eslê kurd: * [[Honor killing of Pela Atroshi|Pela Atroshi]] (Başûrê Kurdistanê) * [[Kuştina Fadime Şahindal|Fadime Şahindal]] (Swêd) * [[Kuştina Hatun Sürücü|Hatun Sürücü]] (Almanya) * [[Kuştina Ahmet Yıldız|Ahmet Yıldız]] Kuştinên bi namûsê yên kesên din ên xwedî eslê niştimanî ya Iraqî: * [[Noor Almaleki]] ([[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 8s7rjowbk1vf7lqwvf17yu9wkd881sv 0 292337 2100175 1932505 2026-10-23T15:15:22Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Egzosporyum (exosporium) */ 2100175 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Electron micrograph of endospore of the bacterium Carboxydothermus hydrogenoformans.png|thumb|400x400px|Di bin mîkroskoba elektronî de endospora bakteriya ''Carboxydothermus hydrogenoformans'']] Ji ber rû bi rû mayina bi hawirdorek neguncav, di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa mitbûnê de, xaneyek tê çêkirin, ji vê pêkhateyê re tê gotin '''endospor''' an jî '''spora''' '''navekî''' (bi înglîzî: ''endospore'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> Gava di hawirdorê de xurek pir hindik be, an jî hawirdor bi awayekî neasayî pir germ bibe, an pir sar bibe, ziwa bibe, an jî pêkhateya kîmyayî ya hawirdorê bi awayekî neyînî biguhere, hin [[bakterî]] li dij van guherînên hawirdorê bertek nîşan didin, endospor çêdikin û dikevin qonaxa mitbûnê (bêdengiyê) (bi înglîzî: ''dormant state'').<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref>Bi kurtî, bakterî bi çêkirina spora navekî, xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêzin.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> == Pêvajoya sporbûnê == Bakteriya ko dikare endospor çêbike, lê hê di qonaxa endosporê de nîn e, wekî di qonaxa vejetayî de tê hesîbandin. Di vê qonaxê de, xaneya bakteriyê jî wekî xaneya vejetayî (bi înglîzî: ''vegetative cell'') tê navkirin. Ango xaneya vejetayî, xaneya asayî ye. Guherîna xaneya prokaryotî bo çêkirina endosporê, wekî sporbûn (bi înglîzî: ''sporulation'') tê navkirin. Pêvajoya sporbûnê di xaneya vejetayî de bi duhendebûna [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê û bi çêkirina navbirek (bi înglîzî: ''septum'') dest pê dike. Navbir, [[xane]]yê bi awayekî neyeksan dabeş dike. Di beşa piçûk de ji bilî hinek ji [[rîbozom]]ên bakteriyê û kopiya ADN-ya bakteriyê, di nav [[sîtoplazma]]yê de, asîda dîpîkolînî (bi înglîzî:''dipicolinic acid'') û îyonên kalsiyumê (Ca²⁺) û hin madeyên din cih digirin. Hema %10ê giraniya ziwa (hişk) ya spora pêşî ji asîda dîpîkolînî pêk tê.ADN-ya endosporê, kopiya [[kromozom]]a bakteriyê ye û bi parzûnek ji xaneya bakteriyê tê cudakirin. Di vê gavê de bakterî wekî zîndewerek duxaneyî xuya dibe. Xaneya piçûk wekî spora pêşî (bi înglîzî: ''forespore'') tê navkirin. Spora pêşî diguhere bo spora navekî. Piştî çêbûna endosporê, diwarê xaneya mak (bakterî) hildiweşe û endospor derdikeve derve. Di qonaxa spora navekî de bakterî ji bo demek dirêj bêyî bidestxistina xurek û av, bêdeng dimîne. Gava şert û mercên hawirdorê ji bo bakteriyê guncav dibe, endospor zîl dide, diguhere bo bakteriya asayî û hemû karlêkên metabolî yên bakteriyê ji nû ve dest pê dikin.<ref name="Microbiology" /> == Sporbûn û Spordan == Bi gelemperî gava di hawirdorê de xurek kêm dibe an jî şert û mercên hawirdorê nebaş dibe, sporbûn jî dest pê dike. Sporbûn bi gelemperî di [[Boyaxa Gram|bakteriyên Gram pozîtîv]] de rû dide. Hin corên bakteriyên ji tuxmên (bi înglîzî: ''genera'') ''Bacillus'' û ''Clostridium,'' endospor çêdikin.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Pêvajoya sporbûnê ne qonaxek asayî ya [[Çerxa xaneyê|çerxa jiyana xaneyê]] ye, sporbûna bakteriyê navberek e ji bo çalakiyên jiyanê û di rewşa awarte de rû dide. Di hin [[riwek]], [[Kuvark|karok]] û [[kevz]]an de pirbûna nezayendî bi çêkirina sporan rû dide. Ango [[spordan]] (bi înglîzî: ''spore formation'') corek [[pirbûna nezayendî]] ye. Loma, endospor (spora navekî) û spor ne heman tişt in. Bakterî bi endosporê pir nabe, tenê xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze. Di pêvajoya sporbûnê de, ji bakteriyek tenê yek endospor peyda dibe, ango hejmara bakteriyê naguhere.<ref name="VILLEE" /> == Pêkhateya endosporê == [[Wêne:Pêkhateya endosporê ku.png|thumb|400x400px|Endospor bi rêzek qalikên yeknavendî pêçayî ye.]] Endospor bi rêzek qalikên yeknavendî (bi înglîzî:''concentric shells'') pêçayî ye. Qalik li dij hawirdora neguncav de bergirî dabîn dikin, pêwendiya navbera endosporê û hawirdorê rêk dixin. Herwiha zîldana endosporê hêsan dikin.<ref>Driks .Eichenberger . 2016. The Spore Coat. Microbiol Spectr 4:10.1128/microbiolspec.tbs-0023-2016. [https://doi.org/10.1128/microbiolspec.tbs-0023-2016]</ref> === Kakil ''(core)'' === Beşa navî ya endosporê ye. Di kakilê de kopiyek ADN-ya bakteriya mak, hinek rîbozom, [[Asîda rîbonukleyî|ARN-guhêzer]], [[enzîm]], proteîn û hin madeyên nav sîtoplazmaya xaneya mak cih digirin. Proteîn ADN-yê ji bandora neyînî ya tîrojên serbinefşî diparêzin. Dema zîldanê (bi înglîzî: ''germination''), enzîmên kakilê çêkirina proteînên nû didin destpêkirin. Di kakilê de asîda dîpîkolînî heye. Ev asîd û îyonên kalsîyumê li dij germahiyê, bergiriya sporê dabîn dikin. Bi zîldana endosporê; kakil, [[parzûna plazmayê]] û dîwarê xaneyê tevlê pêkhateya xaneya bakteriya nû dibin. === Parzûna plazmayê ''(plasma membrane)'' === Ji parzûna xaneya makê çêbûye. Wekî parzûnek asayî ji coteçînên fosfolîpîdê pêk tê. Piştî zîldana endosporê, tevlê çêbûna [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] bakteriya nû dibe ==== Dîwarê xaneyê ''(cell wall)'' ==== Ji diwarê xaneya makê peyda bûye. Ji peptîdoglîkanan pêk tê. Xweragiriya pestoya osmozî ya kakilê dabîn dike. Li dawiya qonaxa mitbûna sporê, tevlê pêkhateya dîwarê bakteriya nû dibe. === Tûkila endosporê ''(endospore cortex)'' === Tûkila endosporê pêkhateyek stûr e, li aliyê derveyî dîwarê xaneyê de cih digire û ji peptîdoglîkanan pêk tê. Ji bo hişkmayîna (bêavmayîn) kakila endosporê û berdewamiya qonaxa mitbûnê ya endosporê, pêdivî bi çîna tûkilê heye. Piştî qonaxa daqurtandinê ya sporbûnê, tûkil di nav valahiya navbera parzûnên ko spora pêşî dorpêç dikin (parzûna derve û parzûna navî) de tê çêkirin. Proteînên ku ji bo senteza tûkilê berpirsiyar in, hem di beşên spora pêşî û hem jî di xaneya mak de têne hilberandin. Ji bo ko endospora bakteriyê zîl bide û zindeçalakiyên bakteriyê ji nû ve dest pê bikin, divê pêşî peptîdoglîkanên tûkilê bi çalakiya enzîmên taybet werin hilweşandin.<ref>Popham .Bernhards . 2015. Spore Peptidoglycan. Microbiol Spectr 3:10.1128/microbiolspec.tbs-0005-2012. [https://doi.org/10.1128/microbiolspec.tbs-0005-2012]</ref> === Bergê endosporê ''(endospore coat)'' === Çînek stûr a ji proteînên dişibin keratînê pêk tê. Di navbera tûkil û egzosporyumê de (heke hebe) cih digire. Piraniya proteînên endospore di bergê de cih digirin, proteînên bergê, bi komên dîsulfîd ve dewlemend in. Berg li dij germahî, hişkayî, sermahî, madeyên kîmyayî yên jehrevî (toksît) û [[dijeten]]an bergiriyê dabîn dike. Bandora bergê li ser zîldana endosporê jî heye.<ref>Adriano O. Henriques, and Charles P. Moran, Jr. Structure, Assembly, and Function of the Spore Surface Layers Annual Review of Microbiology  Volume 61, 2007 [https://doi.org/10.1146/annurev.micro.61.080706.093224]</ref>Heke di endosporê de çîna egzosporyumê tune be, têkiliyên endosporê bi hawirdorê re ji aliyê bergê sporê ve tê rêkxistin.<ref>Driks .Eichenberger . 2016. The Spore Coat. Microbiol Spectr 4:10.1128/microbiolspec.tbs-0023-2016. [https://doi.org/10.1128/microbiolspec.tbs-0023-2016]</ref> === Egzosporyum ''(exosporium)'' === Çînek sist e, li ser bergê endosporê de çêdibe, lê di hemû endosporan de çênabe, bi gelemperî di hin corên bakteriyên ''Bacillus'' û ''Clostridium'' de peyda dibe. Ji ber ko çîna egzosporyum aliyê derveyî endosporê dadipoşîne, têkiliya endosporê bi hawirdora wê re rêk dixe. Girêdana sporê û zîldana sporê han dike. <ref>Lablaine , Serrano , Bressuire-Isoard , Chamot , Bornard , Carlin , Henriques , Broussolle . 2021. The Morphogenetic Protein CotE Positions Exosporium Proteins CotY and ExsY during Sporulation of Bacillus cereus. mSphere 6:10.1128/msphere.00007-21. [https://doi.org/10.1128/msphere.00007-21] </ref>Wekî mînak; di endospora bakteriya bi navê ''Bacillus anthracis'' de egzosporyum heye û ji çewrî û glîkoproteînan pêk tê. <ref>Norris, M.H., Bluhm, A.P., Metrailer, M.C. et al. Beyond the spore, the exosporium sugar anthrose impacts vegetative Bacillus anthracis gene regulation in cis and trans. Sci Rep 13, 5060 (2023). https://doi.org/10.1038/s41598-023-32162-x</ref> == Gavên sporbûnê di bakteriyan de == [[Wêne:Bacterial sporulation ku.png|center|frameless|1130x1130px]] Gavên sporbûnê hema di hemû bakterîyên sporçêker de heman e. Di pêvajoya sporbûnê de, di xaneyê de du pêkhate hene; xaneya mak û spora pêşî. Sporbûn bi 7 gavên serekî rû dide. Gava yekem, wekî qonaxa sifir (0) tê navkirin. Di vê qonaxê de xaneya bakteriyê (xaneya vejetayî) geşe dibe. Di gavên yekem û duyem de ADN duhende dibe, dabeşbûna neyeksan a xaneyê rû dide. Piştî duhendebûna ADN-yê, beşek parzûna plazmayê di nav sîtoplazmayê de, ber bi kopiyek ADN-yê dirêj dibe û navbirek çêdike. Bi vê awayî di nav xaneya bakteriyê de xaneya duyem peyda dibe. Di dabeşbûna asayî ya bakteriyan de, piştî [[dabeşbûna nîvekî]] (ducarbûn, dukerdbûn) du xaneyên bi heman qebareyê peyda dibin. Lê di sporbûnê de qebareya xaneyan yeksan nîn e. Di xaneya bakteriyê de du beşên bi qebareya cuda peyda dibe: yek başa piçûk a wê bibe endospor, a din beşa fireh a xaneya mak. Di gava seyem de beşa piçûk ji aliyê xaneya mak ve tê daqurtîn. Pêkhateyek cotparzûnî ya bi navê spora pêşî peyda dibe. Ango ji bo spora pêşî baş were parastin, êdî bi du parzûnên yeknavendî (bi înglîzî: concentric) hatiye pêçandin.<ref>Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 22 Dec. 2024, [https://www.britannica.com/science/bacteria.]Accessed 3 January 2025.</ref>Di vê gavê de di spora pêşî de; kopiyek ADN-ya bakteriyê, hinek rîbozomên bakteriyê, hinek sîtoplazma û madeyen nav sîtoplazmaya bakteriyê bi parzûnê pêçayî ne û ji xaneya bakteriyê (xaneya mak) hatine cudakirin. Di gava çarem de di navbera herdu parzûnan de, parzûna derve û ya navî de, dîwarê xaneyê û tûkil ji çîna peptîdoglîkan a parzûnan ve tê çêkirin. Dîwarê xaneyê piştî zîldayîna endosporê wê bibe dîwarê xaneya bakteriya nû. Di gava pêncem de bergê sporê çêdibe. Berg pêkhateyek aloz a ji proteînan e. Pêkhateya proteînên bergê endosporê, dişibe proteîna keratînê. Di gava şeşem de ji bo qayimkirina endosporê, bergiriya spora pêşî li dij tîrojdana serbinefşî (bi înglîzî: ''UV radiation'') û germahiyê tê xurtkirin. Di hinek bakteriyan de, wekî mînak; bakteriyên oksandina metanê (bi înglîzî: ''methane-oxidizing bacteria'') de çînek bi navê egzospor jî ava dibe û hemû endosporê digire nav xwe. Di gava heftem de geşebûn û peresîna endosporê temam dibe û endospor ji xaneya mak, ber bi hawirdorê tê berdan.<ref>KPrabhat K. Talukdar, Valeria Olguín-Araneda, Maryam Alnoman, Daniel Paredes-Sabja, Mahfuzur R. Sarker, Updates on the sporulation process in Clostridium species, Research in Microbiology,Volume 166, Issue 4,2015 [https://doi.org/10.1016/j.resmic.2014.12.001].</ref> == Hin taybetmendiyên endosporan == Endospor pêkhateyên bêdeng in, di dirêjiya qonaxa mitbûnê de zîndeçalakiyên metabolî rû nade. Endospor di hawirdora pir germ, an pir sar (cemidî), hişk (ziwa) an jî di tunebûna xurek de, dikarin sax bimînin. Bergiriya endosporê ji ber van pêkhateyan saz dibe; kalsiyum, asîda dîpîkolînî, proteînên bi ADN-yê ve girêdayî, hişkiya (kêmavî) tûkila sporê û enzîmên tamîrkirina ADN yê. Di hin coran de, bergiriya endospore ewqas xurt e ko endospor di nav avê de bi qasî saetek were keleandin jî hê sax dimîne. An jî dibe ko bi sedan salan di nav ava cemidî de sax bimîne.<ref name="VILLEE" /> Ji ber ko piraniya corên endosporan di nav ava kelandî de jî sax dimînin, ji bo kuştina hemû endosporan, amurên laboratiwar û nexweşxaneyan, di bin pestoya berz de, heta 121&nbsp;°C tên germkirin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Herwiha ji bo konservekirina xurekan jî germahiya 121&nbsp;°C tê bikaranîn.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref>Li gor xaneyek asayî, di endosporek de av pir hindik e, bi rêjeya %15yê ye. Herwiha endospor asîda dîpîkolînî lixwe digirin. Kêmasiya avê û hebûna asîda dîpîkolînî, bergiriya endosporê li dij germahiyê zêde dike. Arkea jî wekî mîna bakteriyan, tekxaneyî ne û ji xaneya prokaryotî pêk tên. Di arkeayan de sporbûn rû nade. Arkea li ser rûyê xaneyê de enzîmên taybet û bêhempa çêdikin. Ev enzîmên taybet, xaneyê ji sermahiyê, germahiyê û ziwabûnê diparêzin.<ref name="VILLEE" /> Di zîndewerên navikrasteqîn (êkaryot) de jî pêvajoya çêkirina endospor rû nade. Endospor tenê ji aliyê xaneya bakteriyê ve tê çêkirin. == Zîldana endosporê == Herçiqas endospor di qonaxa mitbûnê (bêdengiyê) de be jî, haya wê ji hawirdorê heye. Heke rewşa hawirdora wê ber bi başiyê ve biguhere, endospor zîl dide û diguhere bo xaneya vejetayî (xaneya bakteriyê). Zîldana (bi înglîzî: ''germination'') endosporê ji aliyên xurekemadeyan an jî hokarên nexurek ve tê hankirin. Xurekên zîldanê didin destpêkirin, wekî xurekên zîlker tên navkirin. Di xwezayê de dibe ko [[Asîda amînî|asîdek amînî]], şekir, an jî nukleozîdên purînê xurekên zîlker bin (bi înglîzî: ''nutrient germinants'').<ref>Peter Setlow, Spore germination, Current Opinion in Microbiology, Volume 6, Issue 6,2003, Pages 550-556, ISSN 1369-5274,[https://doi.org/10.1016/j.mib.2003.10.001.].</ref> Xurekên zîlker bi wergirên parzûna navî ya endosporê ve tên girêdan, ji kakila endosporê asîda dîpîkolînî, hin kalsîyum û katiyonên din tên berdan. Li dewsa madeyên hatine berdan, av dikeve nav kakilê. Peptîdoglîkanên tûkila endosporê bi şîbûneyê tên hilweşandin. Ji ber girtina avê, qebareya kakila endosporê zêde dibe loma dîwarê xaneyê jî fireh dibe. Gava bi têra xwe av ket nav kakilê, enzîmên endosporê çalak dibin û karlêkên metabolî yên endosporê jî dest pê dikin. Proteîn û molekulên din tên berhemkirin û endopsora zîldayî diguhere bo xaneya vejetayî. Bi zîldana endosporê, bakteriya nû ne ji hemû beşên endosporê, lê ji kakil, parzûna navî û dîwarê xaneyê çêdibe. == Endospor û nexweşî == Çendan corên bakteriyên çêkerê sporan, dibin sedema çêbûna nexweşiyê di mirov de. Nexweşiya birîna reş,(şarbon) (bi înglîzî: ''anthrax'') ji aliyê bakteriya ''Bacillus anthracis'' ve tûşê mirov dibe. Endospora vê bakteriyê wîsa xurt û qayim e ko ji aliyê hin devletan ve tê plankirin ko li dij mirovan wekî çekê şer were bikaranîn. Hokara nexweşiya tetenozê (bi înglîzî: ''tetanus'') bakteriya ''Clostridium tetani'' ye. Endosporên bakteriyê pir qayîm in. Dibe ko di nav axê de an jî li ser rûyê metalek de, wekî mînak li ser rûyê kêr an jî bîzmarek te ji bo demek dirêj sax bimînin. Loma dibe ko ji ber birînek kûr, ji nav axê, an jî ji bizmarek tûşê mirov bibin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bakteriya ''Clostridium botulinum'' dikare tûşê xurekan bibe. Gava xurek tên konservekirin, heke xurekên tûşê ''Clostridium botulinumê'' bûne, bi têra xwe neyên germkirin û kelandin, endospor sax dimînin. Paşê endospor di nav konserveyê de, di hawirdora bêoksîjenî de zîl didin û xaneyên bakteriyê di nav xurekê de pir dibin.<ref>The Institut Pasteur,  Botulism [https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/botulism]</ref>Di vê demê de bakterî li gel gazên amonyak (NH₃) û karbona dioksîdê, madeyên jehrî jî çêdikin û berdidin nav konserveyê. Heke mirov van konserveyan bixwe, di mirov de ji ber jehrîbûna xurekê nexweşiya botulîzmê peyda dibe. Jehra botulîzmê di masûlkeyên [[koendama henaseyê]] de û [[masûlke]]yên destûpê de dibe sedema peydabûna îflîcbûnê (felcbûnê).<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] pjonw30btc7cxsrij3qhcxed0xj3q7b 2100180 2100175 2026-10-23T15:37:04Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Gavên sporbûnê di bakteriyan de */ 2100180 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Electron micrograph of endospore of the bacterium Carboxydothermus hydrogenoformans.png|thumb|400x400px|Di bin mîkroskoba elektronî de endospora bakteriya ''Carboxydothermus hydrogenoformans'']] Ji ber rû bi rû mayina bi hawirdorek neguncav, di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa mitbûnê de, xaneyek tê çêkirin, ji vê pêkhateyê re tê gotin '''endospor''' an jî '''spora''' '''navekî''' (bi înglîzî: ''endospore'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> Gava di hawirdorê de xurek pir hindik be, an jî hawirdor bi awayekî neasayî pir germ bibe, an pir sar bibe, ziwa bibe, an jî pêkhateya kîmyayî ya hawirdorê bi awayekî neyînî biguhere, hin [[bakterî]] li dij van guherînên hawirdorê bertek nîşan didin, endospor çêdikin û dikevin qonaxa mitbûnê (bêdengiyê) (bi înglîzî: ''dormant state'').<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref>Bi kurtî, bakterî bi çêkirina spora navekî, xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêzin.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> == Pêvajoya sporbûnê == Bakteriya ko dikare endospor çêbike, lê hê di qonaxa endosporê de nîn e, wekî di qonaxa vejetayî de tê hesîbandin. Di vê qonaxê de, xaneya bakteriyê jî wekî xaneya vejetayî (bi înglîzî: ''vegetative cell'') tê navkirin. Ango xaneya vejetayî, xaneya asayî ye. Guherîna xaneya prokaryotî bo çêkirina endosporê, wekî sporbûn (bi înglîzî: ''sporulation'') tê navkirin. Pêvajoya sporbûnê di xaneya vejetayî de bi duhendebûna [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê û bi çêkirina navbirek (bi înglîzî: ''septum'') dest pê dike. Navbir, [[xane]]yê bi awayekî neyeksan dabeş dike. Di beşa piçûk de ji bilî hinek ji [[rîbozom]]ên bakteriyê û kopiya ADN-ya bakteriyê, di nav [[sîtoplazma]]yê de, asîda dîpîkolînî (bi înglîzî:''dipicolinic acid'') û îyonên kalsiyumê (Ca²⁺) û hin madeyên din cih digirin. Hema %10ê giraniya ziwa (hişk) ya spora pêşî ji asîda dîpîkolînî pêk tê.ADN-ya endosporê, kopiya [[kromozom]]a bakteriyê ye û bi parzûnek ji xaneya bakteriyê tê cudakirin. Di vê gavê de bakterî wekî zîndewerek duxaneyî xuya dibe. Xaneya piçûk wekî spora pêşî (bi înglîzî: ''forespore'') tê navkirin. Spora pêşî diguhere bo spora navekî. Piştî çêbûna endosporê, diwarê xaneya mak (bakterî) hildiweşe û endospor derdikeve derve. Di qonaxa spora navekî de bakterî ji bo demek dirêj bêyî bidestxistina xurek û av, bêdeng dimîne. Gava şert û mercên hawirdorê ji bo bakteriyê guncav dibe, endospor zîl dide, diguhere bo bakteriya asayî û hemû karlêkên metabolî yên bakteriyê ji nû ve dest pê dikin.<ref name="Microbiology" /> == Sporbûn û Spordan == Bi gelemperî gava di hawirdorê de xurek kêm dibe an jî şert û mercên hawirdorê nebaş dibe, sporbûn jî dest pê dike. Sporbûn bi gelemperî di [[Boyaxa Gram|bakteriyên Gram pozîtîv]] de rû dide. Hin corên bakteriyên ji tuxmên (bi înglîzî: ''genera'') ''Bacillus'' û ''Clostridium,'' endospor çêdikin.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Pêvajoya sporbûnê ne qonaxek asayî ya [[Çerxa xaneyê|çerxa jiyana xaneyê]] ye, sporbûna bakteriyê navberek e ji bo çalakiyên jiyanê û di rewşa awarte de rû dide. Di hin [[riwek]], [[Kuvark|karok]] û [[kevz]]an de pirbûna nezayendî bi çêkirina sporan rû dide. Ango [[spordan]] (bi înglîzî: ''spore formation'') corek [[pirbûna nezayendî]] ye. Loma, endospor (spora navekî) û spor ne heman tişt in. Bakterî bi endosporê pir nabe, tenê xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze. Di pêvajoya sporbûnê de, ji bakteriyek tenê yek endospor peyda dibe, ango hejmara bakteriyê naguhere.<ref name="VILLEE" /> == Pêkhateya endosporê == [[Wêne:Pêkhateya endosporê ku.png|thumb|400x400px|Endospor bi rêzek qalikên yeknavendî pêçayî ye.]] Endospor bi rêzek qalikên yeknavendî (bi înglîzî:''concentric shells'') pêçayî ye. Qalik li dij hawirdora neguncav de bergirî dabîn dikin, pêwendiya navbera endosporê û hawirdorê rêk dixin. Herwiha zîldana endosporê hêsan dikin.<ref>Driks .Eichenberger . 2016. The Spore Coat. Microbiol Spectr 4:10.1128/microbiolspec.tbs-0023-2016. [https://doi.org/10.1128/microbiolspec.tbs-0023-2016]</ref> === Kakil ''(core)'' === Beşa navî ya endosporê ye. Di kakilê de kopiyek ADN-ya bakteriya mak, hinek rîbozom, [[Asîda rîbonukleyî|ARN-guhêzer]], [[enzîm]], proteîn û hin madeyên nav sîtoplazmaya xaneya mak cih digirin. Proteîn ADN-yê ji bandora neyînî ya tîrojên serbinefşî diparêzin. Dema zîldanê (bi înglîzî: ''germination''), enzîmên kakilê çêkirina proteînên nû didin destpêkirin. Di kakilê de asîda dîpîkolînî heye. Ev asîd û îyonên kalsîyumê li dij germahiyê, bergiriya sporê dabîn dikin. Bi zîldana endosporê; kakil, [[parzûna plazmayê]] û dîwarê xaneyê tevlê pêkhateya xaneya bakteriya nû dibin. === Parzûna plazmayê ''(plasma membrane)'' === Ji parzûna xaneya makê çêbûye. Wekî parzûnek asayî ji coteçînên fosfolîpîdê pêk tê. Piştî zîldana endosporê, tevlê çêbûna [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] bakteriya nû dibe ==== Dîwarê xaneyê ''(cell wall)'' ==== Ji diwarê xaneya makê peyda bûye. Ji peptîdoglîkanan pêk tê. Xweragiriya pestoya osmozî ya kakilê dabîn dike. Li dawiya qonaxa mitbûna sporê, tevlê pêkhateya dîwarê bakteriya nû dibe. === Tûkila endosporê ''(endospore cortex)'' === Tûkila endosporê pêkhateyek stûr e, li aliyê derveyî dîwarê xaneyê de cih digire û ji peptîdoglîkanan pêk tê. Ji bo hişkmayîna (bêavmayîn) kakila endosporê û berdewamiya qonaxa mitbûnê ya endosporê, pêdivî bi çîna tûkilê heye. Piştî qonaxa daqurtandinê ya sporbûnê, tûkil di nav valahiya navbera parzûnên ko spora pêşî dorpêç dikin (parzûna derve û parzûna navî) de tê çêkirin. Proteînên ku ji bo senteza tûkilê berpirsiyar in, hem di beşên spora pêşî û hem jî di xaneya mak de têne hilberandin. Ji bo ko endospora bakteriyê zîl bide û zindeçalakiyên bakteriyê ji nû ve dest pê bikin, divê pêşî peptîdoglîkanên tûkilê bi çalakiya enzîmên taybet werin hilweşandin.<ref>Popham .Bernhards . 2015. Spore Peptidoglycan. Microbiol Spectr 3:10.1128/microbiolspec.tbs-0005-2012. [https://doi.org/10.1128/microbiolspec.tbs-0005-2012]</ref> === Bergê endosporê ''(endospore coat)'' === Çînek stûr a ji proteînên dişibin keratînê pêk tê. Di navbera tûkil û egzosporyumê de (heke hebe) cih digire. Piraniya proteînên endospore di bergê de cih digirin, proteînên bergê, bi komên dîsulfîd ve dewlemend in. Berg li dij germahî, hişkayî, sermahî, madeyên kîmyayî yên jehrevî (toksît) û [[dijeten]]an bergiriyê dabîn dike. Bandora bergê li ser zîldana endosporê jî heye.<ref>Adriano O. Henriques, and Charles P. Moran, Jr. Structure, Assembly, and Function of the Spore Surface Layers Annual Review of Microbiology  Volume 61, 2007 [https://doi.org/10.1146/annurev.micro.61.080706.093224]</ref>Heke di endosporê de çîna egzosporyumê tune be, têkiliyên endosporê bi hawirdorê re ji aliyê bergê sporê ve tê rêkxistin.<ref>Driks .Eichenberger . 2016. The Spore Coat. Microbiol Spectr 4:10.1128/microbiolspec.tbs-0023-2016. [https://doi.org/10.1128/microbiolspec.tbs-0023-2016]</ref> === Egzosporyum ''(exosporium)'' === Çînek sist e, li ser bergê endosporê de çêdibe, lê di hemû endosporan de çênabe, bi gelemperî di hin corên bakteriyên ''Bacillus'' û ''Clostridium'' de peyda dibe. Ji ber ko çîna egzosporyum aliyê derveyî endosporê dadipoşîne, têkiliya endosporê bi hawirdora wê re rêk dixe. Girêdana sporê û zîldana sporê han dike. <ref>Lablaine , Serrano , Bressuire-Isoard , Chamot , Bornard , Carlin , Henriques , Broussolle . 2021. The Morphogenetic Protein CotE Positions Exosporium Proteins CotY and ExsY during Sporulation of Bacillus cereus. mSphere 6:10.1128/msphere.00007-21. [https://doi.org/10.1128/msphere.00007-21] </ref>Wekî mînak; di endospora bakteriya bi navê ''Bacillus anthracis'' de egzosporyum heye û ji çewrî û glîkoproteînan pêk tê. <ref>Norris, M.H., Bluhm, A.P., Metrailer, M.C. et al. Beyond the spore, the exosporium sugar anthrose impacts vegetative Bacillus anthracis gene regulation in cis and trans. Sci Rep 13, 5060 (2023). https://doi.org/10.1038/s41598-023-32162-x</ref> == Gavên sporbûnê di bakteriyan de == [[Wêne:Bacterial sporulation ku.png|center|frameless|1130x1130px]] Gavên sporbûnê hema di hemû bakterîyên sporçêker de heman e. Di pêvajoya sporbûnê de, di xaneyê de du pêkhate hene; xaneya mak û spora pêşî. Sporbûn bi 7 gavên serekî rû dide. Gava yekem, wekî qonaxa sifir (0) tê navkirin. Di vê qonaxê de xaneya bakteriyê (xaneya vejetayî) geşe dibe. Di gavên yekem û duyem de ADN duhende dibe, dabeşbûna neyeksan a xaneyê rû dide. Piştî duhendebûna ADN-yê, beşek parzûna plazmayê di nav sîtoplazmayê de, ber bi kopiyek ADN-yê dirêj dibe û navbirek çêdike. Bi vê awayî di nav xaneya bakteriyê de xaneya duyem peyda dibe. Di dabeşbûna asayî ya bakteriyan de, piştî [[dabeşbûna nîvekî]] (ducarbûn, dukerdbûn) du xaneyên bi heman qebareyê peyda dibin. Lê di sporbûnê de qebareya xaneyan yeksan nîne. Di xaneya bakteriyê de du beşên bi qebareya cuda peyda dibe: yek beşa piçûk a wê bibe endospor, a din beşa fireh a xaneya mak. Di gava seyem de beşa piçûk ji aliyê xaneya mak ve tê daqurtîn. Pêkhateyek cotparzûnî ya bi navê spora pêşî peyda dibe. Ango ji bo spora pêşî baş were parastin, êdî bi du parzûnên yeknavendî (bi înglîzî: concentric) hatiye pêçandin.<ref>Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 22 Dec. 2024, [https://www.britannica.com/science/bacteria.]Accessed 3 January 2025.</ref>Di vê gavê de di spora pêşî de; kopiyek ADN-ya bakteriyê, hinek rîbozomên bakteriyê, hinek sîtoplazma û madeyen nav sîtoplazmaya bakteriyê bi parzûnê pêçayî ne û ji xaneya bakteriyê (xaneya mak) hatine cudakirin. Di gava çarem de di navbera herdu parzûnan de, parzûna derve û ya navî de, dîwarê xaneyê û tûkil ji çîna peptîdoglîkan a parzûnan ve tê çêkirin. Dîwarê xaneyê piştî zîldana endosporê wê bibe dîwarê xaneya bakteriya nû. Di gava pêncem de bergê sporê çêdibe. Berg pêkhateyek aloz a ji proteînan e. Pêkhateya proteînên bergê endosporê, dişibe proteîna keratînê. Di gava şeşem de ji bo qayimkirina endosporê, bergiriya spora pêşî li dij tîrojdana serbinefşî (bi înglîzî: ''UV radiation'') û germahiyê tê xurtkirin. Di hinek bakteriyan de, wekî mînak; bakteriyên oksandina metanê (bi înglîzî: ''methane-oxidizing bacteria'') de çînek bi navê egzospor jî ava dibe û hemû endosporê digire nav xwe. Di gava heftem de geşebûn û peresîna endosporê temam dibe û endospor ji xaneya mak, ber bi hawirdorê tê berdan.<ref>KPrabhat K. Talukdar, Valeria Olguín-Araneda, Maryam Alnoman, Daniel Paredes-Sabja, Mahfuzur R. Sarker, Updates on the sporulation process in Clostridium species, Research in Microbiology,Volume 166, Issue 4,2015 [https://doi.org/10.1016/j.resmic.2014.12.001].</ref> == Hin taybetmendiyên endosporan == Endospor pêkhateyên bêdeng in, di dirêjiya qonaxa mitbûnê de zîndeçalakiyên metabolî rû nade. Endospor di hawirdora pir germ, an pir sar (cemidî), hişk (ziwa) an jî di tunebûna xurek de, dikarin sax bimînin. Bergiriya endosporê ji ber van pêkhateyan saz dibe; kalsiyum, asîda dîpîkolînî, proteînên bi ADN-yê ve girêdayî, hişkiya (kêmavî) tûkila sporê û enzîmên tamîrkirina ADN yê. Di hin coran de, bergiriya endospore ewqas xurt e ko endospor di nav avê de bi qasî saetek were kelandin jî hê sax dimîne. An jî dibe ko bi sedan salan di nav ava cemidî de sax bimîne.<ref name="VILLEE" /> Ji ber ko piraniya corên endosporan di nav ava kelandî de jî sax dimînin, ji bo kuştina hemû endosporan, amurên laboratiwar û nexweşxaneyan, di bin pestoya berz de, heta 121&nbsp;°C tên germkirin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Herwiha ji bo konservekirina xurekan jî germahiya 121&nbsp;°C tê bikaranîn.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref>Li gor xaneyek asayî, di endosporek de av pir hindik e, bi rêjeya %15yê ye. Herwiha endospor asîda dîpîkolînî lixwe digirin. Kêmasiya avê û hebûna asîda dîpîkolînî, bergiriya endosporê li dij germahiyê zêde dike. Arkea jî wekî mîna bakteriyan, tekxaneyî ne û ji xaneya prokaryotî pêk tên. Di arkeayan de sporbûn rû nade. Arkea li ser rûyê xaneyê de enzîmên taybet û bêhempa çêdikin. Ev enzîmên taybet, xaneyê ji sermahiyê, germahiyê û ziwabûnê diparêzin.<ref name="VILLEE" /> Di zîndewerên navikrasteqîn (êkaryot) de jî pêvajoya çêkirina endospor rû nade. Endospor tenê ji aliyê xaneya bakteriyê ve tê çêkirin. == Zîldana endosporê == Herçiqas endospor di qonaxa mitbûnê (bêdengiyê) de be jî, haya wê ji hawirdorê heye. Heke rewşa hawirdora wê ber bi başiyê ve biguhere, endospor zîl dide û diguhere bo xaneya vejetayî (xaneya bakteriyê). Zîldana (bi înglîzî: ''germination'') endosporê ji aliyên xurekemadeyan an jî hokarên nexurek ve tê hankirin. Xurekên zîldanê didin destpêkirin, wekî xurekên zîlker tên navkirin. Di xwezayê de dibe ko [[Asîda amînî|asîdek amînî]], şekir, an jî nukleozîdên purînê xurekên zîlker bin (bi înglîzî: ''nutrient germinants'').<ref>Peter Setlow, Spore germination, Current Opinion in Microbiology, Volume 6, Issue 6,2003, Pages 550-556, ISSN 1369-5274,[https://doi.org/10.1016/j.mib.2003.10.001.].</ref> Xurekên zîlker bi wergirên parzûna navî ya endosporê ve tên girêdan, ji kakila endosporê asîda dîpîkolînî, hin kalsîyum û katiyonên din tên berdan. Li dewsa madeyên hatine berdan, av dikeve nav kakilê. Peptîdoglîkanên tûkila endosporê bi şîbûneyê tên hilweşandin. Ji ber girtina avê, qebareya kakila endosporê zêde dibe loma dîwarê xaneyê jî fireh dibe. Gava bi têra xwe av ket nav kakilê, enzîmên endosporê çalak dibin û karlêkên metabolî yên endosporê jî dest pê dikin. Proteîn û molekulên din tên berhemkirin û endopsora zîldayî diguhere bo xaneya vejetayî. Bi zîldana endosporê, bakteriya nû ne ji hemû beşên endosporê, lê ji kakil, parzûna navî û dîwarê xaneyê çêdibe. == Endospor û nexweşî == Çendan corên bakteriyên çêkerê sporan, dibin sedema çêbûna nexweşiyê di mirov de. Nexweşiya birîna reş,(şarbon) (bi înglîzî: ''anthrax'') ji aliyê bakteriya ''Bacillus anthracis'' ve tûşê mirov dibe. Endospora vê bakteriyê wisa xurt û qayim e ko ji aliyê hin devletan ve tê plankirin ko li dij mirovan wekî çekê şer were bikaranîn. Hokara nexweşiya tetenozê (bi înglîzî: ''tetanus'') bakteriya ''Clostridium tetani'' ye. Endosporên bakteriyê pir qayîm in. Dibe ko di nav axê de an jî li ser rûyê metalek de, wekî mînak li ser rûyê kêr an jî bîzmarek te ji bo demek dirêj sax bimînin. Loma dibe ko ji ber birînek kûr, ji nav axê, an jî ji bizmarek tûşî mirov bibin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bakteriya ''Clostridium botulinum'' dikare tûşî xurekan bibe. Gava xurek tên konservekirin, heke xurekên tûşî ''Clostridium botulinumê'' bûne, bi têra xwe neyên germkirin û kelandin, endospor sax dimînin. Paşê endospor di nav konserveyê de, di hawirdora bêoksîjenî de zîl didin û xaneyên bakteriyê di nav xurekê de pir dibin.<ref>The Institut Pasteur,  Botulism [https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/botulism]</ref>Di vê demê de bakterî li gel gazên amonyak (NH₃) û karbona dioksîdê, madeyên jehrî jî çêdikin û berdidin nav konserveyê. Heke mirov van konserveyan bixwe, di mirov de ji ber jehrîbûna xurekê nexweşiya botulîzmê peyda dibe. Jehra botulîzmê di masûlkeyên [[koendama henaseyê]] de û [[masûlke]]yên destûpê de dibe sedema peydabûna îflîcbûnê (felcbûnê).<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] p5oqu9eqcq8u9lbsozevggahq9vnhc7 0 306467 2100182 1932577 2026-10-23T16:32:40Z Biyolojiyabikurdi 31567 2100182 wikitext text/x-wiki '''Çerxa nîtrojenê''' (bi înglîzî: ''nitrogen cycle'') dubarebûna kiryarên çerxî yên ko [[nîtrojen]] di nav tiştên zîndî û nezindî yên wekî atmosfer, ax, av, xaneyên riwek, ajal, bakterî û zîndewerên din de cih diguhere. == Girîngiya nîtrojenê == Li her aliyê cîhanê de awêteyên nîtrojenî hene. Wekî mînak, di nav xakê de, di nav avê de, di xaneyên zîndeweran de, di nav piraniya xurekemadeyan de awêteyên nîtrojenî hene. [[Proteîn]], [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]], [[Asîda rîbonukleyî|ARN]], [[rîbozom]], [[enzîm]], [[klorofîl]] û hin [[hormon]], mînak in bo madeyên nîtrojenî di [[xane]]yên zîndeweran de. Ango nîtrojen yek ji madeyên bingehîn in bo xaneyên zîndeweran. Di kêmasiya nîtrojenê de geşe û peresîna zîndewerê têk diçe. Bi qasî %78ê gazên atmosferê ji molekula nîtrojenê (N₂) pêk tê.<ref name="VILLEE"/> Di molekula gaza nîtrojenê de herdu atomên nîtrojenê, bi sê bendên kîmyayî bi hev re girêdayî ne, loma molekula nîtrojenê molekulek xweragir e, [[riwek]] û [[ajal]] nikarin molekula gaza nîtrojenê ya atmosferê rasterast di xaneyên xwe de bi kar bînin. Bakteriyên çespandina nîtrojenê, bi navbeynkariya enzîm û [[Adenozîna trîfosfat|ATP]]-yên xwe sê bendên navbera atomên molekula nîtrojenê dişkînin û atomên nîtrojenê ji bo çêkirina amaonyakê (NH₃) bi kar tînin. Paşê amonyak jî tê guhertin bo amonyumê (NH₄⁺) û nîtratê (NO₃^–) ev herdu xweyên nîtrojenî di avê de dihelin. Riwek nîtrat û amonyumê bi regên xwe dimijînin û ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî, bi kar tînin. Ango ji bo riwekan çavkaniya nîtrojenê, awêteyên neendamî yen nîtrojenî ne. Lê ajal tenê dikarin nîtrojenê di nav awêteyên endamî de dabîn bikin. Ango ajal, riwek û ajalên din dixwin, nîtrojenê ji wan xurekên endamî dabîn dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>Lêdana [[Brûsk|birûskan]] û teqîna [[volkan]]an jî dikarin hinek ji molekulên gaza nîtrojenê biçespînin û tevlê [[ax]]ê û avan bikin bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî. Lê piraniya nîtrojena atmosferê ji aliyê bakteriyan ve tê çespandin.<ref name=" Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref>Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê (NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂) bi kar bînin.<ref name="Foundations in microbiology"/> == Enzîma nîtrojenaz (bi înglîzî:''nitrogenase'') == Ji ber ko di navbera atomên molekula nîtrojenê de sê bendên kîmyayî hene, ji bo çespandina nîtrojenê pêdivî bi enzîm û enerjiyek zêde heye ko N₂ were kêmkirinê bo NH₃. Ji bo karlêkên çespandina nîtrojenê enzîma nîtrojenaz tê bikaranîn. O₂ dişibe N₂-yê, loma, heke di hawirdorê de oksîjen hebe, rûyê çalak a enzîma nîtrojenazê li dewsa nîtrojenê bi oksîjenê ve girê dibe û enzîm neçalak dibe.<ref name="Biology"/> Ango, çespandina nîtrojenê tenê di hawirdora bêoksîjenî de rû dide. Divê ji bo çalakbûna nîtrojenaza zîndewerên hewayî neçarî (bi înglîzî: ''aerobic organisms'') jî hawirdorek bêoksîjenî were avakirin.<ref name="General Microbiology"/> Hinek prokaryotên çespînerê nîtrojenê, di regên riwekan de, di bin çîna lincemade de xwe ji oksîjenê dûr dixin. Bakteriyên tuxma ''Rhizobium'' jî nîtrojenê diçespînin. ''Rhizobium'' di regên riwekan de di nav girêkan de dijîn û xwe ji oksîjena atmosferê diparêzin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di siyanobakteriyan de çespandina nîtrojenê di xaneyên taybet ên bi navê heterosîst (bi înglîzî: ''heterocyte'') de rû dide. Herwekî ji navê wê jî diyar e, siyanobakterî, bakteriyên [[fotosentez]]î ne û [[prokaryot]] in, lê hin corên wan firexaneyî ne. Gava çavkaniyên nîtrojenê li hawirdora siyanobakteriyan de kêm dibe, xaneyên asayî diguherin bo heterosîstan. Xaneya heterosîtê nikare fotosentez bike û oksîjen berhem bike.<ref name=" Text book of microbiology">Trivedi, P.C., Pandey, S. and Bhadauria, S. (2010) Text book of microbiology. Jaipur: Aavishkar. </ref>Ango bi avabûna heterosîtê, ji bo çalakiya enzîma nîtrojenazê hawirdorek bêoksîjenî peyda dibe.<ref name=" Essential Microbiology">Hogg, Stuart (2005) Essential microbiology. New York : Wiley, 2005.</ref> Heterosît nîtrojena çespandî bi xaneyên din ve parve dike, ji xaneyên hawîrdorê jî ji bo xwe xurek dabîn dike.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> == Gavên çerxa nîtrojenê == [[Wêne:Ciclo del nitrógeno ku.svg|thumb|466x466px|Çerxa nîtrojenê pênc karlêkên sereke lixwe digire: çespandina nîtrojenê, asîmîlekirin, amonîkirin, nîtrîkirin û dijenîtrîkirin.]] Çerxa nîtrojenê pênc karlêkên sereke lixwe digire: çespandina nîtrojenê, asîmîlekirin, amonîkirin, nîtrîkirin û dijenîtrîkirin.<ref name="Foundations in microbiology">Talaro, K.P. and Chess, B. (2012) Foundations in microbiology. 8 th. New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-337529-8</ref> === Çespandina nîtrojenê (bi înglîzî: ''nitrogen fixation'') === Girêdana nîtrojena serbest a [[atmosfer]]ê bi hîdrojenê re bo çêkirina amonyakê, wekî çespandina nîtrojenê tê navkirin.<ref name="Biology"/>Hin bakterî dikarin ji hewayê molekula nîtrojena serbest (N₂) bigirin û biguherînin bo awêteyên nîtrojenî yên wekî amonyak (NH₃), nîtrît(NO₂^-) û nîtratan (NO₃^–). Li ser rûyê erdê, zêdetirê ji %90ê çespandina nîtrojenê, ji aliyê bakteriyan ve pêk tê. Bakterî û [[arkea]], di çespandina nîtrojenê de heman enzîmê, enzîma nîtrojenazê û ATP bi kar tînin. Çespandina nîtrojena serbest bi sê gavên serekî rû dide. Di gava yekem de molekulek gaza nîtrojenê (N₂) bi nîtrojenazê ve girê dibe. Di gava duyem de nîtrojena girêdayî bi du atomên hîdrojenê ve girêdan ava dike. Girêdana hîdrojenan bi enerjiya ATP pêk tê. Paşê heman karlêk 2 carên din dubare dibe û bi her atomek nîtrojenê ve 3, bi tevahî 6 atomên hîdrojenê bi molekula nîtrojenê ve girê dibin. Di gava sêyem de, du molekulên amonyakê tên berdan û tevlê avê dibin, nîtrojenaza serbestmayî jî bi molekulek din a gaza nîtrojenê ve girê dibe û gavên çespandinê dubare dibe.<ref name="Biology"/> Bakteriyên çespandina nîtrojenê pêk tînin, du çeşîd in; bakteriyên serbest (nesîmbiyozî) û bakteriyên sîmbiyozî yên sûdgorke (bi înglîzî: ''mutualistic''). ==== Bakteriyên sîmbiyozî yên çespandina nîtrojenê ==== Evan bakteriyan bi riwekan re hevkarî dikin. Riwek ji bo bakteriyan hawirdorek guncav dabîn dikin, bakterî bi vî awayî dikarin enzîma nîtrojenazê çalak bikin. Bakterî bi gelemperî di regên riwekan de di nav girêkan de dijîn. Bakterî nîtrojenê diçespînin û ji riwekê re awêteyên nîtrojenî yên wekî xweya nîtratê dabîn dikin. Riwek jî li gel dabînkirina hawirdorek guncav, xurek jî dide bakteriyên çespandina nîtrojenê. Wekî mînak, bakteriyên wekî rîzobîyum (bi înglîzî:''Rhizobium'') û azospirillum (bi înglîzî: ''Azospirillum'') bi riwekan re têkiliya sîmbîyozê ava dikin. Bakteriyên sûdgorke yên çespandina nîtrojenê, bi gelemperî di regên riwekên wekî fasûli, nok, nîsk û polkeyê de cih dibin û pir dibin. Pirbûna bakteriyan, çêbûna girêkên rêgê (bi înglîzî: root nodules) han dike. Di girêkan de bakterî molekulên nîtrojena serbest diguherînin bo amonyakê.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "nitrogen fixation". ''Encyclopedia Britannica'', 31 Dec. 2024 [https://www.britannica.com/science/nitrogen-fixation]. Accessed 8 February 2025.</ref> '''<chem>N2 + 8 e- + 8 H+ + 16 ATP -> 2 NH3 + H2 + 16 ADP + 16 P i</chem>''' ==== Bakteriyên serbest ên çespandina nîtrojenê ==== Ne tenê bakterî lê hin corên arkeayan jî bi awayekî nesîmbiyozî nîtrojenê diçespînin. Ev zîndeweran, nîtrojenê ji bo xaneya xwe diçespînin, lê paşmayîyên wan ên nîtrojenî jî aliyê zîndewerên din ve tên bikaranîn. Enzîma nîtrojenazê ya zîndewerên serbest, ên neçarê neoksîjenîyê (bi înglîzî: anerobic organisms), di hawirdora bêoksîjenî de çalak e. Lê zîndewerên neçarê oksîjenîyê (bi înglîzî: aerobic organisms) bi hinek guherînan xwe guncandinê û ji bo çalakiya nîtrojenazê hawirdorek bêoksîjenî dabin dikin. Siyanobaktrî (bi înglîzî: ''Cyanobacteria''), azotobakter (bi înglîzî: ''Azotobacter'' ) û klostrîdyum (bi înglîzî: ''Clostridium)'' mînak in bo bakteriyên serbest. Ava derya û golan de siyanobakterî molekulên gaza nîtrojenê diçespîne nav amonyakê, amonyak jî tevlê çêbûna molekulên endamî dibe û bi vî awayê dikeve nav xane û şaneyên zîndeweran.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> === Nîtrîkirin (bi înglîzî: ''nitrification'') === Bakteriyên ji xêzana ''Nitrosomonas'', bo karlêkên [[kîmosentez]]ê, NH₃-yê oksan dikin bo nîtrîtê (NO₂⁻). Nîtrîta oksandî jî ji aliyê bakteriyên xêzana ''Nitrobacter'' ve tê oksandin bo nîtratê (NO₃⁻). Nîtrat ji aliyê riwek, karok û bakteriyan ve bi çendan rêçeya tê asîmîlekirin û ji bo çêkirina awêteyên endamî tê bikaranîn. Ji bilî vê, nîtrat û nîtrît di kotahiya karlêkên nebahenaseya xaneyê de wekî wergirên elekronan jî kar dikin.<ref name="Foundations in microbiology"/> === Amonyakirin (bi înglîzî: ''ammonification'') === Guhertina madeyên endamî yên nîtrojenî bo amonyak (NH₃) an jî amonyumê (NH₄⁺), wekî amonyakirin tê navkirin. Di nav hin axan de bakteriyên nîtrîkirinê kêm in, ji bo van axan, bo berhemanîna madeyên nîtrojenî, çavkaniya sereke amonyakirin e.<ref name="Biology"/> Di nav madeyên paşmayî yên zîndeweran de (wekî mînak din nav [[mîz]]ê de) madeyên nîtrojenî yên wekî ure û asida urî hene. Bakterî dikarin van madeyan biguherînin bo amonyakê. Gava zîndewerek dimire, demek paşê, di axê de dirize. Rizîna wan bi gelemperî ji ber enzîmên hin corên bakterî û karokan e. Zîndewerên ko xurekên xwe ji paşmayiyên miriyan bi dest dixin,wekî zîndewerên genîxwer (bi înglîzî: ''decomposer'') tên navkirin. Bakteriyên wekî ''Clostridium'' û ''Proteus'' mînak in bo bakteriyên genîxwer.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Zîndewerên genîxwer dikarin xane û şaneyên riwek û ajalên mirî têkbişkînin, biherisînin û wekî xurek di zindeçalakiyên xaneyê de bi kar bînin. Bi zindeçalakiyên genîxweran, ji hilweşîna xurekên nîtrojenî yên wekî proteîn, [[klorofîl]], ADN, ARN û hwd de amonyak wekî madeya paşmayî, peyda dibe. Bi gelemperî ax piçek asîdî ye, ji ber xestiya zêde ya protonên hawirdorê, protonek (H⁺) bi amonyakê ve girê dibe û amonyum (NH4⁺) peyda dibe.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> === Asîmîlekirin (bi înglîzî: ''assimilation'') === Di kiryara çêkirina molekulên endamî de, tevlêbûna madeyên neendamî wekî asîmîlekirin tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de zîndewer NH₃, NH₄⁺,û NO₃^- ên ko di qonaxên çespandina nîtrojenê, amonyakirin û nîtrîkirinê de hatibûn çêkirin, asîmîle dike bo çêkirina molekulên endamî yên nîtrojenî. Riwek dikarin madeyên nîtrojenî yên neendamî bi regên xwe bigirin û di xaneyên xwe de ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî bi kar bînin. Bi asîmîlekirinê, êdî nîtrojen tevlê zîncîra xurekê dibe û bi şêweyî xurekên endamî yên nîtrojenî ji riwekan derbasî ajalan dibe. === Dijenîtrîkirin (bi înglîzî: ''denitrification'') === Di çerxa nîtrojenê de, nîtrojena hatiye çespandin û tevlê madeyên xaneya zîndewerê bûyê, bi alikariya bakteriyan, dubare tê guhertin bo gaza nîtrojenê û tevlê atmosferê dibe. Kêmkirina nîtratê (NO₃^-) bo molekula nîtrojenê wekî dijenîtrîkirin (bi înglîzî: ''denitrification'') tê navkirin. Prokaryotên dijenîtrîkirinê di karlêkên nebahenaseya xaneyê de (bi înglîzî: ''anaerobic cellular respiration''), li kotahiya karlêkê de, li dewsa oksîjenê, nîtratê wekî wergira elektonê bi kar tînin. Ango di karlêkên nebahensaya van zîndeweran de, bi kêmkirina nîtratê, molekula nîtrojenê wekî bermahî peyda dibe û tevlê gazên atmosferê dibe.<ref name="General Microbiology"/>Karlêkên dijenîtrîkirinê ji aliyê bakterî û arkeayan ve tên birêvebirîn. Nîtrojena di nav awêteyên endamî yên nîtrojenî, bi sê gavên serêkî ji awêteyê tê cudakirin û wekî molekula nîtrojenê tevlê atmosferê dibe. Gava yekem kiryara amonyakirinêye. Di vê qonaxê de zîndewerên genîxwer ên wekî hin bakterî û karok, paşmayiyên nîtrojenî yên zîndewerên zindî, an jî paşmayîyên zîndewerên mirî diguherînin bo amonyakê. Gava duyem qonaxa nîtrîkirinê ye. Amonyak ji aliyê bakteriyên nîtrîkirinê ve tê oksandin bo nîtrîte, nîtrît jî tê oksandin bo nîtrat e. Di gava sêyem de dijenîtrîkirin rû dide. Bakteriyên wekî ji tuxma ''Pseudomonas'' û ''Clostridium'' di karlêkên nebahenaseya xaneyê de ji bo wergirtina elektronan, nîtratê wekî wergira kotahî bi kar tînin, loma nîtrat diguhere bo molekula nîtrojenê.<ref name="Microbiology"/>Di ava derya û golan de jî heman kar ji aliyê hin bakterî û arkeayan ve tê kirin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyoerdnîgarî]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Jîngehzanî]] iqz02ut8scuwqb2yigqll21d4bsl42b 2100183 2100182 2026-10-23T16:53:17Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Amonyakirin (bi înglîzî: ammonification) */ 2100183 wikitext text/x-wiki '''Çerxa nîtrojenê''' (bi înglîzî: ''nitrogen cycle'') dubarebûna kiryarên çerxî yên ko [[nîtrojen]] di nav tiştên zîndî û nezindî yên wekî atmosfer, ax, av, xaneyên riwek, ajal, bakterî û zîndewerên din de cih diguhere. == Girîngiya nîtrojenê == Li her aliyê cîhanê de awêteyên nîtrojenî hene. Wekî mînak, di nav xakê de, di nav avê de, di xaneyên zîndeweran de, di nav piraniya xurekemadeyan de awêteyên nîtrojenî hene. [[Proteîn]], [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]], [[Asîda rîbonukleyî|ARN]], [[rîbozom]], [[enzîm]], [[klorofîl]] û hin [[hormon]], mînak in bo madeyên nîtrojenî di [[xane]]yên zîndeweran de. Ango nîtrojen yek ji madeyên bingehîn in bo xaneyên zîndeweran. Di kêmasiya nîtrojenê de geşe û peresîna zîndewerê têk diçe. Bi qasî %78ê gazên atmosferê ji molekula nîtrojenê (N₂) pêk tê.<ref name="VILLEE"/> Di molekula gaza nîtrojenê de herdu atomên nîtrojenê, bi sê bendên kîmyayî bi hev re girêdayî ne, loma molekula nîtrojenê molekulek xweragir e, [[riwek]] û [[ajal]] nikarin molekula gaza nîtrojenê ya atmosferê rasterast di xaneyên xwe de bi kar bînin. Bakteriyên çespandina nîtrojenê, bi navbeynkariya enzîm û [[Adenozîna trîfosfat|ATP]]-yên xwe sê bendên navbera atomên molekula nîtrojenê dişkînin û atomên nîtrojenê ji bo çêkirina amaonyakê (NH₃) bi kar tînin. Paşê amonyak jî tê guhertin bo amonyumê (NH₄⁺) û nîtratê (NO₃^–) ev herdu xweyên nîtrojenî di avê de dihelin. Riwek nîtrat û amonyumê bi regên xwe dimijînin û ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî, bi kar tînin. Ango ji bo riwekan çavkaniya nîtrojenê, awêteyên neendamî yen nîtrojenî ne. Lê ajal tenê dikarin nîtrojenê di nav awêteyên endamî de dabîn bikin. Ango ajal, riwek û ajalên din dixwin, nîtrojenê ji wan xurekên endamî dabîn dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>Lêdana [[Brûsk|birûskan]] û teqîna [[volkan]]an jî dikarin hinek ji molekulên gaza nîtrojenê biçespînin û tevlê [[ax]]ê û avan bikin bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî. Lê piraniya nîtrojena atmosferê ji aliyê bakteriyan ve tê çespandin.<ref name=" Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref>Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê (NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂) bi kar bînin.<ref name="Foundations in microbiology"/> == Enzîma nîtrojenaz (bi înglîzî:''nitrogenase'') == Ji ber ko di navbera atomên molekula nîtrojenê de sê bendên kîmyayî hene, ji bo çespandina nîtrojenê pêdivî bi enzîm û enerjiyek zêde heye ko N₂ were kêmkirinê bo NH₃. Ji bo karlêkên çespandina nîtrojenê enzîma nîtrojenaz tê bikaranîn. O₂ dişibe N₂-yê, loma, heke di hawirdorê de oksîjen hebe, rûyê çalak a enzîma nîtrojenazê li dewsa nîtrojenê bi oksîjenê ve girê dibe û enzîm neçalak dibe.<ref name="Biology"/> Ango, çespandina nîtrojenê tenê di hawirdora bêoksîjenî de rû dide. Divê ji bo çalakbûna nîtrojenaza zîndewerên hewayî neçarî (bi înglîzî: ''aerobic organisms'') jî hawirdorek bêoksîjenî were avakirin.<ref name="General Microbiology"/> Hinek prokaryotên çespînerê nîtrojenê, di regên riwekan de, di bin çîna lincemade de xwe ji oksîjenê dûr dixin. Bakteriyên tuxma ''Rhizobium'' jî nîtrojenê diçespînin. ''Rhizobium'' di regên riwekan de di nav girêkan de dijîn û xwe ji oksîjena atmosferê diparêzin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di siyanobakteriyan de çespandina nîtrojenê di xaneyên taybet ên bi navê heterosîst (bi înglîzî: ''heterocyte'') de rû dide. Herwekî ji navê wê jî diyar e, siyanobakterî, bakteriyên [[fotosentez]]î ne û [[prokaryot]] in, lê hin corên wan firexaneyî ne. Gava çavkaniyên nîtrojenê li hawirdora siyanobakteriyan de kêm dibe, xaneyên asayî diguherin bo heterosîstan. Xaneya heterosîtê nikare fotosentez bike û oksîjen berhem bike.<ref name=" Text book of microbiology">Trivedi, P.C., Pandey, S. and Bhadauria, S. (2010) Text book of microbiology. Jaipur: Aavishkar. </ref>Ango bi avabûna heterosîtê, ji bo çalakiya enzîma nîtrojenazê hawirdorek bêoksîjenî peyda dibe.<ref name=" Essential Microbiology">Hogg, Stuart (2005) Essential microbiology. New York : Wiley, 2005.</ref> Heterosît nîtrojena çespandî bi xaneyên din ve parve dike, ji xaneyên hawîrdorê jî ji bo xwe xurek dabîn dike.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> == Gavên çerxa nîtrojenê == [[Wêne:Ciclo del nitrógeno ku.svg|thumb|466x466px|Çerxa nîtrojenê pênc karlêkên sereke lixwe digire: çespandina nîtrojenê, asîmîlekirin, amonîkirin, nîtrîkirin û dijenîtrîkirin.]] Çerxa nîtrojenê pênc karlêkên sereke lixwe digire: çespandina nîtrojenê, asîmîlekirin, amonîkirin, nîtrîkirin û dijenîtrîkirin.<ref name="Foundations in microbiology">Talaro, K.P. and Chess, B. (2012) Foundations in microbiology. 8 th. New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-337529-8</ref> === Çespandina nîtrojenê (bi înglîzî: ''nitrogen fixation'') === Girêdana nîtrojena serbest a [[atmosfer]]ê bi hîdrojenê re bo çêkirina amonyakê, wekî çespandina nîtrojenê tê navkirin.<ref name="Biology"/>Hin bakterî dikarin ji hewayê molekula nîtrojena serbest (N₂) bigirin û biguherînin bo awêteyên nîtrojenî yên wekî amonyak (NH₃), nîtrît(NO₂^-) û nîtratan (NO₃^–). Li ser rûyê erdê, zêdetirê ji %90ê çespandina nîtrojenê, ji aliyê bakteriyan ve pêk tê. Bakterî û [[arkea]], di çespandina nîtrojenê de heman enzîmê, enzîma nîtrojenazê û ATP bi kar tînin. Çespandina nîtrojena serbest bi sê gavên serekî rû dide. Di gava yekem de molekulek gaza nîtrojenê (N₂) bi nîtrojenazê ve girê dibe. Di gava duyem de nîtrojena girêdayî bi du atomên hîdrojenê ve girêdan ava dike. Girêdana hîdrojenan bi enerjiya ATP pêk tê. Paşê heman karlêk 2 carên din dubare dibe û bi her atomek nîtrojenê ve 3, bi tevahî 6 atomên hîdrojenê bi molekula nîtrojenê ve girê dibin. Di gava sêyem de, du molekulên amonyakê tên berdan û tevlê avê dibin, nîtrojenaza serbestmayî jî bi molekulek din a gaza nîtrojenê ve girê dibe û gavên çespandinê dubare dibe.<ref name="Biology"/> Bakteriyên çespandina nîtrojenê pêk tînin, du çeşîd in; bakteriyên serbest (nesîmbiyozî) û bakteriyên sîmbiyozî yên sûdgorke (bi înglîzî: ''mutualistic''). ==== Bakteriyên sîmbiyozî yên çespandina nîtrojenê ==== Evan bakteriyan bi riwekan re hevkarî dikin. Riwek ji bo bakteriyan hawirdorek guncav dabîn dikin, bakterî bi vî awayî dikarin enzîma nîtrojenazê çalak bikin. Bakterî bi gelemperî di regên riwekan de di nav girêkan de dijîn. Bakterî nîtrojenê diçespînin û ji riwekê re awêteyên nîtrojenî yên wekî xweya nîtratê dabîn dikin. Riwek jî li gel dabînkirina hawirdorek guncav, xurek jî dide bakteriyên çespandina nîtrojenê. Wekî mînak, bakteriyên wekî rîzobîyum (bi înglîzî:''Rhizobium'') û azospirillum (bi înglîzî: ''Azospirillum'') bi riwekan re têkiliya sîmbîyozê ava dikin. Bakteriyên sûdgorke yên çespandina nîtrojenê, bi gelemperî di regên riwekên wekî fasûli, nok, nîsk û polkeyê de cih dibin û pir dibin. Pirbûna bakteriyan, çêbûna girêkên rêgê (bi înglîzî: root nodules) han dike. Di girêkan de bakterî molekulên nîtrojena serbest diguherînin bo amonyakê.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "nitrogen fixation". ''Encyclopedia Britannica'', 31 Dec. 2024 [https://www.britannica.com/science/nitrogen-fixation]. Accessed 8 February 2025.</ref> '''<chem>N2 + 8 e- + 8 H+ + 16 ATP -> 2 NH3 + H2 + 16 ADP + 16 P i</chem>''' ==== Bakteriyên serbest ên çespandina nîtrojenê ==== Ne tenê bakterî lê hin corên arkeayan jî bi awayekî nesîmbiyozî nîtrojenê diçespînin. Ev zîndeweran, nîtrojenê ji bo xaneya xwe diçespînin, lê paşmayîyên wan ên nîtrojenî jî aliyê zîndewerên din ve tên bikaranîn. Enzîma nîtrojenazê ya zîndewerên serbest, ên neçarê neoksîjenîyê (bi înglîzî: anerobic organisms), di hawirdora bêoksîjenî de çalak e. Lê zîndewerên neçarê oksîjenîyê (bi înglîzî: aerobic organisms) bi hinek guherînan xwe guncandinê û ji bo çalakiya nîtrojenazê hawirdorek bêoksîjenî dabin dikin. Siyanobaktrî (bi înglîzî: ''Cyanobacteria''), azotobakter (bi înglîzî: ''Azotobacter'' ) û klostrîdyum (bi înglîzî: ''Clostridium)'' mînak in bo bakteriyên serbest. Ava derya û golan de siyanobakterî molekulên gaza nîtrojenê diçespîne nav amonyakê, amonyak jî tevlê çêbûna molekulên endamî dibe û bi vî awayê dikeve nav xane û şaneyên zîndeweran.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> === Nîtrîkirin (bi înglîzî: ''nitrification'') === Bakteriyên ji xêzana ''Nitrosomonas'', bo karlêkên [[kîmosentez]]ê, NH₃-yê oksan dikin bo nîtrîtê (NO₂⁻). Nîtrîta oksandî jî ji aliyê bakteriyên xêzana ''Nitrobacter'' ve tê oksandin bo nîtratê (NO₃⁻). Nîtrat ji aliyê riwek, karok û bakteriyan ve bi çendan rêçeya tê asîmîlekirin û ji bo çêkirina awêteyên endamî tê bikaranîn. Ji bilî vê, nîtrat û nîtrît di kotahiya karlêkên nebahenaseya xaneyê de wekî wergirên elekronan jî kar dikin.<ref name="Foundations in microbiology"/> === Amonyakirin (bi înglîzî: ''ammonification'') === Guhertina madeyên endamî yên nîtrojenî bo amonyak (NH₃) an jî amonyumê (NH₄⁺), wekî amonyakirin tê navkirin. Di nav hin axan de bakteriyên nîtrîkirinê kêm in, ji bo van axan, bo berhemanîna madeyên nîtrojenî, çavkaniya sereke amonyakirin e.<ref name="Biology"/> Di nav madeyên paşmayî yên zîndeweran de (wekî mînak din nav [[mîz]]ê de) madeyên nîtrojenî yên wekî ure û asida urî hene. Bakterî dikarin van madeyan biguherînin bo amonyakê. Gava zîndewerek dimire, demek paşê, di axê de dirize. Rizîna wan bi gelemperî ji ber enzîmên hin corên bakterî û karokan e. Zîndewerên ko xurekên xwe ji paşmayiyên miriyan bi dest dixin,wekî zîndewerên genîxwer (bi înglîzî: ''decomposer'') tên navkirin. Bakteriyên wekî ''Clostridium'' û ''Proteus'' mînak in bo bakteriyên genîxwer.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Zîndewerên genîxwer dikarin xane û şaneyên riwek û ajalên mirî têkbişkînin, biherisînin û wekî xurek di zîndeçalakiyên xaneyê de bi kar bînin. Bi zîndeçalakiyên genîxweran, ji hilweşîna xurekên nîtrojenî yên wekî proteîn, [[klorofîl]], ADN, ARN û hwd. de amonyak wekî madeya paşmayî, peyda dibe. Bi gelemperî ax piçek asîdî ye, ji ber xestiya zêde ya protonên hawirdorê, protonek (H⁺) bi amonyakê ve girê dibe û amonyum (NH4⁺) peyda dibe.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> === Asîmîlekirin (bi înglîzî: ''assimilation'') === Di kiryara çêkirina molekulên endamî de, tevlêbûna madeyên neendamî wekî asîmîlekirin tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de zîndewer NH₃, NH₄⁺,û NO₃^- ên ko di qonaxên çespandina nîtrojenê, amonyakirin û nîtrîkirinê de hatibûn çêkirin, asîmîle dike bo çêkirina molekulên endamî yên nîtrojenî. Riwek dikarin madeyên nîtrojenî yên neendamî bi regên xwe bigirin û di xaneyên xwe de ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî bi kar bînin. Bi asîmîlekirinê, êdî nîtrojen tevlê zincîra xurekê dibe û bi şêweyî xurekên endamî yên nîtrojenî ji riwekan derbasî ajalan dibe. === Dijenîtrîkirin (bi înglîzî: ''denitrification'') === Di çerxa nîtrojenê de, nîtrojena hatiye çespandin û tevlê madeyên xaneya zîndewerê bûyê, bi alikariya bakteriyan, dubare tê guhertin bo gaza nîtrojenê û tevlê atmosferê dibe. Kêmkirina nîtratê (NO₃^-) bo molekula nîtrojenê wekî dijenîtrîkirin (bi înglîzî: ''denitrification'') tê navkirin. Prokaryotên dijenîtrîkirinê di karlêkên nebahenaseya xaneyê de (bi înglîzî: ''anaerobic cellular respiration''), li kotahiya karlêkê de, li dewsa oksîjenê, nîtratê wekî wergira elektonê bi kar tînin. Ango di karlêkên nebahensaya van zîndeweran de, bi kêmkirina nîtratê, molekula nîtrojenê wekî bermahî peyda dibe û tevlê gazên atmosferê dibe.<ref name="General Microbiology"/>Karlêkên dijenîtrîkirinê ji aliyê bakterî û arkeayan ve tên birêvebirîn. Nîtrojena di nav awêteyên endamî yên nîtrojenî, bi sê gavên serêkî ji awêteyê tê cudakirin û wekî molekula nîtrojenê tevlê atmosferê dibe. Gava yekem kiryara amonyakirinêye. Di vê qonaxê de zîndewerên genîxwer ên wekî hin bakterî û karok, paşmayiyên nîtrojenî yên zîndewerên zindî, an jî paşmayîyên zîndewerên mirî diguherînin bo amonyakê. Gava duyem qonaxa nîtrîkirinê ye. Amonyak ji aliyê bakteriyên nîtrîkirinê ve tê oksandin bo nîtrîte, nîtrît jî tê oksandin bo nîtrat e. Di gava sêyem de dijenîtrîkirin rû dide. Bakteriyên wekî ji tuxma ''Pseudomonas'' û ''Clostridium'' di karlêkên nebahenaseya xaneyê de ji bo wergirtina elektronan, nîtratê wekî wergira kotahî bi kar tînin, loma nîtrat diguhere bo molekula nîtrojenê.<ref name="Microbiology"/>Di ava derya û golan de jî heman kar ji aliyê hin bakterî û arkeayan ve tê kirin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyoerdnîgarî]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Jîngehzanî]] 5buq3q2kffcdg5f3stdp4wnz5oe4eqx 0 308637 2100223 1938719 2026-10-24T04:48:34Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100223 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2025}} [[Wêne:Gregg Binkley.jpg|thumb|Gregg Binkley (2025)]] '''Gregg Binkley''' (z. [[20'ê adarê]] [[1963]]'an li [[Topeka]], [[Kansas]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî amerîkan bû. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktor]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] g2u0j1rlbva6swwrxznm8up9ga4rlic 2 309907 2100157 2100031 2026-10-23T13:09:14Z İmmortalance 10902 İmmortalanceî/ê navê [[Bikarhêner:Kurê Acemî]] weke [[Bikarhêner:Kawa63]] guhart: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Kurê Acemî|Kurê Acemî]]" to "[[Special:CentralAuth/Kawa63|Kawa63]]" 2100031 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <div style="font-family:Calibri,sans-serif; background:#A3C1AD; padding:20px;"> <div style="background:#ffffff; padding:12px; border:2px solid #000000; font-size:11pt;"> <div style="background:#00CC99; padding:20px; text-align:center; border:2px solid #000000;"> Her çar alî Kurdistan<br>[[File:Kurdistan flag.gif]] </div> <div style="background:#ffffff; padding:15px; border-bottom:2px solid #000000;"> [[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]] == Agahî == {| style="background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;" | valign="top" |{{Babîl||Mêr|Misilman|footer=|color=grey}} | valign="top" | |} {| style="background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;" | valign="top" |{{Babîl|ku|de|en-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}} |} == Statîstîk == * [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kur%C3%AA%2520Acem%C3%AE '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî'''] 30b4jaahps33a4j3lbx30u60a8p25en 3 309977 2100159 2099872 2026-10-23T13:09:15Z İmmortalance 10902 İmmortalanceî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63]] guhart: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Kurê Acemî|Kurê Acemî]]" to "[[Special:CentralAuth/Kawa63|Kawa63]]" 2099872 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC) == Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC) :Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC) == Mollusca == Silav kurê Acemî, Min nivîsa te ya bi sernavê "mollusca" dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî. Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -> [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC) == Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê == Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî. Bîmîne nav xêr û xweşiyê de. https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=19 https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=21 https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=24 [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC) :Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC) == Şitil == Merheba, tu çima şitilan bi riya cat-a-lot [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%AErewmeran&curid=55125&diff=2092643&oldid=2028620] kopî dikî? Ev ne tiştekî baş e, jkx tiştên wisa neke. Jixwe [[:Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] binkategoirya [[:Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ye loma du car ne hewce ye tiştekî wisa bikî. Qewet be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:30, 5 îlon 2026 (UTC) :Merheba, wexta ku min wer kir wê zaman ne tam rast e. Min fikiriye ku ew dîsa jî derbasdar e, lê ku binkategorî tê de heye ew ne pir mentiqî ye, min diqat nekir. Sipas dikim bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heval pirsek min jî hebû. Botekî heye ku bi dehan gotaran ser yek çêdike. Ew çawa dişuxilî? Yanî ez çawa dikarim formateke çêkim bi kelîmeyên min û dûr ve wan gotaran bi çêkirin bidim? Eleqeya min bi zêdekirina futbolvanan û lîgayên futbolê re hebû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:22, 6 îlon 2026 (UTC) :::Berê ev hatibû nîqaşkirin. Li vira admîn nahêlin meqale bi riya botan werin çêkirin. Feqat Dikarî [[:en:Wikipedia:CSVLoader]] bi [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser]] bi kar bînî ji bo destpêkê. Dûre dikarî ji AIyê pirs bikî çawa bi [[:mw:Pywikibot]] bot tê hazirkirin û bikaranîn [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:25, 6 îlon 2026 (UTC) ::::Ezê di pêşarojê çaw li ser bidim. Belkî ne ewqas hêsan e jî. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:28, 6 îlon 2026 (UTC) :::::[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] jî heye, ne hewceye tiştekî install bikî, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:45, 6 îlon 2026 (UTC) ::::::Ez dikarim skrîptekê çêkim ji bo ku bêyî botê sayfeyên nû çêkî, lîsteyek heye di destê te de? Tu rûpelên çito dixwazî çêkî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:24, 6 îlon 2026 (UTC) :::::::Min fikir kir ku gotarên wê [[:en:Category:La Liga seasons]] kategoriyê û lîgayên welatên din jî li ser wîkîpediyaya kurdî çêkim. Bila têne agahiyên taybet tê de hebin (mesela kîçan taxim di wê salê qezenc kiriye an lîstikvanê bi golên herî pir…) û îlam ne mezin bin. Lê heval tecrubeya min ter tune di wê de. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:40, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::Silav. Erê, tu dikarî agahiyên (tablo, sal, encam, ....) li ser en.wikipediayê bigirî û li gor şablonê te rûpelê çêkî. Nizanim tu înformatîkê hez dikî an na, feqet bi min pêşta bi xwe çêke/biceribîne (niha AI jî heye, alîkariya te dike), ji ber ku bi min hewce ye ku pirr bikarhêner tiştên vitira hu bikin. Paşê jî dema ku te nekanî alîkarî bixwaz. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:13, 10 îlon 2026 (UTC) :::::::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], lê sebeb ew e ku ez nizanim ka li ku destpê bikim, lînkek heye bo wê botê? Herwiha ez bi piranî li ser telefona mobîl dişuxilim, ma ew bi wê ve dibe? Minê hez kiriya ku wê hu bim, minê pir bi wê re bişuxilî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::Bi mobîlê zor e, ekraneke dirêj hewce ye û herwiha li vira problem çêkirina bot nîne. ::::::::::Pêşta ji bo ceribandinê tenê rûpelekê çêke bi [[JavaScript|JS]] û AIyê (mk. [[:en:1929–30 La Liga]]). ::::::::::Bi AIyê: ez le ser ku.wikipediya me, kodeke JavaSctiptê dixwazim. Ez tere sernavê rûpela en.wikipediya didim tu jî bi wan agahiyan nivîsekê çêdikî û tevlî rûpela [[Bikarhêner:Kurê Acemî/Ceribandin]] dikî. API-ya Wîkîpediyayê bi kar bîne, ... ::::::::::Paşê jî daxwazin (prompt) xwe binivîsê, bo mînak: here ser rûpela "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1929%E2%80%9330_La_Liga&action=edit 1929–30 La Liga], di nav infobox-a "<code>Infobox football league season</code>" de parametreyên "<code>season</code>", "<code>winners</code>", "<code>matches</code>" bigir. Paşê bi van parametreyan nivîseke vitira çêke: "<code>Di sezona {season} de {matches} maç hatine lîstin ...</code>" ::::::::::Paşê koda JSê tevlî vira bike: [[User:Kurê Acemî/common.js]] ::::::::::Dema ku her tişt li gor daxwaza te bû, bot tê çêkirin... Nizanim, daxwaza te ew bû? ::::::::::Eger tu naxwazî serê xwe biêşînî, jixwe li jor Wikihez gotiye ku alîkariye te dike. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 00:34, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Temam, yanî piraniya îşê bi AIyê ye, wextê ku min skrîptekî jî çêkir ezê hewl bidim di rojên tênî, biborin ku çewtiyan çê dibin. :::::::::::Min resimekî ji mesaja te şand AIyê û ew jî gorî gotinên te çêkir (ez difîkirim), bi komputurê ezê çêkim. Ku pirsên min wiha hene çito çi dibe ezê pirs bikim, gelek sipas. Daxwaza min tim hebû ku wê jî hu bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:27, 11 îlon 2026 (UTC) == Jêbirin == Silav! Dema ku tu şablona Jêbirinê tevlî gotaran dikî tu dikarî gotarê vala mekî ji ber ku bikarhênerên din nivîsa ku tê jêbirin nawînin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:17, 16 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], temam, divê ez êdî wiha bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 15:24, 16 îlon 2026 (UTC) == Zimanê standard ê Wîkîpediyayê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên te yên berdewam spas dikim. Min di du gotarên te yên dawî de dît ku te hinek peyvên li derveyî standardan bikar aniye. Pêwîst e her ku diçe em asta kalîteya Wîkîpediyayê bilindtir bikin. Ji kerema xwe bike bila armanca te yê herî girîng gotarên bi kalîteya bilind û zimaneke zelal be, serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:18, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas bo mesaja te. Ez gelek şa im ku kesekî mîna te li vir heye ku ewqas dîsîplîn di wan salên dawîn li vir xerc kiriye. Bê te wîkîpediyaya kurdî cihekî pir biçûktir biya. :Armanca min kalîte kirina wîkîpediyayê e, lê kelîmeyên ku ez bikar tînim jî yên te cuda ne. Gelo, ew kelîmeyên ku ez bikartînim derbasdar in, çima te jêbir? Gorî ku ez dizanim her kes li vir dikare wan kelîmeyan bikar bîne, heta ku wan jî kurmancî ne û di xeberkirina rojane de hene. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:29, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] te li gorî sedsal, sede nivîsibû. Ev gelek li derveyî standardan e ku nayê fem kirin. Erê ev çend sal e ku livir im. Di vê heyamê de min gelek lêkolîn li ser zimanê kurdî û zimanên din ên malbata zimanên Îranî kiriye. Ji bo zimanê kurdî pêwîst e em di nav hewildanên parastina xwezayî ya zimanê de bin. Zimanê kurdî ji peyvên ne rûniştî yên biyanî biparêzin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:48, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) me4cc73jc8xsykerwsp6fj4roggoi7w 0 310728 2100243 1961365 2026-10-24T08:12:54Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100243 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2025}} {{Agahîdanka giştî}} '''Metroya Îzmîrê''' toreke metroyê ye ku li [[Îzmîr]]ê xizmet dike. Xwediyê metroyê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Îzmîrê]] ye û pargîdaniya xebitandinê [[Izmir Metro A.Ş]]. ye. Tora metroyê ji xetan pêk tê yek di xebatê de ye, yek di bin çêkirinê de ye û sisê ji xetên din qonaxa sêwirandinê de ne. Xeta yekem, M1, di 22ê gulana sala 2000an de vebûye û bîst û çar rawestgehên xetê hene. Berfirehkirina dawî ya vê xetê di 4ê adara 2024an de qedîyaye û di sala 2024an de xetê 93,8 milyon rêwî veguhastiye. == Dîrok == Çêkirina xeta M1, xeta yekem a Metroya Îzmîrê, di îlona 1992an de bi xebata sondajê dest pê kiriye û bingeha xetê di kanûna sala 1994an de hatiye avêtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bupim.com/yayinlar/bupim-pdf/ECAS72.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.bupim.com |roja-gihiştinê=2025-09-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620063710/http://www.bupim.com/yayinlar/bupim-pdf/ECAS72.pdf |roja-arşîvê=2018-06-20 |url-status=dead }}</ref> Tunelên Nenehatun û Ümmühan di çarçoveya xebatan de hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ym.com.tr/Files/UserFiles/Arge/Tunel_Teknolojileri/13.%20%C4%B0ZM%C4%B0R%20METRO%20PROJES%C4%B0NDE%20YEN%C4%B0%20AVUSTURYA%20T%C3%9CNEL%20A%C3%87MA%20METODU,.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ym.com.tr |roja-gihiştinê=2025-09-20 |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620071507/http://www.ym.com.tr/Files/UserFiles/Arge/Tunel_Teknolojileri/13.%20%C4%B0ZM%C4%B0R%20METRO%20PROJES%C4%B0NDE%20YEN%C4%B0%20AVUSTURYA%20T%C3%9CNEL%20A%C3%87MA%20METODU,.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.maden.org.tr/resimler/ekler/cdf3864e2fa9089_ek.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.maden.org.tr |roja-gihiştinê=2025-09-20 |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620065801/http://www.maden.org.tr/resimler/ekler/cdf3864e2fa9089_ek.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://maden.org.tr/resimler/ekler/cb287ff763c1696_ek.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=maden.org.tr |roja-gihiştinê=2025-09-20 |roja-arşîvê=2022-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220416044001/https://www.maden.org.tr/resimler/ekler/cb287ff763c1696_ek.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Setên trênê yên pêşîn di tebaxa sala 1996an de hatine radestkirin. Qonaxa yekem ku ji deh rawestgehên di navbera Üçyol û Bornovayê de pêk dihatin, di nîsana sala 2000an de qediya û di 22ê gulana 2000an de ketiye xizmetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.izmirmetro.com.tr/files/metro_brosur_tur.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.izmirmetro.com.tr |roja-gihiştinê=2025-09-20 |roja-arşîvê=2010-07-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100705035754/http://www.izmirmetro.com.tr/files/metro_brosur_tur.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Torên metroyê]] 1eyed64k23hgtx90yrv80mw07sa25f1 0 329126 2100207 2093567 2026-10-24T00:33:25Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100207 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Ebrar Alya Demirbilek | navê_rastî = Ebrar Alya Demirbilek | zimanê_navê_rastî = tr | wêne = Ebrar Alya Demirbilek – Portrait.jpg | sernavê_wêne = Ebrar Alya Demirbilek | navê_din = Ebrar Demirbilek | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|2013|9|30}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stembol]], Tirkiye | pîşe = [[Lîstikvan]] | salên_çalak = 2014–niha | xebatên_navdar = ''[[Hercai]]'' | xelat = [[Xelatên Perperika Zêrîn|Xelata Perperika Zêrîn]] }} '''Ebrar Alya Demirbilek''' (jdb. 30 îlon 2013) lîstikvaneke zaroka tirk e. Ebrar Alya Demirbilek di temenê biçûktiya xwe de dest bi derketina li ser ekranên televîzyonê kiriye piştre jî wekê beşdareke bernameya televîzyonê ya zarokan ''Çocuktan Al Haberi'' hatiye naskirin. Demirbilek bi rola Şirin Çekilmez di rêzefîlma komedî ya ''Meleklerin Aşkı'', bi rola Gül Şadoğlu di rêzefîlma dramayê ya ''[[Hercai]]'' û bi rola Ömrüm Eser di ''Kahraman Babam'' de di rêzefîlmên cihêreng de rol wergirtiye. Ji bo performansa xwe ya di ''Hercai'' de, Demirbilek di 46em [[Xelatên Perperika Zêrîn|Xelatên Perperika Zêrîn]] a sala 2020an de xelata lîstikvana herî baş zarok wergirtiye. Xebatên wê yên paşê bi berhemên televîzyonê, fîlm û bi şanoyê berdewam kiriye. == Jiyana destpêkê == Demirbilek di 30ê îlona 2013an de li Stembol, Tirkiyeyê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/canonicalUrl |sernav=Ebrar Alya Demirbilek kimdir? Ebrar Alya Demirbilek nereli ve kaç yaşında? |malper=www.sozcu.com.tr |tarîx=2019-05-04 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr |paşnav=Merkezi |pêşnav=Haber |archive-date=2023-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203134916/https://www.sozcu.com.tr/canonicalUrl |url-status=dead }}</ref> Dema ew zarok bû dest bi kariyera xwe yê televîzyonê kiriye. Li gorî jiyannameyeke ku ji aliyê [[Show TV]]<nowiki/>yê ve hatiye weşandin, dema ku ew di temenê şeş mehî ya xwe de bû, di sêzdeh beşên rêzefîlma ''Yalan Dünya'' de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7339 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? - Şirin Çekilmez |malper=Show TV |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Di heman demê de wê di rêzefîlma ''Sen Benimsin'' û di gelek reklaman de rol wergirtiye. == Kariyer == === Derketinên destpêkê yên televîzyonê === Demirbilek bi rêya ''Çocuktan Al Haberi'', bernameyeke televîzyonê ya zarokan ku zarok tê de bersiva pirsên rojane didin, ji aliyê temaşevanan ve hatiye naskirin. Wî bernameya xwe bi bernavkê "Kutu Bebek Ebrar" pêşkêş kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/program/haber/1564095-evrim-ablamiz-her-seyin-en-guzelini-yapar |sernav=‘Evrim Ablamız her şeyin en güzelini yapar’ |malper=www.showtv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Di mijdara sala 2017an de Demirbilek û beşdareke din a bernameyê wekê lîstikvanên mêvan di beşeke rêzefîlma komedî ''Klavye Delikanlıları'' de rol wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/dizi/haber/1718250-klavye-delikanlilari-nin-minik-konuklari |sernav=Klavye Delikanlıları'nın minik konukları! |malper=www.showtv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> === ''Meleklerin Aşkı û Hercai'' === Di sala 2018an de Demirbilek bi rola Şirin Çekilmez di rêzefîlma komedî ya romantîk a Show TVyê ''Meleklerin Aşkı'' de lîstiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/dizi/oyuncular/meleklerin-aski/2278 |sernav=Meleklerin Aşkı Dizisi Oyuncuları ve Karakterleri |malper=www.showtv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Di heman serdemê de ew di fîlma biyografîk ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' ku li ser jiyana firokevanê tirk [[Vecihi Hürkuş]] e, rol wergirtiye. Wê rola xwe yê herî serkevtî di 2019an de, dema ku ew tevlî kadroya rêzefîlma dramayê ya ATV ''[[Hercai]]'' bûye wergirtiye. Wê rola Gül Şadoğlu ku keça piçûk a Hazar û Zehra Şadoğlu ye û xwişka piçûk a karaktera sereke ya Reyyan, wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atv.com.tr/hercai/kadro/gul-sadoglu |sernav=Hercai {{!}} Kadro {{!}} Gül Şadoğlu |malper=www.atv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Rêzefîlm li ser asta navneteweyî hat belavkirin û vê yekê bala bînerên derveyî Tirkiyeyê kişand ser Demirbilek. Kovara bi zimanê spanî ''People en Español'' piştî weşana navneteweyî ya ''Hercai''yê jiyannameya wê belav kir.<ref>{{Cite web |url=https://peopleenespanol.com/telenovelas/ebrar-alya-gul-hercai-amor-y-venganza-telenovela-turca/ |sernav=Ebrar Alya, así es la carismática niña detrás de Gül en la telenovela Hercai: amor y venganza}}</ref> Di sala 2020an de Demirbilek ji bo performansa xwe ya di rêzefîlma ''Hercai'' de di 46em [[Xelatên Perperika Zêrîn|Xelatên Perperika Zêrîn]] de xelata lîstikvana zarok a herî baş wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |sernav=Pantene Altın Kelebek Ödül Töreni - 2020 .Bölüm Full İzle |malper=Kanal D |tarîx=2020-07-06 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr |paşnav=D |pêşnav=Kanal}}</ref> Ew heta sala 2021ê di rêzefîlma ''Hercai'' de dimîne. Derketina wê ya dawî bi cudabûna karaktera Gül a ji bo çîroka malbata Şadoğlu re têkildar bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Mag |pêşnav=Redacción |tarîx=2022-05-05 |sernav=El regreso y despedida de Gül Sadoglu en “Hercai” |url=https://elcomercio.pe/mag/fama/hercai-el-regreso-y-despedida-de-gul-sadoglu-ebrar-alya-demirbilek-telenovelas-turcas-nnda-nnlt-noticia/ |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=El Comercio |ziman=es-PE |issn=1605-3052}}</ref> === Xebatên dawî yên televîzyon, fîlm û şanoyê === Di 2021an de, Demirbilek di rêzefîlma dramayê ''Kahraman Babam'' (ku di destpêkê de bi sernavê ''Kırmızı Kamyon'' derketibû) de rola Ömrüm Eser lîst. Ev karakter keça agirvemirîner Uğur Eser e û piştî mirina diya xwe bi xizmên xwe yên aliyê dayikê re dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7903 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? - Ömrüm |malper=Show TV |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Piştre ew di rêzefîlma serdema dîrokî ya Netflixê ''[[Midnight at the Pera Palace]]'' de xuya bû û rola Leylayê di ciwaniya wê de lîst. Wê her wiha wekî mêvan di rêzefîlma dramayê ''Aziz'' de cih girt. Karên fîlmî yên Demirbilek di destpêka salên 2020an de ''Pilav Üstü Aşk'', ''Rüzgargülü'', ''Masal Zamanı: Melez Prenses'', ''Masal Zamanı 2: Sihirli Kapı'', ''Yaşam Koçu'' û ''Afacanlar Kampta'' digirin nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Box Office Türkiye |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr}}</ref> Di sala 2023an de, ew beşdarî kadroya ''1923'' bû; ev şanoyeke muzîkal bû ku ji bo sedsaliya [[Komara Tirkiyeyê]] hat afirandin. Berhem bûyerên wekî sefera keştiya ''[[SS Bandırma|Bandırma]]'', vekirina [[Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê]] û daxuyandina Komarê radixe pêş çavan. Xebatên wê yên paşîn li ser ekranê fîlma malbatî ya ''ŞamPİYONlar'' di 2025an de û roleke mêvan wekî Yonca di rêzefîlma ''Eşref Rüya'' de ne.<ref>{{Cite web |url=https://boxofficeturkiye.com/film/sampiyonlar--2017372 |sernav=ŞamPİYONlar}}</ref> Di 2026an de, ew wekî Buket di fîlma macerayê ya malbatî ''Efes'in Sırrı'' de lîstiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isfdm.com/sinema-filmi/sf00009931/oyunculari/ |sernav=Efes'in Sırrı (2026) - Tüm Ekip ve Oyuncuları - iSFDm, Sinema Filmi, ekip ve oyuncular sinema filmleri data merkezi, film veri tabanı, iSFDm.com |malper=iSFDm |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr |paşnav=iSFDm}}</ref> == Fîlmnîgarî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Sernav ! Rol ! Nîşe |- | 2018 | ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' | Rola piştgir | Fîlma biyografîk |- | 2021 | ''Pilav Üstü Aşk'' | Duru | |- | 2022 | ''Rüzgargülü'' | | |- | 2023 | ''Masal Zamanı: Melez Prenses'' | | |- | 2023 | ''Masal Zamanı 2: Sihirli Kapı'' | | |- | 2024 | ''Yaşam Koçu'' | | |- | 2024 | ''Afacanlar Kampta'' | | |- | 2025 | ''ŞamPİYONlar'' | | |- | 2026 | ''Efes'in Sırrı'' | Buket | |} === Televîzyon === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Sernav ! Rol ! Nîşe |- | 2014 | ''Yalan Dünya'' | Pitik | 13 beş |- | 2015 | ''Sen Benimsin'' | Ebrar | |- | 2017 | ''Çocuktan Al Haberi'' | Xwe | |- | 2017 | ''Klavye Delikanlıları'' | Lîstikvana mêvan | |- | 2018 | ''Meleklerin Aşkı'' | Şirin Çekilmez | |- | 2019–2021 | ''[[Hercai]]'' | Gül Şadoğlu | |- | 2021 | ''Kahraman Babam'' | Ömrüm Eser | |- | 2021 | ''Aziz'' | Rola mêvan | |- | 2022 | ''[[Midnight at the Pera Palace]]'' | Leyla di ciwaniya xwe de | |- | 2025 | ''Eşref Rüya'' | Yonca | |} === Şano === {| class="wikitable" ! Sal ! Berhem ! Cure |- | 2023–2025 | ''1923'' | Muzîkal |} == Xelat û berendamî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Xelat ! Kategorî ! Berhem ! Encam ! {{abbr|Çavkanî|Çavkanî}} |- | 2017 | 44emîn [[Xelatên Perperika Zêrîn]] | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Çocuktan Al Haberi'' | Berendam | {{cite web |url=https://www.ranini.tv/ozel/27404/1/44-altin-kelebek-odulleri-icin-finalistler-belli-oldu |title=44. Altın Kelebek Ödülleri için finalistler belli oldu |trans-title=Finalists announced for the 44th Golden Butterfly Awards |website=Ranini.tv |date=20 October 2017 |access-date=30 July 2026 |language=tr |archive-date=22 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260422141308/http://www.ranini.tv/ozel/27404/1/44-altin-kelebek-odulleri-icin-finalistler-belli-oldu |url-status=dead }} |- | 2018 | 45emîn [[Xelatên Perperika Zêrîn]] | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Meleklerin Aşkı'' | Berendam | {{cite web |url=https://www.ranini.tv/ozel/33713/1/45-pantene-altin-kelebekte-final-turu-basladi |title=45. Pantene Altın Kelebek'te final turu başladı |trans-title=Final voting begins for the 45th Pantene Golden Butterfly Awards |website=Ranini.tv |date=18 October 2018 |access-date=30 July 2026 |language=tr |archive-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106122611/http://www.ranini.tv/ozel/33713/1/45-pantene-altin-kelebekte-final-turu-basladi |url-status=dead }} |- | 2020 | 46emîn [[Xelatên Perperika Zêrîn]] | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''[[Hercai]]'' | Wergirt | {{cite web |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |title=En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek |trans-title=Best Child Actor – Ebrar Demirbilek |website=[[Kanal D]] |date=6 July 2020 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |- | 2020 | Xelatên Kanalên Dramayê yên Tirkî | Lîstikvana Ciwan a Herî Baş | ''Hercai'' | Wergirt | {{cite web |url=https://www.atv.com.tr/haberler/2021/01/04/hercai-2020nin-en-iyileri-arasinda-yer-aldi |title=Hercai 2020'nin en iyileri arasında yer aldı |trans-title=Hercai was named among the best of 2020 |website=ATV |date=4 January 2021 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |- | 2021 | 2yemîn Premios Nova Más | Performansa Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | Wergirt | {{cite web |url=https://nova.atresmedia.com/especiales/premios-nova-mas/conoce-a-los-ganadores-de-la-2-edicion-de-los-premios-nova-mas_20210129601407364bf2df0001a68906.html |title='Hercai' se convierte en la gran triunfadora de la 2ª Edición de los Premios Nova Más |trans-title=Hercai becomes the major winner of the second Premios Nova Más |website=Nova |publisher=[[Atresmedia]] |date=29 January 2021 |access-date=30 July 2026 |language=es }}{{cite web |url=https://www.atv.com.tr/haberler/2021/02/01/ispanyadan-hercaiye-odul-yagmuru |title=İspanya'dan Hercai'ye ödül yağmuru |trans-title=Multiple awards for Hercai in Spain |website=ATV |date=1 February 2021 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |- | 2021 | 2yemîn Xelatên Tûfirenga Zêrîn a Mêrsînê | Lîstikvana Zarok a Salê | ''Hercai'' | Wergirt | {{cite web |url=https://klassmagazin.com/mersin-altin-cilek-odulleri-2-kez-sahiplerini-buldu |title=Mersin Altın Çilek Ödülleri 2. kez sahiplerini buldu |trans-title=The second Mersin Golden Strawberry Awards announced its recipients |website=Klass Magazin |date=15 October 2021 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |} == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20260730170459/https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Ebrar Alya Demirbilek] li Unique Management * {{IMDb name|9641105}} * [https://www.instagram.com/ebrardemirbilekresmi/ Ebrar Alya Demirbilek] li ser Instagramê {{DEFAULTSORT:Demirbilek, Ebrar Alya}} [[Kategorî:Jidayikbûn 2013]] [[Kategorî:Kesên zindî]] [[Kategorî:Lîstikvanên jin ên ji Stembolê]] [[Kategorî:Lîstikvanên zarok ên tirk]] [[Kategorî:Lîstikvanên sînemayê yên jin ên tirk]] [[Kategorî:Lîstikvanên televîzyonê yên jin ên tirk]] [[Kategorî:Lîstikvanên jin ên tirk ên sedsala 21ê]] fkhrxchees1su9o7lycfctjohv83w8p 0 329610 2100221 2091427 2026-10-24T04:46:07Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100221 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | welat = [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | ziman = [[Inglîzî]] | nivîskar = Rupert Humphries Michael Wiafe | weşanxane = [[Rockstar Games]] | dema_weşandinê = 19ê mijdara 2026an | cihê_çîrokê = Leonida | budce = 2 milyar dolar (texmîn) }} '''''Grand Theft Auto VI''''', an jî '''''GTA VI''''', vîdyolîstikeke nû ya aksiyon û serpêhatî ye ku ji aliyê [[Rockstar Games]] ve hatiye pêşvebirin û weşandin. Ev dê lîstika sereke ya heştemîn a rêza [[Grand Theft Auto (rêzelîstik)|Grand Theft Auto]] be, piştî [[Grand Theft Auto V]] (2013), û di tevahiya rêzê de dê bibe lîstika şanzdehemîn. Çîroka lîstikê di eyaleta xeyalî ya Amerîkayê, Leonida, de derbas dibe; ev eyalet li ser bingeha eyaleta [[Florîda]] hatiye afirandin. Çîrok li ser du tawankarên evîndar, Jason Duval û Lucia Caminos, radiweste. Lîstikvan dê bikaribin di cîhana vekirî ya Leonida de bi azadî bigerin û deverên wê keşf bikin. Di nav vê cîhanê de Vice City jî heye, bajarê ku fikra wê ji [[Miami]] hatiye wergirtin. Pêşvebirina destpêkê piştî weşandina [[Red Dead Redemption 2]] di sala 2018an de dest pê kir, piştî ku gelek salan xebatên amadekariyê li ser lîstikê hatibûn kirin. Hilberîna sereke di sala 2020an de dest pê kir.Ji wê demê ve, li gorî dema pêşvebirina Red Dead Redemption 2, hejmara tîmên pêşvebirinê yên Rockstar li seranserê cîhanê ji du qatî zêdetir bû. Ji bo afirandina cîhana lîstikê, Miami û deverên derdora wê bi berfirehî hatin lêkolînkirin. Cîhana lîstikê çanda Amerîkî ya salên 2020an bi awayekî satîrî nîşan dide û henekan pê dike. Têkiliya di navbera her du kesayetiyên sereke de ji çîroka [[Bonnie û Clyde]] hatiye wergirtin. Karakterên ne-lîstikvan jî bi awayekî hatine nivîsandin ku lîstikvan bikaribin deverên cuda yên Vice City keşf bikin û ezmûna jiyana li wan deveran bikin. Piştî çend salên bi spekulasyonan û bendewariyeke mezin, Rockstar di sibata 2022an de piştrast kir ku lîstik di pêşvebirinê de ye. Di îlona heman salê de, dîmenên guhertoyên hîn neqediyayî yên lîstikê hatin belavkirin, ku rojnamevanan ew wekî yek ji mezintirîn leakên di dîroka pîşesaziya lîstikên vîdyoyê de binav kirin. Grand Theft Auto VI di kanûna 2023an de bi fermî hate eşkere kirin. Piştî du derengxistinan, tê plan kirin ku lîstik di 19ê mijdara 2026an de ji bo [[PlayStation 5]] û Xbox Series X|S were weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Grand Theft Auto|6]][[Kategorî:Lîstikên aksiyon û macerayê]] [[Kategorî:Lîstikên komputerê]] [[Kategorî:Lîstikên vîdyoyê yên ku li Keyaniya Yekbûyî hatine pêşxistin]] 5yv4nz91y8k58yap4kw1yfh1qwbofab 0 329727 2100220 2093216 2026-10-24T04:45:55Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100220 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî}} {{Agahîdanka giştî}} '''Grand Theft Auto IV''' an jî '''GTA IV''' lîstikeke vîdyoyê ya aksiyon û serpêhatî ye ku ji aliyê [[Rockstar North]] ve hatiye pêşvebirin û ji aliyê [[Rockstar Games]] ve hatiye weşandin. Ev lîstika şeşemîn a sereke ya rêzeya [[Grand Theft Auto (rêzelîstik)|Grand Theft Autoyê]] ye, ku piştî [[Grand Theft Auto: San Andreas]] (2004) hat weşandin, û bi giştî lîstika yazdehemîn a vê rêzê ye. Çîroka lîstikê li Liberty Cityê, bajarê xeyalî ku li ser bingeha [[New York City|New York Cityê]] hatiye afirandin, derbas dibe. Di moda yek-lîstikvanî de, çîrok li ser Niko Bellic, serbazê berê yê şerekî li Ewropaya Rojhilat û hewldanên wî yên ku ji rabirdûya xwe dûr bikeve radiweste. Di vê pêvajoyê de, Niko dikeve nav cîhaneke tawankarî ya ku tê de gelek tawankarên navdar li ser wî zextê dikin. Sîstema cîhana vekirî ya lîstikê dihêle ku lîstikvan bi azadî di Liberty Cityê de bigere û deverên wê keşf bike. Liberty City ji çar navçeyan pêk tê û ev navçe li ser sê giravan belav dibin. Her wiha, eyaleta cîranê bajêr, Alderney, jî di lîstikê de heye; ev eyalet li ser bingeha [[New Jersey]] hatiye çêkirin. ''Grand Theft Auto IV'' ji perspektîfa kesê sêyemîn (third-person perspective) tê lîstin û di cîhana lîstikê de lîstikvan dikare bi peyan an jî bi alîkariya wesayîtan bigere. Di moda yek-lîstikvanî de, lîstikvan Niko Bellic kontrol dike. Her wiha, modeke pir-lîstikvanî ya serhêl jî di nav lîstikê de heye. Di vê modê de heta 32 lîstikvan dikarin di cîhaneke li ser bingeha moda yek-lîstikvanî hatî çêkirin de bi hev re hevkariyê bikin an jî li dijî hev pêşbaziyê bikin.<ref>{{Cite web |url=https://www.gamespot.com/reviews/grand-theft-auto-iv-review/1900-6202100/ |sernav=}}</ref> Piştî weşandina lîstikê, du berfirehkirinên lîstikê jî hatin weşandin: [[Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned|The Lost and Damned]] û [[Grand Theft Auto: The Ballad of Gay Tony|The Ballad of Gay Tony]]. Her du berfirehkirin çîrokên nû pêşkêş dikin ku bi çîroka sereke ya Grand Theft Auto IV ve girêdayî ne. Di heman demê de, her yek ji wan li ser kesayetiyekî sereke yê nû radiweste. Pêşvebirina ''Grand Theft Auto IV'' piştî weşandina Grand Theft Auto: San Andreasê dest pê kir. Pêşvebirina lîstikê di nav gelek stûdyoyên Rockstar Gamesê yên li deverên cûda yên [[cîhan]]<nowiki/>ê de hate parvekirin. Ev lîstik ji ber ku şêwaz û atmosfera wê rastgoyî û hûrgulîtir bûn, ji bo rêza Grand Theft Auto guhertineke girîng pêk anî. Berevajî hin lîstikên berê yên rêzê, bandora fîlm û sînemayê li ser ''Grand Theft Auto IV'' kêmtir bû. Li şûna wê, tîmê pêşvebirinê hewl da ku lîstikê li ser bingeha çîrokeke orîjînal û rêbazeke nû ya vegotina çîrokê ava bike. Ji bo afirandina cîhana vekirî ya lîstikê, endamên tîmê pêşvebirinê çûne New York Cityê û li ser erdê lêkolînek berfireh kirin. Di vê pêvajoyê de zêdetirî 100.000 wêne û gelek saetan materyalên vîdyoyî hatin tomarkirin. Pêşvebiran cîhana lîstikê wekî hêmanê herî girîng ê projeyê dihesabandin. Her çend nexşeya lîstikê di nav rêza Grand Theft Auto de ne ya herî mezin bû, pêşvebiran bawer dikir ku cîhana wê ya pirreng û hûrguliyên wê yên pirjimar wê digihînin asta lîstikên din ên rêzê. Budceya lîstikê di dawiyê de derbasî 100 milyon [[Dolara DYAyê|dolarên Amerîkayê]] bû. Bi vê yekê, ''Grand Theft Auto IV'' bû yek ji lîstikên vîdyoyê yên ku di dîroka pîşesaziya lîstikan de bi mesrefa herî zêde hatine pêşvebirin. ''Grand Theft Auto IV'' di nîsana 2008an de ji bo konsolên [[PlayStation 3]] û [[Xbox 360]] hate weşandin, û di kanûna heman salê de jî guhertoya wê ya ji bo [[Microsoft Windows|Microsoft Windowsê]] derket. Rexnegirên lîstikan gelek caran pesnê lîstikê dane, bi taybetî ji ber çîroka wê û avakirina cîhana wê ya vekirî. ''Grand Theft Auto IV'' rekorên firotinê yên pîşesaziya şahî û lîstikan şikandin. Di wê demê de, tu berhemeke din a şahiyê nebû ku di ewqas demeke kurt de ewqas zêde were firotin. Lîstik di roja yekem a firotinê de nêzî 310 milyon dolarên Amerîkayê qezenc kir, û di hefteya yekem de ev hejmar gihîşt 500 milyon dolaran. Ev lîstik di nav berhemên herî girîng ên nifşa heftemîn a [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] de tê dîtin. Gelek rexnegir û weşanên taybet ên lîstikan jî wê wek yek ji lîstikên herî baş ên dîrokê dihesibînin. Di dawiya sala weşandinê de, lîstik gelek xelat bi dest xist, di nav wan de çend xelatên [[Lîstika Salê]] jî hebûn. Heta sala 2013an, zêdetirî 25 milyon çap ji lîstikê hatibûn firotin, û bi vê yekê ew bû yek ji lîstikên vîdyoyê yên herî zêde hatine firotin. Lîstik di heman demê de bû sedema hin nîqaş û rexneyan. Rexneyên herî girîng li ser nîşandana tundûtûjiyê di lîstikê de û li ser şiyana lîstikvanan ya ajotina wesayîtan di rewşa serxweşbûnê de bûn. Lîstika ku li pey wê hat, [[Grand Theft Auto V]], di sala 2013an de hate weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Grand Theft Auto]] [[Kategorî:Lîstikên komputerê]] [[Kategorî:Lîstikên aksiyon û macerayê]] [[Kategorî:Lîstikên vîdyoyê yên ku li Keyaniya Yekbûyî hatine pêşxistin]] 0d16rnkxk6c3hugfnv6m4mduruf22kp 0 330473 2100176 2100079 2026-10-23T15:28:16Z MikaelF 935 2100176 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Yûsif Karş''', wek '''Yousuf Karsh''' jî tê naskirin (jdb. 23ê berfanbara 1908ê li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] - m. 13ê tîrmeha 2002yê li [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) fotografê ermenî bû. Ew yek ji fotografên potreyan a herî giring ya sedsala 20ê de bû. == Heyat == Karş li [[Bakurê Kurdistanê]] jidayik bûye. Wextê ku ew 14 salî bû, ew û ayla wî neçar man ku ji ber zordestiya piştî [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] birevin [[Sûrî|Sûriyeyê]]. Karş û ayla wî di sala 1922yê de, di rêwîtiyeke mehekê de ligel karwaneke [[Kurd|kurdan]], reviyan kampeke penaberan a li [[Heleb|Helebê]]. Du sal şûnda, dêûbavên wî ew şandin cem apê wî, George Nakaş, fotografê ku li bajarê [[Sherbrooke]], li parêzgeha [[Quebec]] a [[Kanada|Kanadayê]] bi cih bû. Piştî wextek kurt a xwendinê, ew dest bi alîkariya apê wî di stûdyoya wî de kir.<ref>{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life & Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=4 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}</ref> Nakaş ku jêhatibûna biraziyê xwe dît, ew şand Bostonê, li Dewletên Yekbûyî, da ku li cem fotografê portreyan John Garo perwerde bibîne. Piştî çar salan, Karş wegeriya Kanadayê. Wî li Kolana Sparkê ya li [[Ottawa|Ottawayê]], ku merkeza hikûmeta Kanadayê ye, stûdyoya xwe avakir. Serokwezîrê Kanadayê [[William Lyon Mackenzie King]] bala xwe da ser wî û gelek danişînên kişandina portreyan bi kesayetiyên payebilind ên kanadayî re saz kirin. Piştre, wî resimên kesayetiyên ji cîhana şahî û hunerê jî kişandin; lêbelê, wî bi portreya [[Winston Churchill]], yê ku di sala 1941ê de serdana Kanadayê kiribû, navûdengê enternasyonalî bi dest xist.<ref>{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life & Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=66 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}</ref> Di sala 1967ê de, Karş bi pileya navîn a xelata sivîl a herî bilind a Kanadayê (''Officer of the Order of Canada'') hat xelatkirin,<ref>{{Cite book |title=Yousuf Karsh: Life & Work |last=Rombout |first=Melissa |publisher=Art Canada Institute |year=2025 |pages=18 |isbn=978-1-4871-0369-9 |location=Canada}}</ref> û di sala 1990ê de, ew gihîşt pileya herî bilind (''Companion of the Order of Canada'').<ref>{{cite web |url=https://fisher.usc.edu/yousuf-karsh-regarding-heroes/ |title=Yousuf Karsh: Regarding Heroes |work=USC Fisher Museum of Art |publisher=[[USC Fisher Museum of Art]], [[University of Southern California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523000223/https://fisher.usc.edu/yousuf-karsh-regarding-heroes/ |archive-date=May 23, 2021 |last1=Travis |first1=David |year=2010}}</ref> Karş tenê fotograf û tenê kanadayî bû ku di lîsteya ''[[International Who’s Who 2000]]'' de ku ji sed kesên herî bitesîr ên sedsala 20ê pêk dihat, cih girtibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://karsh.org/ |sernav=Yousuf Karsh |malper=Yousuf Karsh |roja-gihiştinê=2026-10-23 |ziman=en-US}}</ref> Wî resimên zêdetirî nîvê kesên din ên ku di wê lîsteyê de cih digirtin, kişandibûn. Karş di sala 2002yê de mir. Ew li Goristana Notre Dame ya li Ottawayê hat veşartin. == Eserên wî == Taybetmendiyeke berbiçav a karên wî, ronîkirina cuda ya destên kesên ku wî resimèn wan dikişandin bû. Wî resimên gelek kesayetên giring û navdar ên nifşê wî de kişand. Gazetevan George Perry di rojnameya ''Sunday Times'' a Londonê de nivîsî: “''Gava kesên navdar dest bi hizirkirina li ser nemiriya xwe dikin, ew berê xwe didin Yûsif Karş''.” [[Wêne:Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg|thumb|180px|Resima navdar ya [[Winston Churchill]] ku ji aliyê Yûsif Karş hatibû çêkirin]] Eserên Karş li gelek muze û galeriyên cîhanê tên pêşandan. Ji nav kesayetiyên navdar ên ku wî resimên wan kişandine, ew kes hene: [[Albert Einstein]], [[Albert Schweitzer]], [[Alexander Calder]], [[Andy Warhol]], [[Audrey Hepburn]], [[Clark Gable]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Ernest Hemingway]], [[Fidel Castro]], [[Jacqueline Kennedy Onassis]], [[Frank Lloyd Wright]], [[John J. Pershing]], [[George Bernard Shaw]], [[Georgia O’Keeffe]], [[Helen Keller]], [[Humphrey Bogart]], [[Indira Gandhi]], [[John F. Kennedy]], [[Laurence Olivier]], [[Muhammed Ali]], [[Pau Casals]], [[Cewahirlal Nehru]], [[Peter Lorre]], [[Pablo Picasso]], [[Pierre Trudeau]], [[Elizabeth II]], [[Grace Kelly]], [[Rainier III.]] û [[Nîkîta Krûşçev]]. === Galerî === <gallery mode="packed" heights="160"> File:DuncanCampbellScott23.jpg|[[Duncan Campbell Scott]] (1933) File:LordTweedsmuirHeaddress.jpg|[[John Buchan]] (1937) File:Elizabeth II of UK 1943.jpg|[[Elizabeth II|Elizabeth]] (paşê Elizabeth II) (1943) File:PeterLorre.jpg|[[Peter Lorre]] (1946) File:Tyrone Power 1946.jpg|[[Tyrone Power]] (1946) File:Jan Smuts 1947.jpg|[[Jan Smuts]] (1947) File:Lord Beaverbrook 1947.jpg|[[Max Aitken, 1st Baron Beaverbrook|Lord Beaverbrook]] (1947) File:Marx Brothers 1948 (cropped).jpg|[[Marx Brothers]] (1948) </gallery> == Weşanên wî == * ''Faces of Destiny'' (1946) * ''Portraits of Greatness'' (1959) * ''In Search of Greatness'' (1962) * ''Karsh Portfolio'' (1967) * ''Faces of Our Time'' (1971) * ''Karsh Portraits'' (1976) * ''Karsh Canadians'' (1978) * ''Karsh: A Fifty-Year Retrospective'' (1983) * ''Karsh: American Legends'' (1992) * ''Karsh: A Sixty-Year Retrospective'' (1996)<ref>{{Cite web|title=Yousuf Karsh {{!}} Armenian-Canadian photographer|url=https://www.britannica.com/biography/Yousuf-Karsh|access-date=February 7, 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> * ''Heroes of Light and Shadow'' (2001) * ''[https://www.aci-iac.ca/art-books/photography-in-canada-1839-1989/key-photographers/yousuf-karsh/ Photography in Canada, 1839–1989: An Illustrated History]'' by Sarah Bassnett and Sarah Parsons. Toronto: Art Canada Institute, 2023. {{ISBN|978-1-4871-0309-5}} * [https://www.aci-iac.ca/art-books/yousuf-karsh/ ''Yousuf Karsh: Life & Work''] by Melissa Rombout. Toronto: Art Canada Institute, 2025. {{ISBN|978-1-4871-0369-9 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Wênegir]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1908]] [[Kategorî:Mirin 2002]] mglsjagvbugfd4xt2psqabgxpvdq2r4 2 330476 2100158 2026-10-23T13:09:15Z İmmortalance 10902 İmmortalanceî/ê navê [[Bikarhêner:Kurê Acemî]] weke [[Bikarhêner:Kawa63]] guhart: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Kurê Acemî|Kurê Acemî]]" to "[[Special:CentralAuth/Kawa63|Kawa63]]" 2100158 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Bikarhêner:Kawa63]] crckwtsx7tjglwrktnti3f8zpxsmwmq 3 330477 2100160 2026-10-23T13:09:15Z İmmortalance 10902 İmmortalanceî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63]] guhart: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Kurê Acemî|Kurê Acemî]]" to "[[Special:CentralAuth/Kawa63|Kawa63]]" 2100160 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63]] sd0z9vdb2aj8dosuahbbmbqydg063he 0 330478 2100186 2026-10-23T17:11:09Z MikaelF 935 MikaelF navê [[Muhemmed Mukrî]] guhart û kir [[Mihemed Mukrî]] 2100186 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Mihemed Mukrî]] 2zhs9si7rjc6isnf3h9xpsdilvsltzk 1 330479 2100188 2026-10-23T17:11:09Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Muhemmed Mukrî]] weke [[Gotûbêj:Mihemed Mukrî]] guhart 2100188 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Mihemed Mukrî]] foa4izfu41cxtj7m1poyoeo20ky1vft 0 330480 2100194 2026-10-23T18:08:23Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Hoşeng Mîrzayî''' (jdb. 1971 - m. 21 adar 2021) [[sînemager]] û [[derhêner]]ekî kurd bû ku li bajarê [[Kudeşt]]ê yê bi ser [[Loristan (parêzgeh)|parêzgeha Loristanê]] ve hatiye dinyayê. == Jinenîgarî == Mîrzayî di sala 1971ê de, li bajarê Kudeştê yê bi ser parêzgeha Loristanê ve hatiye dinyayê. Li [[Zanîngeha Deng û Dîmenê ya Tehranê]] di beşa derhêneriyê de xwendiye. Her wiha hevpolê derhêner [[Behmen Qubadî]] b..." hat çêkirin 2100194 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Hoşeng Mîrzayî''' (jdb. 1971 - m. 21 adar 2021) [[sînemager]] û [[derhêner]]ekî kurd bû ku li bajarê [[Kudeşt]]ê yê bi ser [[Loristan (parêzgeh)|parêzgeha Loristanê]] ve hatiye dinyayê. == Jinenîgarî == Mîrzayî di sala 1971ê de, li bajarê Kudeştê yê bi ser parêzgeha Loristanê ve hatiye dinyayê. Li [[Zanîngeha Deng û Dîmenê ya Tehranê]] di beşa derhêneriyê de xwendiye. Her wiha hevpolê derhêner [[Behmen Qubadî]] bû. Wî di 1990î de dest bi derhêneriyê kiriye. Mîrzayî bêtir di warê derhênan, montaj û nivîsandina belgefîlman de çalak bû û her wiha di nav sînemaya kurdî de wekî [[belgefilmsaz]] tê nasîn. Mîrzayî zêdetirî 30 fîlmên kurt û sê berhemên sînemayê yên dirêj bi rê ve birine. Piraniya wan bi kurdî ne û li [[Rojhilatê Kurdistanê]] tên afirandine. Bi filmên xwe yên wekî “Ronak”, “Bi Xwedê re Dans Dikim... Jîn”, “Tiştekî Mîna Çavên Min”, “Noş” û hwd beşdarî gelek festîvalên sînemayê bûye û gelek xelat wergirtine.{{Çavk}} Bi filma xwe “Tiştekî Mîna Çavên Min” ji destê derhênerê navdar [[Angelopulos]] [[Xelata Kurtefilma Herî Baş]] wergirt.{{Çavk}} == Mirin == Hoşeng Mîrzayî ji ber nexweşiya Kovîdê di 21ê adara 2021ê de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Derhênerên kurd]] m4k2i4cuobjnv1vlpytth8krl9odw9r 2100195 2100194 2026-10-23T18:11:53Z MikaelF 935 /* Jinenîgarî */ 2100195 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Hoşeng Mîrzayî''' (jdb. 1971 - m. 21 adar 2021) [[sînemager]] û [[derhêner]]ekî kurd bû ku li bajarê [[Kudeşt]]ê yê bi ser [[Loristan (parêzgeh)|parêzgeha Loristanê]] ve hatiye dinyayê. == Jinenîgarî == Mîrzayî di sala 1971ê de, li bajarê Kudeştê yê bi ser parêzgeha Loristanê ve hatiye dinyayê. Li [[Zanîngeha Deng û Dîmenê ya Tehranê]] di beşa derhêneriyê de xwendiye. Her wiha hevpolê derhêner [[Behmen Qubadî]] bû. Wî di 1990î de dest bi derhêneriyê kiriye. Mîrzayî bêtir di warê derhênan, montaj û nivîsandina belgefîlman de çalak bû û her wiha di nav sînemaya kurdî de wekî [[belgefilmsaz]] tê nasîn. Mîrzayî zêdetirî 30 fîlmên kurt û sê berhemên sînemayê yên dirêj bi rê ve birine. Piraniya wan bi kurdî ne û li [[Rojhilatê Kurdistanê]] tên afirandine. Bi filmên xwe yên wekî “Ronak”, “Bi Xwedê re Dans Dikim... Jîn”, “Tiştekî Mîna Çavên Min”, “Noş” û hwd beşdarî gelek festîvalên sînemayê bûye û gelek xelat wergirtine.{{Çavk}} Bi filma xwe “Tiştekî Mîna Çavên Min” ji destê derhênerê yewnan [[Theo Angelopoulos]] [[Xelata Kurtefilma Herî Baş]] wergirt.{{Çavk}} == Mirin == Hoşeng Mîrzayî ji ber nexweşiya Kovîdê di 21ê adara 2021ê de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Derhênerên kurd]] 0se54bic99htcdwymm158iunsvifpfx 2100198 2100195 2026-10-23T20:23:43Z MikaelF 935 /* Mirin */ 2100198 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Hoşeng Mîrzayî''' (jdb. 1971 - m. 21 adar 2021) [[sînemager]] û [[derhêner]]ekî kurd bû ku li bajarê [[Kudeşt]]ê yê bi ser [[Loristan (parêzgeh)|parêzgeha Loristanê]] ve hatiye dinyayê. == Jinenîgarî == Mîrzayî di sala 1971ê de, li bajarê Kudeştê yê bi ser parêzgeha Loristanê ve hatiye dinyayê. Li [[Zanîngeha Deng û Dîmenê ya Tehranê]] di beşa derhêneriyê de xwendiye. Her wiha hevpolê derhêner [[Behmen Qubadî]] bû. Wî di 1990î de dest bi derhêneriyê kiriye. Mîrzayî bêtir di warê derhênan, montaj û nivîsandina belgefîlman de çalak bû û her wiha di nav sînemaya kurdî de wekî [[belgefilmsaz]] tê nasîn. Mîrzayî zêdetirî 30 fîlmên kurt û sê berhemên sînemayê yên dirêj bi rê ve birine. Piraniya wan bi kurdî ne û li [[Rojhilatê Kurdistanê]] tên afirandine. Bi filmên xwe yên wekî “Ronak”, “Bi Xwedê re Dans Dikim... Jîn”, “Tiştekî Mîna Çavên Min”, “Noş” û hwd beşdarî gelek festîvalên sînemayê bûye û gelek xelat wergirtine.{{Çavk}} Bi filma xwe “Tiştekî Mîna Çavên Min” ji destê derhênerê yewnan [[Theo Angelopoulos]] [[Xelata Kurtefilma Herî Baş]] wergirt.{{Çavk}} == Mirin == Hoşeng Mîrzayî ji ber [[nexweşiya vîrusa Covid-19]] di 21ê adara 2021ê de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Derhênerên kurd]] o05i0ci4bj3tfw8xbzjp37r5ofjucwp 2100199 2100198 2026-10-23T20:24:42Z MikaelF 935 2100199 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Hoşeng Mîrzayî''' (jdb. 1971 - m. 21 adar 2021) [[sînemager]] û [[derhêner]]ekî kurd bû ku li bajarê [[Kudeşt]]ê yê bi ser [[Loristan (parêzgeh)|parêzgeha Loristanê]] ve hatiye dinyayê. == Jinenîgarî == Mîrzayî di sala 1971ê de, li bajarê Kudeştê yê bi ser parêzgeha Loristanê ve hatiye dinyayê. Li [[Zanîngeha Deng û Dîmenê ya Tehranê]] di beşa derhêneriyê de xwendiye. Her wiha hevpolê derhêner [[Behmen Qubadî]] bû. Wî di 1990î de dest bi derhêneriyê kiriye. Mîrzayî bêtir di warê derhênan, montaj û nivîsandina belgefîlman de çalak bû û her wiha di nav sînemaya kurdî de wekî [[belgefilmsaz]] tê nasîn. Mîrzayî zêdetirî 30 fîlmên kurt û sê berhemên sînemayê yên dirêj bi rê ve birine. Piraniya wan bi kurdî ne û li [[Rojhilatê Kurdistanê]] tên afirandine. Bi filmên xwe yên wekî “Ronak”, “Bi Xwedê re Dans Dikim... Jîn”, “Tiştekî Mîna Çavên Min”, “Noş” û hwd beşdarî gelek festîvalên sînemayê bûye û gelek xelat wergirtine.{{Çavk}} Bi filma xwe “Tiştekî Mîna Çavên Min” ji destê derhênerê yewnan [[Theo Angelopoulos]] [[Xelata Kurtefilma Herî Baş]] wergirt.{{Çavk}} == Mirin == Hoşeng Mîrzayî ji ber [[nexweşiya vîrusa Covid-19]] di 21ê adara 2021ê de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Derhênerên kurd]] 3mwpxgh4h0ism8uix5ogdo28m64a4ib 2100200 2100199 2026-10-23T20:47:40Z MikaelF 935 2100200 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Hoşeng Mîrzayî''' (jdb. 1971 - m. 11 adar 2021) [[sînemager]] û [[derhêner]]ekî kurd bû ku li bajarê [[Kudeşt]]ê yê bi ser [[Loristan (parêzgeh)|parêzgeha Loristanê]] ve hatiye dinyayê. == Jinenîgarî == Mîrzayî di sala 1971ê de, li bajarê Kudeştê yê bi ser parêzgeha Loristanê ve hatiye dinyayê. Li [[Zanîngeha Deng û Dîmenê ya Tehranê]] di beşa derhêneriyê de xwendiye. Her wiha hevpolê derhêner [[Behmen Qubadî]] bû. Wî di 1990î de dest bi derhêneriyê kiriye. Mîrzayî bêtir di warê derhênan, montaj û nivîsandina belgefîlman de çalak bû û her wiha di nav sînemaya kurdî de wekî [[belgefilmsaz]] tê nasîn. Mîrzayî zêdetirî 30 fîlmên kurt û sê berhemên sînemayê yên dirêj bi rê ve birine. Piraniya wan bi kurdî ne û li [[Rojhilatê Kurdistanê]] tên afirandine. Bi filmên xwe yên wekî “Ronak”, “Bi Xwedê re Dans Dikim... Jîn”, “Tiştekî Mîna Çavên Min”, “Noş” û hwd beşdarî gelek festîvalên sînemayê bûye û gelek xelat wergirtine.{{Çavk}} Bi filma xwe “Tiştekî Mîna Çavên Min” ji destê derhênerê yewnan [[Theo Angelopoulos]] [[Xelata Kurtefilma Herî Baş]] wergirt.{{Çavk}} == Mirin == Hoşeng Mîrzayî ji ber [[nexweşiya vîrusa Covid-19]] di 11ê adara 2021ê de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Derhênerên kurd]] 6m1m9j2fx1o0rfa2qibr92wpjerhjx0 2100201 2100200 2026-10-23T20:51:50Z MikaelF 935 2100201 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Hoşeng Mîrzayî''', wek '''Hooshang Mirzaee''' jî tê naskirin (jdb. 1971 - m. 11 adar 2021) [[sînemager]] û [[derhêner]]ekî kurd bû ku li bajarê [[Kudeşt]]ê yê bi ser [[Loristan (parêzgeh)|parêzgeha Loristanê]] ve hatiye dinyayê. == Jinenîgarî == Mîrzayî di sala 1971ê de, li bajarê Kudeştê yê bi ser parêzgeha Loristanê ve hatiye dinyayê. Li [[Zanîngeha Deng û Dîmenê ya Tehranê]] di beşa derhêneriyê de xwendiye. Her wiha hevpolê derhêner [[Behmen Qubadî]] bû. Wî di 1990î de dest bi derhêneriyê kiriye. Mîrzayî bêtir di warê derhênan, montaj û nivîsandina belgefîlman de çalak bû û her wiha di nav sînemaya kurdî de wekî [[belgefilmsaz]] tê nasîn. Mîrzayî zêdetirî 30 fîlmên kurt û sê berhemên sînemayê yên dirêj bi rê ve birine. Piraniya wan bi kurdî ne û li [[Rojhilatê Kurdistanê]] tên afirandine. Bi filmên xwe yên wekî “Ronak”, “Bi Xwedê re Dans Dikim... Jîn”, “Tiştekî Mîna Çavên Min”, “Noş” û hwd beşdarî gelek festîvalên sînemayê bûye û gelek xelat wergirtine.{{Çavk}} Bi filma xwe “Tiştekî Mîna Çavên Min” ji destê derhênerê yewnan [[Theo Angelopoulos]] [[Xelata Kurtefilma Herî Baş]] wergirt.{{Çavk}} == Mirin == Hoşeng Mîrzayî ji ber [[nexweşiya vîrusa Covid-19]] di 11ê adara 2021ê de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Derhênerên kurd]] 2536uuw3y1xowihyqtcfkouml6o9ntp 2100202 2100201 2026-10-23T20:58:16Z MikaelF 935 /* Jinenîgarî */ 2100202 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Hoşeng Mîrzayî''', wek '''Hooshang Mirzaee''' jî tê naskirin (jdb. 1971 - m. 11 adar 2021) [[sînemager]] û [[derhêner]]ekî kurd bû ku li bajarê [[Kudeşt]]ê yê bi ser [[Loristan (parêzgeh)|parêzgeha Loristanê]] ve hatiye dinyayê. == Jinenîgarî == Mîrzayî di sala 1971ê de, li bajarê Kudeştê yê bi ser parêzgeha Loristanê ve hatiye dinyayê. Li [[Zanîngeha Deng û Dîmenê ya Tehranê]] di beşa derhêneriyê de xwendiye. Her wiha hevpolê derhêner [[Behmen Qubadî]] bû. Wî di 1990î de dest bi derhêneriyê kiriye. Mîrzayî bêtir di warê derhênan, montaj û nivîsandina belgefîlman de çalak bû û her wiha di nav sînemaya kurdî de wekî [[belgefilmsaz]] tê nasîn. Mîrzayî zêdetirî 30 fîlmên kurt û sê berhemên sînemayê yên dirêj bi rê ve birine. Piraniya wan bi kurdî ne û li [[Rojhilatê Kurdistanê]] tên afirandine. Bi filmên xwe yên wekî ''Sazaneh'' (1999), “Ronak”, ''Danse with God'' (2016, “Bi Xwedê re Dans Dikim...”), “Tiştekî Mîna Çavên Min”, “Noş” û hwd beşdarî gelek festîvalên sînemayê bûye û gelek xelat wergirtine.{{Çavk}} Bi filma xwe “Tiştekî Mîna Çavên Min” ji destê derhênerê yewnan [[Theo Angelopoulos]] [[Xelata Kurtefilma Herî Baş]] wergirt.{{Çavk}} == Mirin == Hoşeng Mîrzayî ji ber [[nexweşiya vîrusa Covid-19]] di 11ê adara 2021ê de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Derhênerên kurd]] 813kh1umq9uv1zo6gno3wtn489gb66u 2100203 2100202 2026-10-23T20:59:12Z MikaelF 935 /* Jinenîgarî */ 2100203 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Hoşeng Mîrzayî''', wek '''Hooshang Mirzaee''' jî tê naskirin (jdb. 1971 - m. 11 adar 2021) [[sînemager]] û [[derhêner]]ekî kurd bû ku li bajarê [[Kudeşt]]ê yê bi ser [[Loristan (parêzgeh)|parêzgeha Loristanê]] ve hatiye dinyayê. == Jinenîgarî == Mîrzayî di sala 1971ê de, li bajarê Kudeştê yê bi ser parêzgeha Loristanê ve hatiye dinyayê. Li [[Zanîngeha Deng û Dîmenê ya Tehranê]] di beşa derhêneriyê de xwendiye. Her wiha hevpolê derhêner [[Behmen Qubadî]] bû. Wî di 1990î de dest bi derhêneriyê kiriye. Mîrzayî bêtir di warê derhênan, montaj û nivîsandina belgefîlman de çalak bû û her wiha di nav sînemaya kurdî de wekî [[belgefilmsaz]] tê nasîn. Mîrzayî zêdetirî 30 fîlmên kurt û sê berhemên sînemayê yên dirêj bi rê ve birine. Piraniya wan bi kurdî ne û li [[Rojhilatê Kurdistanê]] tên afirandine. Bi filmên xwe yên wekî ''Sazaneh'' (1999), “Ronak”, ''Dance with God'' (2016, “Bi Xwedê re Dans Dikim...”), “Tiştekî Mîna Çavên Min”, “Noş” û hwd beşdarî gelek festîvalên sînemayê bûye û gelek xelat wergirtine.{{Çavk}} Bi filma xwe “Tiştekî Mîna Çavên Min” ji destê derhênerê yewnan [[Theo Angelopoulos]] [[Xelata Kurtefilma Herî Baş]] wergirt.{{Çavk}} == Mirin == Hoşeng Mîrzayî ji ber [[nexweşiya vîrusa Covid-19]] di 11ê adara 2021ê de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Derhênerên kurd]] 8rsk4si6ixcu306qotvztzsox68e8e3 2100204 2100203 2026-10-23T21:26:05Z MikaelF 935 /* Jinenîgarî */ 2100204 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Hoşeng Mîrzayî''', wek '''Hooshang Mirzaee''' jî tê naskirin (jdb. 1971 - m. 11 adar 2021) [[sînemager]] û [[derhêner]]ekî kurd bû ku li bajarê [[Kudeşt]]ê yê bi ser [[Loristan (parêzgeh)|parêzgeha Loristanê]] ve hatiye dinyayê. == Jinenîgarî == Mîrzayî di sala 1971ê de, li bajarê Kudeştê yê bi ser parêzgeha Loristanê ve hatiye dinyayê. Li [[Zanîngeha Deng û Dîmenê ya Tehranê]] di beşa derhêneriyê de xwendiye. Her wiha hevpolê derhêner [[Behmen Qubadî]] bû. Wî di 1990î de dest bi derhêneriyê kiriye. Mîrzayî bêtir di warê derhênan, montaj û nivîsandina belgefîlman de çalak bû û her wiha di nav sînemaya kurdî de wekî [[belgefilmsaz]] tê nasîn. Mîrzayî zêdetirî 30 fîlmên kurt û sê berhemên sînemayê yên dirêj bi rê ve birine. Piraniya wan bi kurdî ne û li [[Rojhilatê Kurdistanê]] tên afirandine. Bi filmên xwe yên wekî ''Sazaneh'' (1999), ''Ronak'' (2002), ''Requiem for Soil (2002), ''Serbaz jimare sifir'' (The Soldier Number Zero), ''Sema legel Xuda dekem'' (2016, I dance with God), ''Tiştekî Mîna Çavên Min'', ''Noş'' û hwd beşdarî gelek festîvalên sînemayê bûye û gelek xelat wergirtine.{{Çavk}} Bi filma xwe “Tiştekî Mîna Çavên Min” ji destê derhênerê yewnan [[Theo Angelopoulos]] [[Xelata Kurtefilma Herî Baş]] wergirt.{{Çavk}} == Mirin == Hoşeng Mîrzayî ji ber [[nexweşiya vîrusa Covid-19]] di 11ê adara 2021ê de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Derhênerên kurd]] dw5niqdadcaxajlbnh6b1qkb3gd89u5 2100205 2100204 2026-10-23T21:27:21Z MikaelF 935 /* Jinenîgarî */ 2100205 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Hoşeng Mîrzayî''', wek '''Hooshang Mirzaee''' jî tê naskirin (jdb. 1971 - m. 11 adar 2021) [[sînemager]] û [[derhêner]]ekî kurd bû ku li bajarê [[Kudeşt]]ê yê bi ser [[Loristan (parêzgeh)|parêzgeha Loristanê]] ve hatiye dinyayê. == Jinenîgarî == Mîrzayî di sala 1971ê de, li bajarê Kudeştê yê bi ser parêzgeha Loristanê ve hatiye dinyayê. Li [[Zanîngeha Deng û Dîmenê ya Tehranê]] di beşa derhêneriyê de xwendiye. Her wiha hevpolê derhêner [[Behmen Qubadî]] bû. Wî di 1990î de dest bi derhêneriyê kiriye. Mîrzayî bêtir di warê derhênan, montaj û nivîsandina belgefîlman de çalak bû û her wiha di nav sînemaya kurdî de wekî [[belgefilmsaz]] tê nasîn. Mîrzayî zêdetirî 30 fîlmên kurt û sê berhemên sînemayê yên dirêj bi rê ve birine. Piraniya wan bi kurdî ne û li [[Rojhilatê Kurdistanê]] tên afirandine. Bi filmên xwe yên wekî ''Sazaneh'' (1999), ''Ronak'' (2002), Requiem for Soil (2002), ''Serbaz jimare sifir'' (The Soldier Number Zero), ''Sema legel Xuda dekem'' (2016, I dance with God), ''Tiştekî Mîna Çavên Min'', ''Noş'' û hwd beşdarî gelek festîvalên sînemayê bûye û gelek xelat wergirtine.{{Çavk}} Bi filma xwe “Tiştekî Mîna Çavên Min” ji destê derhênerê yewnan [[Theo Angelopoulos]] [[Xelata Kurtefilma Herî Baş]] wergirt.{{Çavk}} == Mirin == Hoşeng Mîrzayî ji ber [[nexweşiya vîrusa Covid-19]] di 11ê adara 2021ê de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Derhênerên kurd]] nms5v2ximr136iawg3fui6uyu44ablg 2100206 2100205 2026-10-23T21:30:23Z MikaelF 935 2100206 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Hoşeng Mîrzayî''', wek '''Hooshang Mirzaee''' jî tê naskirin (jdb. 1971 - m. 11 adar 2021) [[sînemager]] û [[derhêner]]ekî kurd bû ku li bajarê [[Kudeşt]]ê yê bi ser [[Loristan (parêzgeh)|parêzgeha Loristanê]] ve hatiye dinyayê.<ref>(2021). "Derhênerê kurd Hoşeng Mîrzayî", [[Xwebûn]], 70:2021, r. 11.</ref> == Jinenîgarî == Mîrzayî di sala 1971ê de, li bajarê Kudeştê yê bi ser parêzgeha Loristanê ve hatiye dinyayê. Li [[Zanîngeha Deng û Dîmenê ya Tehranê]] di beşa derhêneriyê de xwendiye. Her wiha hevpolê derhêner [[Behmen Qubadî]] bû. Wî di 1990î de dest bi derhêneriyê kiriye. Mîrzayî bêtir di warê derhênan, montaj û nivîsandina belgefîlman de çalak bû û her wiha di nav sînemaya kurdî de wekî [[belgefilmsaz]] tê nasîn. Mîrzayî zêdetirî 30 fîlmên kurt û sê berhemên sînemayê yên dirêj bi rê ve birine. Piraniya wan bi kurdî ne û li [[Rojhilatê Kurdistanê]] tên afirandine. Bi filmên xwe yên wekî ''Sazaneh'' (1999), ''Ronak'' (2002), Requiem for Soil (2002), ''Serbaz jimare sifir'' (The Soldier Number Zero), ''Sema legel Xuda dekem'' (2016, I dance with God), ''Tiştekî Mîna Çavên Min'', ''Noş'' û hwd beşdarî gelek festîvalên sînemayê bûye û gelek xelat wergirtine.{{Çavk}} Bi filma xwe “Tiştekî Mîna Çavên Min” ji destê derhênerê yewnan [[Theo Angelopoulos]] [[Xelata Kurtefilma Herî Baş]] wergirt.{{Çavk}} == Mirin == Hoşeng Mîrzayî ji ber [[nexweşiya vîrusa Covid-19]] di 11ê adara 2021ê de mir. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Derhênerên kurd]] 3uwet19b8dgzh41x73gnnqku56kg6a4