Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 1494 2100420 2100418 2026-10-25T12:01:52Z MikaelF 935 /* Jiyan */ 2100420 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Erebê Şemo | navê_rastî = Arab Şamoevîç Şamîlov | wêne = | şanenav = Arap Shamoevich Shamilov Signature.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|23|10|1897}} | cihê_jidayikbûnê = [[Qers]], [[Împeratoriya Rûsî]] | roja_mirinê = {{Mirin|21|5|1978|23|10|1897|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Êrîvan]], [[Yekîtiya Sovyetan]] | hevwelatî = {{ala|Yekîtiya Sovyetan}} | netewe = [[Kurd]] | dîn = [[Êzîdî]] | pîşe = [[Nivîskar]] | xelat = [[Wêne:Order of Red Banner ribbon bar.png|40px|link= Xelata Ala Sor]] [[Wêne:Order friendship of peoples rib.png|40px|link=Xelata Dostaniya Gelan]] [[Wêne:SU Medal In Commemoration of the 100th Anniversary of the Birth of Vladimir Ilyich Lenin ribbon.svg|40px|link=Xelata Rojbûna Xwe Ya 100'an Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] [[Wêne:SU Medal 50 Years of the Armed Forces of the USSR ribbon.svg|40px|link= Xelata Salvegera 50'emîn a Hêzên Çekdar ên Sovyetê]] }} [[Wêne:Arab Shamilov's plaque, Yerevan.jpg|thumb]] '''Erebê Şemo''' yan jî '''Ereb Şamîlov''' ({{bi-ru|Араб Шамоевич Шамилов|Arab Şamoyevîç Şamîlov}}, jdb. [[23ê çiriya pêşîn|23 çiriya pêşîn a]] [[1897]] li [[Qers]]ê − m. [[21ê gulanê|21 gulana]] [[1978]] li [[Êrîvan]]ê) [[nivîskar]]ekî [[kurd]] bû ku weke dahênerê romana [[kurdî]] tê hesibandin.<ref>[[Ugur Dursun Adsiz]] (2021). "Erebî Şemo: Dahênerê romana kurdî.", [[Xwebûn]], 75:2021, r. 11.</ref> Navê romana wî ya pêşîn ''[[Şivanê Kurmanca]]'' ye. == Jiyan == Erebê Şemo ji malbatek şêxên [[êzîdi]]ya bû. Şemo di 23ê çiriya pêşîn a 1897an de li gundê [[Susuz]]ê li navçeya [[Qersê]], ku di wê heyamê de di bin desthilatiya [[Rûsya]]yê de bû, hatiye dinyayê. Ereb Şemo xwendina xwe ya pêşî diqedîne. Di sala 1913an de, dema ku 16 salî bû derbasî ser karê paletiyê dibe. Erebê Şemo ji bilî zimanê kurdî, welê jî bi [[rûsî]], [[Zimanê osmanî|tirkîya osmanî]], [[yewnanî]], [[zimanê ermenî|ermenî]], [[gurcî]], [[almanî]] û [[azerî]] zanibû. Bi biryara hikûmeta Sovyeta berê û Ermenîstanê Erebê Şemo û [[Îsahak Marogûlov]] dest bi amadekirina [[Alfabeya Şemo-Marogûlov|alfabeta kurdî ya bi tîpên latînî]] kir û di sala 1928an de karê xwe bi dawî anî. Wan di sala 1929'a yekemîn pirtûka bi kurdiya latînî li cihanê bi sernavê “Xө-xө hinbuna xөndьna nvisara kyrmançi“ ("Xwe bi Xwe Hînbûna Kurmancî") çap kir. Erebê Şemo herwiha yek ji damezrênerên rojnameya [[Rya teze]] bû. Di sala 1931ê de Erebê Şemo li Leningradê rastî [[Qanatê Kurdo]] tê û hevaltiyeke baş di navbera wan de çêdibe. Ji wir dest bi xebata wêjeyî û zanistî dike. Li wê derê nivîsên di der barê pirsgirêkên [[zimanê kurdî]] de amade dike û li [[Ermenistan]]ê çap dike. Ereb Şamilov, di navbera salen 1937 - 1954an de tam 17 salan li [[Sibirya]]'yê girtî jiyaye. Li vir bi jina xwe ya duyem [[Mariya Vasîlevna]] ve dıbe nas ya ku di van biraninan de navê we derbas dıbe, ew bi xwe Ûris bûye. Keçen wi Asê û Zînê ji ve jina duyemin in. Jina wî ya berê Alman bûye.<ref>Kovara Çira, hejmar 6, havin 1996, r.14 "Çend Rûpel ji jiyana Ereb Şamilov/Wezîrê Eşo"</ref> Piştî mirina Stalîn ew azad dibe û careke din vedigere Ermenistanê. Sala 1966an ew romana xwe ya dîrokî Dimdim belav dike. Di sala 1967an de jî ew li [[Mosko]]yê berhevoka ''Hikayetên Gelê Kurd'' û romana xwe ya bi navê [[Riya Bextewar]] diweşîne dike. Demeke dirêj di komîteya navendî ya [[Partiya komunîsta Ermenistanê]] de cih girt. Li navenda Êrîvanê li ser dîwarê makke ku Erebê Şemo salên xwe yên dawiyê li wê derê derbas kiribû, wiha hatiye nivîsandin: “di vê malê de ji sala 1963-1978 temenê xwe derbas kiriye rewşenbîrê Kurd û karkerê muxulqeiyê Erebê Şemo Şamîlov. Di war wêjeyî da li ser navê Erebê Şemo, xelatek heye. Vê xelatê didine wan kesan ku di xebata wêjeya kurdî da layîqê vê xelatê bên == Berhem == === Roman === * ''[[Şivanê Kurmanca]]'', 1930 * ''[[Dimdim]]'', 1966 * ''[[Jiyana Bextewar]], 1959'' * ''[[Hopo]]'', 1969 * ''[[Berbang]]'', 1958 === Şano === * ''Koçekê Derewîn'', 1930 === Çîrok === * ''Hikayetên Gelê Kurd'', 1967 * ''Kurdên Elegezê'', 1936 === Meqale === * ''Pırsa Derheqa Feodalizme Nava Kurda da'', 1936 * ''Terîqa Rêvolûsiya Oktyabrê'', 1930 * ''Çirûskên Şoreşa Oktobirê'', 1972 * ''Kolxoz û Kara Wê Ji Gundiyan re'', 1930 * ''Şerê Tarîlka'', 1972 === Senaryo === * ''Kurdên Ermenistanê'', 1959 <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.livelib.ru/author/428774 |sernav=Араб Шамилов |roja-gihiştinê=2014-03-03 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029184251/http://www.livelib.ru/author/428774 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>Հայկ Խաչատրյան Գրական տեղեկատու Սովետական գրող 1986 էջ 423-424]</ref> === Jînenîgarî === * ''Emrê Lenîn'', 1930 == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.netkurd.com/nuce.asp?id=7432 110 saliya Erebê Şemo - rûsipîtiya gelê kurd; Têmûrê Xelîl, NETKURD, 5ê hezîranê 2007 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710235020/http://www.netkurd.com/nuce.asp?id=7432 |date=2007-07-10 }} * [http://www.avestakurd.net/erebe_shemo.htm Erebê Şemo; Eskerê BOYÎK, Avestakurd, 23ê gulanê 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070528054826/http://www.avestakurd.net/erebe_shemo.htm |date=2007-05-28 }} * [http://www.avestakurd.net/avesta12/erebe%20semo.htm Portreya Erebê Şemo; Vanîkê Elîxan, Avestakurd, Hejmar 12, tîrmeh 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060111132915/http://www.avestakurd.net/avesta12/erebe%20semo.htm |date=2006-01-11 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1897]] [[Kategorî:Kurdên Ermenistanê]] [[Kategorî:Mirin 1978]] [[Kategorî:Nivîskarên êzîdî|Şemo, Ereb]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Qersê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] botbt73524qze79ps19ou8aan50ag62 2100422 2100420 2026-10-25T12:07:28Z Kawa63 105128 /* Senaryo */ 2100422 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Erebê Şemo | navê_rastî = Arab Şamoevîç Şamîlov | wêne = | şanenav = Arap Shamoevich Shamilov Signature.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|23|10|1897}} | cihê_jidayikbûnê = [[Qers]], [[Împeratoriya Rûsî]] | roja_mirinê = {{Mirin|21|5|1978|23|10|1897|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Êrîvan]], [[Yekîtiya Sovyetan]] | hevwelatî = {{ala|Yekîtiya Sovyetan}} | netewe = [[Kurd]] | dîn = [[Êzîdî]] | pîşe = [[Nivîskar]] | xelat = [[Wêne:Order of Red Banner ribbon bar.png|40px|link= Xelata Ala Sor]] [[Wêne:Order friendship of peoples rib.png|40px|link=Xelata Dostaniya Gelan]] [[Wêne:SU Medal In Commemoration of the 100th Anniversary of the Birth of Vladimir Ilyich Lenin ribbon.svg|40px|link=Xelata Rojbûna Xwe Ya 100'an Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] [[Wêne:SU Medal 50 Years of the Armed Forces of the USSR ribbon.svg|40px|link= Xelata Salvegera 50'emîn a Hêzên Çekdar ên Sovyetê]] }} [[Wêne:Arab Shamilov's plaque, Yerevan.jpg|thumb]] '''Erebê Şemo''' yan jî '''Ereb Şamîlov''' ({{bi-ru|Араб Шамоевич Шамилов|Arab Şamoyevîç Şamîlov}}, jdb. [[23ê çiriya pêşîn|23 çiriya pêşîn a]] [[1897]] li [[Qers]]ê − m. [[21ê gulanê|21 gulana]] [[1978]] li [[Êrîvan]]ê) [[nivîskar]]ekî [[kurd]] bû ku weke dahênerê romana [[kurdî]] tê hesibandin.<ref>[[Ugur Dursun Adsiz]] (2021). "Erebî Şemo: Dahênerê romana kurdî.", [[Xwebûn]], 75:2021, r. 11.</ref> Navê romana wî ya pêşîn ''[[Şivanê Kurmanca]]'' ye. == Jiyan == Erebê Şemo ji malbatek şêxên [[êzîdi]]ya bû. Şemo di 23ê çiriya pêşîn a 1897an de li gundê [[Susuz]]ê li navçeya [[Qersê]], ku di wê heyamê de di bin desthilatiya [[Rûsya]]yê de bû, hatiye dinyayê. Ereb Şemo xwendina xwe ya pêşî diqedîne. Di sala 1913an de, dema ku 16 salî bû derbasî ser karê paletiyê dibe. Erebê Şemo ji bilî zimanê kurdî, welê jî bi [[rûsî]], [[Zimanê osmanî|tirkîya osmanî]], [[yewnanî]], [[zimanê ermenî|ermenî]], [[gurcî]], [[almanî]] û [[azerî]] zanibû. Bi biryara hikûmeta Sovyeta berê û Ermenîstanê Erebê Şemo û [[Îsahak Marogûlov]] dest bi amadekirina [[Alfabeya Şemo-Marogûlov|alfabeta kurdî ya bi tîpên latînî]] kir û di sala 1928an de karê xwe bi dawî anî. Wan di sala 1929'a yekemîn pirtûka bi kurdiya latînî li cihanê bi sernavê “Xө-xө hinbuna xөndьna nvisara kyrmançi“ ("Xwe bi Xwe Hînbûna Kurmancî") çap kir. Erebê Şemo herwiha yek ji damezrênerên rojnameya [[Rya teze]] bû. Di sala 1931ê de Erebê Şemo li Leningradê rastî [[Qanatê Kurdo]] tê û hevaltiyeke baş di navbera wan de çêdibe. Ji wir dest bi xebata wêjeyî û zanistî dike. Li wê derê nivîsên di der barê pirsgirêkên [[zimanê kurdî]] de amade dike û li [[Ermenistan]]ê çap dike. Ereb Şamilov, di navbera salen 1937 - 1954an de tam 17 salan li [[Sibirya]]'yê girtî jiyaye. Li vir bi jina xwe ya duyem [[Mariya Vasîlevna]] ve dıbe nas ya ku di van biraninan de navê we derbas dıbe, ew bi xwe Ûris bûye. Keçen wi Asê û Zînê ji ve jina duyemin in. Jina wî ya berê Alman bûye.<ref>Kovara Çira, hejmar 6, havin 1996, r.14 "Çend Rûpel ji jiyana Ereb Şamilov/Wezîrê Eşo"</ref> Piştî mirina Stalîn ew azad dibe û careke din vedigere Ermenistanê. Sala 1966an ew romana xwe ya dîrokî Dimdim belav dike. Di sala 1967an de jî ew li [[Mosko]]yê berhevoka ''Hikayetên Gelê Kurd'' û romana xwe ya bi navê [[Riya Bextewar]] diweşîne dike. Demeke dirêj di komîteya navendî ya [[Partiya komunîsta Ermenistanê]] de cih girt. Li navenda Êrîvanê li ser dîwarê makke ku Erebê Şemo salên xwe yên dawiyê li wê derê derbas kiribû, wiha hatiye nivîsandin: “di vê malê de ji sala 1963-1978 temenê xwe derbas kiriye rewşenbîrê Kurd û karkerê muxulqeiyê Erebê Şemo Şamîlov. Di war wêjeyî da li ser navê Erebê Şemo, xelatek heye. Vê xelatê didine wan kesan ku di xebata wêjeya kurdî da layîqê vê xelatê bên == Berhem == === Roman === * ''[[Şivanê Kurmanca]]'', 1930 * ''[[Dimdim]]'', 1966 * ''[[Jiyana Bextewar]], 1959'' * ''[[Hopo]]'', 1969 * ''[[Berbang]]'', 1958 === Şano === * ''Koçekê Derewîn'', 1930 === Çîrok === * ''Hikayetên Gelê Kurd'', 1967 * ''Kurdên Elegezê'', 1936 === Meqale === * ''Pırsa Derheqa Feodalizme Nava Kurda da'', 1936 * ''Terîqa Rêvolûsiya Oktyabrê'', 1930 * ''Çirûskên Şoreşa Oktobirê'', 1972 * ''Kolxoz û Kara Wê Ji Gundiyan re'', 1930 * ''Şerê Tarîlka'', 1972 === Senaryo === * ''Kurdên Ermenistanê'', 1959<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.livelib.ru/author/428774 |sernav=Араб Шамилов |roja-gihiştinê=2014-03-03 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029184251/http://www.livelib.ru/author/428774 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>Հայկ Խաչատրյան Գրական տեղեկատու Սովետական գրող 1986 էջ 423-424]</ref> === Jînenîgarî === * ''Emrê Lenîn'', 1930 == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.netkurd.com/nuce.asp?id=7432 110 saliya Erebê Şemo - rûsipîtiya gelê kurd; Têmûrê Xelîl, NETKURD, 5ê hezîranê 2007 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710235020/http://www.netkurd.com/nuce.asp?id=7432 |date=2007-07-10 }} * [http://www.avestakurd.net/erebe_shemo.htm Erebê Şemo; Eskerê BOYÎK, Avestakurd, 23ê gulanê 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070528054826/http://www.avestakurd.net/erebe_shemo.htm |date=2007-05-28 }} * [http://www.avestakurd.net/avesta12/erebe%20semo.htm Portreya Erebê Şemo; Vanîkê Elîxan, Avestakurd, Hejmar 12, tîrmeh 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060111132915/http://www.avestakurd.net/avesta12/erebe%20semo.htm |date=2006-01-11 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1897]] [[Kategorî:Kurdên Ermenistanê]] [[Kategorî:Mirin 1978]] [[Kategorî:Nivîskarên êzîdî|Şemo, Ereb]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Qersê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] ozf3ad0riv8tzfc159qdo2rf1ab9l7n 0 3150 2100492 2029103 2026-10-26T04:57:29Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100492 wikitext text/x-wiki [[Wêne:HeyvaSor.PNG|rights|thumb|Arma Heyva Sor a Kurdistanê]] '''Heyva Sor a Kurdistanê''' di adara [[1993]]´î de li [[Almanya]] ji bo alîkariyên mirovî li [[Kurdistan]] û qada navneteweyî hatiye damezrandin. Ev rêxistin ji aliyê dadgehên [[Almanya]] û [[YE]]yê ve bi fermî hatiye naskirin. Mixabin li [[Bakurê Kurdistanê]] nikare bi fermî karê xwe birêve bibe, lewra dûgela [[Tirkiyê]] navê rêxistinê û karê wê qedexe kiriye. Dîsa jî Heyva Sor a Kurdistanê gorî derfetên xwe di felaketên sirûştî de alîkariyê radigihîne hemû deverên li Kurdistanê. Xebatên alîkariyê yên Heyva Sor a Kurdistanê hûn dikarîn li ser vê giradanê bixwînin.http://www.heyvasor.com/ku/brosur/ == Girêdanên derve == * [http://www.heyvasor.com/ Malpera Heyva Sor a Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070104230459/http://www.heyvasor.com/ |date=2007-01-04 }} * [http://www.facebook.com/heyvasorakurdistane Rûpela Fermî ya Facebookê] * [https://www.twitter.com/Heyva__Sor Rûpela Fermî ya Twitterê] * [https://www.instagram.com/heyvasor Rûpela Fermî ya Instagramê] * [https://www.youtube.com/channel/UC4KMHRQf2qJbMc3xqptS-WA Kanala Fermî ya Youtube] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rêxistin]] [[Kategorî:Rêxistinên bi merkeza li Sûriyê]] [[Kategorî:Rêxistinên kurdan]] [[Kategorî:Rêxistinên ku di 1993an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Avabûnên 1993an li Almanyayê]] 9sl3xrce172npimx3o0m2mt1ms3qjvm 0 3260 2100478 2059605 2026-10-26T04:46:06Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100478 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Hermann Hesse''' ({{IPA-de |ˈhɛʁman ˈhɛsə|lang|De-Hermann Hesse.ogg}}; jdb. 2ê tîrmeha 1877an - 9ê tebaxa 1962an) helbestvan, romannivîs û nîgarvanekî alman-swîsrî bû. Di sala 1946an de [[Xelata Nobelê ya Wêjeyê]] stendiye. == Jînenîgarî == * 1877 2. tîrmehê de, Hermann Hesse ji bavekî misyoner Johannes Hesse û diya wî Xanim Marie (Cihzê. Gundert) li [[Calw]] ji dayîk bû. * 1891 wek Stipendiat di evangelische Klosterseminar Maulbronn de hate pejirandin. Pîştî 7 mehan, ji wê rehbaniyê direvê, jiber wî nedixwest ji bilî helbestanvaniyê karekî din bike. * 1895 Hesse dest bi karekî di pirtûkxaneyekê de kir, li Tübingen, û li wir karê wî ê toreyî dest pêkir * 1898 dîwana Hesse a yekem bi navê "Romantische Lieder= Stranên Romantîk" hate weşandindin. * 1899 Hesse pirtûkeke pexşane bi sernavê "Eine Stunde hinter Mitternacht= se´etekê piştî nîvê şêvê", weşand. * 1899-1903 Hesse diçe Basel û li wir jî di pirtûkxaneyekê de kar dike. Di 1904an de, nav û dengê Hesse belav dibe, ji ber weşana romana wî "Peter Camenzind", ko tê de rexne li pêşveçûna şaristaniyê digire û bi wênegira ji Basel Maria Bernoulli dizewice û dibin xwedî sê zarok. * 1904-1912 Hesse êdî xwest karê nivîskariyê tenê bike û bi malbata xwe re li Bauernhaus li Gaienhofen li Bodensee dijî. * 1906 Hesse di pirtûka kurte-çîrokên xwe de a bi navê "Unterm Rad = çerxê”Dûlab” jêr" zarokatiya xwe û astengiyên ko wî derbaskirin dike babet û mijarên vê pirtûkê. * 1907-1912 Hesse digel Albert Langen (1869-1909), Ludwig Thoma (1867-1921) kovareke çepên lîberal "März=Adar" diweşînê. * 1911 Hesse û hunermendê şêwekar Hans Sturzenegger (1875-1943) geştekê bo Seylon, Singapur û Sumatra dike. Ev geşt kartêkirineke mezin li jiyana wî dike * 1912 Hesse û malbata xwe li Bern binecih dibin 1914 Hesse xwe wek leşeger di cenga cîhanî yekem de tomar dike. Hesse xwe nagirê û li dijî cengê radiwestê û wî wek mirovekî xayîn li dijî welatê bav li qelem didin. Hesse direvê û xwe digihînê Swêsra bo hevwelatiya wir werbigirê. Ji 1916 Mirina bavê Hesse, nexweşiya kurê wî Martin, bodîlebûna jina wî û êlperestiya gelek [[rewşenbîr]]ên wê demê, ew pir xemgîn kir û kete nav nexweşiyeke derunî pir mezin. Mecbûr dibe her nik dr. Derûnî ko şagirt bû ew jî [[Carl Gustav Jung]] (1875-1961) bû. Ev serpêhatî di romana wî a bi navê "Demian" (1919) diyar dibe. Carl G.Jung, dibêjiyê hewl bide ko tu hînî hunerê şêwekariyê bibî û bi vî şêweyî wî derman dike. * 1919 Hesse bi tena xwe, bê malbata xwe li Montagnola li Tessin binecih dibe û jiyana xwe a mayî li wir diqedîne. Li wir Hesse nameyan bo xortên Elman rêdike û nivîsên xwe bo wan terxan dike û berê xwe dide wan, bi mebesta ko ew bikaribin, dîmenên Elmaniya ên giyanî biguherînin û nû bikin û bi hêviya ko rê li ber şerên din bête girtin. * 1922 Romana H.Hesse a bi navê"Siddharta" tête weşandin. * 1923 Hesse dibe hevwelatiyê Siwêsirî û jina xwe berdide. * 1924 Careke din H.Hesse bi Ruth Wenger dizewce û wê di sala 1927an de, berdide. * 1926 Preußische Akademie a hunerî Hesse wek endam dipejirînê. * 1927 Romana Hesse (Steppenwolf=dîlana gurgan) tête weşandin. * 1930 Romana "Narziß und Goldmund= Nercisî û zêreheyv" tête weşandin. * 1931 Hesse careke din bi mêjûnasa hunerî Ninon Dolbin dizewce. Di vê salê de, jiber sedemên siyasî dest ji Preußer Akademie berdide. * 1933-1945 Tevî ko Hesse ne bi tu hêzên siyasî û partiyan girêdayî bû, lê wî di name û nivîsên xwe de, eşkere li dijî Naziyan bû û pirr alîkariya wan hunermend û nivîskar û rewşenbîrên jiber zulma naziyan revibûn dikir. * 1946 Hesse xelata Goethe a bajarê [[Frankfurt]]/Main werdigire. Komîsiyona Nobela xelata toreyî bo kar û nivîsên wî, xelata Nobel didinê. * 1947 Zanîngeha Bernê Doktora rûmetê didin H. Hesse. * 1955 Hesse Xelata Aştiyê a pirtûka Elmanî werdigire. * 1962 li 9. tebaxê Hermann Hesse li Montagnola diçe ser dilovaniya xwe. {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alman]] [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên swîsrî yên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1877]] [[Kategorî:Mirin 1962]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên modernîst]] [[Kategorî:Romannivîsên alman ên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên swîsrî yên mêr]] [[Kategorî:Swîsrî]] [[Kategorî:Wênesazên alman ên mêr]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên alman]] [[Kategorî:Wênesazên alman ên sedsala 19an]] dsbpu0z5d5zbkbpa77r2r3pd9gu0qe4 0 7123 2100491 1715452 2026-10-26T04:56:00Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100491 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Hewlêr}} {{Agahîdank parêzgeh | Nav = Parêzgeha Hewlêrê | Navê_din = | Navê_fermî = | Koda parêzgehê = | Nexşe = Arbil in Iraq.svg | Nexşe_firehî = 250px | Nexşe_sernav = Koordînat: {{Mapframe|zoom=8|36.3,44.2|geotype=geomask|ids=Q213189|type=maplink}} | Nexşe1 = Hewler governorate 2012.png | Nexşe1_firehî = 220px | Nexşe1_sernav = | Welat = [[Başûrê Kurdistanê]] <!---KARGÊRIYÎ ---------------> | Dûgel = [[Îrak]] | Serbajar = [[Hewlêr]] | Walî = [[Omêd Xoşnaw]] | Gelhe = 3.108.681 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | Gelhe_sal = | Gelhê_bajaran = | Gelhê_gundan = | Rûerd = 15.074 | Berbelavî = 206,2 | Hejmara_navçeyan = 10 <!---BINEBEŞ -----------------> | Hejmara_bajarokan = | Hejmara_gundan = }} [[Wêne:Kurdistan governorates 2015.png|thumb|'''Parêzgehên Başûrê Kurdistanê:''' {{Legend|#90d3f4|border=1px solid grey|[[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]]}} {{Legend|#fdb7ba|border=1px solid grey|[[Hewlêr (parêzgeh)|Parêzgeha Hewlêrê]]}} {{Legend|#e0def6|border=1px solid grey|[[Silêmanî (parêzgeh)|Parêzgeha Silêmaniyê]]}} {{Legend|#e1cdbf|border=1px solid grey|[[Helebce (parêzgeh)|Parêzgeha Helebceyê]]}}]] '''Hewlêr, Parêzgeh''', parêzgeheke Herêma Federal a Kurdistanê ye û yek ji 19 parêzgehên [[Îraq]]ê jî ye ku dikeve bakûrê rojhilata iraqê. Navenda parêzgehê bajarê Hewlêr e. == Ji bajêrên Herêma Kurdistanê Hewlêr == Li Hewlêrê zêdeyi du milyon kes dijîn. Hewlêr di dîrokê de gelek caran bûye qada şer. Dîroka wê digihije hetanî 8 hezar salî zêdetir. Pişti şerê sala 1991ê herêm kete bin kontrola kurdan de û di sala 1992an de ji bo cara pêşîn Parlementa Herêmê hate hilbijartin. Dema ku [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] (Arbil International Airport) vebû, dê aliyê bazirganiyê de Hewlêr pir bi nav û deng û zengîn bû. Hewlêr 80&nbsp;km dûrî başûrê rojhilata bajêrê [[Mûsil]]ê ye û 50&nbsp;km jî dikeve bakûrê [[Pirdê]] ve. Hewlêr dikeve derekê ku herdû rubarên Zê bi dûriyek yeksan dikevin der dorê wê. Her di demên zû de mirov li wê derê jiyan kiriye û li [[Şikefta Şaneder]] cihê nîştecîbûnê hatine dîtin û dîroka wî ji bo 70 hezar - 50 hezar sal BM diçe. Her di vê şikefta Şaneder de hêstiyên mirovê [[Neanderthal]] hatine dîtin. Navçeya Zarî Çemê ku ketiye lêvên aliya çep ya (Zêyê Mezin) û bi kevintirîn gûnda cotkaran tê hejmartin û ji bo çaxa ku mirov ji nû dihelmiya zirhat û pez û mî xwedî kirin, di çe. Girê Çal jî ku dikeve aliya çep ya Zapê mezin, dîsan ew jî bi xwe yek ji kevntirîn gûndê çaxa ziratê ye. Dîroka wî ji bo wê çaxê diçe ku mirov ji nûve ji deştên zirhatê yên Kurdistanê dihelmiye niştecîbûnê. Dîroka wî jî ji bo 10 hezar -8 hezar sal BM diçe. [[Girê Qalînç Axa]], dikeve navenda bajêrê Hewlêrê û nêzîkê 4 hezar heya 5 hezar sal BM jiyan li wê derê de hebûye û pirşta hatiye valakirin bo demê 3 hezar sal BM. Ev yek jî di det xuya kirin ku dîroka Girê Qalînç Axa ji bo çaxa Koyîle û Werka diçe. == Erdnîgarî == === Erdnîgariya Hewlêr === Bajar di nav [[paralel]]ên rojhilat 42° - 2' û 36°- 11' bakûr de ye. Bajar li bakûr bi Dihok, li rojava bi Mûsil, li başûr bi Kerkûk û li rojhilat jî bi Silêmaniyê ve tê girêdan. === Avhewa ya bajar === Li bajar zivistanan perfek pir zêde heye. Di demsala zivistanê de sar e. Havînan jî herêm germ derbas dibe. Li Bajar zêdetir sewalên wekî [[pez]], [[mî]] û [[dewar]] tê xwedîkirin. Rençberî û sewalkarî serdest e, lê niha ev yek li navenda bajêr hin kêm bûye. === Deşt û zozan === Deşta Hewlêr, [[Qerac]] û [[Kendênawe]] û [[Deşta Raniye]] ([[Bîtwên]]) ji girngtirîn deştên Hewlêrê ne. Deşta Qerac û Kendênawe li ser sata hemû Iraq û Herêmê Kurdistanê yek ji wan derane ku bi awayek ecîb pir zêde genim û cih di de. Hewa zozanên ku dikevin Hewlêrê pir xweş in. Li zozanê Hewlêrê zef pez hatine xweyîkirin, masta Hewlêrê bi awayekî nav û deng ê wî bilav bûye ku di dîrokê de Hewlêrê derveyî kel û minare bi [[Bajêrê Mast]] ([[mast]]a pez û miyan) jî nav û dengê wî bilav bûye. === Çiya === Çiyayê herî bilind ê Iraq û Herêma Federal a Kurdistanê Kurdistanê li Hewlêrê ye, ev jî çiyayê [[Helgord]] e. === Çem û gol === Çemê herî mezin ê herêmê, [[Zêyê Mezin]], dû ra [[Zêyê Biçûk]] û gelek çem û gol li wî bajêrî hene. == Ciyên turîstîk û germavên herêmê == Hewlêr di warê turîzmê û xwezaye de bajarekî pir xweş û turîstîk e. Warên dîrokî yên herî zêde li wî bajêrê jî hene, mînak: [[Şikefta Şaneder]], [[Kelê Hewlêrê]], [[Girê Qalînç Axa]], [[Kilik Mişik]], [[Kelê Xanzada Mîrê Soran]], [[Kela Dwîn]], [[Tumqesre]] û gelek navçe û cihên din yên dîrokî û kevnare jî li wî bajêrî bi dîrokê re melovanî kirine. Ji welatên cuda cuda her sal turîst tên herêmê ji bo ku hilkişin ser çiyayên herêmê. Her wiha navendên turîstîk ên mîna: [[Havîngeha Şeqlawe]], [[Hawîngeha Bêxal]], [[Gelî Alîbeg]], [[Riwandûz]], [[Cûndiyan]], [[Hawîngeha Hacî Omeran]] û [[Şikefta Bêstûn]] hene. Her wiha gelek cihê tirbê şêx û kesên dînî jî yên cûda hene ku ji aliyê gel ve tê ziyaretkirin. == Serwetên bin erdê == Li [[Teqteq]], [[Koye]], [[Şîwaşok]] û gelek derên din niha [[petrol]] tê derxistin. Her wiha [[kibrît]], [[zêr]] û gelek pêkhateyên din ji serwetên bin erdî hene. Av jî yek ji [[serwet]]ên din yên bin erdî yê Hewlêrê ye. == Babetên heywanan == Ji ber avhewaya Herêmê Hewlêr zivistanê wî sar û bi baran e û havînê wî jî germ e. Hin caran jî berf tê. == Çand û huner == === Dîn û civak === Nifûsa bajar piranî musluman in, hejmara xiristiyanan pir kêm in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê, turkiman jî wek ciwaka duyem li herêmê hene. Li Herêma Kurdistana Federal, gelek baweriyên cuda yên dînî hene. Ev yek jî li Hewlêrê jî tê dîtin. Li gorî agahiyên cûda, baweriyên dînî ên li Herêma Kurdistana Federal dijîn 96% îslam, 2% [[êzdî]], 1% mezîhî (xiristyan), 1% jî baweriyên [[kakeyî]] û [[sanbiye mendayî]] di nava hevde dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Bawermendên îslamê zêdetir li bajêrên Hewlêr, Silêmanî û Dihokê belav bûye. Bawermendên êzdî li Dihok û Musilê belav bûne. Bawermendên mesîhî jî li bajêrê Hewlêrê li [[Enkawa]], [[Şeqlawa]] û li Musilê jî li [[Siryan]], [[Qerequş]], [[Amdaniye]] dijîn. Bawermendên kakeyî herî zêde li bajêrê [[Diyaele]] û navçeya [[Xaneqîn]] û hin bajêrên Hewlêr û Silêmaniyê dijîn. Bawermendên sanbiye mendayî jî bi giştî li gelek derên Iraqê dijîn. Lê perestgeha wan dikeve nêzî çemên Zê û Firatê. === Xwarênên herêmê === Xwarina herî navdar qeliya ye. Kifta "abdigor" ji yek ji xwarinên mehelî ne ku li herêmê tên xwarin. Herwiha [[dogewa]], [[birinc]] û [[qeyîsî]], [[doleme]] û gelek babetên din yên xwarinê hene. ==== Goşteberx ==== [[Rûnê nivîşk]], [[pîvaz]], [[salçe]], gihayên çolê baş bi goşt tê stran. Piştî baş hate strandin postê berx tê dijîkirin û di bin axa şil de tê veşartin. Pişt re agir li ser axê tê dadan û tê bijandin. ==== Qelî ==== Ji goştê kar û berxan amade dibe. Di serî de goştê kar û berxan baş tê hûrkirin. Pişt re di nava selçe û rûnê nivîşk de tê qelandin. Piştî ku baş pijiya tê sarkirin. Herî dawî sîrmastê ku cuda hatiye amadekirin li ser [[qelî|qeliyê]] tê rokirin û amadekirin. === Kincên herêmê === Zilam [[rank]] û [[çox]] li xwe dikin hin jî [[şalwar]] ([[qadî]]) li xwe dikin. Li ser şalwar [[kefî|kefiyek]] li pişta xwe girê didin. == Navçe û nahiye yên Hewlêrê == * [[Navenda Hewlêrê (navçe)|Qezayê Navenda Hewlêrê]]: [[Hewlêr]] (navend), [[Behirke]], [[Enkawe]], [[Şemamik]]; Nifûs 130000, 49% nêr û 51% mêne. Akinciyen bajêr 93% kurd, 4% turkimen Û 2% jî aşûrî (Kirîstiyan)in. Dikeve navenda bajêr bi xwe. 91 gund u Nahiye jî girêdirayî vê nahiye yêne, mînak: Henkawe, Behirke û nahiye ya Şemamik. * [[Deşta Hewlêrê (navçe)|Qezayê Deştê Hewlêrê]]: [[Binesilawe]] (Binesillawe) (navend), [[Daretû]], [[Quştepe]], Kesnezan; Nifûs 200000, 7&nbsp;km li dûrî navenda Hewlêrê ye, Dikeve rojhilata bajêrî. Ji 142 gund û ji navenda Qezayê Binesilawe û 3 Nahiyeyên mîna: Daretû, Kesnezan û Qûştepe pêk tê. * [[Xebat (navçe)|Qezayê Xebat]] (''Kelek- yan jî Rizgarî''): Xebat (navend), [[Dareşekiran]], [[Rizgarî]], [[Kewergosik]]; Nifûs 35000, dikeve ser rêya Hewlêr- Musilê û li ser zêya Mezine, Dikeve rojavaya bajêrî. Ji 61gund û 3 nahiyeyên: Rizgarî, Darfeşekran û nahiyeya Kewirgosk pêk tê. * [[Mexmûr (navçe)|Qezayê Mexmûr]]: Nifûs 79000, 67&nbsp;km dûrî başûrê rojavayê bajêrê Hewlêrê ye. Ji 196gund û 3 nahiyeyên: Qerac, Kendênawe û Gwêr pêk tê. Herwiha Kempa Penaberan a Mexmûrê jî bi qasî 15 deqîqe dûrî qezayê Mexmûrê ye. * [[Koye (navçe)|Qezayê Koye]] (Koyî Sincaq): [[Koysinciq]] (navend), [[Teqteq]], [[Şoriş]], [[Aşitî]], [[Sêgirdikan]]; Nifûs 37410, dikeve bakûrê rojhilata bajêrê Hewlêrê. Ji çendîn gund û nahiyeyên: Teqteq, Aştî, Sêgirtkan, Siktan û nahiye ya Şoreş pêk tê. Bajêra Helbestvanê Nasyonalîstê Kurd ya piştî Ehmedî xanî, Hacî Qadirê Koyî ye. * [[Şeqlawe (navçe)|Qezayê Şeqlawe]]: [[Şeqlawe]] (navend), [[Selahedîn]], [[Herîr]], [[Hîran]], [[Basirme]], [[Balîsan]]; Nifûs 127346, dikeve bakûrê bajêrê Hewlêrê. Ji 217 gund û nahiyeyên: Selahedîn (Mesif Serîreş), Herîr, Balîsan û nahiye ya Basirme pêk tê. * [[Soran (navçe)|Qezayê Soran]]: [[Soran]] (navend), [[Xelîfan]], [[Diyana]], [[Sîdekan]]; Nifûs..., dikeve bakûrê rojhilatê bajêrê Hewlêrê. Ji .... gund û nahiyeyên: Sîdekan, Xelîfan û nahiye ya Diyana pêk tê. * [[Mêrgesor (navçe)|Qezayê Mêrgesor]]: [[Mêrgesor]] (navend), [[Barzan]], [[Pîran]], [[Şêrwan Mezin]], [[Meznê|Mezinê]], [[Goretû]]; Nifûs..., dikeve bakûrê bajêrê Hewlêrê. Ji 252 gund û 5 nahiyeyên: Barzan, Pîran, Şêrwan Mezin, Mezinê û nahiye ya Goretû pêk tê. * [[Çoman (navçe)|Qezayê Çoman]]: [[Çoman]] (navend), [[Hacî Omeran]], [[Simîlan]], [[Gelale]] (Gellalle), [[Qesrê]]; Nifûs..., dikeve bakûrê bajêrê Hewlêrê. Ji... gund û nahiyeyên: Sêmêlan, Gelale, Hacî Omeran û nahiye ya Qesirê pêk tê. * [[Rewanduz (navçe)|Qezayê Rewandiz (qeza)]]: [[Rewandiz]] (navend), [[Wertê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} * http://hawlergov.org/kur/home.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615224721/http://hawlergov.org/kur/home.aspx |date=2011-06-15 }} * http://www.diclenews.com/hewlêr/serbazSiyamend/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }} * http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&c=sbsPopulationLabor&id=474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&c=sbsPopulationLabor&id=474 |date=2011-07-23 }} {{Navçeyên Hewlêrê}} {{Parêzgehên Iraqê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê| ]] [[Kategorî:Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê]] daykqm2ogquw5d3juppek1m4efq8k99 0 7773 2100471 2098649 2026-10-26T00:15:22Z Kawa63 105128 2100471 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | nav = Deryaya Qezwînê | dewlet = [[Îran]], [[Rûsya]], [[Qazaxistan]], [[Azerbaycan]], [[Tirkmenistan]] | rûerd = 386.400 km² | bilindahî = -28 metre | dirêjbûn = 1.200 km }} [[Wêne:Caspianseamap ku.png|thumb|Nexşeya Deryaya Qezwînê]] '''Deryaya Qezwînê''', '''Behra Hezerê,'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=22:1}}</ref> '''Deryaya Qespî''' an jî '''Deryaya Kaspiyan''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: Каспийское море, bi [[Zimanê qazaxî|qazaxî]]: Каспий теңізі, bi [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]]: Hazar deňizi, bi [[Zimanê azerî|azerî]]: Xəzər dənizi, bi [[Zimanê farisî|farsî]]: دریای خزر, دریای مازَندَران; bi latînîkirina wan: ''Daryā-ye Ḫazar'', ''Daryā-ye Māzandarān'') gola herî mezin a [[Dinya (gerstêrk)|dinyayê]] ye. Ew di navbera [[Ewropa]] û [[Asya|Asyayê]], li rojhilatê [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Kafkasyayê]], cih digire. Ji ber mezinahiya xwe jê re «derya» tê gotin. Lê di rastiyê de, ew goleke bi ava şor e ku av ji wê dernakeve. Rûbera wê nêzîkî 371.000 km² ye û ji ber guherîna asta avê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.esa.int/Applications/Observing_the_Earth/The_Caspian_Sea |sernav=The Caspian Sea |malper=www.esa.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Kûrahiya wê ya herî zêde 1.025 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/caspian-sea-i/ |sernav=CASPIAN SEA i. GEOGRAPHY |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en-US}}</ref> Asta navîn a rûyê ava wê nêzîkî 28 metreyan ji asta okyanûsên cîhanê kêmtir e. ''Deryaya Qezwînê'' di pêvajoyên erdnîgarî yên dirêj de, ji [[Okyanûsa Tetîs|Okyanûsa kevnar a Tetîsê]] û Deryaya [[Paratetîs|Paratetîsê]] pêş ket. Bi demê re, ji ber guhertinên di avahî û girêdanên avê yên vê herêmê de, [[Deryaya Reş]] û ''Deryaya Qezwînê'' ji hev veqetiyan û hêdî hêdî şeklê xwe yê îroyîn girtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Esin |pêşnav=N. V. |paşnav2=Yanko-Hombach |pêşnav2=V. V. |paşnav3=Esin |pêşnav3=N. I. |tarîx=2018-01-20 |sernav=Evolutionary mechanisms of the Paratethys Sea and its separation into the Black Sea and Caspian Sea |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618215302482 |kovar=Quaternary International |series=IGCP 610 Second Special Volume of Quaternary International |cild=465 |rr=46–53 |doi=10.1016/j.quaint.2016.06.019 |issn=1040-6182}}</ref> == Welatên derdorê == '''Welatên derdorê yên îroyîn:''' ==== Bakur ==== * {{ala|Qazaxistan}} * {{ala|Rûsya}} ==== Rojhilat ==== * {{ala|Tirkmenistan}} ==== Rojava ==== * {{ala|Azerbaycan}} ==== Başûr ==== * {{ala|Îran}} '''Welta derdorê yên dîrokî:''' ==== Bakur û Rojhilat ==== * {{ala|Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst}} * {{ala|Împeratoriya Rûsî}} ==== Bakur ==== * {{ala|Împeratoriya Rûsî}} == Galêrî == <gallery> Wêne:Caspian Sea from orbit.jpg|Deryaya Qezwînê Wêne:Stenka Razin by Vasily Surikov 1906.jpg|Stenka Razin (Vasily Surikov) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Derya|Qezwînê]] [[Kategorî:Deryaya Qezwînê| ]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Rûsyayê]] [[Kategorî:Golên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Golên Îranê]] [[Kategorî:Golên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Golên Rûsyayê]] [[Kategorî:Golên Tirkmenistanê]] [[Kategorî:Qazaxistan]] [[Kategorî:Şiklên erdê yên Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Şiklên erdê yên Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Tirkmenistan]] o8mbvqfy8o2py0tq6f3svgmbxc4jyke 2100472 2100471 2026-10-26T00:15:44Z Kawa63 105128 /* Çavkanî */ 2100472 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | nav = Deryaya Qezwînê | dewlet = [[Îran]], [[Rûsya]], [[Qazaxistan]], [[Azerbaycan]], [[Tirkmenistan]] | rûerd = 386.400 km² | bilindahî = -28 metre | dirêjbûn = 1.200 km }} [[Wêne:Caspianseamap ku.png|thumb|Nexşeya Deryaya Qezwînê]] '''Deryaya Qezwînê''', '''Behra Hezerê,'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=22:1}}</ref> '''Deryaya Qespî''' an jî '''Deryaya Kaspiyan''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: Каспийское море, bi [[Zimanê qazaxî|qazaxî]]: Каспий теңізі, bi [[Zimanê tirkmanî|tirkmenî]]: Hazar deňizi, bi [[Zimanê azerî|azerî]]: Xəzər dənizi, bi [[Zimanê farisî|farsî]]: دریای خزر, دریای مازَندَران; bi latînîkirina wan: ''Daryā-ye Ḫazar'', ''Daryā-ye Māzandarān'') gola herî mezin a [[Dinya (gerstêrk)|dinyayê]] ye. Ew di navbera [[Ewropa]] û [[Asya|Asyayê]], li rojhilatê [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Kafkasyayê]], cih digire. Ji ber mezinahiya xwe jê re «derya» tê gotin. Lê di rastiyê de, ew goleke bi ava şor e ku av ji wê dernakeve. Rûbera wê nêzîkî 371.000 km² ye û ji ber guherîna asta avê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.esa.int/Applications/Observing_the_Earth/The_Caspian_Sea |sernav=The Caspian Sea |malper=www.esa.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Kûrahiya wê ya herî zêde 1.025 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/caspian-sea-i/ |sernav=CASPIAN SEA i. GEOGRAPHY |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en-US}}</ref> Asta navîn a rûyê ava wê nêzîkî 28 metreyan ji asta okyanûsên cîhanê kêmtir e. ''Deryaya Qezwînê'' di pêvajoyên erdnîgarî yên dirêj de, ji [[Okyanûsa Tetîs|Okyanûsa kevnar a Tetîsê]] û Deryaya [[Paratetîs|Paratetîsê]] pêş ket. Bi demê re, ji ber guhertinên di avahî û girêdanên avê yên vê herêmê de, [[Deryaya Reş]] û ''Deryaya Qezwînê'' ji hev veqetiyan û hêdî hêdî şeklê xwe yê îroyîn girtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Esin |pêşnav=N. V. |paşnav2=Yanko-Hombach |pêşnav2=V. V. |paşnav3=Esin |pêşnav3=N. I. |tarîx=2018-01-20 |sernav=Evolutionary mechanisms of the Paratethys Sea and its separation into the Black Sea and Caspian Sea |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618215302482 |kovar=Quaternary International |series=IGCP 610 Second Special Volume of Quaternary International |cild=465 |rr=46–53 |doi=10.1016/j.quaint.2016.06.019 |issn=1040-6182}}</ref> == Welatên derdorê == '''Welatên derdorê yên îroyîn:''' ==== Bakur ==== * {{ala|Qazaxistan}} * {{ala|Rûsya}} ==== Rojhilat ==== * {{ala|Tirkmenistan}} ==== Rojava ==== * {{ala|Azerbaycan}} ==== Başûr ==== * {{ala|Îran}} '''Welta derdorê yên dîrokî:''' ==== Bakur û Rojhilat ==== * {{ala|Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst}} * {{ala|Împeratoriya Rûsî}} ==== Bakur ==== * {{ala|Împeratoriya Rûsî}} == Galêrî == <gallery> Wêne:Caspian Sea from orbit.jpg|Deryaya Qezwînê Wêne:Stenka Razin by Vasily Surikov 1906.jpg|Stenka Razin (Vasily Surikov) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Derya|Qezwînê]] [[Kategorî:Deryaya Qezwînê| ]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Erdnîgariya Ewropayê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Rûsyayê]] [[Kategorî:Golên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Golên Îranê]] [[Kategorî:Golên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Golên Rûsyayê]] [[Kategorî:Golên Tirkmenistanê]] [[Kategorî:Qazaxistan]] [[Kategorî:Şiklên erdê yên Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Şiklên erdê yên Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Tirkmenistan]] pjt7gam417f4j7qh6iugcgxzcas3us3 0 7866 2100467 1800774 2026-10-25T23:06:00Z MikaelF 935 2100467 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = [[1973]] | cihê_jidayikbûnê = [[Tîflîs]] , [[Gurcistan]] | jêder = <!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --> | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Diana Wekîl''' [[opera (muzîk)|operabêjeke]] [[kurd]] e. == Jiyan == Wekîl di sala 1973an de li [[Tîflîs]]ê ([[Gurcistan]]) hatiye dinê. Li [[konservatiwar]]a [[Rewan]]ê ([[Ermenistan]]) xwendiye û albûmeke wê ya bi navê "Dengbêja Operayê" heye. Ew bi îtalî, almanî, îngilîzî, rûsî, ermenî û kurdî [[aria]], [[romans]] û [[stran]] dibêje. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêja Opera]] [[Kategorî:Hunermend]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Sopranoyên kurd]] fwcioggpajt7zq6r1tlxah42bx4421k 0 10182 2100449 2023497 2026-10-25T13:32:45Z ~2026-56862-78 189961 2100449 wikitext text/x-wiki 2100450 2100449 2026-10-25T13:48:52Z Ghybu 9854 Guhartinên [[Special:Contributions/~2026-56862-78|~2026-56862-78]] ([[User talk:~2026-56862-78|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Balyozbot|Balyozbot]] 2023497 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Navçeya Bêsniyê | navê_din = | navê_fermî = Besni | wêne = Besni1.jpg | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Semsûr (parêzgeh)|Semsûr]] | serbajar = Bêhiştî | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 5 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 9 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 64 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 80.681<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=02&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2009]</ref><!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2009]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.332 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 60,57 | nifûsa_serbajarê = 26.788 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2009]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 910 | koda_postayê = 02300 | koda_telefonê = (+90) 416 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|41|36|N|37|51|35|E|display=inline, title}} }} '''Bêsnî''' yan jî '''Behsnî''' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}yek ji navçeyên [[Semsûr]]a Adiyemanê ye. Di dîroka Kurdistanê de xwedî cihekê girîng e. Li rojavayê Semsûrê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 1.330 km², bilindahî ji rûyê avê 1.050 m ye. 8 şaredarî, 52 gund û 61 mezre girêdayî navçeyê ne. Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 36.123 û bi tevî gundan 108.667 e. Bêsnî her dem bûye navendek desthilatdariya kurdan. Mîrên Bêsnî ji [[Deryaya Spî]] heya [[Meletî]], [[Dîlok]] û [[Ruha]]yê desthilatî kirine. Di sala 1620´î de gorî qeydan 16.000 nifûsa Bêsniyê hebûye. Osmaniyan hin caran bi [[Amed]], [[Gurgum]], [[Meletî]], [[Dîlok]] an bi wîlayetên başûr ve girêdane. Di sala 1954´î de bi Semsûrê ve hatiye girêdan. Wekî parçeyek Kurdistanê dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. [[Med]], [[hûrî]], [[mîtanî]], [[asûr]], [[faris]], [[makedonî]], [[Împeratoriya Romê|romayî]], [[ereb]], [[mongol]] û [[osmanî]] li vir desthilatî kirine. Lê Bêsnî her dem wekî herêmeke serbixwe di bin desthilatiya mîrîtiyên Kurdan de bûye. Di qeydên dîrokî de navê Bêsniyê wekî Bêsnî, ''Bahsna'', ''Bethesna'', ''Behes'', ''Behesnî'' derbas dibe. == Gund û beldeyên Bêsniyê == === Bajarok === * [[Kêsûn]] ({{bi-tr|Çakırhüyük}}) * [[Mêmalî]] ({{bi-tr|Kesmetepe}}) * [[Sûfraz]] ({{bi-tr|Üçgöz}}) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|besnibehisni-navceya-semsur}} {{Bajar û gundên Bêsniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|41|36|N|37|51|35|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Belediyeyên navçeyan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Bêsnî| ]] nhtrxyp18omizx8c6y8klaabutnybxt 0 24579 2100477 2007253 2026-10-26T04:41:54Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100477 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Henryk Sienkiewicz.jpg|thumb|Henryk Sienkiewicz]] '''Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz''', Navkirinek: Litwos, (jdb. [[5ê gulanê]] 1846 li Wola Okrzejska, [[Polonya]]; m. [[15ê çiriya paşîn]] [[1916]] li [[Vevey]], [[Swîsre]]) yek ji nivîskarên Polonî yên wergirê [[Xelata Nobelê]] ya wêjeyê ye. Bi pirtûka xwe ya navdar "''Quo Vadis - (bi) ku ve"'' tê bîra gelekan. Di vê pirtûkê de Mesîhiyên pêşîn ên dema împaratoriya Roma wekî mijar digire û zilm û pêkutiyên li an hatine kirin bi zimanekî bandorbarî radixe pêşberî xwendevanan. Dîsa pirtûkên wî yên mijar û serpêhatiyên çanda devkî ya Polonî bingeh digire jî gelek bi nirx in. Sala 1905î de Xelata Nobelê ya wêjeyê werdigire. == Berhemên wî == * ''[[Na marne]]'' (1872) * ''Szkice Węglem'' ''Nexşên komirpênûsê;'' (1877) * ''Listy z Podróży do Ameryki'' ('' Name ji DYAyê,'' 1878) * ''Janko Muzykant'' (1879) * ''Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela'' (Ji rojîna mamosteyek Poznanî;'' Novelle 1879) * ''Nowele amerykańskie'' ''(Vegotinên Amerîkayî)'' ** ''Za Chlebem'' (''Nanê bêevînî;'' 1880) ** ''Latarnik'' (''Panêrê birca tîrêjî;'' 1882) * ''Bartek Zwycięzca'' (''Serkeftî Bartek;'' Kurteroman 1882) * Die ''Trilogie'' (hatiye fîlmkirin ji aliyê [[Jerzy Hoffman]]), ji: ** ''Ogniem i mieczem'' (''Bi agir û şûr;'' 1884); hatiye bi mijarkirin [[Hetmanat#serhildana Ûkraynayiyan û Bohdan Chmelnyzkyj|Serhildana Ûkraynayiyan]] di bin navê [[Bohdan Chmelnyzkyj|Chmelnyzkyj]] li dijî [[Polonî-Lîtwanî|Desthilatdariya Polon-Lîtwanî]] ** ''[[Potop]]'' (''Reva rezîl;'' 1886), behsa şerê Polon û Swêdiyan dike ** ''Pan Wołodyjowski'' (''Serek Wdyjowski;'' 1888); Behsa desthilatiya Osmanî dike û barbariya Tirkan tîne zimên. Herwekî di vê pirtûkê de aliyên negatîv ên Îslamê jî rave dike * ''Bez dogmatu'' (''Bêî Dogma" 1891) * ''Rodzina Połanieckich'' (''Familya Rodzina"; 1894) * ''[[Quo Vadis (Roman)|Quo Vadis]]'' (''Quo vadis. Dema Neron 1896) * ''Krzyżacy'' (''Xaçparêz 1900), Behsa Têkçûyîna Tannenberg dike * ''W pustyni i w puszczy'' (''Nav çol û bejiyê de;'' 1912) {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1846]] [[Kategorî:Mirin 1916]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Polonyayî]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] [[Kategorî:Katolîkên romayî yên sedsala 20an]] sdht2vc6uchjc9sot95khx08g92563n 0 24622 2100476 1770364 2026-10-26T04:37:14Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100476 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Henrik Pontoppidan.jpg|thumb|Henrik Pontoppidan.]] '''Henrik Pontoppidan''' (jdb. [[24ê tîrmehê]] [[1857]] li [[Fredericia]]; m. [[21ê tebaxê]] 1943 li [[Kopenhagen]]) nivîskarekî [[Danîmarkî]] bû. Sala [[1917]]î de bi tevî [[Karl Gjellerup]] [[Xelata Nobelê]] ya wêjeyê wergirtin. Ew yek ji natûralîstên mezin ên [[Danîmarka]] ye. Di nava komeke natûralîstan a bi navê ''"Det moderne Gennembrud"'' de xebata xwe ya wêjeyî didomîne. Sala ku xelatê distîne kerr dibe, êdî nabihîse. Sala [[1927]]î de hew dikare jiyana xwe ya civakî bimeşîne, îzole dibe. == Berhemên wî (bi Almanî) == * Die Sandinger Gemeinde (1883, dt. 1905) * Henrik, der Eisbär Henrik, Hirçê spî (1887, dt. 1903) * Das gelobte Land - Welatê pesindayî (1891/95, dt. 1908) * Nachtwache - Panêrê şevê (1894, dt. 1896) * Der alte Adam - Kal (1894, dt. 1912) * Hans im Glück - Hans ê bêmirad (1898-1904, dt. 1906) * Rotkäppchen - Kumsorik (1900, dt. 1904) * Hans Quast (1907, dt. 1929) * Totenreich - Dewlemendiya mirinê (1912/16, dt. 1920) {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} {{DEFAULTSORT:Pontoppidan, Henrik}} [[Kategorî:Danîmarkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1857]] [[Kategorî:Mirin 1943]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] [[Kategorî:Romannivîsên danîmarkî yên mêr]] 0lnn1s3m88v9wrc0gz71wnevxf8e4pl 0 25214 2100464 2100400 2026-10-25T18:38:48Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Pêkhate */ 2100464 wikitext text/x-wiki '''Karok''' an jî '''kerû''' (bi înglîzî: yekjimar; ''fungus'', pirjimar; ''fungi'') yek ji cîhana zîndewerên tekxaneyî an jî firexaneyî yên endamên koma zîndewerên navikrasteqîn (êkaryot) in. Ji bo karokên xwarinê bi gelemperî peyva [[kuvark]] tê bikaranîn, lê karok û kuvark ne heman tişt in, kuvark beşek ji cîhana karokan e. Beşa zanistê ya li ser karokan xebat dike, wekî karokzanî (bi înglîzî: ''mycology'') tê navkirin. Karokzanî liqek [[Biyolojî|biyolojiyê]] ye. Di warê karokzaniyê de, karokzan li ser pêkhateya biyokîmyayî ya karokan, polenkirina karokan, diyarkirina bomaweya karokan, û ji aliyê mirov ve bikaranîna karokan de xebat dikin. Kuvark, karokên havênê, kufik û ''Penicillium notatum'' a ko jê dijezîndeyî ya penîsîlîn tê çêkirin, hemû endamên cîhana karokan in. Karok di jorecîhana Êkarya (bi înglîzî: ''Eukarya'') da cih digirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Taybetmendî == [[Wêne:Karok ku.png|thumb|398x398px|Li gor polenzaniya nûjen, cîhana karokan di 7 liq, 10 jêreliq, 35 pol. 12 jêrepol, û 129 koman de tê polenkirnin.]] Karok jî wekî mîna [[ajal]]an, xwenejîn (heterotrof) in. Nikarin mîna [[riwek]], [[kevz]] û hin [[Bakterî|bakteriyan]] xurekên xwe bi [[fotosentez]] an jî kîmosentezê berhem bikin. Ajal xurekan dixwin û di [[coga herisê]] de bi alîkariya [[enzîm]]an, xurekan hildiweşînin bo molekulên sakar. Molekulên sakar ên wekî [[glukoz]], [[Asîda amînî|asîdên amînî]] û asîdên çewrî ji coga herisê tevlê [[xwîn]]ê dibin û tên guhaztin bo [[xane]]yan. Berevajiyê ajalan, hemû karok xurekan li derveyî laşê xwe [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û dimijînin nav xaneyên xwe. Ji bo vê karê, karok enzîmên xwe berdidin ser xurekên hawirdora xwe. Enzîm xurekên endamî yên aloz hildiweşîne bo xurekên endamî yên sakar. Xurekên sakar jî ji aliyê karok ve tê mijandin û di xaneyan de tên bikaranîn.<ref name="Campbell"/> Karok xurekên xwe ji madeyên endamî yên laşê organîzmayên mirî an jî zindî bi dest dixin. Madeyên endamî yên wekî dar û riwekên rizî, laşê ajalên mirî û paşmayîyên organaîzmayên zindî ji bo dabînkirina xurek çavkaniyên sereke ne.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Hemû karok navikrasteqîn in (êkaryot). Hemû karok xwenejîn in (heteretof). Piraniya karokan firexaneyî ne, lê hindek corên tekxaneyî jî hene. Mînak, karoka havênê tekxaneyî ye, lê karokên havênê bi şeweyî molge (kolonî) bi hevre dijîn. Hin karok firenavikî ne, ango di xaneya wan de ne yek, lê zêdetir [[navik]] cih digirin. Dîwarê xaneyên karokan kîtîn lixwe digire. Piraniya endamên cîhana karokan neliv in. Tenê di liqê Çîtrîdîomîkota (''Chytridiomycota'') de gamet, qamçî lixwe digirin û dilivin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber ko karok cih naguherin, xwediyê pêkhateyên mîna reg in û xaneyên wan bi dîwarê xaneyê pêçayî ne, di salên berê de karok wekî riwek dihatin hesîbandin. Zanyar bi xebatên li ser [[Asîda rîbonukleyî|ARN-rîbozomî]] ya biçûk, ARN-rîbozomî ya karokan û ya zîndewerên ji cîhanên êkarya dan ber hev û diyar kirin ko karok ji riwekan pirtir, dişibin ajalan.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Li cem karokan kiryara [[mîtoz]]ê ji xaneyên zîndewerên din cudatir rû dide. Ji ber ko di hin karokan de xane bi berbestan ji hev nehatine cihêkirin, yekeya pirbûnê ya karokan, ne xane lê navik e. Dema mîtozê de parzûna navikê hilnaweşe, rîsên teşiyê ji parzûna navikê derbas dibin û xwe bi [[kromozom]]an ve girê didin. Ji bilî karokên liqê Çîtrîdiyomîkota, xaneyên karokan [[Sentrîol|sentriyol]] lixwe nagirin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> == Pêkhate == Laşê karokên firexaneyî ji tora dezîyên piçûk pêk tê. Tora deziyên karokê wekî hîf ( bi latînî: yekjimar; ''hypha'', pirjimar; ''hyphae'') tê navkirin. Hîf (dezîyekarok) bi şeweyî deziyê lûlelyî ne.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Ango hîf bi eslê xwe xaneyek lûleyî ya liqdar e û bi sîtoplazmayê tijî ye. Dibe ko hîf bêberbest be (bi înglîzî: ''aseptate hypha'') û firenavikî be an jî bi berdestan hatibe dabeşkirin (bi înglîzî: ''septate hypha'').<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Bi gelemperî karokên seretayî (pîrîmîtîv) hifên biberbest an jî hîfên berbestên netemamî lixwe digirin. Di berbestên netemamî de berbest kunkirî ne, [[sîtoplazma]] ji xaneyek dikare biherike xaneya din. Herwisa ne [[endamok]] lê, hin molekul jî di nav sîtoplazmayê de ji xaneyek ber bi xaneya din ve cih diguherin. Hîfên piraniya corên karokan, hîfên biberbest in. Di hîfên bi berdestan hatine cihêkirin de, li gor cora karokê an jî li gor qonaxa geşebûn û peresîna karokê dibe ko her xane yek an jî pirtir navik lixwe bigire.<ref name="Encyclopedia Britannica"/> Hîfên karoka kufika nanê, bi berbestan nehatinê cihêkirin, loma hîfên kufika nanê ji xaneyên firenavikî pêk tên.<ref name="OpenStax, Biology" />Girseya hîfên bi hev re girêdayî wekî rîsê karokê an jî mîselyum (bi înglîzî: ''mycelium'') tê navkirin. Dibe ko mîselyuma karokek di nav axê de, ji torek çendan metreyan pêk were. Mîselyum ne tenê di nav axê de, lê li ser an jî di nav riwekan de, li ser madeyên endamî yên wekî nan, penêr û hwd. jî geşe dibe.<ref name="McGraw-Hill" /> Hin karok, wekî mînak, karoka havênê, tekxaneyî ye û mîselyum pêk naîne.Gava di hawirdorê de bi têra xwe xurekên endamî hebin, hîfên nû tê çêkirin û mîselyuma karokê bi lez geşe dibe. Serê hîfên karokê ber bi xurekê ve dirêj dibin. Ji ber ko hîf gelek zirav û liqdar in, ji bo mijîna xurekan, rûyek fireh dabîn dikin.<ref name="Biology" />Ango di karokên firexaneyî de, her deziyek mîselyumê, hîfek e. Hîf zincîrek xaneyan e ko ji serî heta dawî bi hev ve girêdayî ne. Di hin karokên firexaneyî de gelek hîf bi hev re tên girêdan û pêkhateyên çêkerê [[Spordan|sporan]] peyda dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di pêkhateya dîwarê xaneyê karokan de kîtîn heye. Kîtîn pêkhateyek qayişokî û qayim e û ji polîsakkarîdên nîtrojenî ava bûye.<ref name="Campbell" />Karok ji xaneyên êkaryotî (navikrasteqîn) pêk tên lê berevajiyê zîndewerên din ên êkaryotî, xaneyên karok haploîdî ne. Tenê di qonaxa pirbûna zayendî de ji bo demek kurt, dîploîdî ne.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Karok mijer in. Xurekê xwe bi rêya mijînê werdigirin. Enzîmên herisê berhem dikin û der didin ser xurekê, xurekê li derveyî xaneyê diherisînin, paşê dimijînin nav xaneyê. Hin corên karokan bi genîxweriyê, xwarinên xwe ji organîzmayên mirî bi dest dixin. Karok bi nîvçeregan ''(rhizoids'') xwe bi hawirdora xwe ve girê didin. Karok ji bo hilweşandina xurekên endamî yên li hawirdora xwe, enzîm bi kar tînin. Selulaz (''cellulase''), fîtaz (''phytase''), lîpaz (''lipase''), û zîlenaz (''xylanase'') mînakên serekî ne bo enzîmên karokan. Karok xurekên endamî yên aloz, bi alîkariya enzîman hildiweşîne bo xurekên endamî yên sakar. Deziyekarok (hîf), madeyan ji hawirdorê dimijînin. Deziyekarok di nav axê de an jî di nav qedê riwekên de dirêj dibin. == Çerxa jiyana karokan == Di çerxa jiyana karokên bi [[pirbûna zayendî]] zêde dibin de, qonaxa haploîdî û qonaxa dîploîdî li dû hev dubare dibin.Karokên firexaneyî bi zîldana sporê geşe dibin û hîf û mîselyum çêdikin. Qonaxa haploîdî bi yekbûna navikên haploîdî, ango bi karyogamiyê dawî dibe. Bi yekbûna navikên haploîdî, [[zîgot]]a dîploîdî peyda dibe û qonaxa dîploîdî ya karokê dest pê dike. [[Miyoz|Dabeşbûna miyozî]] kromozomên zîgote dabeşê du paran dike û qonaxa haploîdî ji nû ve dest pê dike. Gamet bi mîtozê, ji pêkhateya haploîdî peyda dibin. Di piraniya corên karokan de ji bilî zîgotê, hemû pêkhateyên karokê haploîdî ne.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> === Spor === Pitiriya karokan bi navbeynkariya [[Spor (biyolojî)|sporan]], bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin. Dibe ko spor bi kiryara zayendî bi dabeşbûna miyozê, an jî bi kiryara nezayendî, bi dabeşbûna mîtoze werin çêkirin.<ref name="Concepts and Applications"/> Sporên bi kiryara nezayendî tên çêkirin, di xaneyên tûrikî yên bi navê spordank (sporangiyum) de tên berhemkirin û wekî sporên spordankê an jî sporangiyaspor tên navkirin. Sporên bi kiryara zayendî tên çêkirin jî li gor cora liqê karokan, wekî askospor, bazîdiyospor û zîgospor tên navkirin. Herwisa sporên hin karok û kevzan jî wekî oospor tên navkirin.<ref>McGinnis MR, Tyring SK. Introduction to Mycology. In: Baron S, editor. Medical Microbiology. 4th edition. Galveston (TX): University of Texas Medical Branch at Galveston; 1996. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK8125/</ref> Spor xaneyên haploîdî ne bi dabeşbûna mîtozî karoka firexaneyî ya haploîdî çêdikin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Bi gelemperî spor bi bayê belavê hawirdorê dibin. Gava spor ji bo cihek guncav tên guhaztin, zîl didin û mîselyuma karokê pêk tînin.<ref name="Campbell"/> Spor pir hûrik in, loma dikare ji bo demek dirêj di atmosferê de deliqandî bimîne. Sporên karokên ko nexweşî tûşî mirov û zîndewerên din dikin, bi gelemperî bi rêka hewayê belav dibin. Sporên hin karokan jî ji aliye mêş û mûran ve tên guhaztin. Di hin karokan de spor kilik lixwe digin û bi alikariya wê cih diguharînin. Sporên bikilik wekî zoospor tên navkirin.<ref name="McGraw-Hill"/> === Geşebûn === Karok bi gelemperî zîndewerên firexaneyî ne. Karokek firexaneyî di çerxa jiyana xwe de, bi du şêweyên cuda xuya dibin. Karok an di qonaxa pirbûnê de ye, an jî di qonaxa vejetayî de ye. Dema karok spor berhem dike, di qonaxa pirbûnê (bi înglîzî: ''reproductive stage'') de tê hesîbandin. Heke karok ne di qonaxa pirbûnê de be, di qonaxa vejetayî (bi înglîzî: ''vegetative stage'') de ye. Di qonaxa vejetayî de karok ji hîfan pêk tê. Girseya hîfan wekî mîselyum tê navkirin. Mîselyum dikare di bin axê de, li ser axê de an jî li ser tiştên rizî de geşe bibe. Herwisa dibe ko mîselyum di nav şileyê de an jî di nav şaneyên zindî de jî geşe bibe.<ref name="McGraw-Hill"/> Hîf bi tena serê xwe pir hûrik e û bi [[Çavê mirov|çavên]] tazî nayê dîtin. Lê mîselyuma karokê dibe ko gelek mezin be.Geşe û peresîna karokan di jîngehên şil (hêmî) û piçek asîdî de hê baştir rû dide. Karok dikarin hem di hebûn hem jî di nebûna ronahiyê de geşe bibin. Li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê, sê cor karok heye. Piraniya karokan, hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate'' ''aerobe'') ne, divê di hawirdora wan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe.  Hinek corên karokan jî nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe'') ne, divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Wekî mînak, hinek karokên ji liqê Çîtrîdîomîkota di nav ûrê çêlekan de dijîn û tenê dikarin bi henaseya nehewayî enerjî bi dest bixin. Di hebûna oksîjenê de nikarin bijîn. Herwisa hin karok jî, bi taybetî karokên havênê, nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe'') in, di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn, xurekên endamî bi rêçeya karlêkên [[Henaseya xaneyê|bahenaseyî]] an jî nebahesaneyî hildiweşînin û enerjî bi dest dixin.<ref name="OpenStax, Biology" /> == Pirbûn == Gelek karok dikarin hem sporên bo pirbûna zayendî û hem jî sporên bo pirbûna nezayendî çêbikin. Gava karok bi pirbûna zayendî zêde dibin, du hîfên haploîdî yên guncavê hev tên ba hev û yek dibin.<ref name="McGraw-Hill"/> === Pirbûna nezayendî === Pirbûna nezayendî kiryara klonkirinê ye, bi pirbûna nezayendî, zîndewerên kopiyên hev tên çêkirin. Gelek karok dikarin hem bi [[pirbûna zayendî]] hem jî bi pirbûna nezayendî pir bibin. Bi qasî 20,000 corên karokan tenê bi pirbûna nezayendî pir dibin. Kiryara pirbûna nezayendî li cem hemû corên karokan ne yek e.<ref name="Campbell"/> Sporên nezayenî yên karokan hin caran wekî mîtospor (bi înglîzî: ''mitospores'') jî tên navkirin. Bi çêkirina sporên bo pirbûna nezayendî, karokên ko ji bo hawirdorek taybet hatine guncandin, dikarin belavê hawirorên mîna hawirdora wan bibin.<ref name="Biology" /> Karok bi çar rêyên sereki bi pirbûna nezayendî zêde didibin 1. Konîdiyum 2. Spordan 3. Gopikkirin (bi înglîzî: ''budding'') 4. Parçebûn (parçebûnî) (bi înglîzî:''fragmentation'') Gelek corên karokan di kotahiya hîfê de, di serê hîfên xwe de sporên bo pirbûna nezayendî berhem dikin, ji van sporan re tê gotin konîdiyum (bi latînî: yekjimar: ''conidium'', pirjimar: ''conidia''). Gava konîdiyum belavê hawirdorê dibin û rastê substrada (madeya endamî) guncav tên, zîl didin bo hîf û mîselyumê. Mîselyum jî hê pirtir konîdiyum çêdikin. Kufika kesk a li ser porteqalê çêdibe, mînak e bo karokên konîdiyayî. Tek karokek dikare di dirêjiya du rojan de, di her saetek de 40 mîlyon konîdiyum berhem bike.<ref name="Biology" /> Ji ber ko pirbûn û belavbûna karokan gelekî bi lez rû dide, karok dikarin xurekan genî bikin, tûşî laşê riwek û ajalan bibin û wan nexweş bixin. Di karokên havênê de, wekî mînak, havêna hevîrtirş de, pirbûna nezayendî bi gopikkirinê rû dide. Hin karok di pêkhateya kîsikî ya bi navê spordank (bi înglîzî: ''sporangium'') de sporên nezayendî berhem dikin ji van sporan re tê gotin sporên spordankê (sporangiyospor).Wekî mînak, kufika reş a nan a bi navê ''Rhizopus stolonifer'' sporên nezayendî di spordankên xwe de bi mîtozê berhem dike. === Pirbûna zayendî li cem karokan === Di pirbûna zayendî de du corên hîfên cotbûnê (deziyê bexşîner (+) û deziyê wergir(-) yek dibin û diperisin bo çêbûna zîndewerek nû. Zîndewera nû sporên zayendî berhem dike, spor ji herdu bavan jî zanyariyên bomaweyî werdigirin. Çêbûna sporên zayendî ji sê gavên li dû hev pêk tê: plazmogamy, karyogamy, û miyoz.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> Bi pirbûna zayendî, bomaweya karokên nû piçek diguhere. Di karokên nû de çêbûna çeşîddarî, rê dide ko karok di jîngehên cuda de cih bibin.<ref name="Biology" /> Bi gelemperî gava ji hîfên du mîselyumên cuda feremon (bi înglîzî: ''pheromone'') tê derdan, kiryara pirbûna zayendî jî dest pê dike. Feremonên mîselyumê molekulên taybet in û ji bo pirbûna zayendî sînyal diguhazînin. Feremonên ji mîselyumê bi wergirên miselyuma din ve tên girêdan û hîf ber bi çavkaniya feremonê dirêj dibin. Gava hîfên herdu mîselyumê rastê hev tên, tevlê hev dibin û yek dibin, ji vê bûyerê re tê gotin plazmogamî.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di kiryara pirbûnê de di ajal, riwek û hin karokan de, bi yekbûna du xaneyên haploîdî (gamet) xaneyek dîploîdî (zîgot) peyda dibe. Lê di karokên bazîdiyomîkota û askomîkota de, berê ko navika bavanan yek bibin û navikek diploîdî çêbibe, qonaxa dîkaryonî (bi înglîzî: ''dikaryotic stage'' ) rû dide. Ango di xaneya dîkaryon de, du navikên haploîdî yên ji hev cuda cih digirin.<ref name="Concepts and Applications" /> Qonaxa dîkaryonî beşek ji qonaxa heterokaryonî ye. Heke sîtoplazmayên xaneyan yek bibin û xaneyek bi du an jî zêdetir navikên ji hev cuda peyda bibe, ev rewş wekî heterokaryotî (bi înglîzî: ''heterokaryotic'') tê navkirin. Dibe ko qonaxa dabeşbûnê ya navikên di xaneya heterokaryon de, ji hev cuda be, an jî dibe ko çavkaniyên navikan ji hev cuda bin.<ref name="Campbell" /> Piştî plazmogamî, qonaxa karyogamî dest pê dike. Bi karyogamî, ango yekbûna navikan, zîgota dîploîdî peyda dibe. Maweya navbera qonaxa plazmogamî û karyogamî di hemû karokan de ne yek e. Di karokên askomîkota de qonaxa dîkaryonî (1n + 1n) kurt e, tenê di çendan xaneyên pirbûna zayendî de rû dide. Di karokên bazîdiyomîkota de qonaxa dîkaryonî, piraniya jiyana karokê de didome. Hem di xaneyên pêkhateyên çêkerê sporan de, hem jî di xaneyên pêkhateyên din ên karokê de qonaxa dîkaryonî rû dide. Ji zîgota dîploîdî bi dabeşbûna miyozî, sporên haploîdî tên çêkirin. Spor belavê jîngehê dibin.Bi zîldana sporan hîf û mîselyumên nû çêdibin. Di pirbûna zayendî de bi karyogamî û miyozê çeşîddariya bomaweyî rû dide. == Polenkirin == Cîhana karokan gelek [[cor]]an lixwe digire. Heta niha bi qasî 100 000 karok ji aliyê zanyaran ve hatine nasandin, lê li ser rûyê erdê hejmara corên karokan dibe ko ji 1.5 mîlyonê zêdetir bin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Li gor polenzaniya nûjen, cîhana karokan di 7 liq, 10 jêreliq, 35 pol, 12 jêrepol, û 129 koman de tê polenkirnin.<ref name="Encyclopedia Britannica">Moore, David, Ahmadjian, Vernon, Alexopoulos, Constantine John. "fungus". Encyclopedia Britannica, 15 Apr. 2025, https://www.britannica.com/science/fungus. Accessed 4 May 2025. </ref> Lê xebatên ser polenkirina karokan hê jî neqediyaye. Her ko di warê pêkhateya molekulên karokan de zanyariyên nû tên bi destxistin, pêdivî bi polenkirina nû dibe. Wekî minak, heta salên 1990an jî zîgomîkota di nav cîhana karokan de wekî liqek serbixwe dihat destnîşankirin. Lê zîgomîkota êdî wekî liqek (bi înglîzî: ''phylum'') karokan nayê hesîbandin. Niha endamên zîgomîkoteyan di nav liqên mukoromîkota (''mucoromycota'') û zupagomîkota (''zoopagomycota'') de tên polenkirin. Ji bilî polenkirina zanistî, karok li gor şêweyê çêkirina sporan jî tên polenkirin. Li gor cihê çêkirina sporan, cîhana karokan di çar beşan de tê dabeşkirin. === Zîgomîkota (''zygomycota'') === [[Wêne:Zygomycota life cycle ku.png|thumb]] Wekî karokên konjugasyonê (bi înglîzî: ''conjugated fungi'') jî tên navkirin. Karokên endama liqê zîgomîkotayê, wekî zîgomîset tên navkirin. Wekî mînak, kufika nan a bi navê ''Rhizopus stolonifer'' di vê liqê de cih digire. Kufika nan, li gel nan, li ser mêwe û sebzeyan de jî geşe dibe. Piraniya endamên zîgomîkota genîxwer in, li ser madeyên endamî yên rizî an jî genîbûyî de dijîn. Hinek corên zîgomîkotayan mişexwer in, bi taybetî mişexwerên kêzan in.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hîfên zîgomîsetan bi gelemperî dîwarê xaneyê lixwe nagirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Zîgomîkota bi gelemperî bi pirbûna nezayendî zêde dibin. Sporên nezayendî di spordankê (sporangiyum) de tên çêkirin û wekî sporên spordanê (sporangiyospor) tên navkirin. Lê gava deziyên cotbûnê yek dibin, bi pirbûna zayendî sporên zayendî yên bi navê zîgospor çêdibin. Zîgospor sporên gir û bi dîwarê stûr in. Zîgospor di jîngeha guncav de bi dabeşbûna miyozî sporên haploîdî çêdikin. Bi zîldana sporan mîselyum peyda dibe. [[Wêne:Ascomycete life cycle ku.png|thumb]] === Askomîkota (''ascomycota'') === Wekî karokên tûrekî (bi înglîzî: ''sac fungi'') jî tên zanîn. Di cîhana karokan de hinek corên askomîkotayan bi xaneyek fotesentezî (kevz an jî bakterî) ve têkiliya sûdgorke (mutualîzîm) ava dikin, bi vî awayî lîken peyda dibin. Hin corên askomîkoteyan jî mişexwer an jî genîxwerên riwek û ajalan in. Hinek tekxaneyî ne lê hinek karokên liqê askomîkota jî firexaneyî ne. Karoka havênê, kuvarka goştberxik, dobelan û penîsîlyum (''penicillium'') hin mînakên serekî ne bo karokên liqê askomîkota. Di askomîkotayan de pirbûna nezayendî, bi gopikkirinê, bi dabeşbûna nîvekî (bi înglîzî: ''fission''), parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') an jî bi konîdiyumê rû dide. Wekî mînak, pirbûna nezayendî di karoka havênê de bi gopikkirinê, di karoka penîsîlyumê de bi konîdyumê rû dide. Ji bo pirbûna zayendî, askomîkota di pêkhateyên tûrekî yên bi navê askus de bi dabeşbûna miyozî, sporên bi navê askospor berhem dikin. Di askusek de 4 heta 8 spor tên berhemkirin.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Ascomycota". Encyclopedia Britannica, 10 Apr. 2025, https://www.britannica.com/science/Ascomycota. Accessed 14 July 2025.</ref> Du cor mîselyum, mîselyuma cotbûnê ya nêr û ya mê di pirbûna zayendî de kar dikin. Di mîselyuma nêr de di beşa anterîdiyum de [[sperm]] tên çêkirin. Di mîselyuma mê de [[Hêk (toxim)|hêk]] di beşa askogoniyumê de tên çêkirin. Bi yekbûna anterîdiyum û askogoniyumê plazmogamî rû dide. Ji yekbûna sîtoplazmayên van pêkhateyan, askokarp (tenê ber) peyda dibe. Di nav askokarpê de xaneyên tûrîkî yên bi navê askus geşe dibin. Di askusan de bi kiryara karyogamî, zanyariyên bomaweyî yên mîselyumên nêr û mê tevlê hev dibin û zîgota dîploîdî çêdibe. Zîgota dîploîdî dest bi dabeşbûna miyozê dike, bi vî awayî di askusê de çar navikên haploîdî yên ne wekhev peyda dibin. Xaneyên navikên haploîdî bi dabeşbûna mîtozî dibin 8, parzûna xaneyê û dîwarên xaneyê li dora her navikek de çêdibe, êdî ev pêkhateyan wekî askospor tên navkirin.<ref name="Campbell" />Askospor (sporên tûrekî) belavê hawirdorê dibin, di jîngehek guncav de zîl didin bo çêkirina hîfên nû. Ji ber ko askospor bi miyozê hatibûn çêkirin, dibe ko hîfên nû, ji aliyê bomaweyê ve ji hev cuda bin. [[Wêne:Basidiomycete life cycle ku.png|thumb]] === Bazîdiyomîkota (''basidiomycota'') === Wekî karokên kolekî (stûnî) jî tên navkirin.Bazîdiyomîkota liqek ji cîhana karokan e û bi qasî 30 000 coran lixwe digire. Kuvark (bi înglîzî: ''mushroom''), karoka pîşo (bi înglîzî: ''shelf fungi'' ), kuvarka fisegur (bi înglîzî: ''puffball'' ''mushroom'') û karokên jenga riwekan (bi înglîzî: ''rust'') hinek mînak in bo endamên liqê bazîdiyomîkotayê.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Basidiomycota". Encyclopedia Britannica, 18 Aug. 2023, https://www.britannica.com/science/Basidiomycota. Accessed 23 July 2025.</ref> Karokên endamê liqê bazîdîyomîkota, wekî bazîdiyomîset (bi înglîzî: ''basidiomycete'') tên navkirin.<ref name="Campbell" /> Di bazîdiyomîsetan de pirbûna nezayendî bi konîdyumê, bi gopikkirin an jî bi perçebûnê rû dide. Piraniya bazîdiyomîsetan bi pirbûna zayendî zêde dibin. Sporên zayendî yên ji bazîdiyomîsetê hatine berdan, di rewşa guncav de zîl didin û hîfên haploîdî çêdibin. Pêvajoya pirbûna zayendî bi yekbûna hîfên cotbûnê dest pê dike. Du corên hîfên cotbûnê hene, deziyê cotbûnê yê negatîv û dezîyê cotbûnê yê pozîtîv. Bi yekbûna xaneyên herdu hîfan (deziyê cotbûnê yê (+) û yê (-)) mîselyuma dîkaryotî peyda dibe, ji vî bûyerê re tê gotin plazmogamy. Di hawirdora guncav de (baran, germahî) mîselyuma dîkaryotî geşe dibe û ber bi rûyê erdê ve dirêj dibe. Bi dabeşbûna mîtozî, ji mîselyuma ser erdê de pêkhateya tenê ber (bi înglîzî: ''fruiting body'') peyda dibe. Wekî mînak, kuvarka kinkorê bi eslê xwe beşa tenê ber a karokê ye. Hîf û mîselyum di bin axê de ne. Ango gava kuvarka kinkorê ji bo xwarinê tê berhevkirin, beşek mîselyumê di bin axê de dimîne, salek din, ji mîselyumê, tenê ber ên nû (kuvarkên nû) çêdibin. Di kuvarkan de tenê ber, ji kumik û qedokeyê pêk tê. Herwisa tenê ber ê bazîdiyomîkotayan, wekî bazîdiyokarp (bi înglîzî: ''basidiocarp'') jî tê navkirin. Di gelemperiya kuvarkan de, binê kumikê de rîşû (bi înglîzî: ''gills'') hene. Rîşûyên kumikê bi xaneyên dîkaryotî yên bi navê bazîdiyuman (bi înglîzî: yek jimar; ''basidium'', pirjimar; ''basidia'') dapoşrav in. Bazîdiyum çêkerê bazîdiyosporan in. Bazîdyuma dîkaryotî bi karyogamiyê, navikên xwe yek dike û navika dîploîdî peyda dibe. Bi dabeşbûna mîyozî navika dîploîdî dabeşê 4 navikên haploîdî dibin, her yek ji van navikan diperisin bo bazîdiyosporek. Ji rişûyên kuvarkê, bi mîlyaran bazîdiyospor belavê hawirdorê dibin, di bin şert û mercên guncav de, zîl didin bo hîf û mîselyumên nû.<ref name="Campbell" /> === Dîtromîkota (deuteromycota) === Bi eslê xwe liqek destkarî (bi înglîzî: ''artificial phylum'') ye. Endamên vê liqê, wekî karokên netemamker (bi înglîzî: ''imperfect fungi'') jî tên navkirin. Ji ber ko di çerxa jiyana hin karokan de qonaxa pirbûna zayendî rû nade, ev karok nayên polenkirin û di liqek destkarî de, di liqê dîtrîmîkota de tên cihkirin. Ango endamên vê liqê bi pirbûna zayendî ya asayî zêde nabin. Di dîtromîsetan de pirbûna nezayendî bi konîdiyumê rû dide. Wekî mînak karokên kufikê yên bi navê ''Aspergillus niger'', di liqê dîtromîkota de tê polenkirin. == Têkiliya karokan di jîngehê de == [[Wêne:DecayingPeachSmall.gif|thumb|<small>Karoka kufikê li ser xoxa rizî de geşe dibe.</small> <small>Di dirêjiya şeş rojan de, her 12 saetan carek, wêneyek hatiye girtin.</small> ]] Pirtiriya karok genîxwer in, di jîngehê de madeyên endamî yên xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] nezindî hildiweşînin bo molekulên sakar. Molekulên sakar jî ji bo çêkirina xurek, ji aliyê zîndewerên xwejîn ve tên bikaranîn. Bi vî awayî di jîngehê de çerxa xurekê ava dibe. Karok hin caran bi zîndewerên din re têkiliya hevguzeranî (sîmbiyoz) ava dikin. Dibe ko ev sîmbîyoz bi awayî mişexwerî (parazîtî) an jî sudgorke (mutualîstî) be. Wekî mînak, ekseriyê riwekan bi karokan re di nav têkiliya sîmbiyozê de ne. Regên rîwekan bi beşa karokê ya di bin axê de, girêdan ava dikin û pêkhateya bi navê mîkorîza (bi înglîzî: ''mycorrhizae'') peyda dibe. Bi mîkorîzayan riwek û karok alûgorkirina av û xurekan dikin, bi vî awayî herdu zîndewer (karok û riwek) dikarin bijîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Heke serê hîfa karokê bi xaneyek fotesentezî ve girêdan ava bike, lîken (bi înglîzî: ''lichen'') çêdibe. Dîwarê xaneya karok û xaneya fotosentezî hildiweşe û herdu xane dabeş dibin bi vî awayî lîkena firexaneyî peyda dibe. Ango lîken ji hevgirtina karok û kevz, an jî karok û bakteriyê pêk tê. Di laşê lîkenê de mêjera xaneyên karok, ji ya xaneyên fotosentezî zêdetir e. Karok xaneyên fotosentezî diparêze û ji bo wan av dabîn dike. Xaneyên fotosentezî jî bi karlêkên [[fotosentez]]ê, xurekên endamî berhem dikin û xurekên xwe bi karok ve parve dikin. Ango di navbera karok û xaneya fotosentezî de pêwendiya sîmbiyozê heye, Ji ber ko hem karok, hem jî xaneya fotosentezî ji vê têkiliyê sûd digirin, ev sîmbiyoz wekî sûdgorke (mutualîzîm) tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications" /> Lîken dikarin di cihên ko derfet nadin bo jiyana zindewerên din de jî bijîn. Lîken dikarin li ser keviran bijîn. Ji ber asîd û ava lîkenan kevir hedî bi hêdî hildiweşin û tevlê çêbûna axê dibin. Gava bi têra xwe ax hat çêkirin, îcar tovên riwekan li ser axê zîl didin û riwek xwe bi regên xwe bi axê ve girê didin.<ref name="Concepts and Applications" /> == Nexweşi == Sporên karokan di hawayê de belav dibin, hin caran spor bi [[henase]]girtinê dikeve nav laşê mirov jî. Dibe ko sporên karokan di hin kesan de bibin sedema çêbûna hestiyariyê (alerjî).Hin karok hokarê nexweşiyê ne, tûşê şaneyên ajal û riwekên zindî dibin û dibin sedema sistî û jinavçûna şane û xaneyên laş.<ref>Takayuki Arazoe, Chapter Six - CRISPR-based pathogenic fungal genome editing for control of infection and disease,Editor(s): Vijai Singh,Progress in Molecular Biology and Translational Science, Academic Press, Volume 179, 2021, Pages 161-196, ISSN 1877-1173, ISBN 9780323853217, https://doi.org/10.1016/bs.pmbts.2020.12.016.</ref> Karok dikarin tûşê [[Çermê mirov|çerm]], [[nînok]] û [[Por (anatomî)|porê]] mirov bibin. Li dij nexweşiya karokan dermanên karokkuj tên bikaranîn. Gava karok tûşê riwekan dibin, geşe û peresîna riwekan têk d,ibin. Wekî mînak jenga genim, nexweşiyek karokî ye. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Karok| ]] [[Kategorî:Karokzanî]] gdz3nyp7uummi4i74u38yujhwn68jma 2100465 2100464 2026-10-25T20:09:55Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Pêkhate */ 2100465 wikitext text/x-wiki '''Karok''' an jî '''kerû''' (bi înglîzî: yekjimar; ''fungus'', pirjimar; ''fungi'') yek ji cîhana zîndewerên tekxaneyî an jî firexaneyî yên endamên koma zîndewerên navikrasteqîn (êkaryot) in. Ji bo karokên xwarinê bi gelemperî peyva [[kuvark]] tê bikaranîn, lê karok û kuvark ne heman tişt in, kuvark beşek ji cîhana karokan e. Beşa zanistê ya li ser karokan xebat dike, wekî karokzanî (bi înglîzî: ''mycology'') tê navkirin. Karokzanî liqek [[Biyolojî|biyolojiyê]] ye. Di warê karokzaniyê de, karokzan li ser pêkhateya biyokîmyayî ya karokan, polenkirina karokan, diyarkirina bomaweya karokan, û ji aliyê mirov ve bikaranîna karokan de xebat dikin. Kuvark, karokên havênê, kufik û ''Penicillium notatum'' a ko jê dijezîndeyî ya penîsîlîn tê çêkirin, hemû endamên cîhana karokan in. Karok di jorecîhana Êkarya (bi înglîzî: ''Eukarya'') da cih digirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Taybetmendî == [[Wêne:Karok ku.png|thumb|398x398px|Li gor polenzaniya nûjen, cîhana karokan di 7 liq, 10 jêreliq, 35 pol. 12 jêrepol, û 129 koman de tê polenkirnin.]] Karok jî wekî mîna [[ajal]]an, xwenejîn (heterotrof) in. Nikarin mîna [[riwek]], [[kevz]] û hin [[Bakterî|bakteriyan]] xurekên xwe bi [[fotosentez]] an jî kîmosentezê berhem bikin. Ajal xurekan dixwin û di [[coga herisê]] de bi alîkariya [[enzîm]]an, xurekan hildiweşînin bo molekulên sakar. Molekulên sakar ên wekî [[glukoz]], [[Asîda amînî|asîdên amînî]] û asîdên çewrî ji coga herisê tevlê [[xwîn]]ê dibin û tên guhaztin bo [[xane]]yan. Berevajiyê ajalan, hemû karok xurekan li derveyî laşê xwe [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û dimijînin nav xaneyên xwe. Ji bo vê karê, karok enzîmên xwe berdidin ser xurekên hawirdora xwe. Enzîm xurekên endamî yên aloz hildiweşîne bo xurekên endamî yên sakar. Xurekên sakar jî ji aliyê karok ve tê mijandin û di xaneyan de tên bikaranîn.<ref name="Campbell"/> Karok xurekên xwe ji madeyên endamî yên laşê organîzmayên mirî an jî zindî bi dest dixin. Madeyên endamî yên wekî dar û riwekên rizî, laşê ajalên mirî û paşmayîyên organaîzmayên zindî ji bo dabînkirina xurek çavkaniyên sereke ne.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Hemû karok navikrasteqîn in (êkaryot). Hemû karok xwenejîn in (heteretof). Piraniya karokan firexaneyî ne, lê hindek corên tekxaneyî jî hene. Mînak, karoka havênê tekxaneyî ye, lê karokên havênê bi şeweyî molge (kolonî) bi hevre dijîn. Hin karok firenavikî ne, ango di xaneya wan de ne yek, lê zêdetir [[navik]] cih digirin. Dîwarê xaneyên karokan kîtîn lixwe digire. Piraniya endamên cîhana karokan neliv in. Tenê di liqê Çîtrîdîomîkota (''Chytridiomycota'') de gamet, qamçî lixwe digirin û dilivin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji ber ko karok cih naguherin, xwediyê pêkhateyên mîna reg in û xaneyên wan bi dîwarê xaneyê pêçayî ne, di salên berê de karok wekî riwek dihatin hesîbandin. Zanyar bi xebatên li ser [[Asîda rîbonukleyî|ARN-rîbozomî]] ya biçûk, ARN-rîbozomî ya karokan û ya zîndewerên ji cîhanên êkarya dan ber hev û diyar kirin ko karok ji riwekan pirtir, dişibin ajalan.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Li cem karokan kiryara [[mîtoz]]ê ji xaneyên zîndewerên din cudatir rû dide. Ji ber ko di hin karokan de xane bi berbestan ji hev nehatine cihêkirin, yekeya pirbûnê ya karokan, ne xane lê navik e. Dema mîtozê de parzûna navikê hilnaweşe, rîsên teşiyê ji parzûna navikê derbas dibin û xwe bi [[kromozom]]an ve girê didin. Ji bilî karokên liqê Çîtrîdiyomîkota, xaneyên karokan [[Sentrîol|sentriyol]] lixwe nagirin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> == Pêkhate == Laşê karokên firexaneyî ji tora dezîyên piçûk pêk tê. Tora deziyên karokê wekî hîf ( bi latînî: yekjimar; ''hypha'', pirjimar; ''hyphae'') tê navkirin. Hîf (dezîyekarok) bi şeweyî deziyê lûlelyî ne.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Ango hîf bi eslê xwe xaneyek lûleyî ya liqdar e û bi sîtoplazmayê tijî ye. Dibe ko hîf bêberbest be (bi înglîzî: ''aseptate hypha'') û firenavikî be an jî bi berdestan hatibe dabeşkirin (bi înglîzî: ''septate hypha'').<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Bi gelemperî karokên seretayî (pîrîmîtîv) hifên biberbest an jî hîfên berbestên netemamî lixwe digirin. Di berbestên netemamî de berbest kunkirî ne, [[sîtoplazma]] ji xaneyek dikare biherike xaneya din. Herwisa ne [[endamok]] lê, hin molekul jî di nav sîtoplazmayê de ji xaneyek ber bi xaneya din ve cih diguherin. Hîfên piraniya corên karokan, hîfên biberbest in. Di hîfên bi berdestan hatine cihêkirin de, li gor cora karokê an jî li gor qonaxa geşebûn û peresîna karokê dibe ko her xane yek an jî pirtir navik lixwe bigire.<ref name="Encyclopedia Britannica"/> Hîfên karoka kufika nanê, bi berbestan nehatinê cihêkirin, loma hîfên kufika nanê ji xaneyên firenavikî pêk tên.<ref name="OpenStax, Biology" />Girseya hîfên bi hev re girêdayî wekî rîsê karokê an jî mîselyum (bi înglîzî: ''mycelium'') tê navkirin. Dibe ko mîselyuma karokek di nav axê de, ji torek çendan metreyan pêk were. Mîselyum ne tenê di nav axê de, lê li ser an jî di nav riwekan de, li ser madeyên endamî yên wekî nan, penêr û hwd. jî geşe dibe.<ref name="McGraw-Hill" /> Hin karok, wekî mînak, karoka havênê, tekxaneyî ye û mîselyum pêk naîne.Gava di hawirdorê de bi têra xwe xurekên endamî hebin, hîfên nû tê çêkirin û mîselyuma karokê bi lez geşe dibe. Serê hîfên karokê ber bi xurekê ve dirêj dibin. Ji ber ko hîf gelek zirav û liqdar in, ji bo mijîna xurekan, rûyek fireh dabîn dikin.<ref name="Biology" />Ango di karokên firexaneyî de, her deziyek mîselyumê, hîfek e. Hîf zincîrek xaneyan e ko ji serî heta dawî bi hev ve girêdayî ne. Di hin karokên firexaneyî de gelek hîf bi hev re tên girêdan û pêkhateyên çêkerê [[Spordan|sporan]] peyda dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di pêkhateya dîwarê xaneyê karokan de kîtîn heye. Kîtîn pêkhateyek qayişokî û qayim e û ji polîsakkarîdên nîtrojenî ava bûye.<ref name="Campbell" />Karok ji xaneyên êkaryotî (navikrasteqîn) pêk tên lê berevajiyê zîndewerên din ên êkaryotî, xaneyên karok haploîdî ne. Tenê di qonaxa pirbûna zayendî de ji bo demek kurt, dîploîdî ne.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Karok mijer in. Xurekê xwe bi rêya mijînê werdigirin. Enzîmên herisê berhem dikin û der didin ser xurekê, xurekê li derveyî xaneyê diherisînin, paşê dimijînin nav xaneyê. Hin corên karokan bi genîxweriyê, xwarinên xwe ji organîzmayên mirî bi dest dixin. Karok bi nîvçeregan ''(rhizoids'') xwe bi hawirdora xwe ve girê didin. Karok ji bo hilweşandina xurekên endamî yên li hawirdora xwe, enzîm bi kar tînin. Selulaz (''cellulase''), fîtaz (''phytase''), lîpaz (''lipase''), û zîlenaz (''xylanase'') mînakên serekî ne bo enzîmên karokan. Karok xurekên endamî yên aloz, bi alîkariya enzîman hildiweşîne bo xurekên endamî yên sakar. Deziyekarok (hîf), madeyan ji hawirdorê dimijînin. Deziyekarok di nav axê de an jî di nav qedê riwekên de dirêj dibin. == Çerxa jiyana karokan == Di çerxa jiyana karokên bi [[pirbûna zayendî]] zêde dibin de, qonaxa haploîdî û qonaxa dîploîdî li dû hev dubare dibin.Karokên firexaneyî bi zîldana sporê geşe dibin û hîf û mîselyum çêdikin. Qonaxa haploîdî bi yekbûna navikên haploîdî, ango bi karyogamiyê dawî dibe. Bi yekbûna navikên haploîdî, [[zîgot]]a dîploîdî peyda dibe û qonaxa dîploîdî ya karokê dest pê dike. [[Miyoz|Dabeşbûna miyozî]] kromozomên zîgote dabeşê du paran dike û qonaxa haploîdî ji nû ve dest pê dike. Gamet bi mîtozê, ji pêkhateya haploîdî peyda dibin. Di piraniya corên karokan de ji bilî zîgotê, hemû pêkhateyên karokê haploîdî ne.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> === Spor === Pitiriya karokan bi navbeynkariya [[Spor (biyolojî)|sporan]], bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin. Dibe ko spor bi kiryara zayendî bi dabeşbûna miyozê, an jî bi kiryara nezayendî, bi dabeşbûna mîtoze werin çêkirin.<ref name="Concepts and Applications"/> Sporên bi kiryara nezayendî tên çêkirin, di xaneyên tûrikî yên bi navê spordank (sporangiyum) de tên berhemkirin û wekî sporên spordankê an jî sporangiyaspor tên navkirin. Sporên bi kiryara zayendî tên çêkirin jî li gor cora liqê karokan, wekî askospor, bazîdiyospor û zîgospor tên navkirin. Herwisa sporên hin karok û kevzan jî wekî oospor tên navkirin.<ref>McGinnis MR, Tyring SK. Introduction to Mycology. In: Baron S, editor. Medical Microbiology. 4th edition. Galveston (TX): University of Texas Medical Branch at Galveston; 1996. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK8125/</ref> Spor xaneyên haploîdî ne bi dabeşbûna mîtozî karoka firexaneyî ya haploîdî çêdikin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Bi gelemperî spor bi bayê belavê hawirdorê dibin. Gava spor ji bo cihek guncav tên guhaztin, zîl didin û mîselyuma karokê pêk tînin.<ref name="Campbell"/> Spor pir hûrik in, loma dikare ji bo demek dirêj di atmosferê de deliqandî bimîne. Sporên karokên ko nexweşî tûşî mirov û zîndewerên din dikin, bi gelemperî bi rêka hewayê belav dibin. Sporên hin karokan jî ji aliye mêş û mûran ve tên guhaztin. Di hin karokan de spor kilik lixwe digin û bi alikariya wê cih diguharînin. Sporên bikilik wekî zoospor tên navkirin.<ref name="McGraw-Hill"/> === Geşebûn === Karok bi gelemperî zîndewerên firexaneyî ne. Karokek firexaneyî di çerxa jiyana xwe de, bi du şêweyên cuda xuya dibin. Karok an di qonaxa pirbûnê de ye, an jî di qonaxa vejetayî de ye. Dema karok spor berhem dike, di qonaxa pirbûnê (bi înglîzî: ''reproductive stage'') de tê hesîbandin. Heke karok ne di qonaxa pirbûnê de be, di qonaxa vejetayî (bi înglîzî: ''vegetative stage'') de ye. Di qonaxa vejetayî de karok ji hîfan pêk tê. Girseya hîfan wekî mîselyum tê navkirin. Mîselyum dikare di bin axê de, li ser axê de an jî li ser tiştên rizî de geşe bibe. Herwisa dibe ko mîselyum di nav şileyê de an jî di nav şaneyên zindî de jî geşe bibe.<ref name="McGraw-Hill"/> Hîf bi tena serê xwe pir hûrik e û bi [[Çavê mirov|çavên]] tazî nayê dîtin. Lê mîselyuma karokê dibe ko gelek mezin be.Geşe û peresîna karokan di jîngehên şil (hêmî) û piçek asîdî de hê baştir rû dide. Karok dikarin hem di hebûn hem jî di nebûna ronahiyê de geşe bibin. Li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê, sê cor karok heye. Piraniya karokan, hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate'' ''aerobe'') ne, divê di hawirdora wan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe.  Hinek corên karokan jî nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe'') ne, divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Wekî mînak, hinek karokên ji liqê Çîtrîdîomîkota di nav ûrê çêlekan de dijîn û tenê dikarin bi henaseya nehewayî enerjî bi dest bixin. Di hebûna oksîjenê de nikarin bijîn. Herwisa hin karok jî, bi taybetî karokên havênê, nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe'') in, di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn, xurekên endamî bi rêçeya karlêkên [[Henaseya xaneyê|bahenaseyî]] an jî nebahesaneyî hildiweşînin û enerjî bi dest dixin.<ref name="OpenStax, Biology" /> == Pirbûn == Gelek karok dikarin hem sporên bo pirbûna zayendî û hem jî sporên bo pirbûna nezayendî çêbikin. Gava karok bi pirbûna zayendî zêde dibin, du hîfên haploîdî yên guncavê hev tên ba hev û yek dibin.<ref name="McGraw-Hill"/> === Pirbûna nezayendî === Pirbûna nezayendî kiryara klonkirinê ye, bi pirbûna nezayendî, zîndewerên kopiyên hev tên çêkirin. Gelek karok dikarin hem bi [[pirbûna zayendî]] hem jî bi pirbûna nezayendî pir bibin. Bi qasî 20,000 corên karokan tenê bi pirbûna nezayendî pir dibin. Kiryara pirbûna nezayendî li cem hemû corên karokan ne yek e.<ref name="Campbell"/> Sporên nezayenî yên karokan hin caran wekî mîtospor (bi înglîzî: ''mitospores'') jî tên navkirin. Bi çêkirina sporên bo pirbûna nezayendî, karokên ko ji bo hawirdorek taybet hatine guncandin, dikarin belavê hawirorên mîna hawirdora wan bibin.<ref name="Biology" /> Karok bi çar rêyên sereki bi pirbûna nezayendî zêde didibin 1. Konîdiyum 2. Spordan 3. Gopikkirin (bi înglîzî: ''budding'') 4. Parçebûn (parçebûnî) (bi înglîzî:''fragmentation'') Gelek corên karokan di kotahiya hîfê de, di serê hîfên xwe de sporên bo pirbûna nezayendî berhem dikin, ji van sporan re tê gotin konîdiyum (bi latînî: yekjimar: ''conidium'', pirjimar: ''conidia''). Gava konîdiyum belavê hawirdorê dibin û rastê substrada (madeya endamî) guncav tên, zîl didin bo hîf û mîselyumê. Mîselyum jî hê pirtir konîdiyum çêdikin. Kufika kesk a li ser porteqalê çêdibe, mînak e bo karokên konîdiyayî. Tek karokek dikare di dirêjiya du rojan de, di her saetek de 40 mîlyon konîdiyum berhem bike.<ref name="Biology" /> Ji ber ko pirbûn û belavbûna karokan gelekî bi lez rû dide, karok dikarin xurekan genî bikin, tûşî laşê riwek û ajalan bibin û wan nexweş bixin. Di karokên havênê de, wekî mînak, havêna hevîrtirş de, pirbûna nezayendî bi gopikkirinê rû dide. Hin karok di pêkhateya kîsikî ya bi navê spordank (bi înglîzî: ''sporangium'') de sporên nezayendî berhem dikin ji van sporan re tê gotin sporên spordankê (sporangiyospor).Wekî mînak, kufika reş a nan a bi navê ''Rhizopus stolonifer'' sporên nezayendî di spordankên xwe de bi mîtozê berhem dike. === Pirbûna zayendî li cem karokan === Di pirbûna zayendî de du corên hîfên cotbûnê (deziyê bexşîner (+) û deziyê wergir(-) yek dibin û diperisin bo çêbûna zîndewerek nû. Zîndewera nû sporên zayendî berhem dike, spor ji herdu bavan jî zanyariyên bomaweyî werdigirin. Çêbûna sporên zayendî ji sê gavên li dû hev pêk tê: plazmogamy, karyogamy, û miyoz.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> Bi pirbûna zayendî, bomaweya karokên nû piçek diguhere. Di karokên nû de çêbûna çeşîddarî, rê dide ko karok di jîngehên cuda de cih bibin.<ref name="Biology" /> Bi gelemperî gava ji hîfên du mîselyumên cuda feremon (bi înglîzî: ''pheromone'') tê berdan, kiryara pirbûna zayendî jî dest pê dike. Feremonên mîselyumê molekulên taybet in û ji bo pirbûna zayendî sînyal diguhazînin. Feremonên ji mîselyumê bi wergirên miselyuma din ve tên girêdan û hîf ber bi çavkaniya feremonê dirêj dibin. Gava hîfên herdu mîselyumê rastê hev tên, tevlê hev dibin û yek dibin, ji vê bûyerê re tê gotin plazmogamî.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di kiryara pirbûnê de di ajal, riwek û hin karokan de, bi yekbûna du xaneyên haploîdî (gamet) xaneyek dîploîdî (zîgot) peyda dibe. Lê di karokên bazîdiyomîkota û askomîkota de, berê ko navikên bavanan yek bibin û navikek diploîdî çêbibe, qonaxa dîkaryonî (bi înglîzî: ''dikaryotic stage'' ) rû dide. Ango di xaneya dîkaryon de, du navikên haploîdî yên ji hev cuda cih digirin.<ref name="Concepts and Applications" /> Qonaxa dîkaryonî beşek ji qonaxa heterokaryonî ye. Heke sîtoplazmayên xaneyan yek bibin û xaneyek bi du an jî zêdetir navikên ji hev cuda peyda bibe, ev rewş wekî heterokaryotî (bi înglîzî: ''heterokaryotic'') tê navkirin. Dibe ko qonaxa dabeşbûnê ya navikên di xaneya heterokaryon de, ji hev cuda be, an jî dibe ko çavkaniyên navikan ji hev cuda bin.<ref name="Campbell" /> Piştî plazmogamî, qonaxa karyogamî dest pê dike. Bi karyogamî, ango yekbûna navikan, zîgota dîploîdî peyda dibe. Maweya navbera qonaxa plazmogamî û qonaxa karyogamî di hemû karokan de ne yek e. Di karokên askomîkota de qonaxa dîkaryonî (1n + 1n) kurt e, tenê di çendan xaneyên pirbûna zayendî de rû dide. Di karokên bazîdiyomîkota de qonaxa dîkaryonî, piraniya jiyana karokê de didome. Hem di xaneyên pêkhateyên çêkerê sporan de, hem jî di xaneyên pêkhateyên din ên karokê de qonaxa dîkaryonî rû dide. Ji zîgota dîploîdî bi dabeşbûna miyozî, sporên haploîdî tên çêkirin. Spor belavê jîngehê dibin.Bi zîldana sporan hîf û mîselyumên nû çêdibin. Di pirbûna zayendî de bi karyogamî û miyozê çeşîddariya bomaweyî rû dide. == Polenkirin == Cîhana karokan gelek [[cor]]an lixwe digire. Heta niha bi qasî 100 000 karok ji aliyê zanyaran ve hatine nasandin, lê li ser rûyê erdê hejmara corên karokan dibe ko ji 1.5 mîlyonê zêdetir bin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Li gor polenzaniya nûjen, cîhana karokan di 7 liq, 10 jêreliq, 35 pol, 12 jêrepol, û 129 koman de tê polenkirnin.<ref name="Encyclopedia Britannica">Moore, David, Ahmadjian, Vernon, Alexopoulos, Constantine John. "fungus". Encyclopedia Britannica, 15 Apr. 2025, https://www.britannica.com/science/fungus. Accessed 4 May 2025. </ref> Lê xebatên ser polenkirina karokan hê jî neqediyaye. Her ko di warê pêkhateya molekulên karokan de zanyariyên nû tên bi destxistin, pêdivî bi polenkirina nû dibe. Wekî mînak, heta salên 1990an jî zîgomîkota di nav cîhana karokan de wekî liqek serbixwe dihat destnîşankirin. Lê zîgomîkota êdî wekî liqek (bi înglîzî: ''phylum'') karokan nayê hesibandin. Niha endamên zîgomîkoteyan di nav liqên mukoromîkota (''mucoromycota'') û zupagomîkota (''zoopagomycota'') de tên polenkirin. Ji bilî polenkirina zanistî, karok li gor şêweyê çêkirina sporan jî tên polenkirin. Li gor cihê çêkirina sporan, cîhana karokan di çar beşan de tê dabeşkirin. === Zîgomîkota (''zygomycota'') === [[Wêne:Zygomycota life cycle ku.png|thumb]] Wekî karokên konjugasyonê (bi înglîzî: ''conjugated fungi'') jî tên navkirin. Karokên endama liqê zîgomîkotayê, wekî zîgomîset tên navkirin. Wekî mînak, kufika nan a bi navê ''Rhizopus stolonifer'' di vê liqê de cih digire. Kufika nan, li gel nan, li ser mêwe û sebzeyan de jî geşe dibe. Piraniya endamên zîgomîkota genîxwer in, li ser madeyên endamî yên rizî an jî genîbûyî de dijîn. Hinek corên zîgomîkotayan mişexwer in, bi taybetî mişexwerên kêzan in.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hîfên zîgomîkota bi gelemperî dîwarê xaneyê lixwe nagirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Zîgomîkota bi gelemperî bi pirbûna nezayendî zêde dibin. Sporên nezayendî di spordankê (sporangiyum) de tên çêkirin û wekî sporên spordanê (sporangiyospor) tên navkirin. Lê gava deziyên cotbûnê yek dibin, bi pirbûna zayendî sporên zayendî yên bi navê zîgospor çêdibin. Zîgospor sporên gir û bi dîwarê stûr in. Zîgospor di jîngeha guncav de bi dabeşbûna miyozî sporên haploîdî çêdikin. Bi zîldana sporan mîselyum peyda dibe. [[Wêne:Ascomycete life cycle ku.png|thumb]] === Askomîkota (''ascomycota'') === Wekî karokên tûrekî (bi înglîzî: ''sac fungi'') jî tên zanîn. Di cîhana karokan de hinek corên askomîkotayan bi xaneyek fotesentezî (kevz an jî bakterî) ve têkiliya sûdgorke (mutualîzîm) ava dikin, bi vî awayî lîken peyda dibin. Hin corên askomîkoteyan jî mişexwer an jî genîxwerên riwek û ajalan in. Hinek tekxaneyî ne lê hinek karokên liqê askomîkota jî firexaneyî ne. Karoka havênê, kuvarka goştberxik, dobelan û penîsîlyum (''penicillium'') hin mînakên serekî ne bo karokên liqê askomîkota. Di askomîkotayan de pirbûna nezayendî, bi gopikkirinê, bi dabeşbûna nîvekî (bi înglîzî: ''fission''), parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') an jî bi konîdiyumê rû dide. Wekî mînak, pirbûna nezayendî di karoka havênê de bi gopikkirinê, di karoka penîsîlyumê de bi konîdyumê rû dide. Ji bo pirbûna zayendî, askomîkota di pêkhateyên tûrekî yên bi navê askus de bi dabeşbûna miyozî, sporên bi navê askospor berhem dikin. Di askusek de 4 heta 8 spor tên berhemkirin.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Ascomycota". Encyclopedia Britannica, 10 Apr. 2025, https://www.britannica.com/science/Ascomycota. Accessed 14 July 2025.</ref> Du cor mîselyum, mîselyuma cotbûnê ya nêr û ya mê di pirbûna zayendî de kar dikin. Di mîselyuma nêr de di beşa anterîdiyum de [[sperm]] tên çêkirin. Di mîselyuma mê de [[Hêk (toxim)|hêk]] di beşa askogoniyumê de tên çêkirin. Bi yekbûna anterîdiyum û askogoniyumê plazmogamî rû dide. Ji yekbûna sîtoplazmayên van pêkhateyan, askokarp (tenê ber) peyda dibe. Di nav askokarpê de xaneyên tûrîkî yên bi navê askus geşe dibin. Di askusan de bi kiryara karyogamî, zanyariyên bomaweyî yên mîselyumên nêr û mê tevlê hev dibin û zîgota dîploîdî çêdibe. Zîgota dîploîdî dest bi dabeşbûna miyozê dike, bi vî awayî di askusê de çar navikên haploîdî yên ne wekhev peyda dibin. Xaneyên navikên haploîdî bi dabeşbûna mîtozî dibin 8, parzûna xaneyê û dîwarên xaneyê li dora her navikek de çêdibe, êdî ev pêkhateyan wekî askospor tên navkirin.<ref name="Campbell" />Askospor (sporên tûrekî) belavê hawirdorê dibin, di jîngehek guncav de zîl didin bo çêkirina hîfên nû. Ji ber ko askospor bi miyozê hatibûn çêkirin, dibe ko hîfên nû, ji aliyê bomaweyê ve ji hev cuda bin. [[Wêne:Basidiomycete life cycle ku.png|thumb]] === Bazîdiyomîkota (''basidiomycota'') === Wekî karokên kolekî (stûnî) jî tên navkirin.Bazîdiyomîkota liqek ji cîhana karokan e û bi qasî 30 000 coran lixwe digire. Kuvark (bi înglîzî: ''mushroom''), karoka pîşo (bi înglîzî: ''shelf fungi'' ), kuvarka fisegur (bi înglîzî: ''puffball'' ''mushroom'') û karokên jenga riwekan (bi înglîzî: ''rust'') hinek mînak in bo endamên liqê bazîdiyomîkotayê.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Basidiomycota". Encyclopedia Britannica, 18 Aug. 2023, https://www.britannica.com/science/Basidiomycota. Accessed 23 July 2025.</ref> Karokên endamê liqê bazîdîyomîkota, wekî bazîdiyomîset (bi înglîzî: ''basidiomycete'') tên navkirin.<ref name="Campbell" /> Di bazîdiyomîsetan de pirbûna nezayendî bi konîdyumê, bi gopikkirin an jî bi perçebûnê rû dide. Piraniya bazîdiyomîsetan bi pirbûna zayendî zêde dibin. Sporên zayendî yên ji bazîdiyomîsetê hatine berdan, di rewşa guncav de zîl didin û hîfên haploîdî çêdibin. Pêvajoya pirbûna zayendî bi yekbûna hîfên cotbûnê dest pê dike. Du corên hîfên cotbûnê hene, deziyê cotbûnê yê negatîv û dezîyê cotbûnê yê pozîtîv. Bi yekbûna xaneyên herdu hîfan (deziyê cotbûnê yê (+) û yê (-)) mîselyuma dîkaryotî peyda dibe, ji vî bûyerê re tê gotin plazmogamy. Di hawirdora guncav de (baran, germahî) mîselyuma dîkaryotî geşe dibe û ber bi rûyê erdê ve dirêj dibe. Bi dabeşbûna mîtozî, ji mîselyuma ser erdê de pêkhateya tenê ber (bi înglîzî: ''fruiting body'') peyda dibe. Wekî mînak, kuvarka kinkorê bi eslê xwe beşa tenê ber a karokê ye. Hîf û mîselyum di bin axê de ne. Ango gava kuvarka kinkorê ji bo xwarinê tê berhevkirin, beşek mîselyumê di bin axê de dimîne, salek din, ji mîselyumê, tenê ber ên nû (kuvarkên nû) çêdibin. Di kuvarkan de tenê ber, ji kumik û qedokeyê pêk tê. Herwisa tenê ber ê bazîdiyomîkotayan, wekî bazîdiyokarp (bi înglîzî: ''basidiocarp'') jî tê navkirin. Di gelemperiya kuvarkan de, binê kumikê de rîşû (bi înglîzî: ''gills'') hene. Rîşûyên kumikê bi xaneyên dîkaryotî yên bi navê bazîdiyuman (bi înglîzî: yek jimar; ''basidium'', pirjimar; ''basidia'') dapoşrav in. Bazîdiyum çêkerê bazîdiyosporan in. Bazîdyuma dîkaryotî bi karyogamiyê, navikên xwe yek dike û navika dîploîdî peyda dibe. Bi dabeşbûna mîyozî navika dîploîdî dabeşê 4 navikên haploîdî dibin, her yek ji van navikan diperisin bo bazîdiyosporek. Ji rişûyên kuvarkê, bi mîlyaran bazîdiyospor belavê hawirdorê dibin, di bin şert û mercên guncav de, zîl didin bo hîf û mîselyumên nû.<ref name="Campbell" /> === Dîtromîkota (deuteromycota) === Bi eslê xwe liqek destkarî (bi înglîzî: ''artificial phylum'') ye. Endamên vê liqê, wekî karokên netemamker (bi înglîzî: ''imperfect fungi'') jî tên navkirin. Ji ber ko di çerxa jiyana hin karokan de qonaxa pirbûna zayendî rû nade, ev karok nayên polenkirin û di liqek destkarî de, di liqê dîtrîmîkota de tên cihkirin. Ango endamên vê liqê bi pirbûna zayendî ya asayî zêde nabin. Di dîtromîsetan de pirbûna nezayendî bi konîdiyumê rû dide. Wekî mînak karokên kufikê yên bi navê ''Aspergillus niger'', di liqê dîtromîkota de tê polenkirin. == Têkiliya karokan di jîngehê de == [[Wêne:DecayingPeachSmall.gif|thumb|<small>Karoka kufikê li ser xoxa rizî de geşe dibe.</small> <small>Di dirêjiya şeş rojan de, her 12 saetan carek, wêneyek hatiye girtin.</small> ]] Pirtiriya karokan genîxwer in, di jîngehê de madeyên endamî yên xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] nezindî hildiweşînin bo molekulên sakar. Molekulên sakar jî ji bo çêkirina xurek, ji aliyê zîndewerên xwejîn ve tên bikaranîn. Bi vî awayî di jîngehê de çerxa xurekê ava dibe. Karok hin caran bi zîndewerên din re têkiliya hevguzeranî (sîmbiyoz) ava dikin. Dibe ko ev sîmbîyoz bi awayî mişexwerî (parazîtî) an jî sudgorke (mutualîstî) be. Wekî mînak, ekseriyê riwekan bi karokan re di nav têkiliya sîmbiyozê de ne. Regên riwekan bi beşa karokê ya di bin axê de, girêdan ava dikin û pêkhateya bi navê mîkorîza (bi înglîzî: ''mycorrhizae'') peyda dibe. Bi mîkorîzayan riwek û karok alûgorkirina av û xurekan dikin, bi vî awayî herdu zîndewer (karok û riwek) dikarin bijîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Heke serê hîfa karokê bi xaneyek fotesentezî ve girêdan ava bike, lîken (bi înglîzî: ''lichen'') çêdibe. Dîwarê xaneya karok û xaneya fotosentezî hildiweşe û herdu xane dabeş dibin bi vî awayî lîkena firexaneyî peyda dibe. Ango lîken ji hevgirtina karok û kevz, an jî karok û bakteriyê pêk tê. Di laşê lîkenê de mêjera xaneyên karok, ji ya xaneyên fotosentezî zêdetir e. Karok xaneyên fotosentezî diparêze û ji bo wan av dabîn dike. Xaneyên fotosentezî jî bi karlêkên [[fotosentez]]ê, xurekên endamî berhem dikin û xurekên xwe bi karok ve parve dikin. Ango di navbera karok û xaneya fotosentezî de pêwendiya sîmbiyozê heye, Ji ber ko hem karok, hem jî xaneya fotosentezî ji vê têkiliyê sûd digirin, ev sîmbiyoz wekî sûdgorke (mutualîzîm) tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications" /> Lîken dikarin di cihên ko derfet nadin bo jîyana zindewerên din de jî bijîn. Lîken dikarin li ser keviran bijîn. Ji ber asîd û ava lîkenan kevir hedî bi hêdî hildiweşin û tevlê çêbûna axê dibin. Gava bi têra xwe ax hat çêkirin, îcar tovên riwekan li ser axê zîl didin û riwek xwe bi regên xwe bi axê ve girê didin.<ref name="Concepts and Applications" /> == Nexweşi == Sporên karokan di hawayê de belav dibin, hin caran spor bi [[henase]]girtinê dikeve nav laşê mirov jî. Dibe ko sporên karokan di hin kesan de bibin sedema çêbûna hestiyariyê (alerjî).Hin karok hokarê nexweşiyê ne, tûşê şaneyên ajal û riwekên zindî dibin û dibin sedema sistî û jinavçûna şane û xaneyên laş.<ref>Takayuki Arazoe, Chapter Six - CRISPR-based pathogenic fungal genome editing for control of infection and disease,Editor(s): Vijai Singh,Progress in Molecular Biology and Translational Science, Academic Press, Volume 179, 2021, Pages 161-196, ISSN 1877-1173, ISBN 9780323853217, https://doi.org/10.1016/bs.pmbts.2020.12.016.</ref> Karok dikarin tûşê [[Çermê mirov|çerm]], [[nînok]] û [[Por (anatomî)|porê]] mirov bibin. Li dij nexweşiya karokan dermanên karokkuj tên bikaranîn. Gava karok tûşê riwekan dibin, geşe û peresîna riwekan têk d,ibin. Wekî mînak jenga genim, nexweşiyek karokî ye. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Karok| ]] [[Kategorî:Karokzanî]] dtcgsmyhviinssovdss4iqaptdxeav5 0 25606 2100489 1911937 2026-10-26T04:52:44Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100489 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} [[Wêne:Feuerzeuge1.jpg|thumb|Cureyên hesteyê]] [[Wêne:Lighters.jpg|thumb|Berhevkirineke hesteyan]] '''Heste''' navê alava pêxistina agir e. Bi [[benzîn]], ristekên [[elektrîk]]î, hin cureyên [[petrol]]ê, gaza [[metan]], [[bûtan]], [[propan]] hwd tê bikaranîn. Li hin deverên [[Kurdistan]]ê ji ber bandora zimanên sazûmaniyên dagirker, bêjeya '''Çexmax''' (an çeqmaq) jî rojane tê bikaranîn. Beriya ku hesteyên nûjen û [[mistik]] (kibrît, spîşke) peyda bin, ji bo pêxistinê di ristekên hesteyê de rûnên ji dawa [[pez]] dihatin çêkirin û hin kevirên vêketbar dihatin bikaranîn. Li Kurdistanê [[hesteyên mixtaran]] (çeqmaqê mixtar), Zippo ''(Zîpo dihate bilêvkirin)'' binavûdeng bûn. Lê van salên dawiyê êdî çeqmaqên erzan û nûjen tên bikaranîn. Di demên kevn de [[kevirê heste]] li hevûdu dihate xistin û plîska (çîka) ku derdihat bi qirşokên ziravane dihate pêxistn. Paşê hin metalên din û [[pola]] jî hat bikaranîn û ristekên hesteyê yên curbecur derketin. == Herwekî binêrin == * [[mistik]], Kibrît, Spîşke, Pîşke * [[Ibelo]] * [[Zippo]] * [[IMCO]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aboriya malê]] [[Kategorî:Alava pêxistinê]] [[Kategorî:Amûrên malê]] [[Kategorî:Îcadên sedsala 19an]] [[Kategorî:Dahênên almanî]] dj50jmqe47wowm6i02k86ww2vrzr32a 0 28057 2100466 1973634 2026-10-25T22:48:57Z MikaelF 935 2100466 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank hunermend | nav = Mizgîn Tahir | navê_rastî = Mizgîn Tahir Omerî | roja_jidayikbûnê = [[1976]] | cihê_jidayikbûnê = [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Binxet]]ê | cureyê_muzîkê = Muzîka [[opera]] ya bi [[kurdî]] | pîşe = [[Sopranoya lîrîk]]<br> [[Sopranoya dramatîk]] }} '''Mizgîn Tahir''' (jdb. 1976) hunermend û [[soprano]]yeke [[kurd]] e ku li bajarê [[Dirbêsî|Dirbêsiyê]] yê Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Tahir li Dirbêsiyê di malbateke hunerî de hate dinyayê. Bavê wê dengbêjê bi navê [[Necîmê Omerî]] an [[Necîmê Tembûrvan]] bû û bira û xwîşka wê jî stranbêj bûn. Piştî qedandina Dibistana Navîn, dixwest biçe konservatuwarê, lê him ji ber jinatiyê, hem jî ji ber ku muzîk ne girîng bû, civak jê re pir ne alîkar bû. Tahirê li [[Zanîngeha Şamê]] beşa arkeolojiyê de xwendiye. Du sal bişûnde ew beş berda û sala dawî temam nekir. Lê dema ku wê dixwend, diçû cem mamosteyeke [[rûsî]] ya bi navê Gelîna ku li xwendegeha muzîkê mamostetî dikir û li ber destê xwe Mizgîn ji bo konservatiwarê amade kir. Di 1999an de dest bi konservatuwarê kir û xwendina xwe di [[Amûjgeha Muzîkê ya Bilind]] dewam kir, di sala [[2004]]an de xwedina xwe li [[Şam]]ê wek [[sopranoya lîrîk]] û [[sopranoya dramatîk]] bi dawî kir. Mizgîn Tahir heta niha li gelek bajaran konser dane. == Xebat == Mizgîn Tahir çendîn konser bi [[koral]]ê konservatuwarê re daye, mînak: * Konsera li Busra (Şam) bi koralê La Scala yê îtalî di bin tevdêra maistro [[Rîkardo Mûtî]] de. * Çend konserên bi koralê konservatuwarê re di vekirna mala opareya Şamê. * Konsera bi [[Resîd Sofî]] re li Mekteb Anber bi alîkariya navenda Gotê ya Îspanî li Şamê sala 2003an de. * Konsera li Navenda çanda fransî li Şamê di sala 2005an de * Konsera li Başûrê Kurdistana bi orkestra Silêmaniyê re bi tevdêra maistro [[Abdula Cemal Sagirme]] di sala 2006an de. * Du konserên bi [[Mîna Agosî]] re li Heleb û Şamê di sala 2007an de. * Konsera li festîvala Amedê di sala 2007an de. * Bi koma [[Bûde Bar]] re karek tomar kiriye * Ew bi gotina strana mijar a koma Hejmarblok û dengdana Hewt di dublaja Zazakî ya Hejmarblok de tê naskirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://www.mizgintahir.com/ Resmi Malpera (The Official Website Of Soprano Mizgin Tahir)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614013847/http://mizgintahir.com/ |date=2013-06-14 }} * [http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=1013 Hevpeyvîna Ciwan Nebî bi Mizgîn Tahir re]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://zinarala.wordpress.com/2009/12/06/mizgin-tahir-xwendin-u-kar-jine-azad-dike-hevpeyvin/ zinarala.wordpress.com: Mizgîn Tahir: Xwendin û kar jinê azad dike (Hevpeyvîn)] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Dengbêja Opera]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1976]] [[Kategorî:Jinên kurd]] imxtdu33m9ddxkalyg97dousl1a1dlg 2100469 2100466 2026-10-25T23:07:37Z MikaelF 935 2100469 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank hunermend | nav = Mizgîn Tahir | navê_rastî = Mizgîn Tahir Omerî | roja_jidayikbûnê = [[1976]] | cihê_jidayikbûnê = [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Binxet]]ê | cureyê_muzîkê = Muzîka [[opera]] ya bi [[kurdî]] | pîşe = [[Sopranoya lîrîk]]<br> [[Sopranoya dramatîk]] }} '''Mizgîn Tahir''' (jdb. 1976) hunermend û [[soprano]]yeke [[kurd]] e ku li bajarê [[Dirbêsî|Dirbêsiyê]] yê Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Tahir li Dirbêsiyê di malbateke hunerî de hate dinyayê. Bavê wê dengbêjê bi navê [[Necîmê Omerî]] an [[Necîmê Tembûrvan]] bû û bira û xwîşka wê jî stranbêj bûn. Piştî qedandina Dibistana Navîn, dixwest biçe konservatuwarê, lê him ji ber jinatiyê, hem jî ji ber ku muzîk ne girîng bû, civak jê re pir ne alîkar bû. Tahirê li [[Zanîngeha Şamê]] beşa arkeolojiyê de xwendiye. Du sal bişûnde ew beş berda û sala dawî temam nekir. Lê dema ku wê dixwend, diçû cem mamosteyeke [[rûsî]] ya bi navê Gelîna ku li xwendegeha muzîkê mamostetî dikir û li ber destê xwe Mizgîn ji bo konservatiwarê amade kir. Di 1999an de dest bi konservatuwarê kir û xwendina xwe di [[Amûjgeha Muzîkê ya Bilind]] dewam kir, di sala [[2004]]an de xwedina xwe li [[Şam]]ê wek [[sopranoya lîrîk]] û [[sopranoya dramatîk]] bi dawî kir. Mizgîn Tahir heta niha li gelek bajaran konser dane. == Xebat == Mizgîn Tahir çendîn konser bi [[koral]]ê konservatuwarê re daye, mînak: * Konsera li Busra (Şam) bi koralê La Scala yê îtalî di bin tevdêra maistro [[Rîkardo Mûtî]] de. * Çend konserên bi koralê konservatuwarê re di vekirna mala opareya Şamê. * Konsera bi [[Resîd Sofî]] re li Mekteb Anber bi alîkariya navenda Gotê ya Îspanî li Şamê sala 2003an de. * Konsera li Navenda çanda fransî li Şamê di sala 2005an de * Konsera li Başûrê Kurdistana bi orkestra Silêmaniyê re bi tevdêra maistro [[Abdula Cemal Sagirme]] di sala 2006an de. * Du konserên bi [[Mîna Agosî]] re li Heleb û Şamê di sala 2007an de. * Konsera li festîvala Amedê di sala 2007an de. * Bi koma [[Bûde Bar]] re karek tomar kiriye * Ew bi gotina strana mijar a koma Hejmarblok û dengdana Hewt di dublaja Zazakî ya Hejmarblok de tê naskirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://www.mizgintahir.com/ Resmi Malpera (The Official Website Of Soprano Mizgin Tahir)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614013847/http://mizgintahir.com/ |date=2013-06-14 }} * [http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=1013 Hevpeyvîna Ciwan Nebî bi Mizgîn Tahir re]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://zinarala.wordpress.com/2009/12/06/mizgin-tahir-xwendin-u-kar-jine-azad-dike-hevpeyvin/ zinarala.wordpress.com: Mizgîn Tahir: Xwendin û kar jinê azad dike (Hevpeyvîn)] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Dengbêja Opera]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1976]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Sopranoyên kurd]] tjtcv7ror8x9za8nvjysx2foo9uuc0r 2100512 2100469 2026-10-26T11:24:22Z MikaelF 935 2100512 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank hunermend | nav = Mizgîn Tahir | navê_rastî = Mizgîn Tahir Omerî | roja_jidayikbûnê = [[1976]] | cihê_jidayikbûnê = [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Binxet]]ê | cureyê_muzîkê = Muzîka [[opera]] ya bi [[kurdî]] | pîşe = [[Sopranoya lîrîk]]<br> [[Sopranoya dramatîk]] }} '''Mizgîn Tahir''' (jdb. 1976) hunermend û [[soprano]]yeke [[kurd]] e ku li bajarê [[Dirbêsî|Dirbêsiyê]] yê Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye.<ref>[[Evîn Hesen]] (2021). "Zarokên me zû hînî operayê dibin. Stranên kurdî ne dûrî operayê ne.", [[Xwebûn]], 77:2021, r. 4.</ref> == Kurtejiyan == Tahir li Dirbêsiyê di malbateke hunerî de hate dinyayê. Bavê wê dengbêjê bi navê [[Necîmê Omerî]] an [[Necîmê Tembûrvan]] bû û bira û xwîşka wê jî stranbêj bûn. Piştî qedandina Dibistana Navîn, dixwest biçe konservatuwarê, lê him ji ber jinatiyê, hem jî ji ber ku muzîk ne girîng bû, civak jê re pir ne alîkar bû. Tahirê li [[Zanîngeha Şamê]] beşa arkeolojiyê de xwendiye. Du sal bişûnde ew beş berda û sala dawî temam nekir. Lê dema ku wê dixwend, diçû cem mamosteyeke [[rûsî]] ya bi navê Gelîna ku li xwendegeha muzîkê mamostetî dikir û li ber destê xwe Mizgîn ji bo konservatiwarê amade kir. Di 1999an de dest bi konservatuwarê kir û xwendina xwe di [[Amûjgeha Muzîkê ya Bilind]] dewam kir, di sala [[2004]]an de xwedina xwe li [[Şam]]ê wek [[sopranoya lîrîk]] û [[sopranoya dramatîk]] bi dawî kir. Mizgîn Tahir heta niha li gelek bajaran konser dane. == Xebat == Mizgîn Tahir çendîn konser bi [[koral]]ê konservatuwarê re daye, mînak: * Konsera li Busra (Şam) bi koralê La Scala yê îtalî di bin tevdêra maistro [[Rîkardo Mûtî]] de. * Çend konserên bi koralê konservatuwarê re di vekirna mala opareya Şamê. * Konsera bi [[Resîd Sofî]] re li Mekteb Anber bi alîkariya navenda Gotê ya Îspanî li Şamê sala 2003an de. * Konsera li Navenda çanda fransî li Şamê di sala 2005an de * Konsera li Başûrê Kurdistana bi orkestra Silêmaniyê re bi tevdêra maistro [[Abdula Cemal Sagirme]] di sala 2006an de. * Du konserên bi [[Mîna Agosî]] re li Heleb û Şamê di sala 2007an de. * Konsera li festîvala Amedê di sala 2007an de. * Bi koma [[Bûde Bar]] re karek tomar kiriye * Ew bi gotina strana mijar a koma Hejmarblok û dengdana Hewt di dublaja Zazakî ya Hejmarblok de tê naskirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://www.mizgintahir.com/ Resmi Malpera (The Official Website Of Soprano Mizgin Tahir)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614013847/http://mizgintahir.com/ |date=2013-06-14 }} * [http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=1013 Hevpeyvîna Ciwan Nebî bi Mizgîn Tahir re]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://zinarala.wordpress.com/2009/12/06/mizgin-tahir-xwendin-u-kar-jine-azad-dike-hevpeyvin/ zinarala.wordpress.com: Mizgîn Tahir: Xwendin û kar jinê azad dike (Hevpeyvîn)] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Dengbêja Opera]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1976]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Sopranoyên kurd]] mnwf2pxygn3lypmqwm0bd0wvbsyrpye 0 30460 2100481 1435837 2026-10-26T04:48:38Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100481 wikitext text/x-wiki '''Dilfû''' ankû '''Dilfo''' yan '''Dilfan''' (farisî: Dilfan), qezake parezgeha Îranê [[Luristan]]ê ye. Navê xwe ji hoza kurdê [[Lek]]an a [[Dilfan]] girtiye. Serbajarê Dilfo [[Nûrabad]] (bi [[lekî]] : nuîrawa) e. Xelkê qezaye hemî [[Lek]]ê yarsan u Şîe (an Şiîtî) in ji hozên Dilfan, [[Kakawen]], Mîrbeg u ... . zaravaya xelîk [[lekî]], a kû li vê herême wek [[Elîşter]]î tê navkirin, diaxivin. Dilfo ji du nahiyan pêk tê: [[Kakawen (qeza)|Kakawen]] und Navend. Gelheyê wê 137,385 kes e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Lekistan]] [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] [[Kategorî:Avabûnên 1989an li Îranê]] p5rsuakafvs85v8rk5jwqy9z0auzlyb 0 31434 2100473 1697836 2026-10-26T00:56:20Z Kawa63 105128 /* */ 2100473 wikitext text/x-wiki '''Soprano''', dengê herî zirav ê jin û zarokan e. {{Cureyên dengan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Muzîk-şitil}} [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Soprano| ]] j9g9djm1lpcukgifqqg2zmqtj5a9lol 2100498 2100473 2026-10-26T09:54:45Z MikaelF 935 2100498 wikitext text/x-wiki '''Soprano''', dengê herî bilind û zirav e di muzîka klasîk de. Xwediya vî dengî jî wek "soprano" tên binavkirin. == Sopranoyên kurd == * [[Pervîn Çakar]], jdb. 1981. * [[Svetlana Kasyan]], jdb. 1984. * [[Mezgîn Tahir]], jdb. 1976. * [[Diana Wekîl]], jdb. 1973. * [[Eylül Kaya]], jdb. 2002. {{Çk}} {{Cureyên dengan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Muzîk-şitil}} [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Soprano| ]] o17i4uxhobcj0uvo537vbtjlqizm42s 2100499 2100498 2026-10-26T10:13:27Z MikaelF 935 2100499 wikitext text/x-wiki '''Soprano''', dengê herî bilind û zirav e di muzîka klasîk de. Xwediya vî dengî jî wek "soprano" tên naskirin. [[Maria Callas]], [[Montserrat Caballé]], [[Birgit Nilsson]] û [[Joan Sutherland]] sopranoyên bijarte ne. == Sopranoyên kurd == * [[Diana Wekîl]], jdb. 1973. * [[Mezgîn Tahir]], jdb. 1976. * [[Pervîn Çakar]], jdb. 1981. * [[Svetlana Kasyan]], jdb. 1984. * [[Eylül Kaya]], jdb. 2002. {{Çk}} {{Cureyên dengan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Muzîk-şitil}} [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Soprano| ]] 4j7wqbkgi8akto69hfsammzx9vivlqf 2100500 2100499 2026-10-26T10:13:55Z Kawa63 105128 /* Sopranoyên kurd */ 2100500 wikitext text/x-wiki '''Soprano''', dengê herî bilind û zirav e di muzîka klasîk de. Xwediya vî dengî jî wek "soprano" tên naskirin. [[Maria Callas]], [[Montserrat Caballé]], [[Birgit Nilsson]] û [[Joan Sutherland]] sopranoyên bijarte ne. == Sopranoyên kurd == * [[Diana Wekîl]], jdb. 1973. * [[Mizgîn Tahir]], jdb. 1976. * [[Pervîn Çakar]], jdb. 1981. * [[Svetlana Kasyan]], jdb. 1984. * [[Eylül Kaya]], jdb. 2002. {{Çk}} {{Cureyên dengan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Muzîk-şitil}} [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Soprano| ]] qwscdiyeymwvpal8bnpnkiooreg4w6r 2100501 2100500 2026-10-26T10:14:30Z Kawa63 105128 /* Sopranoyên kurd */ 2100501 wikitext text/x-wiki '''Soprano''', dengê herî bilind û zirav e di muzîka klasîk de. Xwediya vî dengî jî wek "soprano" tên naskirin. [[Maria Callas]], [[Montserrat Caballé]], [[Birgit Nilsson]] û [[Joan Sutherland]] sopranoyên bijarte ne. == Sopranoyên kurd == * [[Diana Wekîl]] (jdb. 1973) * [[Mizgîn Tahir]] (jdb. 1976) * [[Pervîn Çakar]] (jdb. 1981) * [[Svetlana Kasyan]] (jdb. 1984) * [[Eylül Kaya]] (jdb. 2002) {{Çk}} {{Cureyên dengan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Muzîk-şitil}} [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Soprano| ]] 420fd8ijc8geceaa87zyrj9r95tgu3o 2100502 2100501 2026-10-26T10:20:08Z MikaelF 935 2100502 wikitext text/x-wiki '''Soprano''', dengê herî bilind û zirav e di muzîka klasîk de. Xwediya vî dengî jî wek "soprano" tên naskirin. [[Maria Callas]], [[Montserrat Caballé]], [[Birgit Nilsson]] û [[Joan Sutherland]] sopranoyên bijarte bûn. == Sopranoyên kurd == * [[Diana Wekîl]] (jdb. 1973) * [[Mizgîn Tahir]] (jdb. 1976) * [[Pervîn Çakar]] (jdb. 1981) * [[Svetlana Kasyan]] (jdb. 1984) * [[Eylül Kaya]] (jdb. 2002) {{Çk}} {{Cureyên dengan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Muzîk-şitil}} [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Soprano| ]] 95rt7g2senhbjz9ulu4ywkt0q05hklb 2100503 2100502 2026-10-26T10:26:12Z MikaelF 935 2100503 wikitext text/x-wiki {{Cureyên dengan}} '''Soprano''', dengê herî bilind û zirav e di muzîka klasîk de. Xwediya vî dengî jî wek "soprano" tên naskirin. [[Maria Callas]], [[Montserrat Caballé]], [[Birgit Nilsson]] û [[Joan Sutherland]] sopranoyên bijarte bûn. == Sopranoyên kurd == * [[Diana Wekîl]] (jdb. 1973) * [[Mizgîn Tahir]] (jdb. 1976) * [[Pervîn Çakar]] (jdb. 1981) * [[Svetlana Kasyan]] (jdb. 1984) * [[Eylül Kaya]] (jdb. 2002) {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Muzîk-şitil}} [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Soprano| ]] 4o2o1cb0jjszyboqf30dvqhxjghqm95 0 48717 2100488 1811409 2026-10-26T04:51:34Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100488 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} [[Wêne:Al Askari Mosque.jpg|thumb|Mizgefta Hesenê Eskerî]] '''Hesenê Eskerî''' an jî '''Hasan ibn ‘Alī ibn Muhammad''' ([[6ê kanûna pêşîn]] 864 - [[1ê kanûna paşîn]] 874) [[îmam]]ê [[şia]] yê yazdehem ê ku ji malbata [[Ehlê Beyt]] e.<ref>Qurashī, Bāqir Sharīf. The Life of Imam Al-Hasan Al-Askari: Study and Analysis. Qum: Ansariyan, 2007. Print.</ref> Li bajarê Medîne ji dayik bûye. Navê bavê wî [[Eliyê Hadî]] ye. Dema bavê wî di [[1ê tîrmehê|1ê tîrmeha]] 868an de tê kuştin, ew bi temenê xwe yê 22 sal dibe îmamê yazdehê. Lê piştî vê bi şeş salan di dema hikûmdariya xelîfeyê [[Ebasî]] El-Mutemîd de tê kuştin û li bajarê [[Samarra]]yê tê veşartin.<ref>Eliash, J. "Ḥasan al- ʿAskarī , Abū Muḥammad Ḥasan b. ʿAlī." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2010. Brill Online. Augustana. 13 April 2010 <http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-2762{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2021 }}></ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Elewîtî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Ehlê Beyt]] [[Kategorî:Jidayikbûn 864]] [[Kategorî:Jidayikbûn 840î]] [[Kategorî:Mirin 874]] [[Kategorî:Şiîtî]] [[Kategorî:Malbata Muhemmed]] mw1vd024n9zhpw7j3d8numinx1snhko 0 49795 2100494 1819028 2026-10-26T04:59:20Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100494 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Hikmet Fidan''' (jdb. [[1955]], m. [[6'ê tîrmehê]] [[2005]], li [[Amed]]) siyasetmedarekî [[kurd]], yek ji damezîrênerên [[HADEP]]ê bû. Li Amedê di êrîşeke çekdarî de jiyana xwe jidest da. Gorî gelekan ew ji aliyê hêzên [[PKK]]ê ve hatiye kujtin. Heya niha ev kujerî nehatiye rohnîkirin û bersûc jî nehatine girtin. == Angaşt li ser kujtina wî, PKK an hêzên dewletê? == Tê gotin ku wî xwestiye li [[bakurê Kurdistanê]] partiyeke nû ya alternatîv wekî Partiya Welatparêzên Demokratên Kurdistanê ([[PWD]]) ava bike; yan jî vê partiyê di nava gel de birêxistin bike. Lê demekê şûn de di nava vê partiyê de nakokî derdikevin, [[Osman Öcalan]] jê diqete. Fîdan xwestiye bi riyên demokratîk û bêî bikaranîna çekê, têkoşîn bê kirin. Xwestiye rojnameyekê derîne, li parêzgehên Kurdistanê vê alternatîva nû birêxistin bike. Gorî îdiayan PKK ji viya aciz bûye û êrîş biriye der Fîdan. PKKê ev kujerî nepejirand, bi fermî ragihandin ku wan ev êrîş pêk neaniye. Hinek jî gumanê dibin ser hêzên tarî yên [[Tirkiye]]yê. Tê zanîn di salên [[1990]]'î de ji aliyê hêzên dewletê ve bi hezeran kurdên bijarte ji aliyê dewletê ve dihatin kujtin û dewletê ev kujerî dixist para PKKê. {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1955]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2005]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên sedsala 21ê]] 29tfvbvun9yy5vfvonef2a9ud2oq4m0 0 53833 2100487 1941442 2026-10-26T04:51:06Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100487 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank êl û eşîr | nav = Eşîra Hesenawen | wêne = | binwêne = | hoz = [[Kamsa]]<br>Dewletşah<br>Dohîbî<br> Gorcayî<br>Salar<br>Babasanim<br> Moamadrezayî<br>Bastem<br>Kakolwen<br>Rahmanşah<br>Fawled<br>Ciwanmerd<br>Hoz Abdal Alî<br>Hoz Kodayî | serekeşîr = | esîl = [[Kurd]] ([[Lek]]) | ziman = [[Lekî]], [[Lurî]] | herêm = [[Lekistan]] | belavbûn = | gelhe = ~ 5.000 | ol = [[Misilman]] ([[şiî]]) }} '''Hesenawen''' an '''Husnawen''' eşîreke [[Lek]] li [[Luristan]]a [[Piştê Kûh]] ([[Lekistan]]) e. == Nav == Ev eşîr bi du navan tê naskirin. Hesenawen û Husnawen. Navê vê eşîrê di Şerefnameye de derbas nebe jî, li Kurdistanê gelek êl û eşîrên bi navê ''Husnawî'', ''Husnanî'' hwd. hene. Navê vanan paşê yan li navên îslamî hatine lêanîn, wek [[Hesenan]], an jî hatine guhartin, wek [[Xoşnawî]]. Di listeya Şîbab al-Din al-Umarî ya ji sedsala 14'emîn de eşîreke kurdan a bi navê Hasnanî tê binavkirin. == Dîrok == Navê vê eşîrê cara evil di sala 1870yan de bi 16 qebîlên (tîreyên) xwe ve li başurê rojavayê [[Xurremabad]]ê tê hildan. Di wê demê de gelheyê hesenaweniyan bi hezrî 2.500 malbat bûye. Sî sal şûn ve ev qasê 500 malbatan zêde bûne. Gorî H.L. Rabino di 1916an de hejmara malbatên wan gihîjtibûye 4.000an. Di 1930yan de gelheyê wan bibû qasê 5.000 malbatan, belê paşê eşîr pêde lihev belav bû ye, 1960an de tenê 1.500 malbatên hesenawenî li bakurê Xurremabadê mabûn. Hesenawen niha li dahestanên (gundistan) bakurî yên Xurremabadê yên bi navên Hasanvend (navê vê eşîrê bi [[Zimanê farisî|farisî]]), Honam Bastam, Rîmala û Dehpîr dijîn.<ref>[http://www.kurdica.com/News-sid-Hesenevend-740.html Kurdica:Hasanavand]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2025 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Eşîrên lek]] [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] [[Kategorî:Kurdên lek]] nx704a9zshq03idi83g3by7doh9yuph 0 57551 2100485 1694680 2026-10-26T04:49:18Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100485 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} [[Wêne:Localización del País Vasco.svg|250px|thumb|rast|Herêma otonom a Baskî li bakurê Spanyayê ye]] '''Herêma Xweser a Baskî''' an '''Herêma Otonom a Baskî''' (bi [[Zimanê baskî|baskî]]: ''Euskal Autonomia Erkidegoayan'', bi [[Zimanê spanî|spanî]]: ''Comunidad Autónoma Vasca''), herêmeke otonom a [[Spanya]]yê ye ku dikevite bakurê wî welatî. == Binihêre jî == * [[Welatê Baskî]] {{Herêmên xweser ên Spanyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1979an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêma Xweser a Baskî| ]] [[Kategorî:Herêmên xweser ên Spanyayê]] [[Kategorî:Herêmên Spanyayê]] [[Kategorî:Welatê Baskî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1978an de hatine avakirin]] qc93hrj0ta1czbn521eh7j6z2q33nn3 0 62947 2100495 2092823 2026-10-26T05:05:29Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100495 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Ev gotar|li ser romana Tolkien e. Ji bo fîlman, ji kerema xwe re here [[The Hobbit (fîlm)]].}} {{Agahîdanka giştî }} '''Hobbit''' (sernavê resen ''The Hobbit, or There and Back Again ''';''''' bi wateya: ''Hobbit, an li vê derê li wê derê'') romaneke hemasî ya pir aşopî ya nivîskarê înglîz [[J. R. R. Tolkien]] e ya ku di 21ê îlona 1937an de derketiye. Tercimeya kurdî ya kitêbê ji aliyê [[Samî Hêzil]] ve di 2023an de ji [[Weşanxaneya Lîs|Weşanên Lîsê]] derketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/pirtuka-hobit-a-bi-kurmanci-derket/ |sernav=Pirtûka ‘Hobbit’ a bi Kurmancî Derket! |tarîx=2023-11-06 |malper=ÇandName |tarîxa-gihiştinê=2024-01-15 }}</ref> Di vê romana qala Hobbitike bi navê ''Bilbo Baggins'' û 13 kurtebal, serê kurtebalan ji ''Thorin ''Oakenshield''.'' == Çîrok == Gava ku wî qet hêvî nedikir gel Gandalf î 13 mirovên kûrt hatine mala wî, Lêbelê, jiyana wî tê guhertin. Di vê rêwîtiyê de, xelekek heye ku dê çarenûsa cîhana navîn biguheze. Wî rêwîtiyê da hûkûmdarê smaug yê bin çiyayê erebor da hête kûştin. Piştî şerê 5 artêşê bajarê bin çiyayê erebor hatiye avakirin û azad. mirovên kûrt li vî bajarî bicîh dibin û dijîn == Bide ber == * ''[[The Lord of the Rings (pirtûk)|The Lord of the Rings]]'' * [[Cîhana Navîn|''Cîhana Navîn'']] * [[Kurên Húrînê|''Kurên Húrînê'']] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Berhemên J. R. R. Tolkien]] [[Kategorî:Hobbit (pirtûk)]] [[Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] [[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên li ser ejdehayan]] [[Kategorî:Romanên li ser efsûnê]] [[Kategorî:Romanên li ser ejdehayan]] [[Kategorî:Romanên perwerdeyî yên britanî]] [[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]] [[Kategorî:Romanên serpêhatiyê yên brîtanî]] sxvwad5am4exsb71wbluo9gmrznctp4 0 74603 2100493 1915803 2026-10-26T04:58:25Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100493 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yekîneyên leşkeriyê | navê yekîneyê = Heşda Şebî<br>Yekîneyên Çalakbariya Gel | navê rastî = الحشد الشعبي <br> "al-Hashd al-Shaabi" | wêne = Popular_Mobilization_Forces_(Iraq)_logo_vector.svg | wêne binnivîs = | sernûçe = Logoya Yekîneyên Çalakbariya Gel | dem = 15ê [[hezîran]]a 2014 – ''didome''<ref name="Al-Monitor">{{Jêder-nûçe |paşnav1=al Khadimi |pêşnav1=Mustafa |sernav=Will Sistani be able to control popular mobilization forces? |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/03/iraq-sistani-righteous-jihad-fatwa-popular-mobilization.html# |tarîxa-gihiştinê=14 adar 2015 |xebat=Al-Monitor |tarîx=12 adar 2015 }}</ref> | welat = {{IRQ}} | hemû welat = | girêdan = {{IRQ}} | liq = | cure = [[Milîs|Paramîlîterên Hikûmetê ya Pejirandî]] | rol = [[Milîs|Piyde (milîs)]]<br/>[[Nobedarên Niştîmanî (Iraq)]]<br/>[[Kontrgerîla]] | mezinahî = 100,000 heta 120,000<ref name="auto">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Sly |pêşnav1=Liz |sernav=Pro-Iran militias’ success in Iraq could undermine U.S. |url=http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/iraqs-pro-iranian-shiite-militias-lead-the-war-against-the-islamic-state/2015/02/15/5bbb1cf0-ac94-11e4-8876-460b1144cbc1_story.html |tarîxa-gihiştinê=22 adar 2015 |xebat=The Washington Post |tarîx=15 sibat 2015 }}</ref> | avahiya fermandariyê = | garnîzon = | etîketa garnîzon = | bernavk = | patron = | dirûşm = | reng = | etîketa rengê = | sirûd = | maskot = | salveger = | alav = | etîketa alavê = | şer = [[Şerê Navxweyî yê Iraqê (2014-didome)]] * [[Dorpêçkirina Amirliyê]] * [[Rizgariya Jurf al-Sakhar]] * [[Şerê Baîjiyê (2014-15)|Şerê Baijiyê]] * [[Êrîşa li ser Duluiye]] * [[Kampanyaya Anbar (2015-16)]] * [[Şerê Duyem a Tikrîtê (Adar 2015)|Şerê duyem a Tikrît]] * [[Şerê Ramadiyê (2014-15)]] * [[Dorpêçkirina Felûcê (2016)]] * [[Operasyona Ayîna Terorîzmê]] * [[Êrîşa li ser al-Rutbahê (2016)]] * [[Êrîşa li ser Mûsilê (2016)]] * [[Şerê Mûsilê (2016)]] | dekorasyon = | qedirên şer = | etîketa qedirên şer = | hilweşandin = | saetan firrîne = | malper = | fermandarê niha = | fermandar1 = *{{Sembola alayê|Iraq}} [[Heyder el Abadî]]<br/><small>(Fermandarê giştî yên hêzên çekdar)</small> *{{Sembola alayê|Iraq}} Falih al-Fayyadh<br/><small>(Serokê Komîteya Çalakbariya Gel)</small> *{{Flagicon image|Kata'ib Hezbollah flag.svg|size=23px}} [[Ebû Mehdî el Mihendîs]]<br/><small>(Alîkarê Serokê Komîteya Çalakbariya Gel)</small> *{{Flagicon image|Badr Organisation Military flag.svg|size=23px}} [[Hedî El Emirî]]<br/><small>(Serekê [[Rêxistina Bedrê]])</small> *{{Flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png|size=23px}} [[Qaîs Xezalî]]<br/><small>(Serekê [[Asaib Ahl al-Haq]])</small> *[[Muqtada al-Sadr]]<br/><small>(Serekê [[Şîrketên Aştiyê]])</small> *Shibl al-Zaydi<br/><small>(Serekê [[Kata'ib al-Imam Ali]])</small> *Ali al-Yasiri<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/09/iraqi-shiite-militia-commander-close-to-qassem-soleimani-killed-in-aleppo.php |sernav=Iraqi Shiite militia commander close to Qassem Soleimani killed in Aleppo - The Long War Journal |weşanger= }}</ref><br/><small>(Serekê [[Saraya al-Xorasanî]]) *[[Yazan al-Jabouri]]<br/><small>(Serekê [[Lîwa Sileheddîn]]) * [[Seyyid Yılmaz Neccaroğlu]]<br><small>(Serekê [[Tabûrên Tirkmen (Yekîneyên Çalakbariya Gel)|Tabûrên Tirkmen]]) | etîketa fermandar1 = Rêber | fermandar2 = [[Ebû Ezraîl]] | etîketa fermandar2 = Şervanên Sereke | fermandar3 = | etîketa fermandar3 = | fermandar4 = | etîketa fermandar4 = | fermandar5 = | etîketa fermandar5 = | fermandar6 = | etîketa fermandar6 = | fermandar7 = | etîketa fermandar7 = | fermandar8 = | etîketa fermandar8 = | fermandar9 = | etîketa fermandar9 = | fermandarên girîng = | sembola naskirinê = | etîketa sembola naskirinê = Pîne | sembola naskirinê2 = [[Wêne:Hashd_Al-Sha%27abi_patch.svg|center|150px]] | etîketa sembola naskirinê2 = | sembola naskirinê3 = | etîketa sembola naskirinê3 = | sembola naskirinê4 = | etîketa sembola naskirinê4 = | sembola naskirinê5 = | etîketa sembola naskirinê5 = | êrîşên balafirê = | bombebarana balafirê = | balafirên elektronîk = | şervanê balafirê = | balafirên helîkopter = | êrîşên balafirên helîkopter = | kargoyên balafirên helîkopter = | pirrole balafirên helîkopter = | çavdêriyên balafirên helîkopter = | hînkarên balafirên helîkopter = | havilên balafirên helîkopter = | balafirên enterseptorê = | dewriyeya balafirê = | rayven balafirê = | hînkarên balafirê = | veguhestina balafirê = | tankera balafirê = | balafirên giştî = }} '''Heşda Şebî''', '''Yekîneyên Çalakbariya Gel'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} bi kurte ('''YÇG'''), yan jî '''Hêzên Çalakbariya Gel'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} ('''HÇG''') ({{bi-ar|الحشد الشعبي}} '''''Al-Hashd al-Sha'abi'''''),<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/para/hashd-al-shaabi.htm |sernav=Hashd al-Shaabi / Hashd Shaabi / Popular Mobilisation Units / People's Mobilization Forces |paşnav=Pike |pêşnav=John |malper=www.globalsecurity.org |tarîxa-gihiştinê=2016-10-20 }}</ref> rêxistina ji 40 milîsên binasîna sîwanî ya dewleta [[Iraq]]ê pêk tê, wekî ku bi taybetî komên [[misilmanên şiî]] û [[misilmanên sunî]] ne, tevî ku li wir kesên [[xiristiyanê Iraqê|xiristiyan]] û [[êzidî]] yên baş jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Islamic State: The caliphate strikes back |url=http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21651762-fall-ramadi-shows-islamic-state-still-business-caliphate-strikes-back |tarîxa-gihiştinê=25 gulan 2015 |xebat=[[The Economist]] |tarîx=23 gulan 2015 }}</ref> Yekîneyên Çalakbariya Gel ji bo [[Mûsil]]ê dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] (DAIŞ) hatiye avakirin. [[Wezareta Karên Navxweyî (Iraq)|Wezareta Karên Hundir]] di hezîrana 2014an de bi rêxistineke ji aliyê yekgirtina milîsên heyî di bin "Komîteya Çalakbariya Gel" ve ava bû. Yekîneyên Çalakbariya Gel ji bo binpêkirinên mafên mirovan ên li hemberî sivîlên sunî û xwînrijên mezhebî hatine gunehkarkirin hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Iraq's PMU law is disrupting national unity efforts |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/12/national-settlement-pmu-law-iraq.html |tarîxa-gihiştinê=27 kanûna pêşîn 2016 |ajans=al-monitor |weşanger=al-monitor }}</ref> Di 19 kanûna pêşîn 2016an de, Serokkomarê Iraqê [[Fuad Masum]] qanûna ji aliyê parlamenê di meha çiriya paşîn de derbas bû, cihgirtina YÇGê tevî hêzên çekdarên li wî welatî de pejirandin. Bi vê beralîkirinê de, YÇGê niha bi fermandarê giştî yê hêzên çekdarên neteweyî û dê êdî ji bo hemû komên siyasî an civakî yên girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mobile.almasdarnews.com/article/law-passes-making-pmu-part-iraqs-national-forces/ |sernav=Law passes making the PMU a part of Iraq’s national forces. |tarîxa-gihiştinê=2017-06-02 |tarîxa-arşîvê=2017-10-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171015155912/https://mobile.almasdarnews.com/article/law-passes-making-pmu-part-iraqs-national-forces/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Leşkerî-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2014an li Iraqê]] [[Kategorî:Îslamîzm li Iraqê]] [[Kategorî:Leşker]] [[Kategorî:Leşkerî]] [[Kategorî:Rêxistinên ku di 2014an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Tevgerên berxwedanê]] ebti4gn9f32oz8q7h9oiugwd08y33ze 0 83140 2100474 1838285 2026-10-26T04:34:12Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100474 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|ar|bijartî=1}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Hemze bin Ebdulmutelib El-Haşimî El-Qureyşî''' ([[erebî]]: '''حمزة بن عبد المطلب''') (jdb. 568 – m. 625), [[Sehabe]]yê [[Muhemmed]] pêxemberê [[îslam]]ê ye, û apê ê wî ye û birayê wî yî şîrê dayiykê ye û yek ji çardeh wezîrên wî bû, û ew baştirîn ap bû li gorî gotina wî: «Baştirîn bira ji min re [[Elî]] ye û baştirîn ap ji min re Hemze ye Xwedê ji wan herdiya razî be .<ref>معرفة الصحابة لأبي نعيم، حَرْفُ الأَلِفِ، مَنِ اسْمُهُ أَنَسٌ، رقم الحديث: 5105</ref><ref>أسد الغابة، ج3 ص105</ref> Û ew ji Pêxember Muhemmed bi du salan bi mezintir e, herwiha ew nêzîkî wî ye ji aliyê dayika wî, îdî dayika wî Hala bint Weheb bin Ebd el-Menaf e û keçama Amîne bint Weheb bin Ebdulmenaf dayika Pêxember Muhemmed e. Bi Seydayê Pakrawanan bernav bû, û Şêrê Xwedê û Şêrê Pêxember, û bi Eba Emara paşnav dibe û hatiye gotin Ebû Yaela. Hemze di [[Nezantî|Serdema Nezanî]] de xortekî mêrxaz û comerd û lêbexşende bû, û xurtirîn xortên [[Qureyş]] bû û bi cegertirîn bû, îdî di dema nezaniyê de çavdêrî Herb El-fucar bû, ya ku di navbera du Eşîran de çê bû Kînane û Qeys Elan. == Çavkanî == <div class="reflist4" style="height: 220px; overflow: auto; padding: 3px"> {{Çavkanî|3}} </div> {{Sehabe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 568]] [[Kategorî:Jidayikbûn 570î]] [[Kategorî:Kesên ji Mekeyê]] [[Kategorî:Kesên kuştî]] [[Kategorî:Kesên sedsala 6an]] [[Kategorî:Malbata Muhemmed]] [[Kategorî:Mirin 625]] [[Kategorî:Şehîdên misilman]] [[Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] cbrbh0bd8v051fc4apec0vx7513ebam 0 88770 2100484 1831591 2026-10-26T04:49:08Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100484 wikitext text/x-wiki '''Herêma Bewîn''', yek ji herêmên ku bi [[Bane (navçe)|Şaristanê Baneyê]] ve girêdayî ye. Herêm dikeve nav axa [[Kurdistan (parêzgeh)|parezgeha Kurdistanê]] ya bi ser [[Rojhilata Kurdistanê]] ve girêdayî. == Dabeşkirina herêmî == * [[Gundistana Bewîn]] * [[Gundistana Nenwer]] :Bajar : [[Buyên Xwarû]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] [[Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] s5w6tb3qsr2lfez7f4t9fmirlifpdx0 0 88771 2100482 1764536 2026-10-26T04:48:48Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100482 wikitext text/x-wiki '''Herêma Navendî ya Şaristana Baneyê''', yek ji herêmên ku bi [[Bane (navçe)|Şaristanê Baneyê]] ve girêdayî ye. Herêm dikeve nav axa [[Kurdistan (parêzgeh)|parezgeha Kurdistanê]] ya bi ser [[Rojhilata Kurdistanê]] ve girêdayî. == Dabeşkirina herêmî == * [[Gundistana Bane]] :Bajar : [[Bane]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] [[Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] 08et1dznlpkt3kuqy5f808178ah1lt3 0 88772 2100483 1836595 2026-10-26T04:48:58Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100483 wikitext text/x-wiki '''Herêma Nemşîr''', yek ji herêmên ku bi [[Bane (navçe)|Şaristanê Baneyê]] ve girêdayî ye. Herêm dikeve nav axa [[Kurdistan (parêzgeh)|parezgeha Kurdistanê]] ya bi ser [[Rojhilata Kurdistanê]] ve girêdayî. == Dabeşkirina herêmî == * [[Gundistana Kanîsor]] * [[Gundistana Neme Şîr]] * [[Gundistana Bevalelhesen]] :Bajar : [[Kanîsor]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] [[Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] nkj89c8zyv9gupryhjty1ugmpgpxsb3 0 88773 2100480 1809731 2026-10-26T04:48:28Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100480 wikitext text/x-wiki '''Herêma Armerde''', yek ji herêmên ku bi [[Bane (navçe)|Şaristanê Baneyê]] ve girêdayî ye. Herêm dikeve nav axa [[Kurdistan (parêzgeh)|parezgeha Kurdistanê]] ya bi ser [[Rojhilata Kurdistanê]] ve girêdayî. == Dabeşkirina herêmî == * [[Gundistana Pişt Aşbaba]] * [[Gundistana Baleke]] : Bajar : [[Armerde]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kurdistan (parêzgeh)]] [[Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] jek16ssqcggl26b9d248a7xvw6mjrel 0 90339 2100419 2082131 2026-10-25T12:01:04Z Forever30 43307 URLya malperê hatiye guhertin. 2100419 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = | bernav = | wêne = Mehmet Hakkı Suçin, Antalya.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = 1970 | cihê_jidayikbûnê = Qulp, Îdir | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = Tirkiye | perwerde = | destûrname = | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | bav = | dê = | zarok = | malper = {{URL|mehmethakkisucin.com}} | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Mehmet Hakkı Suçin''' (jdb. 1970, [[Qulp, Îdir|Qulp]], [[Îdir]]) [[nivîskar]], [[zimannas]], [[Erebnasî|erebnas]], akademîsyen û [[Werger|wergêrê]] edebî ye. Ew profesorê Beşa Perwerdehiya Zimanê Erebî ya Zanîngeha Gazî ye û bi taybetî bi wergerên xwe yên ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen bo zimanê tirkî tê naskirin. Di nav nivîskar û helbestvanên ku wergerandine de helbestvan û nivîskarên wekî helbestvanên Mu‘allaqatê, Îbn Hezm, [[Îbn Tufeyl]], El-Mutenebbî, [[Cibran Xelîl Cibran]], Adonîs, [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]], Nizar Qebanî, [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]], Xessan Kenefanî, Adaniya Şiblî û Necwan Derwêş tê naskirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://arablit.org/2020/07/28/mehmet-hakki-sucin-on-translating-mahmoud-darwish-into-turkish/ |sernav=Mehmet Hakki Suçin on Translating Mahmoud Darwish into Turkish |malper=ARABLIT & ARABLIT QUARTERLY |tarîx=2020-07-28 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US }}</ref> Suçin di sala 2024an de, ji bo wergera tirkî ya pirtûka Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' ''(Tawqu’l-Hamama),'' Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Üniversitesi |pêşnav=Gazi |sernav=Dünyanın En Prestijli Çeviri Ödüllerinden THE TURJUMAN TRANSLATION AWARD Öğretim Üyemiz Prof. Dr. Mehmet Hakkı SUÇİN’e Verildi |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/299221/dunyanin-en-prestijli-ceviri-odullerinden-the-turjuman-translation-award-ogretim-uyemiz-prof-dr-mehmet-hakki-sucin-e-verildi |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Herwiha di sala 2022an de Xelata Serkeftinê ya Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/291660/prof-dr-mehmet-hakki-sucin-seyh-hamed-ceviri-ve-uluslararasi-etkilesim-basari-odulu-ne-layik-goru |sernav=Prof. Dr. Mehmet Hakkı SUÇİN “Şeyh HAMED Çeviri ve Uluslararası Etkileşim Başarı Ödülü”ne Layık Görüldü }}</ref> == Jiyana destpêkê û arasteya akademîk == Suçin di sala 1993an de ji Beşa Ziman û Edebiyata Erebî ya [[Zanîngeha Enqereyê]] mezûn bû. Xwendina master û doktorayê li Zanîngeha Gazî qedand. Ew li Balyozxaneya [[Kuweyt]]ê ya li [[Tirkiye]]yê de wek wergêr xebitî (1993-1998). Teza wî ya masterê li ser çîrokên kurt ên nivîskarê misrî Yehya Heqî bû; teza wî ya doktorayê jî li ser nêzîkatiyên teorîk û sepanî yên wergera di navbera zimanên erebî û tirkî de rawestiyabû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> == Karîyera akademîk == Suçin ji dawiya salên 1990an ve li Zanîngeha Gazî ya Enqereyê ders daye û di sala 2017an de bû profesorê tam. Xebata wî ya akademîk bi taybetî li ser wergera edebî, edebiyata erebî, veguhestina edebî ya navçandî û hînkirina zimanê erebî disekine.<ref name=":1"/> Di sala 2006an de, li Navenda Werger û Lêkolînên Navçandî ya Zanîngeha Manchesterê wekî lêkolînerê mêvan xebitî.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://orcid.org/0000-0003-4433-7468 |sernav=ORCID |malper=orcid.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Suçin wekî endam di nav tîma ku belgefîlma nîv-dramatîk a bi navê "Baskên Zêrîn: Çîrokek Wêrekiyê" çêkir de cih girt, ji hêla [[Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê]] (TRT) ve hat piştgirîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kameraarkasi.org/yonetmenler/belgeseller/TRT/altinkanatlar.html |sernav=TRT - Bora Akarsel |malper=www.kameraarkasi.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Di destpêka salên 2010an de, wî li Tirkiyeyê serokatiya komîsyona amadekirina bernameyên hînkirina zimanê erebî yên li ser bingeha Çarçoveya Hevpar a Ewropayê ji bo Zimanan - CEFRê kir.<ref name=":2"/> Ew di sala 2014an de endamê jûrîya Xelata Navneteweyî ya Romanê Erebî bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.banipal.co.uk/contributors/contributor.cfm?contributor_id=1063 |sernav=Banipal Magazine of Arabic Literature }}</ref> û paşê jî di pêvajoyên nirxandin û şêwirmendiyê yên Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî de cih girt.<ref name=":1"/> Herwiha ew endamê Komîteya Zanistî ya Xelata Pirtûkê ya Şêx Zayid e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zayedaward.ae/en/about-the-awards/scientific-committee |sernav=Scientific Committee }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> Ji sala 2012an vir ve, Suçin li Tirkiyeyê û li derveyî welêt atolyeyên wergera edebî li dar xistiye; ev atolyeyên wî bi taybetî li ser wergera edebî ya erebî–tirkî û wergera helbestê disekinin.<ref name=":1"/> Xebatên wî yên akademîk û edebî bi taybetî li ser veguhestina helbesta erebî ya klasîk û nûjen bo çanda edebî ya tirkî rawestiyane. == Nêzîkatiya wergerê û helbestiyet == Suçin di wergera helbestê de bi têgeha “helbestiyet”ê (tirkî: ''şiiriyet'') tê girêdan. Wî ev têgeh wekî têgeheke çetrî pêşniyar kiriye ku aliyên estetîk, hestî û kontekstî yên veguhestina helbestê di navbera zimanan de digire nav xwe. Li gorî Suçin, wergera helbestê ne tenê ji hevberiya zimanî pêk tê; di heman demê de ji nû-avakirina wêne, rîtim, dengvedana hestî û paşxaneya çandî di zimanê armanc de jî pêk tê.<ref name="Suçin2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-06-20 |sernav=Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve “Şiiriyet”: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 |kovar=Istanbul Journal of Arabic Studies |ziman=tr |cild=8 |hejmar=1 |rr=95–136 |doi=10.51802/istanbuljas.1667250 |issn=2651-5385 }}</ref> Suçin di lêkolîna xwe ya sala 2025an de, bi navê “[https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 Strategic Choices and ‘Poeticity’ in Poetry Translation]”, ku di ''Istanbul Journal of Arabic Studies''ê de hate weşandin, helbestiyetê bi çend hêmanan pênase kir. Di nav van hêmanan de hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk hene. Lêkolînê wergerên Soneta 66 a [[William Shakespeare|Shakespeare]] û Mu‘allaqeya Imru’ al-Qays di çarçoveya helbestiyetê de nirxand.<ref name="Suçin2025"/> Suçin wergera helbestê wekî sentezek ji şîroveya analîtîk û nû-nivîsîna afirîner pênase dike. Ew wergêr wekî “helbestvanê siya”, şîrovekarê çandî û nivîskarê afirîner dibîne ku ezmûna helbestî ji bo xwînerê zimanê armanc ji nû ve ava dike.<ref name="Suçin2025"/> Têgeha helbestiyetê paşê di lêkolînên li ser zîrekiya çêkirî, estetîka edebî û wergera helbestê de jî hate nîqaşkirin. Lêkolîneke Gürkan Dağbaşı û Murat Özcan têkiliya di navbera zîrekiya çêkirî û helbestiyetê de di wergera edebî de lêkolîn kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-01-01 |sernav=Gürkan Dağbaşı - Murat Özcan / Yapay Zekâ ve Şiiriyet |url=https://www.academia.edu/146183280/G%C3%BCrkan_Da%C4%9Fba%C5%9F%C4%B1_Murat_%C3%96zcan_Yapay_Zek%C3%A2_ve_%C5%9Eiiriyet |kovar=Yapay Zekâ ve Şiiriyet }}</ref> Ev têgeh herwiha di lêkolînên asta mezûniyetê yên li ser wergera helbesta erebî de jî hate bikaranîn. Tezeke masterê ya sala 2025an, ku li Zanîngeha Gazî hate qedandin û bi navê ''An Analysis of Mehmet Hakkı Suçin’s Translation of al-Mutanabbī within the Framework of the Poeticity Model'' bû, Modela Helbestiyetê ya Suçin wekî çarçoveya bingehîn a analîtîk ji bo nirxandina wergerên helbesta erebî ya klasîk bi kar anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Yüksek Öğretim Kurulu |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Tezê helbestiyet bi şeş hêmanên analîtîk pênase kir: hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Di encamê de hate gotin ku ev model ji bo lêkolînên wergera helbestê “amûreke analîtîk a resen û fonksiyonel” peyda dike.<ref name=":4"/> Suçin di hevpeyvîneke bi ''ArabLit''ê re bal kişand ser girîngiya parastina dengê helbestî, rîtim û tundiya hestî di wergerê de.<ref name=":0"/> Nirxandin û nîqaşên edebî yên li ser wergerên wî yên helbesta erebî ya klasîk xebata wî bi zimanê helbestî û nû-avakirina estetîk a metna çavkanî di tirkî de ve girîng nirxandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi }}</ref> == Wergera edebî û pêşwazî == Wergerên Suçin hem edebiyata erebî ya klasîk hem jî ya nûjen digirin nav xwe. Wî berhemên helbestvanên Mu‘allaqatê yên beriya Îslamê, Îbn Hezm, El-Mutenebbî, Mehmûd Derwêş, Adonîs, Nizar Qebanî, Mihemed Bennis, Xessan Kenefanî, Necîb Mehfûz, Adaniya Şiblî û Cibran Xelîl Cibran, ligel nivîskar û helbestvanên din, wergerandine.<ref name=":1"/> Wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' (Tawqa’l-Hamama) di sala 2024an de Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt. Raporên ku di dema Pêşangeha Navneteweyî ya Pirtûkê ya Şarceyê de hatin weşandin, xelatê wekî naskirina alîkariya vê wergerê ji bo danûstandina edebî ya navçandî û belavkirina mîrata edebiyata erebî di tirkî de binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/education/bodour-al-qasimi-honours-winners-of-sibf-awards-1.104602178 |sernav=Bodour Al Qasimi honours winners of SIBF Awards |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=Ahmed |pêşnav=Ashfaq }}</ref> Wergera wî ya ''El-Mu‘allaqat''ê, bi navê ''Yedi Askı Şiirleri'', di hilbijartina ''Hürriyet Kitap Sanat''ê ya pirtûkên edebî yên herî baş ên sala 2020an de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kitap-sanat/2020nin-en-iyi-kitaplari-edebiyat-41697816 |sernav=2020'nin en iyi 50 kitabı: Edebiyat |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2020-12-25 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Wergerên tirkî yên Suçin ji helbesta erebî, hem li Tirkiyeyê hem jî li cîhana erebî, di rexneyên edebî û nirxandinên çandî de hatin nîqaşkirin. Rexneyeke Suat Baran wergerên wî wekî alîkariyeke girîng ji bo pêşwaziya edebiyata erebî di tirkî de binav kir û bal kişand ser hewldana wan ji bo parastina muzîkalîte û tundiya helbestî ya metnên resen.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.k24kitap.org/zamaninin-otesinde-bir-arap-sairi-el-mutenebbi-4877 |sernav=Zamanının ötesinde bir Arap şairi: el-Mütenebbi |malper=K24 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Helbestvan û rexnegirê lubnanî Abdo Wazen wergerên Suçin yên El-Mutenebbî wekî hewldanek ji bo veguhestina cîhana hestî û hestiyariya helbestî ya helbestvan bo xwînerên tirkî binav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independentarabia.com/node/577151/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%B5%D9%88%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |sernav=المستشرق صوتشين: وجدانيات المتنبي تعبر آداب العالم |malper=اندبندنت عربية |tarîx=2024-05-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar }}</ref> Rexneyeke din a Esat Ayyıldız nêzîkatiya wergerê ya Suçin wekî têkildayîna hişmendiya akademîk bi hestiyariya helbestî pênase kir û destnîşan kir ku ev werger bûne sedem ku têkiliya xwînerên tirkî bi helbesta erebî ya klasîk firehtir bibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayyıldız |pêşnav=Esat |tarîx=2025-06-30 |sernav=el-Mütenebbi’nin Şiirleri Estetik Bir Çeviriyle Türkçede |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/ausbd/article/1539588 |kovar=Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |ziman=tr |cild=25 |hejmar=2 |rr=421–425 |doi=10.18037/ausbd.1539588 |issn=2667-8683 }}</ref> == Xelat == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Xelat ! Aliyê dayînê ! Berhem an sedem |- | 2024 | Xelata Wergerê ya Şarceyê «Turjuman» | Desteya Pirtûkê ya Şarceyê | Ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' hate dayîn.<ref name="EmaratTurjuman2024">{{Jêder-malper |url=https://www.emaratalyoum.com/life/four-sides/2024-11-08-1.1895652 |sernav=بدور القاسمي تتوّج الفائزين بجوائز «ترجمان» و«الشارقة للكتاب» |malper=الإمارات اليوم |tarîx=2024-11-08 |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=ar }}</ref><ref name="GulfNewsTurjuman2024">{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/education/bodour-al-qasimi-honours-winners-of-sibf-awards-1.104602178 |sernav=Bodour Al Qasimi honours winners of SIBF Awards |malper=Gulf News |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |paşnav=Ahmed |pêşnav=Ashfaq }}</ref> |- | 2022 | Xelata Serkeftinê | Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî | Ji bo tevkariyên wî yên giştî di warê wergerê û têgihiştina navçandî de hate dayîn.<ref name="HTA2022">{{Jêder-malper |url=https://www.hta.qa/winners/topic/199 |sernav=محمد حقي صوتشين |malper=جائزة الشيخ حمد للترجمة والتفاهم الدولي |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=ar }}</ref> |- | 2021 | Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş | ''Dünya Kitap'' | Ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Adaniya Şiblî ''Küçük Bir Ayrıntı'' hate dayîn.<ref name="DunyaKitap2021">{{Jêder-malper |url=https://www.edebiyathaber.net/2021-dunya-kitap-odulleri-aciklandi/ |sernav=2021 Dünya Kitap Ödülleri açıklandı |malper=Edebiyat Haber |tarîx=2022-04-08 |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=tr |paşnav=Öktemer |pêşnav=Can }}</ref> |- | 2016 | Xelata Wergerê | Yekîtiya Nivîskarên Tirkiyeyê | Ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Nizar Qebanî ''Aşkın Kitabı'' hate dayîn.<ref name="TYB2016">{{Jêder-malper |url=http://www.tyb.org.tr/2016-yilinin-yazar-fikir-adami-ve-sanatcilari-aciklandi-28197h.htm |sernav=2016 Yılının "Yazar, Fikir Adamı ve Sanatçıları" Açıklandı |malper=Türkiye Yazarlar Birliği |tarîx=2017-02-28 |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170906224212/http://www.tyb.org.tr/2016-yilinin-yazar-fikir-adami-ve-sanatcilari-aciklandi-28197h.htm |roja-arşîvê=2017-09-06 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- | 2010 | Xelata Weşana Zanistî ya Navneteweyî | Encûmena Lêkolînên Zanistî û Teknolojîk a Tirkiyeyê (TÜBİTAK) | Ji bo gotara “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast” ku di ''Australian Journal of Linguistics''ê de hatibû weşandin, hate dayîn.<ref name="AvesisAwards">{{Jêder-malper |url=https://avesis.gazi.edu.tr/mhsucin/basarilar |sernav=Prof. Dr. MEHMET HAKKI SUÇİN - Achievements & Reputation |malper=AVESİS |weşanger=Zanîngeha Gazî |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=tr }}</ref><ref name="Reduplications2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |sernav=Turkish and Arabic Reduplications in Contrast |kovar=Australian Journal of Linguistics |cild=30 |hejmar=2 |rr=209–226 |sal=2010 |doi=10.1080/07268601003678627 |ziman=en }}</ref> |} == Berhem == Hin ji weşanên wî yên sereke ev in:<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin |sernav=Mehmet Hakkı Suçin - Gazi University |malper=gazi.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=suçin |pêşnav=mehmet hakkı }}</ref> === Pirtûk === * ''Öteki Dilde Var Olmak: Arapça Çeviriye Yaklaşımlar'' (Di Zimanekî Din de Hebûn: Nêzîkatiyên li ser Wergera Erebî, 2013). * ''Dünden Bugüne Arapçaya Çevirinin Serüveni'' (Serpêhatiya Wergerê bo Zimanê Erebî ji Doh heta Îro, 2012). * ''Haber Çevirisi: Türkçe-Arapça / Arapça-Türkçe'' (Wergera Nûçeyan: Tirkî-Erebî / Erebî-Tirkî, 2014). * ''Aktif Arapça'' (Erebiya Aktîf, 2008). === Gotar û beşên pirtûkan === * “Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve ‘Şiiriyet’: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi” (''Hilbijartinên Stratejîk û ‘Helbestiyet’ di'' ''Wergera Helbestê de: Nirxandina Wergerên Shakespeare û Imru’ al-Qays''), ''Istanbul Journal of Arabic Studies'' 8, no. 1 (2025): 95–136. * “İtticāhāt al-Şi'r al-Arabī min el-Diwan ilā 'Asr al-Internet” (''Ji Dîwanê heta Serdema Dîjîtal: Nerînek li Ser Kevneşopiya Dewlemend a Helbestê li'' ''Tirkiyeyê''), ''Al Majalla'' (2024). * “The Influence of Nâzım Hikmet on Arab Poetry”, di nav ''Turkish Literature as World Literature'' de, ed. Burcu Alkan û Çimen Günay-Erkol (2021). * “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast”, ''Australian Journal of Linguistics'' 30, no. 2 (2010): 209–226. == Werger == Suçin ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen berhemên curbicur wergerandine; di nav wan de helbest, roman û vegêran, metnên fikrî û antolojî hene. === Wergerên helbestê û antolojî === * ''Ermiş'' (Pêxember), [[Cibran Xelîl Cibran]] (2016; wergera nû di 2026an de hate weşandin). * ''İnsanın Şarkısı – Seçilmiş Şiirler'' (Strana Mirov: Helbestên Hilbijartî), El-Mutenebbî (2024). * ''Kudüs'ün Kapısında Kelimeler – Seçilmiş Şiirler'' (Peyv li Ber Deriyê Qudsê: Helbestên Hilbijartî), Necwan Derwêş (2023). * ''Yedi Askı Şiirleri (Muallakalar)'' (Heft Mu‘allaqa, 2020). * ''Badem Çiçekleri Gibi yahut Daha Ötesi'' (Wek Kulîlkên Bademê an Jî Wêdetir), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2020). * ''İşte Budur Benim Adım'' (Va Ev e Navê Min), Adonîs (2020). * ''Midilli'ye Açılan Tekne'' (Keştiya ku Ber bi Lesbosê ve Diçe), Nûrî el-Cerrâh (2019). * ''İçimden Göçenler – Seçilmiş Şiirler'' (Yên ku ji Hundirê Min Koç Kirin: Helbestên Hilbijartî), Melek Mustefa (2019). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Nizar Qebanî (2017). * ''Belli Belirsiz Şeyler Anısına'' (Ji Bo Bîranîna Tiştên Tarî-Ronî), Adonîs (2017). * ''Atı Neden Yalnız Bıraktın'' (Te Çima Hesp Tenê Hişt?), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2017). * ''Bu Şiirin Bitmesini İstemiyorum'' (Ez Naxwazim Ev Helbest Biqede), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2016). * ''Mural'' (Mural), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2015). * ''Maddenin Haritalarında İlerleyen Şehvet'' (Şehwata ku di Nexşeyên Maddeyê de Pêş Dikeve), Adonîs (2015). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Mihemed Bennis (2015). * ''Gülün Gölgesi Yok'' (Sîya Gulê Tune ye: Helbestên Hilbijartî), Xulûd el-Muallâ (2014). * ''Benim Adıma Bir Gökyüzü'' (Ezmanek bi Navê Min), Ehmed el-Şehawî (2014). === Wergerên roman û vegêranê === * ''Mumyanın Uyanışı – Antik Mısır Hikâyeleri'' (Şiyarbûna Mûmyayê: Çîrokên Misra Kevin), [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]] (2024). * ''Güneşteki Adamlar'' (Mêrên di Rojê de), Xessan Kenefanî (2023). * ''Hayy bin Yakzan'' (Hayy ibn Yaqzân), Îbn Tufeyl (2021). * ''Küçük Bir Ayrıntı'' (Hûrguliyeke Biçûk), Adaniya Şiblî (2021). * ''Güvercin Gerdanlığı'' (Gerdana Kevokan), Îbn Hezm (2018). * ''Umm Hâşim’in Lambası'' (Çiraya Umm Hâşimê), Yahya Hekkî (1998). === Metnên fikrî, dînî û klasîk === * ''Putlar Kitabı'' (Pirtûka Pûtan), Hişâm ibn el-Kelbî (2023). * ''Kitap, Hitap, Hakikat'' (Pirtûk, Xitab, Rastî), Adonîs (2022). * ''Şiir Şiir Ayetler – Amme Cüzü Çevirisi'' (Ayet bi Ayet Wek Helbest: Wergera Cuz’a Amme, 2015). * ''Arap-İslam Kültüründe Yenilikçi Yaklaşımlar'' (Nêzîkatiyên Nûjen di Çanda Erebî-Îslamî de), Emîn el-Xûlî; bi hevkarîya [[Emrullah İşler]] ve hate wergerandin (2006). === Ziman û edebiyata tirkî di wergera erebî de === * ''Mukhtārāt min Shiʿr Yunus Emre'' (Helbestên Hilbijartî), Yunus Emre (2022). * ''Mukhtārāt min Dīwān al-Ḥikmah'' (Helbestên Hilbijartî ji Dîwana Hikmetê), Ehmed Yesevî (2017). * ''Alfiyya min al-Adab al-Turkī: Tārīkh Mūjaz'' (Hezar Sal ji Edebiyata Tirkî: Dîrokeke Kurt), Talat Sait Halman (2014). * ''Qawāʿid al-Lugha al-Turkiyya li Ghayr al-Nāṭiqīn Bihā'' (Rêzimana Zimanê Tirkî ji Bo Erebîaxêvanan), ji berhema Mehmet Hengirmen hate adapte kirin (2003). == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://mehmethakkisucin.com/ Malpera Fermî] * [https://avesis.gazi.edu.tr/mhsucin/ Zanîngeha Gazî] * [https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin Profîla Academia.com] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akademîsyenên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Erebnas]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Wergerandin]] [[Kategorî:Wergêrên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Wêjeya erebî]] [[Kategorî:Zimannasên Tirkiyeyê]] sz8ntjd0apisq2a3u4b2mos6ncivgu4 0 96294 2100507 1835715 2026-10-26T10:53:11Z MikaelF 935 2100507 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Siti Nurhaliza | wêne = Siti Nurhaliza - Khairul Fahmi's Wedding 2013.jpg | navê_rastî = Siti Nurhaliza binti Tarudin | bilêvkirin = | navê_jidayikbûnê = Siti Nurhaliza binti Tarudin | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1979|01|11}} | cihê_jidayikbûnê = Kampung Awah, Temerloh, Pahang, [[Malezya]] | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | salên_çalak = [[1995]] - niha | pîşe = [[stranbêj]], [[lîstikvan]] }} '''Siti Nurhaliza binti Tarudin''' ({{bi-ar|'''سيتي نورهاليزا بنت تارودين'''}}; jdb. [[11ê kanûna paşîn]] [[1979]] li Kampung Awah, Temerloh, Pahang, [[Malezya]]) e [[stranbêj]], [[lîstikvan]], û [[berhemhênerê muzîkê]] [[Malezya]]. == Discografî == * [[1996]]: ''Siti Nurhaliza 1'' * [[1997]]: ''Siti Nurhaliza 2'' * [[1997]]: ''Cindai'' * [[1998]]: ''Adiwarna'' * [[1999]]: ''Seri Balas'' * [[1999]]: ''Pancawarna'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{commons|Siti Nurhaliza}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1979]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Sopranoyên malezî]] t6etbcsduic6dqe92l8efoafx8apvt1 2100514 2100507 2026-10-26T11:49:31Z Kawa63 105128 2100514 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Siti Nurhaliza | wêne = Siti Nurhaliza - Khairul Fahmi's Wedding 2013.jpg | navê_rastî = Siti Nurhaliza binti Tarudin | bilêvkirin = | navê_jidayikbûnê = Siti Nurhaliza binti Tarudin | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1979|01|11}} | cihê_jidayikbûnê = Kampung Awah, Temerloh, Pahang, [[Malezya]] | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | salên_çalak = [[1995]] - niha | pîşe = [[stranbêj]], [[lîstikvan]] }} '''Siti Nurhaliza binti Tarudin''' ({{bi-ar|'''سيتي نورهاليزا بنت تارودين'''}}; jdb. [[11ê kanûna paşîn]] [[1979]] li Kampung Awah, Temerloh, Pahang, [[Malezya]]) e [[stranbêj]], [[lîstikvan]], û [[berhemhênerê muzîkê]] [[Malezya]]. == Dîskografî == * [[1996]]: ''Siti Nurhaliza 1'' * [[1997]]: ''Siti Nurhaliza 2'' * [[1997]]: ''Cindai'' * [[1998]]: ''Adiwarna'' * [[1999]]: ''Seri Balas'' * [[1999]]: ''Pancawarna'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{commons|Siti Nurhaliza}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1979]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Sopranoyên malezî]] hyze6ki2snrjgvib2hw4f85jc2uxqhg 0 101834 2100510 1870436 2026-10-26T10:56:40Z MikaelF 935 2100510 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | nav = Sertab Erener | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = Sertab Erener in Eurovision 2004.jpg | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|4|12|1964|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stembol]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya paşîn 2024}} | pîşe = Strannivîs, hilberînerê muzîkê, mamoste. | amûr = | salên_çalak = 1987–niha | şirketa_muzîkê = Tempa, Foneks, İmaj, Sony, Columbia, Epic, Simya, Motéma, DMC, GNL | çalakiyên_têkildar = | malper = [http://www.sertab.com/ sertab.com/] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = Dans, elektronîk, pop, rock }} '''Sertab Erener''' ({{Jidayikbûn|4|12|1964|j=1}} li [[Stembol]], [[Tirkiye]]), hunermendeke cureyên muzîkî yên pop û rocka bi zimanê tirkî ye. Erener, bi eslê xwe ji bajarê [[Mûş]]ê ye. Sertab Erener, keça bavekî [[kurd]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya paşîn 2024}} û dayikekî [[Yûgoslavya|yûgoslavî]] ye. Piştî beşdarbûna rojbûna hunermenda tirk [[Sezen Aksu]] û li ser daxwaza Sezen Aksu wekî vokalîst dest bi kariyera xwe ya muzîkê kiriye. == Jînenîgarî == Sertab Erener, di 4ê kanûna paşîna 1964an de, li [[Stembol]]ê ji dayik bû û ji du zarokên Nizamettin û Yücel Erener e. Zarokatiya wê li [[Pierre Loti]] derbas bû. Dema ku malbata dayika wê li Yugoslavya dijiyan, jiber şerên li wir derket koçê navçeya [[Ayvalık]]a [[Balıkesir]]ê bûn. Diya wê Yücel Erenler, di sala 1957an de li Akademiya Hunerên Bedew perwerdeha wênevaniyê dît, lê dema ku ew zewicî dest ji karê wênesaziyê berda.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/sertabin-ailesi-8725264 |sernav=Sertab'ın ailesi |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-05-26 }}</ref> Aliyê bavê wî ji bajarê [[Mûş]]ê, ji Bakurê Kurdistanê ye. Dapîra wê xwedî koka ereb bû û ji bajarê [[Sêrt]]ê ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.zaman.com.tr/pazar_dunyanin-her-yerinde-sarki-soylemek-istiyorum_999906.html |sernav=Dünyanın her yerinde şarkı söylemek istiyorum |tarîx=2015-04-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-05-26 |tarîxa-arşîvê=2015-04-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150418233304/http://www.zaman.com.tr/pazar_dunyanin-her-yerinde-sarki-soylemek-istiyorum_999906.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bavê wî Nizamettin Erener, li [[Amed]]ê ji dayik bûye. Bavê wî Nîzamettîn Erener ji mamosteyê muzîkê Şerîf İçli perwerdeya muzîkê dît û mehekê li [[Radyoya Stembolê]] wek solîst xebitî. Her çend di warê muzîkê de jêhatîbûna wî hebe jî wî biryar da ku bibe parêzer.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/sertab-erener-in-babasina-ve-hepimizin-babalarina-20443190 |sernav=Sertab Erener’in babasına ve hepimizin babalarına |paşnav=ARMAN |pêşnav=Ayşe |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-05-26 }}</ref> Navê birayê wî yê mezin Serdar bû û wî di zaroktiya xwe de pir bandor li Sertab kir. Sertab bi guhdarkirina stranên muzîka klasîk a tirkî ku ji aliyê bavê wî ve hatine gotin, mezin bû. Bavê wê navê keça xwe, jiber ku wateya wê "ronahiya serî" û ji bo ku wî ji strana "O Şûh-i Sertab" hez dikir, danî Sertab.<ref name=":1"/> Piştî dibistana seretayî, wî dibistana navîn a [[Lîseya Îtalyan]] bi dest xist, lê piştre biryar da çû [[Lîseya Işık]]. Di salên perwerdeya lîseyê bi [[nexweşiya zerikê]] ket û 11 saliya xwe de bi [[nexweşiya kolîta ulseratîv]] ket. Di demên perwerdehiya lîseyê de ji ber kolîtê li nexweşxaneyan derbas kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/hayatimin-bir-bolumu-abim-serdar-i-kiskanarak-gecti-11857416 |sernav=Hayatımın bir bölümü abim Serdar’ı kıskanarak geçti |paşnav=ARMAN |pêşnav=Ayşe |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-05-26 }}</ref> Di sala duyem a lîseyê de wê jiber ku muzîkê re eleqedar dibû, "ji bo ku bibe stranbêjekê operayê" dest bi xwendina [[Konservatuwara Şaredariya Bajarê Stembolê]] kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/birinin-beni-itmesi-lazim-39072806 |sernav=Birinin beni itmesi lazım |malper=www.hurriyet.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-05-26 }}</ref> Li vir, piştî ku demekê beşa stranbêjiyê perwerde dît piştre çû Konservatuwara Dewletê ya Stembolê. Sertab Erener, demek kurt li [[Zanîngeha Mimar Sinan]] Beşa Opera û Strana Konserê jî xwend, lê berî ku beşa xwe biqedîne ji dibistanê derket. Wê dixwest ku karê xwe di operayê de bi xwendina muzîka klasîk bidomîne, lê ji ber xwendekariyê nikarî tiştên ku ji operayê hêvî dikir, bidest bixe. Wê wekî solîstê dikê dest bi xebatê muzîkê kir. Di 21 saliya xwe de yekem car zewicî û vê zewacê wê sê sal dewam kir.<ref name=":1" /> Sertab Erener, di sala 1987an de wek solîst beşdarî partiya rojbûna [[Sezen Aksu]] bû. Gava Sezen Aksu yekem car Sertab dît wê dengê wî pir eciband û pêşkêşî wî kir ku bibe vokalîstê paşînên li ser dikê. Sertab di destpêkê de ne dixwest bibe vokalîst û wê wiha got: "[[Sezen Aksu]] ji min re pêşniyara vokalîstiyê kir. Min ew qebûl nekir. Ji ber ku ez jixwe solîst bûm. Wê vî yekî mîna bûyerek daketinê hîs dikir. Lê divê ji ber vî helwestê karê vokalîstiyê qebûl bikim." Piştre, li ser daxwaza hevalê wê hunermend [[Levent Yüksel]] û Sezen Aksu, Sertab Erener qebûl kir ku li kêleka Aksu bibe vokalîstê paşîn a li ser dikê.<ref name=":0" /> Sertab Erener di sala 2003an de bi stranekî inglîzî bi navê ''Everyway That I Can'' beşdarî [[Pêşbaziya Muzîkê ya Eurovisionê]] bû û di vî pêşbaziyê de bi ser ket, li rêza yekem ma.<ref>{{Jêder |sernav=Sertab Erener – Everyway That I Can (Turkey) Live HD - Eurovision Song Contest 2003 |url=https://www.youtube.com/watch?v=5EZquD8JXro |tarîxa-gihiştinê=2021-05-26 |ziman=en }}</ref> == Dîskografî == * ''[[Sakin Ol!]]'' (1992) * ''[[Lâ'l]]'' (1994) * ''[[Sertab Gibi]]'' (1997) * ''[[Sertab Erener (albüm)|Sertab Erener]]'' (1999) * ''[[Turuncu (albüm)|Turuncu]]'' (2001) * ''[[No Boundaries (albüm)|No Boundaries]]'' (2004) * ''[[Aşk Ölmez]]'' (2005) * ''[[Painted on Water]]'' <small>(Bi [[Demir Demirkan]] re)</small> (2009) * ''[[Rengârenk]]'' (2010) * ''[[Ey Şûh-i Sertab]]'' (2012) * ''[[Sade (Sertab Erener albümü)|Sade]]'' (2013) * ''[[Kırık Kalpler Albümü]]'' (2016) * ''[[Ben Yaşarım]]'' (2020) * ''[[Her Dem Yeşil]]'' (2021) == Fîlmografî == === Televizyon === {| class="wikitable" !Sal !Bername !Rol !Nîşe |- |2002 |''Ti Show'' |Bi xwe | |- |2011 |''Star Akademi'' |Bi xwe | |- | rowspan="2" |2014 |''Yalan Dünya'' |Bi xwe |Beşa 76emîn |- |''Arkadaşım Hoşgeldin'' |Bi xwe | |- |2015 |''Sesi Çok Güzel'' |Bi xwe | |- |2018 | rowspan="2" |''Jet Sosyete'' | rowspan="2" |Bi xwe |Beşa 26emîn |- |2020 |Beşa 59emîn (Fînal) |} == Xelatên wê == {| class="wikitable" !Sal !Rêxistin !Kategorî |- |1995 |1. Xelatên Muzîkê yên Vîdyoya Kral Tv |Baştirîn Hunermenda Jin a Pop |- | rowspan="2" |2000 | rowspan="2" |6mîn Xelatên Muzîkê yên Video Kral Tv |Baştirîn Hunermenda Jin a Pop |- |Gotina Çêtirîn '''(Li Dilê Min Bikin)''' |- |2001 |28emîn Xelatên Butterfly-a Zêrîn |Baştirîn Solîsta Jinik a Pop Pop a Tirk |- |2002 |8. Xelatên Muzîkê yên Vîdyoya Kral Tv |Baştirîn Hunermenda Jin a Pop |- | rowspan="2" |2004 | rowspan="2" |10. Xelatên Muzîkê yên Vîdyoya Kral Tv |Strana Salê '''(Everyway That I Can)''' |- |Xelata Rûmetê |- |2010 |14. Xelatên Zêrîn ên Fm-ya Stenbolê (IFA) |Baştirîn Hunermenda Jin a Pop |- |2010 |2. Xelatên Cejna Lêkolînê |Hunermenda Jin a Bijare |- |2011 |17. Xelatên Muzîkê yên Kral Tv |Hunermenda Jin a Baştirîn |- |2012 |39. Xelatên Butterfly-a Zêrîn |Baştirîn Solîsta Jin a Muzîka Klasîk a Tirk |- |2015 |1. Dema Govendê. Xelatên Sala-Dawiyê |Klîp & Strana Peyama Çêtirîn '''(Keç Leyla)''' |- |2017 |14. Xelatên Muzîkê yên Radyoya Boğaziçi |Albuma Çêtirîn (Albuma Dilên kenikestî) |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermend]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Sopranoyên tirk]] rg4xvaauxqz6epvohsoaueaeybizyzs 0 123714 2100468 1803605 2026-10-25T23:06:54Z MikaelF 935 2100468 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | nav = Pervin Chakar | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = Pervin Çakar<br>Pervîn Çakar | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = Pervin Chakar.jpg | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Pervîn Çakar (2021) | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|19|6|1981|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Dêrika Çiyayê Mazî]], [[Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = [[Soprano]] | pîşe = Hunermend | amûr = | salên_çalak = 2004-niha | şirketa_muzîkê = [[Red Music Digital]], [[Ada Muzik]] | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://pervinchakar.net/ pervinchakar.net] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Pervîn Çakar''' an jî '''Pervin Chakar''' ({{Jidayikbûn|19|6|1981|j=1}} li [[Dêrika Çiyayê Mazî]], [[Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) [[soprano]]yeke kurd e ku piştî [[Tirkiye]]yê li [[Îtalya]]yê perwerdeya operayê wergirtiye. Pervîn Çakar niha li [[Almanya]]yê dijî û li gelek malên operayê yên girîng de xebatên xwe didomîne ku di pêşbirkên navneteweyî de xwediyê gelek xelatan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/366888/kurt-soprano-pervin-chakar-operayi-kurt-muzigiyle-harmanliyorum |sernav=Kürt Soprano Pervin Chakar: Operayı Kürt müziğiyle harmanlıyorum |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel |malper=Evrensel.net |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2021-11-07 }}</ref> == Jînenîgarî == Pervîn Çakar, di sala 1981ê de li navçeya [[Dêrika Çiyayê Mazî]] ya [[Mêrdînê]] hatiye dinyayê. Çakar yek ji pênc zarokên malbatê ye û zarokatiya xwe li gundên [[Ereğlî ya Deryaya Reş]] û [[Fatsa]]yê derbas kiriye. Dibistana seretayî li gundê Saîtlerê ya navçeya [[Fatsa]] ya [[Ordu]]yê xwend. Xwendekariya dibistana navîn li navçeya [[Bismil]]ê xwend û di wî demê de bi muzîka gelêrî re eleqedar dibe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://m.bianet.org/biamag/toplum/185763-italya-nin-kurt-sopranosu-pervin-chakar |sernav=m.bianet.org }}</ref> Li [[Lîseya Hunerên Bedew a Anadoluyê ya Amedê]] dest bi xwendina [[lîse]]yê kir û di sala 1999an de di heman lîseyê de xwendina xwe bi pileya yekem qedandiye. Di heman salê de li Zanîngeha Gaziyê li Beşa Hînkirina Muzîkê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] dest bi xwendina xwe ya bilind kir û di sala 2003an de li heman zanîngehê beşa stranbêjiyê qedand. Piştî destpêka xebata xwe ya sopranoyê bi [[Oylun Davran Erdayı]] re, di navbera salên 2004 û 2005an de li [[Accademia d’Arte Lirica]] Îtalyayê bi [[Carmen Gonzales]], [[William Mattetuzzi]], [[Antonio Juvarra]], [[H. Lawson]] re û di navbera salên 2006 û 2008an de li [[Accademia Internazionale Musicale di Perugia]] de bi [[Sergio Bertocchi]] re xebatên xwe berdewam kir. Pervîn Çakar cara yekem ku 22 saliya xwe de koçî [[Îtalya]]yê dibe, koçbûna xwe wiha tine ziman "Kesê ku ji bo hêviyên xwe erdnîgariya xwe biterikîne, kêfxweş û tevlihev e, lê bi kêmasî, tirs û xemgîn e"<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Single === * ''Lo şivano'' * ''Welat şirîn e'' * ''Newroz'' * ''Qimil'' (bi hunermend [[Tara Jaff]] re dibêje) * ''Rihê Min Teyr e'' * ''Rinaldo'' (bi zimanê îtalî) == Xelatên wê == * [[Xelata Academié Disque du Lyrique]] ''(2012-Fransa)'' * [[Xelata Weqfa Operayê ya Semiha Berksoy]] ''(2012-Tirkiye)'' * [[Xelata Kovara Muzîka Klasîk a Andante]] ''(2013-Tirkiye)'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://instagram.com/pervin.chakar?utm_medium=copy_link Pervîn Çakar li ser Înstagramê] * [https://twitter.com/PervinChakar?t=GhLUHz6BNkk_4VRWH_pF5g&s=09 Pervîn Çakar li ser Twîtterê] {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Sopranoyên kurd]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] h34zysgotfz8xfuv7434p6e4iszltxq 0 123820 2100470 2070260 2026-10-25T23:08:15Z MikaelF 935 2100470 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = muzîk }} '''Svetlana Davîdovna Kasyan''' (bi rûsî: Светлана Давидовна Касьян, ''Svetlana Davidovna Kas'jan''), [[soprano]]ya rûsî-kurdî ye ku di 24ê tîrmeha 1984an de li Gurcistanê ji dayika xwe bûye. == Jiyan û perwerdehiya destpêkê == Svetlana Kasyan di malbateke kurdên êzidî de di 24ê tîrmeha 1984an de li bajarê [[Batûmî|Batûmiyê]] yê Komara Sovyet a Sosyalîst a Gurcistanê ji dayik bû. Di sala 1993an de ew ji Batûmiyê bar kir [[Aktobe]], li wir li Dibistana Jimare 26 xwend.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krd.riataza.com/2021/11/17/stera-operaya-cihane-svetlana-kasyan-berhemeke-bi-zimane-kurdi-diwesine/ |sernav=Stêra operaya cîhanê Svetlana Kasyan berhemekê bi zimanê Kurdî diweşîne |paşnav=. |malper=ria taza.com |ziman=ku }}</ref> Pişt re di sala 2006an de ew ket kolêja muzîkê. Paşê wê li [[Konservatuwara Dewletê ya Moskowê]] ya Çaykovskî di waneya [[Galîna Pîsarenko]] de xwend. Her wiha teknîka vokalê bi [[Dmîtrî Vdovîn]] û li [[Waşington]]ê bi [[Placido Domingo]] re tekûz kir. Svetlana Kasyan di salên 2009-2011an de jî endama bernameya ciwanan a [[Şanoya Bolşhoy]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krd.riataza.com/2021/11/17/stera-operaya-cihane-svetlana-kasyan-berhemeke-bi-zimane-kurdi-diwesine/ |sernav=Stêra operaya cîhanê Svetlana Kasyan berhemekê bi zimanê Kurdî diweşîne |malper=ria taza. com |ziman=ku }}</ref> == Kariyer == Di sala 2010an de wê li ser sehneya Şanoya Bolshoi di partiya Kupava de di opera ''Snegûroçka'' ya [[Rîmskî-Korsakov]] de dest pê kir û paşê li wir ''L'Amour des trois oranges''" ya [[Sergey Prokofyev]] û ''Çarodeyka'' ya [[Pyotr Îlîç Çaykovskî]] lîst. Di sala 2011an de ji Konservatuwara Moskowê beşa stranbêjiya solo qedandiye.  Di heman salê de, wê xelata yekem a [[Pêşbaziya Dengê ya Navneteweyî ya Pêncem]] li bajarê [[Ningbo]] wergirt. Di 2011an de, wê di opera [[Tosca]] ya [[Giacomo Puccini]] de li [[Şanoya Opera û Baletê ya Yekaterînbûrg]] û di heman salê de li Şanoya Bolshoi de rola sernavê lîst. Rojnamevanan jê re digotin "dengê herî bihêvî yê cîhanê". Li Îtalyayê, wê di sala 2011an de li [[Bari]]yê di [[Semfoniya 9em a Beethoven]] de dest pê kir. Di sala 2013an de, wê beşa Keybanû Elizabeth di opera [[Don Carlos]] de li [[Teatro Regio]] li [[Torîno]] (Îtalya) got.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rupelanu.com/ji-sterka-cihani-ya-operaye-svetlana-kasyan-yekemin-strana-kurdi-19397h.htm |sernav=Ji stêrka cîhanî ya operayê Svetlana Kasyan yekemîn strana Kurdî |malper=rupelanu.com |ziman=ku }}</ref> Opera ji hêla kanala TV ya îtalî [[RAI]] ve hate pêşandan. Di 12 çiriya paşîn a 2013an de li salona [[Auditorium Conciliazione]] ya Romayê, wê konsereke ''solo'' da, ya ku di bin serpereştiya Serokkomarê Îtalya û Encumena Papayî ya Çandê de hatibû pêkanîn. Di heman rojê de, hevdîtina Svetlana Kasyan bi [[Papa Fransîs]] re çêbû, ku di dema hevdîtinê de dengê xwe ji Xwedê re terxan kir, ji Svetlana soz girt ku tenê ji bo Xwedê stranan bêje û qenciyê belav bike. Di hejmara salvegera kovara mêran "[[Maxim ( kovar )|Maxim]]" de di nîsana 2017 de, wê di wênekêşek erotîk de lîst da ku "bala gel bikişîne ser hunera operayê". Di heman demê de, radyoya bazirganî Europa Plus gazî stranbêj kir. "stêra pêşeng a cîhanê di kalîteya deng de."Di çiriya pêşîn a 2017an de, Papa Fransîs wê hevdîtineke duyem bexş dike û piştî pêşandana wê li Operaya Romayê ji bo rola wê ya Tosca tê xelatkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * [https://www.corriere.it/video-articoli/2018/12/11/svetlana-kasyan-io-come-callas-non-saro-mai-gilda-rigoletto/d4bd096e-fd54-11e8-84b7-ff9bf5ee4344.shtml?refresh_ce-cp Corriere Della Sera: "Svetlana Kasyan: «Io come la Callas? Non sarò mai Gilda del Rigoletto»"] * [http://www.romatoday.it/eventi/le-prime-donne-della-lirica-al-teatro-palladium-programma-2018-2019.html Roma Today: „Le "prime donne" della lirica al Teatro Palladium“] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Sopranoyên kurd]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] f0q6yd90wpfpoott2y6vc1odv5009mc 2100504 2100470 2026-10-26T10:35:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2100504 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = muzîk }} '''Svetlana Davîdovna Kasyan''' (bi rûsî: Светлана Давидовна Касьян, ''Svetlana Davidovna Kas'jan''), [[soprano]]ya rûs-kurd e ku di 24ê tîrmeha 1984an de li Gurcistanê ji dayika xwe bûye. == Jiyan û perwerdehiya destpêkê == Svetlana Kasyan di malbateke kurdên êzidî de di 24ê tîrmeha 1984an de li bajarê [[Batûmî|Batûmiyê]] yê Komara Sovyet a Sosyalîst a Gurcistanê ji dayik bû. Di sala 1993an de ew ji Batûmiyê bar kir [[Aktobe]], li wir li Dibistana Jimare 26 xwend.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krd.riataza.com/2021/11/17/stera-operaya-cihane-svetlana-kasyan-berhemeke-bi-zimane-kurdi-diwesine/ |sernav=Stêra operaya cîhanê Svetlana Kasyan berhemekê bi zimanê Kurdî diweşîne |paşnav=. |malper=ria taza.com |ziman=ku }}</ref> Pişt re di sala 2006an de ew ket kolêja muzîkê. Paşê wê li [[Konservatuwara Dewletê ya Moskowê]] ya Çaykovskî di waneya [[Galîna Pîsarenko]] de xwend. Her wiha teknîka vokalê bi [[Dmîtrî Vdovîn]] û li [[Waşington]]ê bi [[Placido Domingo]] re tekûz kir. Svetlana Kasyan di salên 2009-2011an de jî endama bernameya ciwanan a [[Şanoya Bolşhoy]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krd.riataza.com/2021/11/17/stera-operaya-cihane-svetlana-kasyan-berhemeke-bi-zimane-kurdi-diwesine/ |sernav=Stêra operaya cîhanê Svetlana Kasyan berhemekê bi zimanê Kurdî diweşîne |malper=ria taza. com |ziman=ku }}</ref> == Kariyer == Di sala 2010an de wê li ser sehneya Şanoya Bolshoi di partiya Kupava de di opera ''Snegûroçka'' ya [[Rîmskî-Korsakov]] de dest pê kir û paşê li wir ''L'Amour des trois oranges''" ya [[Sergey Prokofyev]] û ''Çarodeyka'' ya [[Pyotr Îlîç Çaykovskî]] lîst. Di sala 2011an de ji Konservatuwara Moskowê beşa stranbêjiya solo qedandiye.  Di heman salê de, wê xelata yekem a [[Pêşbaziya Dengê ya Navneteweyî ya Pêncem]] li bajarê [[Ningbo]] wergirt. Di 2011an de, wê di opera [[Tosca]] ya [[Giacomo Puccini]] de li [[Şanoya Opera û Baletê ya Yekaterînbûrg]] û di heman salê de li Şanoya Bolshoi de rola sernavê lîst. Rojnamevanan jê re digotin "dengê herî bihêvî yê cîhanê". Li Îtalyayê, wê di sala 2011an de li [[Bari]]yê di [[Semfoniya 9em a Beethoven]] de dest pê kir. Di sala 2013an de, wê beşa Keybanû Elizabeth di opera [[Don Carlos]] de li [[Teatro Regio]] li [[Torîno]] (Îtalya) got.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rupelanu.com/ji-sterka-cihani-ya-operaye-svetlana-kasyan-yekemin-strana-kurdi-19397h.htm |sernav=Ji stêrka cîhanî ya operayê Svetlana Kasyan yekemîn strana Kurdî |malper=rupelanu.com |ziman=ku }}</ref> Opera ji hêla kanala TV ya îtalî [[RAI]] ve hate pêşandan. Di 12 çiriya paşîn a 2013an de li salona [[Auditorium Conciliazione]] ya Romayê, wê konsereke ''solo'' da, ya ku di bin serpereştiya Serokkomarê Îtalya û Encumena Papayî ya Çandê de hatibû pêkanîn. Di heman rojê de, hevdîtina Svetlana Kasyan bi [[Papa Fransîs]] re çêbû, ku di dema hevdîtinê de dengê xwe ji Xwedê re terxan kir, ji Svetlana soz girt ku tenê ji bo Xwedê stranan bêje û qenciyê belav bike. Di hejmara salvegera kovara mêran "[[Maxim ( kovar )|Maxim]]" de di nîsana 2017 de, wê di wênekêşek erotîk de lîst da ku "bala gel bikişîne ser hunera operayê". Di heman demê de, radyoya bazirganî Europa Plus gazî stranbêj kir. "stêra pêşeng a cîhanê di kalîteya deng de."Di çiriya pêşîn a 2017an de, Papa Fransîs wê hevdîtineke duyem bexş dike û piştî pêşandana wê li Operaya Romayê ji bo rola wê ya Tosca tê xelatkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * [https://www.corriere.it/video-articoli/2018/12/11/svetlana-kasyan-io-come-callas-non-saro-mai-gilda-rigoletto/d4bd096e-fd54-11e8-84b7-ff9bf5ee4344.shtml?refresh_ce-cp Corriere Della Sera: "Svetlana Kasyan: «Io come la Callas? Non sarò mai Gilda del Rigoletto»"] * [http://www.romatoday.it/eventi/le-prime-donne-della-lirica-al-teatro-palladium-programma-2018-2019.html Roma Today: „Le "prime donne" della lirica al Teatro Palladium“] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Sopranoyên kurd]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] q6o469pgq3xnoyl27qavo4nvevuv80b 2100505 2100504 2026-10-26T10:36:19Z Avestaboy 34898 /* Jiyan û perwerdehiya destpêkê */ 2100505 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = muzîk }} '''Svetlana Davîdovna Kasyan''' (bi rûsî: Светлана Давидовна Касьян, ''Svetlana Davidovna Kas'jan''), [[soprano]]ya rûs-kurd e ku di 24ê tîrmeha 1984an de li Gurcistanê ji dayika xwe bûye. == Jiyan û perwerdehiya destpêkê == Svetlana Kasyan di malbateke kurdên êzidî de di 24ê tîrmeha 1984an de li bajarê [[Batûmî|Batûmiyê]] yê Komara Sovyet a Sosyalîst a Gurcistanê ji dayik bû. Di sala 1993an de ew ji Batûmiyê bar kir [[Aktobe]], li wir li Dibistana Jimare 26 xwend.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krd.riataza.com/2021/11/17/stera-operaya-cihane-svetlana-kasyan-berhemeke-bi-zimane-kurdi-diwesine/ |sernav=Stêra operaya cîhanê Svetlana Kasyan berhemekê bi zimanê Kurdî diweşîne |paşnav=. |malper=ria taza.com |ziman=ku }}</ref> Pişt re di sala 2006an de ew ket kolêja muzîkê. Paşê wê li [[Konservatuwara Dewletê ya Moskoyê]] ya Çaykovskî di waneya [[Galîna Pîsarenko]] de xwend. Her wiha teknîka vokalê bi [[Dmîtrî Vdovîn]] û li [[Waşington]]ê bi [[Placido Domingo]] re tekûz kir. Svetlana Kasyan di salên 2009-2011an de jî endama bernameya ciwanan a [[Şanoya Bolşhoy]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krd.riataza.com/2021/11/17/stera-operaya-cihane-svetlana-kasyan-berhemeke-bi-zimane-kurdi-diwesine/ |sernav=Stêra operaya cîhanê Svetlana Kasyan berhemekê bi zimanê Kurdî diweşîne |malper=ria taza. com |ziman=ku }}</ref> == Kariyer == Di sala 2010an de wê li ser sehneya Şanoya Bolshoi di partiya Kupava de di opera ''Snegûroçka'' ya [[Rîmskî-Korsakov]] de dest pê kir û paşê li wir ''L'Amour des trois oranges''" ya [[Sergey Prokofyev]] û ''Çarodeyka'' ya [[Pyotr Îlîç Çaykovskî]] lîst. Di sala 2011an de ji Konservatuwara Moskowê beşa stranbêjiya solo qedandiye.  Di heman salê de, wê xelata yekem a [[Pêşbaziya Dengê ya Navneteweyî ya Pêncem]] li bajarê [[Ningbo]] wergirt. Di 2011an de, wê di opera [[Tosca]] ya [[Giacomo Puccini]] de li [[Şanoya Opera û Baletê ya Yekaterînbûrg]] û di heman salê de li Şanoya Bolshoi de rola sernavê lîst. Rojnamevanan jê re digotin "dengê herî bihêvî yê cîhanê". Li Îtalyayê, wê di sala 2011an de li [[Bari]]yê di [[Semfoniya 9em a Beethoven]] de dest pê kir. Di sala 2013an de, wê beşa Keybanû Elizabeth di opera [[Don Carlos]] de li [[Teatro Regio]] li [[Torîno]] (Îtalya) got.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rupelanu.com/ji-sterka-cihani-ya-operaye-svetlana-kasyan-yekemin-strana-kurdi-19397h.htm |sernav=Ji stêrka cîhanî ya operayê Svetlana Kasyan yekemîn strana Kurdî |malper=rupelanu.com |ziman=ku }}</ref> Opera ji hêla kanala TV ya îtalî [[RAI]] ve hate pêşandan. Di 12 çiriya paşîn a 2013an de li salona [[Auditorium Conciliazione]] ya Romayê, wê konsereke ''solo'' da, ya ku di bin serpereştiya Serokkomarê Îtalya û Encumena Papayî ya Çandê de hatibû pêkanîn. Di heman rojê de, hevdîtina Svetlana Kasyan bi [[Papa Fransîs]] re çêbû, ku di dema hevdîtinê de dengê xwe ji Xwedê re terxan kir, ji Svetlana soz girt ku tenê ji bo Xwedê stranan bêje û qenciyê belav bike. Di hejmara salvegera kovara mêran "[[Maxim ( kovar )|Maxim]]" de di nîsana 2017 de, wê di wênekêşek erotîk de lîst da ku "bala gel bikişîne ser hunera operayê". Di heman demê de, radyoya bazirganî Europa Plus gazî stranbêj kir. "stêra pêşeng a cîhanê di kalîteya deng de."Di çiriya pêşîn a 2017an de, Papa Fransîs wê hevdîtineke duyem bexş dike û piştî pêşandana wê li Operaya Romayê ji bo rola wê ya Tosca tê xelatkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * [https://www.corriere.it/video-articoli/2018/12/11/svetlana-kasyan-io-come-callas-non-saro-mai-gilda-rigoletto/d4bd096e-fd54-11e8-84b7-ff9bf5ee4344.shtml?refresh_ce-cp Corriere Della Sera: "Svetlana Kasyan: «Io come la Callas? Non sarò mai Gilda del Rigoletto»"] * [http://www.romatoday.it/eventi/le-prime-donne-della-lirica-al-teatro-palladium-programma-2018-2019.html Roma Today: „Le "prime donne" della lirica al Teatro Palladium“] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Sopranoyên kurd]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] 69plzx65ortpimzn7ob56sirq8hkjmf 0 124063 2100496 1836180 2026-10-26T05:10:37Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100496 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank fîlm/wîkîdane | nav = Hoodwinked! | dom/mawe = 80 Deqîqe<ref name="Chang">{{Jêder-nûçe |paşnav=Chang |pêşnav=Justin |sernav=Hoodwinked! | url =https://www.variety.com/review/VE1117929119?refcatid=31 |xebat=[[Variety]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2005 |roja-gihiştinê=17 adar 2012 }}</ref> }} '''''Hoodwinked!''''' fîlmekî anîmasyonî yê di sala 2005ê de ji aliyê [[Cory Edwards]] ve hatiye hênandin. Tê de [[Anne Hathaway]], [[Glenn Close]], [[Jim Belushi]], [[Patrick Warburton]], [[Anthony Anderson]], [[David Ogden Stiers]], [[Xzibit]], [[Chazz Palminteri]] û [[Andy Dick]] xwedî rolên sereke ne. == Lîstikvanên fîlm == * [[Anne Hathaway]] bi navê Red Puckett * [[Glenn Close]] bi navê Granny Abigail Puckett * [[Jim Belushi]] bi navê Kirk, the Woodsman * [[Patrick Warburton]] bi navê Wolf W. Wolf * [[Anthony Anderson]] bi navê Det. Bill Stork * [[David Ogden]] Stiers bi navê Det. Nicky Flippers * [[Xzibit]] bi navê Chief Ted Grizzly * [[Chazz Palminteri]] bi navê Woolworth * [[Andy Dick]] bi navê Boingo * [[Cory Edwards]] bi navê Twitchy * Benjy Gaither bi navê Japeth the Goat * [[Ken Marino]] bi navê Raccoon Jerry * [[Tom Kenny]] bi navê Tommy * [[Preston Stutzman]] bi navê Timmy * [[Tony Leech]] bi navê Glen * Joshua J. Greene bi navê Jimmy Lizard * Mark Primiano bi navê 2-Tone * [[Kevin Michael Richardson]] bi navê P-Biggie * [[Tara Strong]] bi navê Zorra * Tye Edwards bi navê Dolph * Kathryn J. Lovegren bi navê Quill == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb fîlm|0443536}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:Anîmasyon]] [[Kategorî:Fîlmên amerîkî]] [[Kategorî:Fîlmên 2005an]] [[Kategorî:Fîlmên anîmasyonî yên li ser balindeyan]] 6hlp97reht3ctr3ebsqqobjvj18phd9 0 134067 2100490 1898873 2026-10-26T04:54:30Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100490 wikitext text/x-wiki '''Hevgirtin''' ([[Inglîzî]]; Solidarity, ji [[Zimanê latînî|latînî]] ''solidus'' "birûmet, rast, qayîm") wateya helwestek girêdanê ku bi gelemperî di çarçoveyek [[exlaq]]î - [[Siyasetnasî|siyasî]] de tête navandin û piştgirî ji&nbsp;- Raman, çalakî û armancên yên din. Ew di heman demê de hevgirtina di navbera kes û komên hemfikir an wekhev û pabendbûna bi nirxên hevpar de diyar dike (herweha li prensîba hevgirtinê binêre). Berovajiyê hevgirtinê reqabet e. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bêhnpakî]] [[Kategorî:Termînolojiya civaknasiyê]] [[Kategorî:Dadmendiya civakî]] t1daag9sk7gkt044ujn38cqacly4eqa 1 138134 2100421 1909154 2026-10-25T12:05:01Z Avestaboy 34898 /* Piramîd an pîramîd ? */ Bersiv 2100421 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=C|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Dîn|muhîmî=Herî zêde}} }} == Piramîd an pîramîd ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] . Aniha sernavê gotarê Piramîd e . Lê du gotarên din he ne . [[Pîramîdên Gîzeyê]] û [[Pîramîda Keops]]. Piramîd an pîramîd? Gelo kîjan rastnivîs derbasdar an jî zêdetir tê bikaranîn ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:14, 9 adar 2023 (UTC) :Silav Avestaboy, pîramîd hinek bikaranîna wî zo re ji bo kurdî piramîd êdî hêsan e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:22, 9 adar 2023 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Ez jî peyva piramîd tercih dikim . @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] hûn çawa difikirin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:12, 11 adar 2023 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:05, 25 çiriya pêşîn 2026 (UTC) hi20wir5c3n9geh5cno28si7wr3nr73 0 139528 2100479 1931863 2026-10-26T04:48:18Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100479 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''Herzog & de Meuron Basel Ltd.''' fîrmayek [[Avahîsazî|mîmarî]] ya [[Swîsre|swîsrî]] ye. Fîrmaya bi nivîsgejha li [[Basel]]ê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.herzogdemeuron.com/ |sernav=Herzog & de Meuron |malper=Herzog & de Meuron |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-07-17 }}</ref> ji hêla [[Jacques Herzog]] (jdb. 19ê nîsana 1950an) û [[Pierre de Meuron]] (jdb. 8ê gulana 1950an) ve hatî damezrandin. Herdu mîmar beşdarî [[Enstîtuya Teknolojiyê ya Federal a Swîsreyê|Enstîtuya Teknolojiyê ya Federal a Swîsreyê (ETH)]] li Zurichê bûn. Ew belkî herî baş ji bo veguheztina Stasyona Hêza Bankside ya mezin a li Londonê ji bo mala nû ya [[Tate Modern]] têne zanîn. Herzog û de Meuron ji sala [[1999]]an heya sala [[2018]]an li ETH Zürich profesor bûn û di sala 1999an de bi mîmar [[Roger Diener]] û [[Marcel Meili]] re di beşa mîmariyê de [[ETH Studio Basel]] damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.arch.ethz.ch/studio-basel/eth-studio-basel.html |sernav=ETH Basel {{!}} ETH Studio Basel |malper=archive.arch.ethz.ch |roja-gihiştinê=2023-07-17 |roja-arşîvê=2022-11-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221122113044/https://archive.arch.ethz.ch/studio-basel/eth-studio-basel.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herdu mamosteyên mêvan li Dibistana Mezûn a Sêwiranê ya [[Zanîngeha Harvardê]] ne. Jacques Herzog di heman demê de mamosteyek mêvan e li Koleja Mîmarî, Huner û Plansaziyê ya [[Zanîngeha Cornell|Zanîngeha Cornell.]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bêkategorî|tarîx=adar 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avahîsazên alman]] [[Kategorî:Avahîsazên swîsrî]] 01uyan2yg14ixh81aco2wt69353zan6 0 141710 2100475 1750426 2026-10-26T04:34:44Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100475 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 4,922 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref>([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Hena ''' ({{bi-fa|هنا}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Îsfehan (parêzgeh)|Îsfehanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Îsfehanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Îsfehanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1996an li Îranê]] f97eu8w1f8ozbzn2qsnoiek5xx6sdde 0 149179 2100486 1750431 2026-10-26T04:49:47Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100486 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Xorasana Bakur (parêzgeh)|Xorasana Bakur]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 1,499 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> (2016) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Hesar Germxan ''' ({{bi-fa|حصارگرم خان}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Xorasana Bakur (parêzgeh)|Xorasana Bakur]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye.Piraniya xelkê vî bajarî Kurd in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Xorasana Bakur}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Bakur]] [[Kategorî:Avabûnên 2000an li Îranê]] ccyyc2jtbw7493lt2d4efmnulg648s5 0 309726 2100497 2012637 2026-10-26T07:49:11Z Biyolojiyabikurdi 31567 2100497 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Bartramia ithyphylla sporen.jpeg|thumb|399x399px|Sporên hezazê di bin mîkroskobê de 400 car hatine mezinkirin.]] '''Spor''' (bi înglîzî: ''spore'') xaneyek haploîdî ya pirbûnê ye, beyî ko bi xaneyek din a pirbûnê ve yek bibe, dikare bi tena serê xwe di jîngeha guncaw de geşe bibe û biperise bo zîndewerek nû ya haploîdî.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Peyva spor ji peyva “''sporā''” ya grekî hatiye girtin. Di grekî de “''sporā''” bi wateya tov û çandina tov tê bikaranîn.<ref>Spore. Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/spore]. Accessed 7 Aug. 2025.</ref> [[Karok]] (bi înglîzî: ''fungi''), [[kevz]] (bi înglîzî: ''algae'') û hin riwekên wekî [[hezaz]] (bi înglîzî:''moss'') û [[serxes]] (bi înglîzî: ''fern'') bi spordanê spor berhem dikin. Herwisa hin corên bakteriyan jî spor çêdikin lê ev spor ne ji bo pirbûnê ye, [[Bakterî|bakteriyê]] di jîngeha neguncaw de ji mirinê diparêze. Spora bakteriyan wekî [[endospor]] tê navkirin. == Pêkhate == Spor pir hûrik in, loma dikare ji bo demek dirêj di atmosferê de deliqandî bimîne. Bi gelemperî spor bi bayê an jî bi herika avê belavê hawirdorê dibin. Gava spor ji bo cihek guncaw tên guhaztin, zîl didin û zîndewerek nû peyda dibe. Sporên ji pêkhateya haploîdî, bi [[Mîtoz|dabeşbûna mîtozî]] hatine çêkirin, wekî sporên nezayendî tên navkirin. Sporên ji zîgota dîploîdî, bi [[miyoz|dabeşbûna miyozî]] hatine çêkirin jî wekî sporên zayendî tên navkirin. Di karokan de çêbûna sporên zayendî ji sê gavên li dû hev pêk tê: plazmogamy, karyogamy, û miyoz.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> == Cudahiya sporan ji gamet, polen û tovan == [[Wêne:Sporic meiosis ku.svg|thumb|400x400px|Di çerxa jiyana hin zîndeweran de pirbûna zayendî û ya nezayendî li dû hev rû didin Ev çerxa pirbûnê wekî dordariya nifşan tê navkirin]] Spor xaneyên haploîdî ne, bi dabeşbûna mîtozî zindewerek firexaneyî ya haploîdî çêdikin. Ji ber ko spor xaneya pirbûnê ye û haploîdî ye, dişibe xaneya [[Hêk (toxim)|hêk]] û spermê. Lê spor ji hêk, [[sperm]] an jî polenê cuda ye. Spor yekeya [[pirbûna nezayendî]] ye, lê gamet yekeyên [[pirbûna zayendî]] ne. Hêk û sperm jî xaneyên haploîdî yên pirbûnê ne û wekî gamet tên navkirin. Bi yekbûna gametan (sperm û hêk) [[zîgot]]a dîplodî çêdibe. Bi geşebûn û peresîna zîgotê jî zîndewerek dîploîdî peyda dibe. [[Polen]] jî mîna sporan belavê hawirdorê dibin, lê polen nikarin bi tena serê xwe riwekek nû çêbikin. Di nav polenê de xaneya sperm heye. Heke sperma nav polenê xwe bigihîne hêkokeya riwekê û hêk were [[Pîtîn|pîtandin]], vê gavê zîgota dîploîdî peyda dibe, geşe dibe û diperise bo tovê riwekek nû. Hewisa spor û tov jî ji hev cuda ne. Herçiqas herdu jî di jîngeha guncaw de dikarin zîl bidin û biperisin bo zîndewerek nû, bi eslê xwe tov pêkhateyek firexaneyî ye û embriyoya dîploîdî lixwe digire. Bi zîldana sporê, gametofîta haploîdî çêdibe, lê bi zîldana tovê sporofîta dîploîdî peyda dibe. [[Tov]] ji bo zîldanê embara xurekê ya bi navê endosperm lixwe digirin, lê di sporan de endosperm tune.<ref>Panawala, Lakna. (2017). Difference Between Spores and Seeds. </ref> == Sporên riwekên spordar == [[Wêne:Çerxa jiyana serxesê ku.jpeg|thumb|400x400px|Di riweka serxesê de kîsikên sporê li aliyê rûyê binî yên pelên serxesê de cih digirin]] Di riwekên bêtow (bi înglîzî: ''seedless plants'') de ango di riwekên spordar de, sporên haploîdî bi dabeşbûna miyozî, di kîsikên sporê yên bi navê spordanê (sporangiyum) de tên berhemkirin. Beşa riwekê ya spor dide çêkirin diploîdî ye û wekî sporofît tê navkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Rîwekên wekî serxes û hezaz riwekên bêtov in. Di riweka serxes de spor di beşa riweka sporafîtê (bi înglîzî: ''sporophyte'') de, di kîsikên sporê yên bi navê sporangiyumê (bi latînî; yekjimar: ''sporangium'', pirjimar: ''sporangia'') de tên berhemkirin. Di riweka serxesê de kîsikên sporê li aliyê rûyê binî yên [[pel]]ên serxesê de cih digirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Gava ji riweka serxesê sporên haploîdî belavê hawirdorê dibin, di jîngeha guncaw de spor zîl didin û bi dabeşbûna mîtozî, riwekek (nifşek) firexaneyî ya haploîdî peyda dibe. Ji vê riweka nû re tê gotin gametofît (bi înglîzî: gametophyte). Gametofît geşe dibe û diperise, bi dabeşbûna mîtozî gametan çêdike. Bi yekbûna herdu gametan (hêk û sperm), li ser riweka gametofîtê, zîgota dîploîdî peyda dibe. Zîgot jî geşe dibe û diperise bo sporofîtek nû. Sporofît bi dabeşbûna miyozî sporên haploîdî çêdike. Di çerxa jiyana riwekên bêtov de pirbûna nezayendî û pirbûna zayendî di heman zîndewerê de bi dorê rû didin. Ango bi pirbûna nezayendî, ji sporê nifşa haploîdî peyda dibe, ji geşebûn û peresîna nifşa haploîdî jî bi pirbûna zayendî nifşa dîploîdî çêdibe ji vê rewşê re tê gotin [[dordariya nifşan]] (bi înglîzî: ''alternation of generations''). Karok, riwekên bêtov, û kevzên avê hin mînak in bo zîndewerên ko di çerxa jiyana wan de dordariya nifşan tê dîtin.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "spore". Encyclopedia Britannica, 25 Jul. 2023, [https://www.britannica.com/science/spore-biology]. Accessed 29 July 2025.</ref> == Sporên karokan == [[Wêne:Fungus spore ejection.ogv|thumb|320x320px|Di kuvarka fîsegur de spor belavê hawirdorê dibin.]] Gelemperiya [[karok]]an bi sporan pir dibin. Sporên karokan mîna tovên riwekan kar dikin. Spor di beşên taybet ên karokan de tên berhemkirin. Wekî mînak, di kuvarkan de spor di beşa tenêber (bi înglîzî: ''fruiting body'') de tên berhemkirin. Sporên karokan jî wekî tovên riwekan, di jîngeha guncaw de zîl didin, geşe dibin û diperisin bo karokek nû. Ji bo zîldana sporan, jîngeha bi têra xwe bi şêdar, germ û xwediyê xurek, jîngeha guncaw e. Herçiqas çêkirina sporan ji bo pirbûna nezayendî be jî, gelek karokên ko bi spor pir dibin, dikarin bi pirbûna zayendî jî zêde bibin. == Sporên kevzê avê == Qebareya sporan di hemû kevzan de ne yek e. Di kevzên kehweyî û kesk de bi gelemperî tîreya sporan ji 10µm yê kêmtir e. Lê di hin kevzên sor de dibe ko tîreya sporan ji 100µm yê zêdetir be.<ref>Maggs, Christine & Callow, Maureen. (2003). Algal Spores. 10.1038/npg.els.0000311. </ref> [[Kevz]]ên avê yên cora sor, sporek bi navê monospor berhem dikin.<ref>monospore. Oxford Reference. Retrieved 6 Aug. 2025, from [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100206438]</ref> Monospor xaneyêk glover a haploîdî ye, bi dîwarê xaneyê dorpêçî ye û bêkilik e. Monospor bi pêl û herika avê tên guhaztin û zîl didin bo zîndewerek nû. Hinek ji kevzên avê yên kesk sporên neliv (bi înglîzî: ''nonmotile'') ên bi navê aplanospor berhem dikin. Hinek kevzên avê yên kesk jî sporên livdar ên bi navê zoospor berhem dikin. Zoospor dîwarê xaneyê lixwe nagirin lê yek an jî du qamçî lixwe digirin. Monospor û aplanospor tenê bi guhaztina neçalak bi pêlên avê cih diguherin. Lê qamçî alîkariya zoosporan dike ko ber bi jîngeha guncaw ve cih biguherin. == Navkirina sporan, li gor spordana (çêkerê ) sporan == * Sporangiyospor (''sporangiospore''): Sporên di kîsikê sporan de tên berhemkirin. * Zîgospor (''zygospore''): Sporên zayendî yên karokên zîgomîkotayan nin.Bi dîwarê stûr pêçayî ye û zîgot lixwe digire.Zîgospor beşa zîgosporangiyumê de tên çêkirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> * Askospor (''ascospore''): Sporên zayendî yên karokên liqê askomîkotayan nin, di pêkhateya tûrikî ya bi navê askus de tên berhemkirin. * Bazîdiyospor (''basidiospore''): Sporên zayendî yên karokên bazîdiyomîkotayan e, di pêkhateya bi navê bazîdiyumê de tên behemkirin. * Asîospor (''aeciospore''): sporên cotnavikî yên karokên kufikê, di beşa asiyumê (bi înglîzî:''aecium'') ya karoka kufikê de tên berhemkirin. * Uredîospor (''urediospore''): sporên karokên jengê. Di çerxa jiyana karokên jengê de di qonaxa urediyumê (bi înglîzî: ''uredium'') de tên berhemkirin. * Telîospor (''teliospore'') Di liqê bazîdiyomîkotayan de sporên karokên jengê. Sopor bi dîwarê stûr pêçayî ne û di qonaxa mitbûnê de ne, di beşa teliyum (bi înglîzî: ''telium'') a karokê de tên berhemkirin.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "teliospore". Encyclopedia Britannica, 7 Nov. 2016,[https://www.britannica.com/science/teliospore]. Accessed 6 August 2025.</ref> * Oospor (''oospore''): sporên bi dîwarê stûr in. Di oosifera (bi înglîzî: ''oosphere'') pîtandî ya hin kevzên avê, karok û karokên avê de tên berhemkirin. * Karpospor (''carpospore''): Sporên dîploîdî yên kevzê avê yên cora sor in. Piştî pîtandinê di beşa karpogoniyuma (bi înglîzî: ''carpogonium'') kevzê de tên berhemkirin. * Tetraspor (''tetraspore''):Di kevzên avê yên sor de di carek de çebûna koma sporan a ji çar sporan ko, du spor diperisin bo kevzên mê û du spor jî diperisin bo kevzên nêr.<ref>Andersen, Robert A., Lewin, Ralph A.. "algae". Encyclopedia Britannica, 9 Jun. 2025, [https://www.britannica.com/science/algae] Accessed 7 August 2025.</ref> * Endospor-Spora navekî (''endospore''): Xaneyek bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa mîtbûnê de ko di jîngeha neguncaw de di nav xaneya hin bakteriyan de tê çêkirin. Endospor bakteriyê ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze, gava şert û mercên jîngehê dîsa guncaw dibe, spor ji qonaxa mitbûnê derdikeve û diperise bo bakteriyê. == Navkirina sporan li gor çavkaniya wan == * Miyospor (''meiospore''): Spora bi dabeşbûna miyozê hatiye çêkirin * Mîtospor an jî konîdiyum (''mitospore'' or ''conidium''): Spora bi dabeşbûna mîtozê hatiye çêkirin. * Mîkrospor (''microspore''): Spora haploîdî ya riweka kûlîlkdar, diperise bo polenê. * Megaspor an jî makrospor (''megaspore'' or ''macrospore''): Spora haploîdî ya di hêkdanka riwaka kulîlkdar de çêdibe û diperise bo gametofîta mê ya bi hêkoke yê.<ref name=" Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> == Navkirina sporan li gor şiyana livînê == * Zoospor (''zoospore''): Di hin bakterî, [[karok]] û kevzên avê de tê berhemkirin. Spora nezayendî ye, dîwarê xaneyê lixwe nagire, xwediyê du qamçiyan e û bi alikariya qamçiyê cih diguherîne. * Aplanospor (''aplanospore''): Spora bêqamçî, neliv û nezayendî ya ji aliyê hin karok û kevzan ve tê berhemkirin.<ref>"aplanospore ." A Dictionary of Plant Sciences. . Encyclopedia.com. 18 Jul. 2025 [https://www.encyclopedia.com]</ref> * Otospor (''autospore''): Spora neliv a kevzên avê ye, he ko ji xaneya mak nehatiye berdan, geşe û peresîna xwe temam dike.<ref>“Autospore.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/autospore]. Accessed 5 Aug. 2025.</ref> * Balîstospor( ballistospore): Spora ji spordana karokê ber bi hewayê bi zorê tê paldan.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "ballistospore". Encyclopedia Britannica, 24 Aug. 2015, [https://www.britannica.com/science/ballistospore]. Accessed 5 August 2025.</ref> * Statîsmospor (statismospore): Spora ko beyî xerckirina enerjiyê, ji spordana karokê tê berdan.<ref>Statismospore. Oxford Reference. Retrieved 5 Aug. 2025, from [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100529387]</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûna nezayendî]] dj6bn8hvndxk5tdxdmr47abb1i6uyds 2 309907 2100513 2100367 2026-10-26T11:48:02Z Kawa63 105128 2100513 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <div style="font-family:Calibri,sans-serif; background:#A3C1AD; padding:20px;"> <div style="background:#ffffff; padding:12px; border:2px solid #000000; font-size:11pt;"> <div style="background:#00CC99; padding:20px; text-align:center; border:2px solid #000000;"> Her çar alî Kurdistan<br>[[File:Kurdistan flag.gif]] </div> <div style="background:#ffffff; padding:15px; border-bottom:2px solid #000000;"> [[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]] == Agahî == {| style="background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;" | valign="top" |{{Babîl||Mêr|Misilman|footer=|color=grey}} | valign="top" | |} {| style="background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;" | valign="top" |{{Babîl|ku|de|en-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}} |} == Statîstîk == * [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kawa63 '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî'''] ot6oelkzof2kjgxe0vhvp8pndcynsvn 3 309977 2100463 2100159 2026-10-25T18:07:14Z Kawa63 105128 '{{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC)' ket şûna rûpelê. 2100463 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) 20rlqtqc0oxbygv3b317gkk8hrggvvo 0 330491 2100423 2026-10-25T12:54:48Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2100423 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2100424 2100423 2026-10-25T12:56:36Z Kawa63 105128 /* */ 2100424 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Amardî, hîn cara jî wekî Mardî têne behs kirin, qewmeke kevnar yê [[Gelên îranî|îranî]] bûne ku li ser herêma çiyayî ku bi [[Deryaya Qezwînê]] re sinordar e, dijîn. srmxlae68n1e3yb84a1lyi79f7hb546 2100425 2100424 2026-10-25T12:56:52Z Kawa63 105128 /* */ 2100425 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Amardî, hîn cara jî wekî Mardî têne behs kirin, qewmeke kevnar yê [[Gelên îranî|îranî]] bûne ku li ser herêma çiyayî ku li bakur bi [[Deryaya Qezwînê]] re sinordar e, dijîn. tdw83ztwajzzsaiyvej1dtb2mztbpaj 2100426 2100425 2026-10-25T13:01:52Z Kawa63 105128 /* */ 2100426 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Amardî, hîn cara jî wekî Mardî têne behs kirin, qewmeke kevnar yê [[Gelên îranî|îranî]] bûne ku li ser herêma çiyayî ku li bakur bi [[Deryaya Qezwînê]] re sinordar e, dijîn. Tê gotin ku wan bi qewmên [[dahae]] û [[Saka (qewm)|saka]], bo wê jî wan re [[sikîtyan]] tê gotin. [[Hêrodotos]] qewmek bi naveke manend behs dike û ku yek ji 10 heta 15 eşîrên [[Gelê Farsê|faris]] li [[Pars (welat)|Parsê]] bûye. k1w5ub80x5dejs052op32wduj2hsvf3 2100427 2100426 2026-10-25T13:05:15Z Kawa63 105128 /* */ 2100427 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Amardî, hîn cara jî wekî Mardî têne behs kirin, qewmeke kevnar yê [[Gelên îranî|îranî]] bûne ku li ser herêma çiyayî ku li bakur bi [[Deryaya Qezwînê]] re sinordar e, dijîn. Tê gotin ku wan bi qewmên [[dahae]] û [[Saka (qewm)|saka]], bo wê jî wan re [[sikîtyan]] tê gotin. [[Hêrodotos]] qewmek bi naveke manend behs dike û ku yek ji 10 heta 15 eşîrên [[Gelê Farsê|faris]] li [[Pars (welat)|Parsê]] bûye. Ew li geliyên di navbera Susîs û Persisê de, li herêma ku îro dikeve başûrê rojavayê Îranê, dijiyan. [[Nearhus]], amardiyên başûrî wekî yek ji çar gelên çiyayî yên talanker a başûrê rojavayê terîf dike; gelên din jî susî, [[uksî]] û [[elîmayî]] bûne. Ji van çar komên koçer, ew tenê eşîra bûn ku ji aliyê [[Zimannasî|zimên]] ve [[Zimanên îranî|îranî]] bûn. 2va0blpogbf1pu8lgggil53kl8s4wsa 2100428 2100427 2026-10-25T13:05:32Z Kawa63 105128 /* */ 2100428 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Amardî, hîn cara jî wekî Mardî têne behs kirin, qewmeke kevnar yê [[Gelên îranî|îranî]] bûne ku li ser herêma çiyayî ku li bakur bi [[Deryaya Qezwînê]] re sinordar e, dijîn. Tê gotin ku wan bi qewmên [[dahae]] û [[Saka (qewm)|saka]], bo wê jî wan re [[sikîtyan]] tê gotin. [[Hêrodotos]] qewmek bi naveke manend behs dike û ku yek ji 10 heta 15 eşîrên [[Gelê Farsê|faris]] li [[Pars (welat)|Parsê]] bûye. Ew li geliyên di navbera Susîs û Persisê de, li herêma ku îro dikeve başûrê rojavayê Îranê, dijiyan. [[Nearhus]], amardiyên başûrî wekî yek ji çar gelên çiyayî yên talanker a başûrê rojavayê terîf dike; gelên din jî susî, [[uksî]] û [[elîmayî]] bûne. Ji van çar komên koçer, ew tenê eşîra bûn ku ji aliyê [[Zimannasî|zimên]] ve [[Zimanên îranî|îranî]] bûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} kb63wz0x3787n7ggs3wz0vie1c34g4i 2100429 2100428 2026-10-25T13:07:10Z Kawa63 105128 /* */ 2100429 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Amardî, hîn cara jî wekî Mardî têne behs kirin, qewmeke kevnar yê [[Gelên îranî|îranî]] bûne<ref name="POI">{{cite encyclopedia |title=IRAN |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic |access-date=July 20, 2017 |volume=XIII |trans-title=v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic}}</ref> ku li ser herêma çiyayî ku li bakur bi [[Deryaya Qezwînê]] re sinordar e, dijîn. Tê gotin ku wan bi qewmên [[dahae]] û [[Saka (qewm)|saka]], bo wê jî wan re [[sikîtyan]] tê gotin.<ref>{{Cite book |title=Memoir on the Scythic Version of the Behistun Inscription |last=Norris |first=Edwin |publisher=Harrison and Sons |date=1853 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=8GI-AAAAcAAJ}}</ref> [[Hêrodotos]] qewmek bi naveke manend behs dike û ku yek ji 10 heta 15 eşîrên [[Gelê Farsê|faris]] li [[Pars (welat)|Parsê]] bûye.<ref name="POI" /> Ew li geliyên di navbera Susîs û Persisê de, li herêma ku îro dikeve başûrê rojavayê Îranê, dijiyan.<ref name=":0">{{Cite book |title=Early Oriental History, Comprising the Histories of Egypt, Assyria, Persia, Lydia, Phrygia, and Phoenicia |last=Eadie |first=John |publisher=Griffin |date=1852 |isbn=9780848207410 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=mhpCAAAAcAAJ&q=mardi&pg=PA276}}</ref> [[Nearhus]], amardiyên başûrî wekî yek ji çar gelên çiyayî yên talanker a başûrê rojavayê terîf dike; gelên din jî susî, [[uksî]] û [[elîmayî]] bûne. Ji van çar komên koçer, ew tenê eşîra bûn ku ji aliyê [[Zimannasî|zimên]] ve [[Zimanên îranî|îranî]] bûn.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 5ywlwxh4107nc5cgfjhayhqyi9u0ft6 2100430 2100429 2026-10-25T13:07:20Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Gelên îranî]] 2100430 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Amardî, hîn cara jî wekî Mardî têne behs kirin, qewmeke kevnar yê [[Gelên îranî|îranî]] bûne<ref name="POI">{{cite encyclopedia |title=IRAN |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic |access-date=July 20, 2017 |volume=XIII |trans-title=v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic}}</ref> ku li ser herêma çiyayî ku li bakur bi [[Deryaya Qezwînê]] re sinordar e, dijîn. Tê gotin ku wan bi qewmên [[dahae]] û [[Saka (qewm)|saka]], bo wê jî wan re [[sikîtyan]] tê gotin.<ref>{{Cite book |title=Memoir on the Scythic Version of the Behistun Inscription |last=Norris |first=Edwin |publisher=Harrison and Sons |date=1853 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=8GI-AAAAcAAJ}}</ref> [[Hêrodotos]] qewmek bi naveke manend behs dike û ku yek ji 10 heta 15 eşîrên [[Gelê Farsê|faris]] li [[Pars (welat)|Parsê]] bûye.<ref name="POI" /> Ew li geliyên di navbera Susîs û Persisê de, li herêma ku îro dikeve başûrê rojavayê Îranê, dijiyan.<ref name=":0">{{Cite book |title=Early Oriental History, Comprising the Histories of Egypt, Assyria, Persia, Lydia, Phrygia, and Phoenicia |last=Eadie |first=John |publisher=Griffin |date=1852 |isbn=9780848207410 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=mhpCAAAAcAAJ&q=mardi&pg=PA276}}</ref> [[Nearhus]], amardiyên başûrî wekî yek ji çar gelên çiyayî yên talanker a başûrê rojavayê terîf dike; gelên din jî susî, [[uksî]] û [[elîmayî]] bûne. Ji van çar komên koçer, ew tenê eşîra bûn ku ji aliyê [[Zimannasî|zimên]] ve [[Zimanên îranî|îranî]] bûn.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Gelên îranî]] gn9lbvdlmj09pdg8rpovy7936dasxm2 2100431 2100430 2026-10-25T13:08:04Z Kawa63 105128 /* */ 2100431 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Brue, Adrien Hubert, Asie-Mineure, Armenie, Syrie, Mesopotamie, Caucase. 1839. (CG).jpg|thumb|200px]] Amardî, hîn cara jî wekî Mardî têne behs kirin, qewmeke kevnar yê [[Gelên îranî|îranî]] bûne<ref name="POI">{{cite encyclopedia |title=IRAN |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic |access-date=July 20, 2017 |volume=XIII |trans-title=v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic}}</ref> ku li ser herêma çiyayî ku li bakur bi [[Deryaya Qezwînê]] re sinordar e, dijîn. Tê gotin ku wan bi qewmên [[dahae]] û [[Saka (qewm)|saka]], bo wê jî wan re [[sikîtyan]] tê gotin.<ref>{{Cite book |title=Memoir on the Scythic Version of the Behistun Inscription |last=Norris |first=Edwin |publisher=Harrison and Sons |date=1853 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=8GI-AAAAcAAJ}}</ref> [[Hêrodotos]] qewmek bi naveke manend behs dike û ku yek ji 10 heta 15 eşîrên [[Gelê Farsê|faris]] li [[Pars (welat)|Parsê]] bûye.<ref name="POI" /> Ew li geliyên di navbera Susîs û Persisê de, li herêma ku îro dikeve başûrê rojavayê Îranê, dijiyan.<ref name=":0">{{Cite book |title=Early Oriental History, Comprising the Histories of Egypt, Assyria, Persia, Lydia, Phrygia, and Phoenicia |last=Eadie |first=John |publisher=Griffin |date=1852 |isbn=9780848207410 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=mhpCAAAAcAAJ&q=mardi&pg=PA276}}</ref> [[Nearhus]], amardiyên başûrî wekî yek ji çar gelên çiyayî yên talanker a başûrê rojavayê terîf dike; gelên din jî susî, [[uksî]] û [[elîmayî]] bûne. Ji van çar komên koçer, ew tenê eşîra bûn ku ji aliyê [[Zimannasî|zimên]] ve [[Zimanên îranî|îranî]] bûn.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Gelên îranî]] 763lal636u51g646akbdvfm85qkrc9j 2100432 2100431 2026-10-25T13:09:27Z Kawa63 105128 /* */ 2100432 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Brue, Adrien Hubert, Asie-Mineure, Armenie, Syrie, Mesopotamie, Caucase. 1839. (CG).jpg|thumb|200px|Xerîteyek ku herêma Amardan di navbera [[Sefîd-Rûd]] û [[çemê Do Hezar]] de temsîl dide.]] Amardî, hîn cara jî wekî Mardî têne behs kirin, qewmeke kevnar yê [[Gelên îranî|îranî]] bûne<ref name="POI">{{cite encyclopedia |title=IRAN |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic |access-date=July 20, 2017 |volume=XIII |trans-title=v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic}}</ref> ku li ser herêma çiyayî ku li bakur bi [[Deryaya Qezwînê]] re sinordar e, dijîn. Tê gotin ku wan bi qewmên [[dahae]] û [[Saka (qewm)|saka]], bo wê jî wan re [[sikîtyan]] tê gotin.<ref>{{Cite book |title=Memoir on the Scythic Version of the Behistun Inscription |last=Norris |first=Edwin |publisher=Harrison and Sons |date=1853 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=8GI-AAAAcAAJ}}</ref> [[Hêrodotos]] qewmek bi naveke manend behs dike û ku yek ji 10 heta 15 eşîrên [[Gelê Farsê|faris]] li [[Pars (welat)|Parsê]] bûye.<ref name="POI" /> Ew li geliyên di navbera Susîs û Persisê de, li herêma ku îro dikeve başûrê rojavayê Îranê, dijiyan.<ref name=":0">{{Cite book |title=Early Oriental History, Comprising the Histories of Egypt, Assyria, Persia, Lydia, Phrygia, and Phoenicia |last=Eadie |first=John |publisher=Griffin |date=1852 |isbn=9780848207410 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=mhpCAAAAcAAJ&q=mardi&pg=PA276}}</ref> [[Nearhus]], amardiyên başûrî wekî yek ji çar gelên çiyayî yên talanker a başûrê rojavayê terîf dike; gelên din jî susî, [[uksî]] û [[elîmayî]] bûne. Ji van çar komên koçer, ew tenê eşîra bûn ku ji aliyê [[Zimannasî|zimên]] ve [[Zimanên îranî|îranî]] bûn.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Gelên îranî]] s494mz8zlxo90zozocujt3tikj71vo9 2100433 2100432 2026-10-25T13:09:38Z Kawa63 105128 /* */ 2100433 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Brue, Adrien Hubert, Asie-Mineure, Armenie, Syrie, Mesopotamie, Caucase. 1839. (CG).jpg|thumb|200px|Xerîteyek ku herêma ''Amardan'' di navbera [[Sefîd-Rûd]] û [[çemê Do Hezar]] de temsîl dide.]] Amardî, hîn cara jî wekî Mardî têne behs kirin, qewmeke kevnar yê [[Gelên îranî|îranî]] bûne<ref name="POI">{{cite encyclopedia |title=IRAN |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic |access-date=July 20, 2017 |volume=XIII |trans-title=v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic}}</ref> ku li ser herêma çiyayî ku li bakur bi [[Deryaya Qezwînê]] re sinordar e, dijîn. Tê gotin ku wan bi qewmên [[dahae]] û [[Saka (qewm)|saka]], bo wê jî wan re [[sikîtyan]] tê gotin.<ref>{{Cite book |title=Memoir on the Scythic Version of the Behistun Inscription |last=Norris |first=Edwin |publisher=Harrison and Sons |date=1853 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=8GI-AAAAcAAJ}}</ref> [[Hêrodotos]] qewmek bi naveke manend behs dike û ku yek ji 10 heta 15 eşîrên [[Gelê Farsê|faris]] li [[Pars (welat)|Parsê]] bûye.<ref name="POI" /> Ew li geliyên di navbera Susîs û Persisê de, li herêma ku îro dikeve başûrê rojavayê Îranê, dijiyan.<ref name=":0">{{Cite book |title=Early Oriental History, Comprising the Histories of Egypt, Assyria, Persia, Lydia, Phrygia, and Phoenicia |last=Eadie |first=John |publisher=Griffin |date=1852 |isbn=9780848207410 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=mhpCAAAAcAAJ&q=mardi&pg=PA276}}</ref> [[Nearhus]], amardiyên başûrî wekî yek ji çar gelên çiyayî yên talanker a başûrê rojavayê terîf dike; gelên din jî susî, [[uksî]] û [[elîmayî]] bûne. Ji van çar komên koçer, ew tenê eşîra bûn ku ji aliyê [[Zimannasî|zimên]] ve [[Zimanên îranî|îranî]] bûn.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Gelên îranî]] p7zeu4wl1z090n28cffynchjzcf0ty7 2100434 2100433 2026-10-25T13:09:49Z Kawa63 105128 /* */ 2100434 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Brue, Adrien Hubert, Asie-Mineure, Armenie, Syrie, Mesopotamie, Caucase. 1839. (CG).jpg|thumb|200px|Xerîteyek ku herêma ''Amardan'' di navbera [[Sefîd-Rûd]] û [[çemê Do Hezar]] de temsîl dide.]] '''Amardî''', hîn cara jî wekî '''Mardî''' têne behs kirin, qewmeke kevnar yê [[Gelên îranî|îranî]] bûne<ref name="POI">{{cite encyclopedia |title=IRAN |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic |access-date=July 20, 2017 |volume=XIII |trans-title=v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic}}</ref> ku li ser herêma çiyayî ku li bakur bi [[Deryaya Qezwînê]] re sinordar e, dijîn. Tê gotin ku wan bi qewmên [[dahae]] û [[Saka (qewm)|saka]], bo wê jî wan re [[sikîtyan]] tê gotin.<ref>{{Cite book |title=Memoir on the Scythic Version of the Behistun Inscription |last=Norris |first=Edwin |publisher=Harrison and Sons |date=1853 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=8GI-AAAAcAAJ}}</ref> [[Hêrodotos]] qewmek bi naveke manend behs dike û ku yek ji 10 heta 15 eşîrên [[Gelê Farsê|faris]] li [[Pars (welat)|Parsê]] bûye.<ref name="POI" /> Ew li geliyên di navbera Susîs û Persisê de, li herêma ku îro dikeve başûrê rojavayê Îranê, dijiyan.<ref name=":0">{{Cite book |title=Early Oriental History, Comprising the Histories of Egypt, Assyria, Persia, Lydia, Phrygia, and Phoenicia |last=Eadie |first=John |publisher=Griffin |date=1852 |isbn=9780848207410 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=mhpCAAAAcAAJ&q=mardi&pg=PA276}}</ref> [[Nearhus]], amardiyên başûrî wekî yek ji çar gelên çiyayî yên talanker a başûrê rojavayê terîf dike; gelên din jî susî, [[uksî]] û [[elîmayî]] bûne. Ji van çar komên koçer, ew tenê eşîra bûn ku ji aliyê [[Zimannasî|zimên]] ve [[Zimanên îranî|îranî]] bûn.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Gelên îranî]] omchr2k50z6ucplhxb444g1c4s0zvwd 2100435 2100434 2026-10-25T13:09:57Z Kawa63 105128 /* */ 2100435 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Brue, Adrien Hubert, Asie-Mineure, Armenie, Syrie, Mesopotamie, Caucase. 1839. (CG).jpg|thumb|200px|Xerîteyek ku herêma ''Amardan'' di navbera [[Sefîd-Rûd]] û [[çemê Do Hezar]] de temsîl dide.]] '''Amardî''', hîn cara jî wekî '''Mardî''' têne behs kirin, qewmeke kevnar yê [[Gelên îranî|îranî]] bûne<ref name="POI">{{cite encyclopedia |title=IRAN |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic |access-date=July 20, 2017 |volume=XIII |trans-title=v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic}}</ref> ku li ser herêma çiyayî ku li bakur bi [[Deryaya Qezwînê]] re sinordar e, dijîn. Tê gotin ku wan bi qewmên [[dahae]] û [[Saka (qewm)|saka]], bo wê jî wan re [[sikîtyan]] tê gotin.<ref>{{Cite book |title=Memoir on the Scythic Version of the Behistun Inscription |last=Norris |first=Edwin |publisher=Harrison and Sons |date=1853 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=8GI-AAAAcAAJ}}</ref> [[Hêrodotos]] qewmek bi naveke manend behs dike û ku yek ji 10 heta 15 eşîrên [[Gelê Farsê|faris]] li [[Pars (welat)|Parsê]] bûye.<ref name="POI" /> Ew li geliyên di navbera Susîs û Persisê de, li herêma ku îro dikeve başûrê rojavayê Îranê, dijiyan.<ref name=":0">{{Cite book |title=Early Oriental History, Comprising the Histories of Egypt, Assyria, Persia, Lydia, Phrygia, and Phoenicia |last=Eadie |first=John |publisher=Griffin |date=1852 |isbn=9780848207410 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=mhpCAAAAcAAJ&q=mardi&pg=PA276}}</ref> [[Nearhus]], amardiyên başûrî wekî yek ji çar gelên çiyayî yên talanker a başûrê rojavayê terîf dike; gelên din jî susî, [[uksî]] û [[elîmayî]] bûne. Ji van çar komên koçer, ew tenê eşîra bûn ku ji aliyê [[Zimannasî|zimên]] ve [[Zimanên îranî|îranî]] bûn.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Gelên îranî]] hi6hwp8i2363qtr5aowf3lkhf2w9y2v 0 330492 2100436 2026-10-25T13:10:30Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2100436 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2100437 2100436 2026-10-25T13:12:41Z Kawa63 105128 /* */ 2100437 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Çemê Do Hezar (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود دوهزار), çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. fhwp1jfbvu5r316nkv5bqhkpj8dyaet 2100438 2100437 2026-10-25T13:15:16Z Kawa63 105128 /* */ 2100438 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Çemê Do Hezar (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود دوهزار), çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Sê Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]]. 1m8ge7ix4xnlv3hn0amr7z4py7sevz4 2100439 2100438 2026-10-25T13:15:34Z Kawa63 105128 /* */ 2100439 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Çemê Do Hezar (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود دوهزار), çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Sê Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} cfat7cuyjz7izk7ebjp6n9t57xi4hyl 2100440 2100439 2026-10-25T13:16:50Z Kawa63 105128 /* */ 2100440 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:AlborzCentralColoredNumbered.png|thumb|Hejmara 3 Çemê Do Hezar temsîl dide]] Çemê Do Hezar (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود دوهزار), çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Sê Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 1q05qgko4lhdjcubxby388kbwy5phdq 2100441 2100440 2026-10-25T13:17:00Z Kawa63 105128 /* */ 2100441 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:AlborzCentralColoredNumbered.png|thumb|Hejmara 3 Çemê Do Hezar temsîl dide]] '''Çemê Do Hezar''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود دوهزار), çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Sê Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} p44bkhoa6achpify10wih8bhkzl0cq1 2100442 2100441 2026-10-25T13:17:41Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Çemên Îranê]] 2100442 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:AlborzCentralColoredNumbered.png|thumb|Hejmara 3 Çemê Do Hezar temsîl dide]] '''Çemê Do Hezar''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود دوهزار), çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Sê Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çemên Îranê]] a13fvyb6rc1uqm33si0oowcbtuntofk 2100443 2100442 2026-10-25T13:18:20Z Kawa63 105128 /* */ 2100443 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:AlborzCentralColoredNumbered.png|thumb|Hejmara 3 Çemê Do Hezar temsîl dide]] '''Çemê Do Hezar''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود دوهزار), çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Sê Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://irantours24.com/hezar-se-hezar-forests/ |sernav=Do Hezar and Se Hezar Forest |malper=Irantour Agency |tarîx=2018-07-17 |roja-gihiştinê=2026-10-25 |ziman=en-US |paşnav=Rasaeipoor |pêşnav=Maryam}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çemên Îranê]] ea5wwyro9yrf3bkra8q6m9a61cityo5 2100444 2100443 2026-10-25T13:18:28Z Kawa63 105128 /* */ 2100444 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AlborzCentralColoredNumbered.png|thumb|Hejmara 3 Çemê Do Hezar temsîl dide]] '''Çemê Do Hezar''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود دوهزار), çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Sê Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://irantours24.com/hezar-se-hezar-forests/ |sernav=Do Hezar and Se Hezar Forest |malper=Irantour Agency |tarîx=2018-07-17 |roja-gihiştinê=2026-10-25 |ziman=en-US |paşnav=Rasaeipoor |pêşnav=Maryam}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çemên Îranê]] fklrupkuoii4n2ymse2izr4hajmecl8 2100445 2100444 2026-10-25T13:19:09Z Kawa63 105128 Kawa63î/ê navê [[Çemê Do Hezar]] weke [[Çemê Du Hezar]] guhart: Kurdîkirin 2100444 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AlborzCentralColoredNumbered.png|thumb|Hejmara 3 Çemê Do Hezar temsîl dide]] '''Çemê Do Hezar''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود دوهزار), çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Sê Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://irantours24.com/hezar-se-hezar-forests/ |sernav=Do Hezar and Se Hezar Forest |malper=Irantour Agency |tarîx=2018-07-17 |roja-gihiştinê=2026-10-25 |ziman=en-US |paşnav=Rasaeipoor |pêşnav=Maryam}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çemên Îranê]] fklrupkuoii4n2ymse2izr4hajmecl8 2100447 2100445 2026-10-25T13:19:21Z Kawa63 105128 /* */ 2100447 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AlborzCentralColoredNumbered.png|thumb|Hejmara 3 Çemê Do Hezar temsîl dide]] '''Çemê Du Hezar''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود دوهزار), çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Sê Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://irantours24.com/hezar-se-hezar-forests/ |sernav=Do Hezar and Se Hezar Forest |malper=Irantour Agency |tarîx=2018-07-17 |roja-gihiştinê=2026-10-25 |ziman=en-US |paşnav=Rasaeipoor |pêşnav=Maryam}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çemên Îranê]] mk9afa765624n4m04fywxyynyihh97y 2100448 2100447 2026-10-25T13:19:29Z Kawa63 105128 /* */ 2100448 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AlborzCentralColoredNumbered.png|thumb|Hejmara 3 Çemê Du Hezar temsîl dide]] '''Çemê Du Hezar''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود دوهزار), çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Sê Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://irantours24.com/hezar-se-hezar-forests/ |sernav=Do Hezar and Se Hezar Forest |malper=Irantour Agency |tarîx=2018-07-17 |roja-gihiştinê=2026-10-25 |ziman=en-US |paşnav=Rasaeipoor |pêşnav=Maryam}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çemên Îranê]] kmg7j2dhero56qw5ouo37fufmyrefuq 0 330493 2100446 2026-10-25T13:19:09Z Kawa63 105128 Kawa63î/ê navê [[Çemê Do Hezar]] weke [[Çemê Du Hezar]] guhart: Kurdîkirin 2100446 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Çemê Du Hezar]] 47t7stj29p6yzztyunj592zf43j436b 0 330494 2100451 2026-10-25T15:04:11Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2100451 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2100452 2100451 2026-10-25T15:05:48Z Kawa63 105128 /* */ 2100452 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Çemê Sê Hezar (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود سه‌هزار) çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Du Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://irantours24.com/hezar-se-hezar-forests/ |sernav=Do Hezar and Se Hezar Forest |malper=Irantour Agency |tarîx=2018-07-17 |roja-gihiştinê=2026-10-25 |ziman=en-US |paşnav=Rasaeipoor |pêşnav=Maryam}}</ref> 52003q2b2vzsm57cs4pplflkusx48i8 2100453 2100452 2026-10-25T15:06:03Z Kawa63 105128 /* */ 2100453 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Çemê Sê Hezar (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود سه‌هزار) çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Du Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://irantours24.com/hezar-se-hezar-forests/ |sernav=Do Hezar and Se Hezar Forest |malper=Irantour Agency |tarîx=2018-07-17 |roja-gihiştinê=2026-10-25 |ziman=en-US |paşnav=Rasaeipoor |pêşnav=Maryam}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} grgtk0buytof8uhhn1adpbk3ojyteby 2100454 2100453 2026-10-25T15:06:20Z Kawa63 105128 /* */ 2100454 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:AlborzCentralColoredNumbered.png|thumb]] Çemê Sê Hezar (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود سه‌هزار) çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Du Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://irantours24.com/hezar-se-hezar-forests/ |sernav=Do Hezar and Se Hezar Forest |malper=Irantour Agency |tarîx=2018-07-17 |roja-gihiştinê=2026-10-25 |ziman=en-US |paşnav=Rasaeipoor |pêşnav=Maryam}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} ico31v5nq4uulqxtasnlexnh7luvuti 2100455 2100454 2026-10-25T15:06:54Z Kawa63 105128 /* */ 2100455 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:AlborzCentralColoredNumbered.png|thumb|Hejmara 11 çemê Sê Hezar temsîl dide]] '''Çemê Sê Hezar''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود سه‌هزار) çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Du Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://irantours24.com/hezar-se-hezar-forests/ |sernav=Do Hezar and Se Hezar Forest |malper=Irantour Agency |tarîx=2018-07-17 |roja-gihiştinê=2026-10-25 |ziman=en-US |paşnav=Rasaeipoor |pêşnav=Maryam}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3mes940xpexgnc6hbx0mavqvobq853l 2100456 2100455 2026-10-25T15:07:02Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Çemên Îranê]] 2100456 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:AlborzCentralColoredNumbered.png|thumb|Hejmara 11 çemê Sê Hezar temsîl dide]] '''Çemê Sê Hezar''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود سه‌هزار) çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Du Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://irantours24.com/hezar-se-hezar-forests/ |sernav=Do Hezar and Se Hezar Forest |malper=Irantour Agency |tarîx=2018-07-17 |roja-gihiştinê=2026-10-25 |ziman=en-US |paşnav=Rasaeipoor |pêşnav=Maryam}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çemên Îranê]] 6ryjc5tphk6e8p5lszqxw4i5jcmwtpx 2100457 2100456 2026-10-25T15:07:33Z Kawa63 105128 /* */ 2100457 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AlborzCentralColoredNumbered.png|thumb|Hejmara 11 çemê Sê Hezar temsîl dide]] '''Çemê Sê Hezar''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: رود سه‌هزار) çemeke li [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Ew ber bi bakur ve di nav [[Elborz|rêzçiyayên Elborzê]] merkezî re diherike, di dawiyê de digihîje [[çemê Du Hezar]] û piştre, bi navê [[çemê Çeşme Kîleh]], diherike nav [[Deryaya Qezwînê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://irantours24.com/hezar-se-hezar-forests/ |sernav=Do Hezar and Se Hezar Forest |malper=Irantour Agency |tarîx=2018-07-17 |roja-gihiştinê=2026-10-25 |ziman=en-US |paşnav=Rasaeipoor |pêşnav=Maryam}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çemên Îranê]] 68v4jouesx12ywg8zd4fdm4g8x7gxv1 0 330495 2100458 2026-10-25T15:08:45Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2100458 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2100459 2100458 2026-10-25T15:10:00Z Kawa63 105128 Kawa63î/ê navê [[Motora dûkelê]] weke [[Motora bixarê]] guhart 2100458 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2100461 2100459 2026-10-25T15:17:32Z Kawa63 105128 /* */ 2100461 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Motora bixarê, [[Motora germî|motoreke germê]] ye ku [[Kar (fizîk)|şixula mekanîkî]] bikaranîna [[Bixar|bixarê]] wekî şilava şixulê pêk tîne. Motora bixarê qûweta ku ji ber zexta bixarê çêdibe bikar tîne da ku [[Piston|pistonê]] di hundurê sîlîndirê de paş û pêş bixe. Ew qûweta kişandinê dikare ji hêla [[Çîpê girêdanê|çîpek girêdanê]] û [[Çarx|çarxê]] ve were veguheztin bo qûweta zivirînê ji bo şixulê. Kelîma "motora bixarê" bi gelemperî ji bo motorên paşveger tê bikaranîn, herçiqas hin rayedaran turbîna bixarê û cîhazên wekî [[goga Hero]] jî wekî yek ji "motorên bixarê" bi nav kirine. Taybetmendiya bingehîn a motorên bixarê ew e ku ew motorên şewitandina derveyî ne ku şilava şixulê ji îşên şewitandinê tê veqetandin. [[Çerxa termodînamîkî]] ya îdeal a ku ji bo analîzkirina wê prosesê tê bikaranîn wekî [[çerxa Rankine]] tê binavkirin. Bi gelemperî, kelîma "motora bixarê" dikare ji bo santralên bixarê yên temam (di nav de [[Kazanê bixar|kazan]] hwd.), wekî [[lokomotîvên bixarê]] yên rêhesinê û [[Lokomotîv|motorên veguhêzbar]], an jî dikare ji bo makîneyên piston an turbînê tenê, wekî di motora tîrêjê û motora bixarê ya sabît de, were binavkirin. r8pajhjlg48ost8qxi051lnarff4i3d 2100462 2100461 2026-10-25T15:22:15Z Kawa63 105128 /* */ 2100462 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Motora bixarê, [[Motora germî|motoreke germê]] ye ku [[Kar (fizîk)|şixula mekanîkî]] bikaranîna [[Bixar|bixarê]] wekî şilava şixulê pêk tîne. Motora bixarê qûweta ku ji ber zexta bixarê çêdibe bikar tîne da ku [[Piston|pistonê]] di hundurê sîlîndirê de paş û pêş bixe. Ew qûweta kişandinê dikare ji hêla [[Çîpê girêdanê|çîpek girêdanê]] û [[Çarx|çarxê]] ve were veguheztin bo qûweta zivirînê ji bo şixulê. Kelîma "motora bixarê" bi gelemperî ji bo motorên paşveger tê bikaranîn, herçiqas hin rayedaran turbîna bixarê û cîhazên wekî [[goga Hero]] jî wekî yek ji "motorên bixarê" bi nav kirine. Taybetmendiya bingehîn a motorên bixarê ew e ku ew motorên şewitandina derveyî ne ku şilava şixulê ji îşên şewitandinê tê veqetandin. [[Çerxa termodînamîkî]] ya îdeal a ku ji bo analîzkirina wê prosesê tê bikaranîn wekî [[çerxa Rankine]] tê binavkirin. Bi gelemperî, kelîma "motora bixarê" dikare ji bo santralên bixarê yên temam (di nav de [[Kazanê bixar|kazan]] hwd.), wekî [[lokomotîvên bixarê]] yên rêhesinê û [[Lokomotîv|motorên veguhêzbar]], an jî dikare ji bo makîneyên piston an turbînê tenê, wekî di motora tîrêjê û motora bixarê ya sabît de, were binavkirin. Amûrên bi bixarê dişuxilin ên wekî goga Hero di sedsala 1ê {{Pz}} de dihatin zanin, û di sedsala 16an de çend karanînên din hatine belge kirin. Di sala 1606ê de [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] dahênana ya yekê pompa avê ya bi bixarê ji bo valakirina madenan patent kir. [[Thomas Savery]] wekî dahênerê yekê amûra bi bixarê ya bazirganî tê hesibandin, pompa bixarê ku zexta buharê bikar dianî û rasterast li ser avê dişuxilî. Yekê motora serkeftî ya bazirganî ku dikaribû qûweta domdar veguhezîne makîneyekê di sala 1712yê de ji hêla [[Thomas Newcomen]] ve hate pêşve xistin. Di sala 1764ê de, [[James Watt]] bi rakirina bixara xerckirî bo kondensasyonek cuda pêşkeftinek giring kir ku bi giringî mîqdara şixulê ku ji bo her yekîneya sotemeniya ku tê xerckirin hatî bidestxistin baştir kir. Di sedsala 19ê de, motorên bixarê yên sabît di şixulgehên [[Şoreşa pîşesaziyê]] hatin bikaranîn. Motorên bixarê bûn sebeba guheztina keştiyên yelkenê bi bixarên bi pêl, û lokomotîvên bixarê yên ku li ser rêhesinan dişuxilîn. 0oj1zsj6uy5nh55ziysi2mecnc9e5cj 0 330496 2100460 2026-10-25T15:10:00Z Kawa63 105128 Kawa63î/ê navê [[Motora dûkelê]] weke [[Motora bixarê]] guhart 2100460 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Motora bixarê]] qcdojfjgf8bry82tg4lmt3t7z7twdym 14 330497 2100506 2026-10-26T10:48:12Z MikaelF 935 Rûpel bi "[[Kategorî:Soprano li gorî neteweyan]]" hat çêkirin 2100506 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Soprano li gorî neteweyan]] npel8zegbs4cired3qx5nlxel9u0euy 14 330498 2100508 2026-10-26T10:53:42Z MikaelF 935 Rûpel bi "[[Kategorî:Soprano]]" hat çêkirin 2100508 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Soprano]] nh982j6k0uwpsxban4cemax3ec4vzx6 2100509 2100508 2026-10-26T10:55:01Z MikaelF 935 2100509 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Soprano li gorî neteweyan]] npel8zegbs4cired3qx5nlxel9u0euy 14 330499 2100511 2026-10-26T10:57:47Z MikaelF 935 Rûpel bi "[[Kategorî:Soprano li gorî neteweyan]]" hat çêkirin 2100511 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Soprano li gorî neteweyan]] npel8zegbs4cired3qx5nlxel9u0euy