Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk ISBN 0 1473 2100710 1834818 2026-10-27T04:58:14Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100710 wikitext text/x-wiki [[Wêne:EAN-13-ISBN-13.svg|thumb|ISBN'ekî 13-jimreyî]] '''ISBN''' kurtenavê "International Standard Book Number" e û wate '''"Jimara Standarda Navneteweyî ya Pirtûkê"'''. Hejmareke ko ji 10 jimara pêk têt û her [[E-Pirtûk]]ekê, [[pirtûk]]ekê yan berhemên wekî pirtûkan ISBN'eka xweser heye. Ji roja [[1ê kanûna paşîn]] [[2007]] nimrê ISBN bûn 13 pêjimar.<ref>''ISBN Handbuch - Die Internationale Standard-Buchnummer'', ISBN Agentur für Deutschland, [[Frankfurt am Main]], [[2005]], ISBN 978-3-7657-2781-8 [http://www.german-isbn.org/PDF/isbn_13_handbuch.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929021613/http://www.german-isbn.org/PDF/isbn_13_handbuch.pdf|date=2007-09-29}}</ref> == Hên seke == * [[ISSN]] – Information and documentation – International Standard Serial Number * [[ISMN]] – International Standard-Musik-Nummer * [[ISAN]] – International Standard Audiovisual Number * [[ISRN]] – International Standard Technical Report Number * [[ISRC]] – The International Standard Recording Code * [[ISWC]] – International Standard Musical Work Code == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Kurtenav]] [[Kategorî:Pirtûk]] [[Kategorî:Standardên ISOyê]] [[Kategorî:Dahênên brîtanî]] p35sn28zcvrckogx11sewlravn432vd Cizîr 0 3075 2100741 2058776 2026-10-27T09:32:33Z Eminbingol 8967 /* Navdarên bajêr */ 2100741 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank navçe | nav = Cizîr | navê_din = Cizîra Botan | navê_fermî = Cizre | wêne = Cizre-July2012-01.JPG | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = | serbajar = | qeymeqam = | demonîm = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = 12 | hejmara_gundan = 43 | hejmara_mezrayan = 3 | nifûs = <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 468 | berbelaviya_nifûsê_km2 = | nifûsa_serbajarê = 155.757 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = | çavkaniyên_nifûsa_serbajarê = | şaredar = | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 73200 | koda_telefonê = (+90) 486 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Şirnex | koordînat = | sernavê_nexşeyê = }} '''Cizîr'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> ({{1928|جزره‌|tr=Cizre}}, {{1946|Cizre}}, {{bi-tr|Cizre}}), navçeyeke bi ser bajarê [[Şirnex]]ê ve ye ku bi navê '''Cizîra Botan''' jî tê naskirin. Weke "Bajerê Nebî Nuh" jî hatiye naskirin. Bi [[Nisêbîn]]ê re bajerê herî mezin ku [[Şahmaran|çanda Şahmaran]] têde bicih bûye. Cizîra Botan xwediyê dîrokeke ku pir demdirêj e. Avabûna wê ta dema sûmeriyan û berî wê demê diçê. Ji [[hûrî]] û [[mîtanî]]yan re navendetîtî kir. Ji wê deme wan pêde êdî ku [[Başûr rojavayê Kurdistanê]] ji di nav de weke [[Botan|herême Botanê]] hate binavkirin. Sînorê wê demekê [[Riha]] ji kiriye nav xwe de. Ev, di deme hûrî û mîtaniyan de bû. Piştre ji wilo berdewam kir. Ev bajarê Kurdistanê, di civakbûn û pêşketina Kurdistanê de xwediyê weyneke pir mezin û girîng e. Gelhe û Demokrafî, Navenda Cizîre, 153.142 Tewahiya bajar û gond Kurd in. == Dîrok == Dibêjin Cizîre ji aliyê [[Nûh|pêxember Nûh]] ve hatiye avakirin{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} herwesa û li gor dîroka [[Îslam]]ê tê gotin ku bajarê diwemîn yê ku hatiye avakirin piştî tofanê bajarê Cizîrê bû, dîsa li gor vekolera di bêjin ku gora pêxember [[Nûh]] di Cizîrê de ye ji ber ku sorhên Cizîrê wekî gemiyekî hatine danan.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Çanda pêxember Nûh li wir bicih e. Her wiha herême ku çanda [[Şahmaran]] têde û li dore wê mazin pêşketi ye. Di derbarê dîroka [[Mezopotamya]] pirtûka herî kevin ya [[Herodote]], dîsa pirtûka bi navê "Vejîna dehhezaran". Herwisa di hemi pirtûkên olî de behsa Mezopotamya tê kirin. Li gora vekolînan jî tê gotin ku Cizîre bajarê herî kevinar e. Li gora olan hatiye gotin ku piştî [[Adem û Hewa]] tofana herî mezin hatiye jiyan kirin tofana pêxmber Nûh bûye, ji ber ku piştî vê tofanê mirov neman li ser rûyê zemînê, tenê bi hiziretê Nûh re heşt an ku heştê rizgar bûne ji vê tofanê, ew jî ji ber ku di gemiya hiziretê Nûh de bûn, û ya herî rast jî hizirete Nûh ew rizgar kirine. Dema ku mirov di bêje tofan tê wateya ku gemiya Nûh yek û li dîrokê tekes kiriye ku li serê [[çiyayê Cudî]] rawestiya ye tê naskirin û ji lewma jî çiyayê Cudî weke çiyayê zêdebûna hijmara mirovan ji nû ve tê naskirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Li gora [[Abdula Yaşîn]],{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Cizîre duwemîn bajarê ku li Mezopotamya hatiye ava kirin. Alfred Flobil yê ku xelkê [[Puerto Rico]]yê bû,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} di sala 1953-1954 û di encama vekolîna xwe ya ku li Tepê Reş kirî, tabloyek dît û li ser vî tabloyî nexşeya Cizîrê ya wê heyamê hat bû neqiş kirin, di nîvê nexşê de rojek hebû û di bin de wêneyê du şêran, rûyê her du şêran li hev bû û li ser nivîsên bizmarî hebûn û li gor vekolîna pisporên nivîsa bizmarî hate gotin ku: navê Cizîrê yê wê demê Gerzu bakart bû û hijmara xelkê wê 1.850.000 bû. Dîsa û 4000 sal berî zayinê û di dema gotiyan de jî ji Cizîrê re digotin. Gerzu bakartda û ev nave ji aliyê dîroknasan ve hatiye tekes kirin, li milekî din û li gor dîroknasê mezin Îbin Alesîr di bêje ku di qonaxa Persiyan de jî ji Cizîrê re di gotin [[Gazarta]] û [[Bazîbda]].{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Di qonxa [[ebasiyan]] de Cizîre gelek sod gihndae ebasiyan û bi taybet mîrê wê demê ku hakimê Cizîrê bû, mîr [[Abdilezîz Îzafedîn]] ku wî jî nav lê kir [[Cezîret ibn Omer]]. Di sala 1956 peykerek li Cizirê hate dîtin û gotin ev peykere peykerê [[Boda]] ye, ev peykerê ku hate dîtin ji hela qaçaxçiya ve hat bu dîtin û wan jî ew peyker firotin. Lê li gor Abdula Yaşîn ew peykerê ku birbûne Amerîka, li ser bigihê ku peykerê Bodaye tekes kir ku ew heykel ne yê Bodayeher wisa piştire li ser vî heykelê ku niha di mozexana kilasîkên cîhanê de dimîne hatiye nivîsandin" peykerê serokekî ne nas yê mezopotamiya". Li milekî din û piştî ku Sçomokle yê vekoler kevirê vî peykerî di sala 1975 kevrên vî peykerî xisine di bin nekolînê û bi riya Kerbûnê jiyê vî peykerê derxistiye û di domahiyê de gotiye ku jiyê vî kevirî di veger 45 sal berî zaiyinê. Piştire û dema ku Cizire weku bajar pêş ketiye êdî bi navê Cizira Botan hatiye naskirin, wate warê botaniyan. Bi belavbûna îslamê ji di cizrê de êdî nezî 360 mizgeft hatine ava kirin û di dema me ya niha de du dibistanên mezin, sê minarên bilind û di pir mane û têne dîtin. Her wisa sor û kelhên kevin ku hîna ciwaniya xwe di parêzin û weke cihên zivistana leşger bi kar tînin li ber çavane û rawestiyane. Her wisa û tişta ku heta niha maye û navê wan li ser zimanê her kurdekiye û mezarên wan li Cizîra Botanê mezara [[Mem û Zîn]] e û Bekoyê awan dimînin. Li milekî din bajarê Cezîrê bajarekî çandî ye û ji nava wê çanda kurdî derketiye û belav bûye û heta roja meya îro hatiye û her wextî sirûşta Cizîrê û bajarê Cizîrê bûye kaniya helbesta kurdî û helbestvanê kurd yê avdar û mezin ku heta niha kurd li ser rêça helbesta wî diçin û gelek mifa jê giritne di warê wêje û helbestê de [[Melayê Cizîrî]] ye ku helbestvanê herî navdar ê kurd e. === Bûyerên 4-12ê îlona 2015an li Cizîrê === Di 4ê îlona 2015an de li [[Cizîra Botan]] qedexeya derketina kolanan hate ragihandin. Ji vê rojê ve xelkê sîvîl ê Cizîrê rastî êrîşên hêzên leşkerî yên dewleta tirkî tê û di van êrîşan de gelek sîvîlên bajêr jiyana xwe ji dest da. ==== Qurbanên sîvîl ên ku di êrîşên dewleta Tirkî de jiyana xwe ji dest dane ==== * 5ê îlonê: Muhammed Tahir Yaramış, biçûkekî 35 rojî * 7ê îlonê: Sait Çağdavul, xortekî 19 salî * 7ê îlonê: Osman Çağlı, xortekî 18 salî * 7ê îlonê: Cemîle Çağırga, keçeke 13 salî * 8ê îlonê: Ibrahim Çiçek, kalekî 80 salî * 8ê îlonê: Meryem Süme, jineke 53 salî<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.imctv.com.tr/cizrede-8-kisi-hayatini-kaybetti/ |roja-gihiştinê=2015-09-11 |roja-arşîvê=2015-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150912181239/http://www.imctv.com.tr/cizrede-8-kisi-hayatini-kaybetti/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 10ê îlonê: Selman Ağar, zarokekî 10 salî<ref>http://www.diclehaber.com/news/content/view/473914?from=1510667103{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref> * 11ê îlonê: Bünyamin İrci, xortekî 14 salî<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.imctv.com.tr/cizrede-9-gundur-devam-eden-sokaga-cikma-yasagi-sona-erdi/ |roja-gihiştinê=2015-09-12 |roja-arşîvê=2015-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150916072902/http://www.imctv.com.tr/cizrede-9-gundur-devam-eden-sokaga-cikma-yasagi-sona-erdi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 11ê îlonê: Mehmet Erdoğan, mirovekî 75 salî<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.imctv.com.tr/cizrede-23-olum/ |roja-gihiştinê=2015-09-12 |roja-arşîvê=2015-09-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150914223929/http://www.imctv.com.tr/cizrede-23-olum/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Cizre-July2012-01.JPG|thumb|300px|Cizîr]] === Erdnîgar û sînorên bajêr === Li rojhilat bi [[Silopî]] ve, li bakur bi [[Gundik]] ve, li başûr bi [[Dêrik]]ê ve li rojava jî bi [[Hezex]]ê ve tê girêdan. == Hilbijartinên Cizîr == [[29'ê adarê]] [[2009]] Hilbijartine Civaka Giştî ya Parêzgeh; {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Parti |- |[[DTP]] | %79.02 |- |[[AKP]] | %8.9 |} [[29'ê adarê]] [[2009]] Hilbijartine Şaredarî; {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Parti |- |[[DTP]] |% 79.08 |- |[[AKP]] |% 7.98 |} [[30'ê adarê]] [[2014]] Hilbijartine Şaredarî; {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Parti |- |[[BDP]] |%82.8 |- |[[AKP]] |%6.23 |- |[[HÜDAPAR]] |4.02 |} == Gundên Cizîrê == === Lîsteya gundên navçeya Cizîrê (1928-2009) === :''Binêrin'': [[Gundên navçeya Cizîrê]] * [[Aynşeş]] * [[Basîsik]] * [[Batil]] * [[Bazift]] * [[Behmor]] * [[Bilinda Darê]] * [[Birkê]] * [[Cinibir]] * [[Derbaciya]] * [[Dimbilya]] * [[Emerîn]] * [[Ernebat]] * [[Fêrîsî]] * [[Gijal]] * [[Girêgewr]] * [[Gozek]] * [[Hebler]] * [[Herbaq]] * [[Hoser]] * [[Kavilbekran]] * [[Mîsîrî]] * [[Mizgeftok]] * [[Nêhrib]] * [[Robar]] * [[Serdehil]] * [[Sêrdehlê]] * [[Sirsirik]] * [[Stewrik]] * [[Şax]] * [[Tilehferik]] * [[Zerê Zerê]] * [[Zêwik]] == Melayê Cizîrî == [[Melayê Cizirî]] Navê wî Şêx Ehmed e, hem jî bi naznavê [[Nîşanî]] di hin helbestên xwe de diyar kiriye. Bi wateya (Nîşan) ango ew wek mertal bû ji tîrên evîn û hezkirinê re. Navê bavê wî 'Şex Mihemed' e bi koka xwe ji hoza Bextiyan e di herêma Botan de. == Cihên dîrokî == [[Wêne:Corduene castle.jpg|thumb|Kelheya Cizîra Botan di sala 1908'an de.]] [[Wêne:Birca Belek Cizîr 2009 3.jpg|thumb|Birca Belek]] [[Wêne:Pira Cizîrê û robarê Dîcleyê 2009.JPG|thumb|Robarê Dîcleyê]] * [[Gundê Şaxê]] * [[Kela Cizîrê]] * [[Medreseya Sor]] * [[Mizgefta Nûh Pêxember]] * [[Mizgefta Mezin ya Cizîrê|Mizgefta Mezin]] * [[Sûrhên Cizîrê]] * [[Xirbeyên Finikê]] * Mezela [[Mem û Zîn]] * [[Mezelê Nebî Nûh]] * Çiyayê [[Cûdî]] == Cihên navdar ên Cizîrê == * [[Mala Ûsfê Katib]] * [[Qesra Mehmet Axa]] * [[Mala Ensariya]] * [[Kahniya Sitya Nefis]] * [[Pira Cûdeyt]] * [[Aşên Cûdeyt]] * [[Pira Bafid-Yafes]] * [[Pira Baqarta]] * [[Xirebajarê Mizgeftogê]] * [[Xirabajarê Kêre]] == Navdarên bajêr == * [[Elcizîrî|El Cizîrîyê Kurd]] * [[Melayê Cizîrî]] * [[Bedirxanê Evdalxan]] ([[Bedirxan Beg]]) * [[Mîr Azîzan]] * [[Şêxê bê serî]] * [[Mem û Zîn]] * [[Abdulkadir Bingöl]] * [[Abdusamet Yigit]] == Dengbêjên Cizîrê == * [[Mihemed Arif Cizrawî]], Tirba wî li Duhokê ye. * [[Hesenê Cizîrî]],li Zaxo hatiye verşartin. * [[Se'idê Hemo]] * [[Aşık Selimê Ciziri]] * [[Fadilê Cizîrî]] * [[Nesim Ciziri]] * [[Evdilezîzê Cizîrî]] * [[Meryem Xan]] * [[Erkan Emerînî]] * [[Abdu alane Ciziri]] * [[Mesut Ciziri]] * [[Cemile Tehlo]] * [[Seyit Uğır]] * [[Tapıkî İsıf]] * [[Kopra Cuvan]] * [[Kaduye Hileci]] * [[Babacik]] * [[Serfıraz Çekdar]] * [[Şerîfê Firamez]] * [[Esker Cizîrî]] * [[Dîndar Cizîrî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cizre}} * http://www.nufusu.com/ilce/cizre_sirnak-nufusu * http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=0&ilce=0&belde=0&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110062722/http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=0&ilce=0&belde=0&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi |date=2014-11-10 }} {{Bajar û gundên Cizîrê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|19|33|N|42|11|34|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Belediyeyên navçeyan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Cihû û cihûtî li Kurdistanê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Cizîr| ]] [[Kategorî:Navçeyên Şirnexê]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Şirnexê]] 4nnlbk5r02qsb422cl0gec1lfrk3e4q 2100751 2100741 2026-10-27T11:45:19Z Kawa63 105128 /* Navdarên bajêr */ 2100751 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank navçe | nav = Cizîr | navê_din = Cizîra Botan | navê_fermî = Cizre | wêne = Cizre-July2012-01.JPG | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = | parêzgeh = | serbajar = | qeymeqam = | demonîm = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = 12 | hejmara_gundan = 43 | hejmara_mezrayan = 3 | nifûs = <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 468 | berbelaviya_nifûsê_km2 = | nifûsa_serbajarê = 155.757 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = | çavkaniyên_nifûsa_serbajarê = | şaredar = | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 73200 | koda_telefonê = (+90) 486 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Şirnex | koordînat = | sernavê_nexşeyê = }} '''Cizîr'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> ({{1928|جزره‌|tr=Cizre}}, {{1946|Cizre}}, {{bi-tr|Cizre}}), navçeyeke bi ser bajarê [[Şirnex]]ê ve ye ku bi navê '''Cizîra Botan''' jî tê naskirin. Weke "Bajerê Nebî Nuh" jî hatiye naskirin. Bi [[Nisêbîn]]ê re bajerê herî mezin ku [[Şahmaran|çanda Şahmaran]] têde bicih bûye. Cizîra Botan xwediyê dîrokeke ku pir demdirêj e. Avabûna wê ta dema sûmeriyan û berî wê demê diçê. Ji [[hûrî]] û [[mîtanî]]yan re navendetîtî kir. Ji wê deme wan pêde êdî ku [[Başûr rojavayê Kurdistanê]] ji di nav de weke [[Botan|herême Botanê]] hate binavkirin. Sînorê wê demekê [[Riha]] ji kiriye nav xwe de. Ev, di deme hûrî û mîtaniyan de bû. Piştre ji wilo berdewam kir. Ev bajarê Kurdistanê, di civakbûn û pêşketina Kurdistanê de xwediyê weyneke pir mezin û girîng e. Gelhe û Demokrafî, Navenda Cizîre, 153.142 Tewahiya bajar û gond Kurd in. == Dîrok == Dibêjin Cizîre ji aliyê [[Nûh|pêxember Nûh]] ve hatiye avakirin{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} herwesa û li gor dîroka [[Îslam]]ê tê gotin ku bajarê diwemîn yê ku hatiye avakirin piştî tofanê bajarê Cizîrê bû, dîsa li gor vekolera di bêjin ku gora pêxember [[Nûh]] di Cizîrê de ye ji ber ku sorhên Cizîrê wekî gemiyekî hatine danan.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Çanda pêxember Nûh li wir bicih e. Her wiha herême ku çanda [[Şahmaran]] têde û li dore wê mazin pêşketi ye. Di derbarê dîroka [[Mezopotamya]] pirtûka herî kevin ya [[Herodote]], dîsa pirtûka bi navê "Vejîna dehhezaran". Herwisa di hemi pirtûkên olî de behsa Mezopotamya tê kirin. Li gora vekolînan jî tê gotin ku Cizîre bajarê herî kevinar e. Li gora olan hatiye gotin ku piştî [[Adem û Hewa]] tofana herî mezin hatiye jiyan kirin tofana pêxmber Nûh bûye, ji ber ku piştî vê tofanê mirov neman li ser rûyê zemînê, tenê bi hiziretê Nûh re heşt an ku heştê rizgar bûne ji vê tofanê, ew jî ji ber ku di gemiya hiziretê Nûh de bûn, û ya herî rast jî hizirete Nûh ew rizgar kirine. Dema ku mirov di bêje tofan tê wateya ku gemiya Nûh yek û li dîrokê tekes kiriye ku li serê [[çiyayê Cudî]] rawestiya ye tê naskirin û ji lewma jî çiyayê Cudî weke çiyayê zêdebûna hijmara mirovan ji nû ve tê naskirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Li gora [[Abdula Yaşîn]],{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Cizîre duwemîn bajarê ku li Mezopotamya hatiye ava kirin. Alfred Flobil yê ku xelkê [[Puerto Rico]]yê bû,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} di sala 1953-1954 û di encama vekolîna xwe ya ku li Tepê Reş kirî, tabloyek dît û li ser vî tabloyî nexşeya Cizîrê ya wê heyamê hat bû neqiş kirin, di nîvê nexşê de rojek hebû û di bin de wêneyê du şêran, rûyê her du şêran li hev bû û li ser nivîsên bizmarî hebûn û li gor vekolîna pisporên nivîsa bizmarî hate gotin ku: navê Cizîrê yê wê demê Gerzu bakart bû û hijmara xelkê wê 1.850.000 bû. Dîsa û 4000 sal berî zayinê û di dema gotiyan de jî ji Cizîrê re digotin. Gerzu bakartda û ev nave ji aliyê dîroknasan ve hatiye tekes kirin, li milekî din û li gor dîroknasê mezin Îbin Alesîr di bêje ku di qonaxa Persiyan de jî ji Cizîrê re di gotin [[Gazarta]] û [[Bazîbda]].{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Di qonxa [[ebasiyan]] de Cizîre gelek sod gihndae ebasiyan û bi taybet mîrê wê demê ku hakimê Cizîrê bû, mîr [[Abdilezîz Îzafedîn]] ku wî jî nav lê kir [[Cezîret ibn Omer]]. Di sala 1956 peykerek li Cizirê hate dîtin û gotin ev peykere peykerê [[Boda]] ye, ev peykerê ku hate dîtin ji hela qaçaxçiya ve hat bu dîtin û wan jî ew peyker firotin. Lê li gor Abdula Yaşîn ew peykerê ku birbûne Amerîka, li ser bigihê ku peykerê Bodaye tekes kir ku ew heykel ne yê Bodayeher wisa piştire li ser vî heykelê ku niha di mozexana kilasîkên cîhanê de dimîne hatiye nivîsandin" peykerê serokekî ne nas yê mezopotamiya". Li milekî din û piştî ku Sçomokle yê vekoler kevirê vî peykerî di sala 1975 kevrên vî peykerî xisine di bin nekolînê û bi riya Kerbûnê jiyê vî peykerê derxistiye û di domahiyê de gotiye ku jiyê vî kevirî di veger 45 sal berî zaiyinê. Piştire û dema ku Cizire weku bajar pêş ketiye êdî bi navê Cizira Botan hatiye naskirin, wate warê botaniyan. Bi belavbûna îslamê ji di cizrê de êdî nezî 360 mizgeft hatine ava kirin û di dema me ya niha de du dibistanên mezin, sê minarên bilind û di pir mane û têne dîtin. Her wisa sor û kelhên kevin ku hîna ciwaniya xwe di parêzin û weke cihên zivistana leşger bi kar tînin li ber çavane û rawestiyane. Her wisa û tişta ku heta niha maye û navê wan li ser zimanê her kurdekiye û mezarên wan li Cizîra Botanê mezara [[Mem û Zîn]] e û Bekoyê awan dimînin. Li milekî din bajarê Cezîrê bajarekî çandî ye û ji nava wê çanda kurdî derketiye û belav bûye û heta roja meya îro hatiye û her wextî sirûşta Cizîrê û bajarê Cizîrê bûye kaniya helbesta kurdî û helbestvanê kurd yê avdar û mezin ku heta niha kurd li ser rêça helbesta wî diçin û gelek mifa jê giritne di warê wêje û helbestê de [[Melayê Cizîrî]] ye ku helbestvanê herî navdar ê kurd e. === Bûyerên 4-12ê îlona 2015an li Cizîrê === Di 4ê îlona 2015an de li [[Cizîra Botan]] qedexeya derketina kolanan hate ragihandin. Ji vê rojê ve xelkê sîvîl ê Cizîrê rastî êrîşên hêzên leşkerî yên dewleta tirkî tê û di van êrîşan de gelek sîvîlên bajêr jiyana xwe ji dest da. ==== Qurbanên sîvîl ên ku di êrîşên dewleta Tirkî de jiyana xwe ji dest dane ==== * 5ê îlonê: Muhammed Tahir Yaramış, biçûkekî 35 rojî * 7ê îlonê: Sait Çağdavul, xortekî 19 salî * 7ê îlonê: Osman Çağlı, xortekî 18 salî * 7ê îlonê: Cemîle Çağırga, keçeke 13 salî * 8ê îlonê: Ibrahim Çiçek, kalekî 80 salî * 8ê îlonê: Meryem Süme, jineke 53 salî<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.imctv.com.tr/cizrede-8-kisi-hayatini-kaybetti/ |roja-gihiştinê=2015-09-11 |roja-arşîvê=2015-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150912181239/http://www.imctv.com.tr/cizrede-8-kisi-hayatini-kaybetti/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 10ê îlonê: Selman Ağar, zarokekî 10 salî<ref>http://www.diclehaber.com/news/content/view/473914?from=1510667103{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref> * 11ê îlonê: Bünyamin İrci, xortekî 14 salî<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.imctv.com.tr/cizrede-9-gundur-devam-eden-sokaga-cikma-yasagi-sona-erdi/ |roja-gihiştinê=2015-09-12 |roja-arşîvê=2015-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150916072902/http://www.imctv.com.tr/cizrede-9-gundur-devam-eden-sokaga-cikma-yasagi-sona-erdi/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 11ê îlonê: Mehmet Erdoğan, mirovekî 75 salî<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.imctv.com.tr/cizrede-23-olum/ |roja-gihiştinê=2015-09-12 |roja-arşîvê=2015-09-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150914223929/http://www.imctv.com.tr/cizrede-23-olum/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Cizre-July2012-01.JPG|thumb|300px|Cizîr]] === Erdnîgar û sînorên bajêr === Li rojhilat bi [[Silopî]] ve, li bakur bi [[Gundik]] ve, li başûr bi [[Dêrik]]ê ve li rojava jî bi [[Hezex]]ê ve tê girêdan. == Hilbijartinên Cizîr == [[29'ê adarê]] [[2009]] Hilbijartine Civaka Giştî ya Parêzgeh; {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Parti |- |[[DTP]] | %79.02 |- |[[AKP]] | %8.9 |} [[29'ê adarê]] [[2009]] Hilbijartine Şaredarî; {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Parti |- |[[DTP]] |% 79.08 |- |[[AKP]] |% 7.98 |} [[30'ê adarê]] [[2014]] Hilbijartine Şaredarî; {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Parti |- |[[BDP]] |%82.8 |- |[[AKP]] |%6.23 |- |[[HÜDAPAR]] |4.02 |} == Gundên Cizîrê == === Lîsteya gundên navçeya Cizîrê (1928-2009) === :''Binêrin'': [[Gundên navçeya Cizîrê]] * [[Aynşeş]] * [[Basîsik]] * [[Batil]] * [[Bazift]] * [[Behmor]] * [[Bilinda Darê]] * [[Birkê]] * [[Cinibir]] * [[Derbaciya]] * [[Dimbilya]] * [[Emerîn]] * [[Ernebat]] * [[Fêrîsî]] * [[Gijal]] * [[Girêgewr]] * [[Gozek]] * [[Hebler]] * [[Herbaq]] * [[Hoser]] * [[Kavilbekran]] * [[Mîsîrî]] * [[Mizgeftok]] * [[Nêhrib]] * [[Robar]] * [[Serdehil]] * [[Sêrdehlê]] * [[Sirsirik]] * [[Stewrik]] * [[Şax]] * [[Tilehferik]] * [[Zerê Zerê]] * [[Zêwik]] == Melayê Cizîrî == [[Melayê Cizirî]] Navê wî Şêx Ehmed e, hem jî bi naznavê [[Nîşanî]] di hin helbestên xwe de diyar kiriye. Bi wateya (Nîşan) ango ew wek mertal bû ji tîrên evîn û hezkirinê re. Navê bavê wî 'Şex Mihemed' e bi koka xwe ji hoza Bextiyan e di herêma Botan de. == Cihên dîrokî == [[Wêne:Corduene castle.jpg|thumb|Kelheya Cizîra Botan di sala 1908'an de.]] [[Wêne:Birca Belek Cizîr 2009 3.jpg|thumb|Birca Belek]] [[Wêne:Pira Cizîrê û robarê Dîcleyê 2009.JPG|thumb|Robarê Dîcleyê]] * [[Gundê Şaxê]] * [[Kela Cizîrê]] * [[Medreseya Sor]] * [[Mizgefta Nûh Pêxember]] * [[Mizgefta Mezin ya Cizîrê|Mizgefta Mezin]] * [[Sûrhên Cizîrê]] * [[Xirbeyên Finikê]] * Mezela [[Mem û Zîn]] * [[Mezelê Nebî Nûh]] * Çiyayê [[Cûdî]] == Cihên navdar ên Cizîrê == * [[Mala Ûsfê Katib]] * [[Qesra Mehmet Axa]] * [[Mala Ensariya]] * [[Kahniya Sitya Nefis]] * [[Pira Cûdeyt]] * [[Aşên Cûdeyt]] * [[Pira Bafid-Yafes]] * [[Pira Baqarta]] * [[Xirebajarê Mizgeftogê]] * [[Xirabajarê Kêre]] == Navdarên bajêr == * [[Elcizîrî|El Cizîrîyê Kurd]] * [[Melayê Cizîrî]] * [[Bedirxan Beg|Bedirxanê Evdalxan]] * [[Mem û Zîn]] * [[Abdulkadir Bingöl]] * [[Abdusamet Yigit]] == Dengbêjên Cizîrê == * [[Mihemed Arif Cizrawî]], Tirba wî li Duhokê ye. * [[Hesenê Cizîrî]],li Zaxo hatiye verşartin. * [[Se'idê Hemo]] * [[Aşık Selimê Ciziri]] * [[Fadilê Cizîrî]] * [[Nesim Ciziri]] * [[Evdilezîzê Cizîrî]] * [[Meryem Xan]] * [[Erkan Emerînî]] * [[Abdu alane Ciziri]] * [[Mesut Ciziri]] * [[Cemile Tehlo]] * [[Seyit Uğır]] * [[Tapıkî İsıf]] * [[Kopra Cuvan]] * [[Kaduye Hileci]] * [[Babacik]] * [[Serfıraz Çekdar]] * [[Şerîfê Firamez]] * [[Esker Cizîrî]] * [[Dîndar Cizîrî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cizre}} * http://www.nufusu.com/ilce/cizre_sirnak-nufusu * http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=0&ilce=0&belde=0&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110062722/http://secim.iha.com.tr/Bolgeler.aspx?il=0&ilce=0&belde=0&parti=0&skod=1064&stip=7&s=29%20Mart%202009%20Belediye%20Se%C3%A7imi |date=2014-11-10 }} {{Bajar û gundên Cizîrê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|19|33|N|42|11|34|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Belediyeyên navçeyan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Cihû û cihûtî li Kurdistanê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Cizîr| ]] [[Kategorî:Navçeyên Şirnexê]] [[Kategorî:Tor]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Şirnexê]] ldm2o6hl2na0g7209imxdtt779z5k4s Kurdistan 0 6657 2100733 2097062 2026-10-27T06:11:11Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100733 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û herêma rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Binavkirina di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' hatiye binavkirin ku tê wateya welatiyên çiyayî.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên desnîşan kirina Kurdistanê hatiye nivîsandin. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd''+''istan'' pêk hatiye ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de di kronîkên [[selcûqî|selcûqiyan]] de hatiye bikaranîn ku selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wekê Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km<sup>2</sup>]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Li gel zextên Tirkiyeyê dînamîk ên siyasî yên Bakurê Kurdistanê di nav hewildanên statû û di nav hewldanên ji nav birina zexta li ser ziman û çanda kurdî de ne ku bi salan e di bin zext ên giran û înkar kirina Tirkiyeyê de maye. Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ên [[Cîhan]]ê ye ku li gorî delîlên arkeolojîk, delîlên jiyana mirovan ji serdema [[Pleîstosen]]ê ve li Kurdistanê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Richard |tarîx=2001 |sernav=Neanderthals and Modern Humans in Western Asia. Takeru Akazawa, Kenichi Aoki and Ofer Bar-Yosef editors. 1998. Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, xi + 539 pp. $79.50 (cloth), ISBN 0-306-45924-8. |url=https://doi.org/10.2307/2694622 |kovar=American Antiquity |cild=66 |hejmar=2 |rr=382–383 |doi=10.2307/2694622 |issn=0002-7316 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-11-15 |sernav=Matthews, R. 2003. The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches. |url=https://doi.org/10.5334/pia.214 |kovar=Papers from the Institute of Archaeology |cild=15 |hejmar=0 |doi=10.5334/pia.214 |issn=2041-9015 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elizabeth |pêşnav=Twohig |tarîx=2005 |sernav=Chris Scarre (ed.), The Human Past: World Prehistory &amp; the Development of Human Societies. (London: Thames &amp; Hudson, 2005, 784 pp., 753 illus [211 in col.], pbk, ISBN 0–500–28531–4) |url=https://doi.org/10.1017/s1461957100070054 |kovar=European Journal of Archaeology |cild=8 |hejmar=3 |rr=315–316 |doi=10.1017/s1461957100070054 |issn=1461-9571 }}</ref> Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en |roja-arşîvê=2026-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260211210756/https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê di vê serdemê de pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241217183310/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |roja-arşîvê=2024-12-17 |url-status=dead }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204180031/https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_h6k0 |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250807082009/https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |roja-arşîvê=2025-08-07 |url-status=dead }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Kurdistanê | header_align = left/right/center | image1 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | width1 = 220 | alt1 = [[Amed]] | caption1 = [[Amed]] | image2 = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg | alt2 = Hewlêr | width2 = 240 | caption2 = [[Hewlêr]] | image3 = Aerial Photo Of Sanandaj 13960613 01.jpg | alt3 = | width3 = 220 | caption3 = [[Sine]] | image4 = Assyrian Church of the East parish in al-Hasakah.jpg | alt4 = [[Hesîçe]] | width4 = 220 | caption4 = [[Hesîçe]] }} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|çep|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200814104414/https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |roja-arşîvê=2020-08-14 |url-status=dead }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |url=https://archive.org/details/kurdishdiasporas0000wahl |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 97mu5w5n5pzy4aspoq6qgbhixghujvi Jacques Lacan 0 10153 2100722 2064636 2026-10-27T05:17:09Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100722 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Jacques-Marie Émile Lacan''' [[psîkoanalîz|psîkoanalîstekî]] navdar ê [[Frensî]] ye. Di 13 nîsan [[1901]]´î li [[Parîs]] ji dayik bûye û li heman derê di 9 çiriya pêşîn [[1981]] ´î de jiyana xwe jidestdaye. Lacan teoriyên Freud pêşxistiye û gelek rexne jî li [[Sigmund Freud]] kiriye. Li ser cîhana sîmbol û ziman, kesayetiyên neurotîk û psîkotîk, [[neuroz]], [[narsîsîzm]], [[psîkoz]] hwd xebat û keşf kiriye. Lacan wekî feylesofekî Ewropî jî tê naskirin. Wekî "Freudê Frensî" jî dihate binavkirin lê wî di dawiya tamenê xwe de xwe ji riya Freud dûrxistiye. Rexne li kapîtalîzmê kiriye û pesnê rêbaza diyalektîk a ramanê daye. Wî jî wekî [[Carl Gustav Jung]] qîmet daye element û bandorên jiyana mirovahî ya demên berê. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ateîstên sedsala 20an]] [[Kategorî:Fîlozofên wêjeyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1901]] [[Kategorî:Mirin 1981]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Parîsê]] [[Kategorî:Psîkiyatrîstên fransî]] [[Kategorî:Psîkoanalîstên fransî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên fransî]] ft2mcgthdtn4hfvugpo8pouxxyeiry2 Hot 0 11120 2100693 2020270 2026-10-27T04:35:53Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100693 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat= }} '''Hot''' ({{bi-tr|Yanıkses}}), gundekî girêdayî navçeya [[Sêrt]]ê [[Xesxêr]]ê ye ku ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye şewitandin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Xisxêrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xesxêrê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Sêrtê]] [[Kategorî:Gundên Dihê]] f0ly7067mhg8o3ewxwu8ca3nv9cgvhw J. R. R. Tolkien 0 13735 2100718 1849446 2026-10-27T05:13:28Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100718 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Wergerîne|en|ziman2=de|ziman3=fr|bijartî=1}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | navê_rastî = John Ronald Reuel Tolkein | zimanê_navê_rastî = en | netewe = | hevwelatî = {{ala|Brîtanî}} | ziman = Înglîzî | pênasê_paşîn = CBE FRSL | çînaser = nivîskar }} '''John Ronald Reuel Tolkien''' [[Commander of the Order of the British Empire|CBE]] [[Fellow of the Royal Society of Literature|FRSL]] (jdb. [[3ê kanûna paşîn|3ê kanûna paşîn a]] [[1892]] li [[Bloemfontein]], ku îro li [[Afrîkaya Başûr]] ye − m. [[2ê çiriya pêşîn|2ê çiriya pêşîn a]] [[1973]] li [[Bournemouth]], [[Brîtanya]]), yek ji [[zimannas]], [[helbestvan]] û [[Nivîskar]]ên navdar ên [[brîtanî]] ye. Wekî hostayê wêjeya fantazî tê zanîn. Tolkien di romanên xwe de zimanê destanan bikaraniye. Romana wî ya [[The Lord of the Rings (pirtûk)|The Lord of the Rings]] (''Mîrê Gustîlan'') cureyê wêjaya fantaziyê baş nîşan dide. == Berhemên wî == ==== Yên ew sax hatine weşandin ==== 1925 - Sir Gawain And The Green Knight (bi E.V. Gordonê re) 1936 - Beowulf: The Monsters And The Critics 1937 - [[The Hobbit (pirtûk)|The hobbit]] 1939 - Fairy Stories 1949 - [[Cotkar Gilesê Hamî|Farmer Giles Of Ham]] ([[Cotkar Gilesê Hamî]]) 1957 - [[The Lord of the Rings]] (Mîrê gustîlan) 1962 - The Adventures Of Tom Bombadil (Serpêhatiyên Tom Bombadilê) 1967 - Smith Of Wootton Major, The Road Goes Ever On ==== Yên ew mirî hatine weşandin ==== 1976 - The Father Christmas Letters 1977 - Silmarillion 1980 - Çîrokên xilas nebûyî 1981 - The Letters of J. R. R. Tolkien (Nameyên J. R. R. Tolkien) 1982 - Mr. Bliss 1983 - The Monsters And The Critics And Other Essays, Pirtûka çîrokên winda 1 1984 - Pirtûka çîrokên winda 2 1985 - The Lays Of Beleriand 1986 - The Shaping of Middle-Earth 1987 - The Lost Road and Other Writings 1988 - The Return Of The Shadow (Vegera sihê) 1989 - The Treason Of Isengard 1990 - The War Of The Ring (Şerê gustîlkan) 1992 - Sauron Defeated (Sauron têk çû) 1993 - Morgoth's Ring (Gustîlka Morgothê) 1994 - The War of the Jewels 1996 - The Peoples of Middle-earth (Gelên cîhana navîn) 1998 - Roverandom 2007 - Zarokên Hurinê 2008 - Çîrokên ji warê xeternak 2015 - Çîroka Kullervoyê 2016 - Çîroka Beren û Lúthienê 2018 - Ketina Gondolinê 2021 - The Nature of Middle-earth (Xwezaya cîhana navîn) 2022 - The Fall of Númenor (Ketina Nûmenorê) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|J. R. R. Tolkien}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên brîtanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1892]] [[Kategorî:J. R. R. Tolkien| ]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî]] [[Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Katolîkên romayî yên sedsala 20an]] 6ppbmj1gurr9nlurwxrs4xvjd7u11h6 James Bond 0 16274 2100725 1846279 2026-10-27T05:19:37Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100725 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Diamonds Are Forever (1st US pbk, Permabooks M-3084 1957) - Ian Fleming.jpg|thumb|Romaneke Ian Fleming li ser serpêhatiyên James Bond 007. ]] [[Wêne:James bond location map books.PNG||thumb|Cihên cîhanê ku tê de çalakiyên James Bond derbaz bûne]] '''James Bond''', bi kodnavê xwe '''007''' jî tê naskirin, navê cesûsek û endamekî parastina [[brîtanî]] ye ku di sala [[1953]]'an de ji hêla nivîskarê brîtanî [[Ian Fleming]] ve hatiye afirandin. James Bond di zêdeyî 12 pertûkên Ian Fleming de û di gelek fîlman de jî derdikeve. == Aktorên di rola James Bond de == * [[Sean Connery]] (6 fîlm, 1962–67 û 71) * [[George Lazenby]] (1 fîlm, 1969) * [[Roger Moore]] (7 fîlm, 1973–85) * [[Timothy Dalton]] (2 fîlm, 1987–89) * [[Pierce Brosnan]] (4 fîlm, 1995–2002) * [[Daniel Craig]] (3 fîlm, 2006–12) == Fîlmên ligel cesûsê James Bond 007 ê navdar == {| class="wikitable" !Jimareya filmî !width="215"|Navê filmî !Sal !width="115"|James Bond !Birêveber !Dahatên Amerîkayê !Dahatên hemû dinyayê !Hejmara temaşevanan !Budce |- |1 |''[[Dr. No]]'' |[[1962]] |'''[[Sean Connery]]''' |[[Terence Young]] |$16,100,000 |$59,600,000 |72.1 milyon |$1,000,000 |- |2 ||''[[From Russia with Love]]'' |[[1963]] |Sean Connery |Terence Young |$24,800,000 |$78,900,000 |95.3 milyon |$2,500,000 |- |3 |''[[Goldfinger]]'' |[[1964]] |Sean Connery |[[Guy Hamilton]] |$51,100,000 |$124,900,000 |130.1 milyon |$3,500,000 |- |4 |''[[Thunderball]]'' |[[1965]] |Sean Connery |Terence Young |$63,600,000 |$141,200,000 |166 milyon |$11,000,000 |- |5 |''[[You Only Live Twice]]'' |[[1967]] |Sean Connery |[[Lewis Gilbert]] |$43,100,000 |$111,600,000 |81.7 milyon |$9,500,000 |- |6 |''[[On Her Majesty's Secret Service]]'' |[[1969]] |'''[[George Lazenby]]''' |[[Peter R. Hunt]] |$22,800,000 |$87,400,000 |62.4 milyon |$7,000,000 |- |7 |''[[Diamonds Are Forever]]'' |[[1971]] |Sean Connery |Guy Hamilton |$43,800,000 |$116,000,000 |70.3 milyon |$7,200,000 |- |8 |''[[Live and Let Die]]'' |[[1973]] |'''[[Roger Moore]]''' |Guy Hamilton |$35,400,000 |$161,800,000 |91.6 milyon |$7,000,000 |- |9 |''[[The Man with the Golden Gun]]'' |[[1974]] |Roger Moore |Guy Hamilton |$21,000,000 |$97,600,000 |51.6 milyon |$7,000,000 |- |10 |''[[The Spy Who Loved Me]]'' |[[1977]] |Roger Moore |Lewis Gilbert |$46,800,000 |$187,300,000 |84.0 milyon |$14,000,000 |- |11 |''[[Moonraker]]'' |[[1979]] |Roger Moore |Lewis Gilbert |$70,300,000 |$210,300,000 |85.1 milyon |$34,000,000 |- |12 |''[[For Your Eyes Only]]'' |[[1981]] |Roger Moore |[[John Glen]] |$54,800,000 |$202,800,000 |72.9 milyon |$28,000,000 |- |13 |''[[Octopussy]]'' |[[1983]] |Roger Moore |John Glen |$67,900,000 |$187,500,000 |59.5 milyon |$27,500,000 |- |14 |''[[A View to a Kill]]'' |[[1985]] |Roger Moore |John Glen |$50,700,000 |$157,800,000 |44.5 milyon |$30,000,000 |- |15 |''[[The Living Daylights]]'' |[[1987]] |'''[[Timothy Dalton]]''' |John Glen |$51,200,000 |$191,200,000 |48.9 milyon |$40,000,000 |- |16 |''[[Licence to Kill]]'' |[[1989]] |Timothy Dalton |John Glen |$34,700,000 |$156,200,000 |39.1 milyon |$42,000,000 |- |17 |''[[Golden Eye]]'' |[[1995]] |'''[[Pierce Brosnan]]''' |[[Martin Campbell]] |$106,400,000 |$353,400,000 |81.2 milyon |$60,000,000 |- |18 |''[[Tomorrow Never Dies]]'' |[[1997]] |Pierce Brosnan |[[Roger Spottiswoode]] |$125,300,000 |$346,600,000 |75.5 milyon |$110,000,000 |- |19 |''[[The World Is Not Enough]]'' |[[1999]] |Pierce Brosnan |[[Michael Apted]] |$126,900,000 |$390,000,000 |77.1 milyon |$135,000,000 |- |20 |''[[Die Another Day]]'' |[[2002]] |Pierce Brosnan |[[Lee Tamahori]] |$160,900,000 |$456,000,000 |78.6 milyon |$142,000,000 |- |21 |''[[Casino Royale]]'' |[[2006]] |'''[[Daniel Craig]]''' |[[Martin Campbell]] |$40,833,156 |$82,800,000 | |$150,000,000 |- |22 |''[[Bond 22]]'' |[[2008]] |Daniel Craig | | | | | |- | | | | | |'''$1,217,600,000''' |'''$3,818,000,000''' |'''1,567,500,000''' |'''$796,200,000''' |} </center> == Girêdanên derve == * [http://www.jamesbond.com/home/ Rûpelê fermî yê James Bond] {{Kategoriya Commonsê|James Bond}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlmên amerîkî]] [[Kategorî:Kesî nerast]] [[Kategorî:Çanda Keyaniya Yekbûyî]] d00c5ki28oqmsczcgv0yljdhz5bpfxw Bakteriyofaj 0 17501 2100732 1927407 2026-10-27T06:07:39Z Biyolojiyabikurdi 31567 2100732 wikitext text/x-wiki '''Bakteriyofaj''' (bi înglîzî:''bacteriophage'') an jî bi kurtî '''faj''' (''phage''), [[vîrus]]ên ko tenê dikarin tûşî [[bakterî]] an jî arkebakteriyan bibin û di nav xaneya wan de duhende bibin.<ref>Kasman LM, Porter LD. Bacteriophages. [Updated 2022 Sep 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493185]</ref> Peyva bakteriyofaj, cara pêşîn di sala 1917yê de ji aliyê biyologê frensî Félix d’Hérelle ve hat bikaranîn. Di zimanê grekî de “phago” ji bo “xwarin” an jî ”a ko dixwe” tê bikaranîn. Ango bakteriyofaj bi wateya bakterixwer (a ko bakteriyê dixwe) tê bakiranîn.<ref>"Bacteriophage ." The Gale Encyclopedia of Science. . ''Encyclopedia.com.'' 3 Dec. 2024 [https://www.encyclopedia.com].</ref> Bakteriyofaj bi gelek cor û şêweyî ne. Lê di hemû bakteriyofajan de genoma asîda nukleyî di nav poşerê proteînî de cih digire. Poşer, genomê diparêze û guhaztina wê bo xaneya xanexwê rêk dixe. Di bin mikroskoba elektronî de di gelemperiya bakteriyofajan de sê beş xuya dibin; serî, kilik û rîşalên kilikê. [[Wêne:Bacteriophage structure ku.png|thumb|388x388px|Bakteriyofaja T4 di xebatên zanistî de wekî vîrusa model tê bikaranîn.]] == Navlêkirina bakteriyofajan == Di nav bakteriyofajan de herî zêde li ser bakteriyofaja T4ê de xebatên zanistî hatine kirin. Loma li vê gotarê de bakteriyofaja T4 (herwiha bakteriyofaja T2 û T6) ji bo bakteriyofajan wekî modela gelemperî tê nîşankirin. Bakteriyofaja T4 yek ji heft fajên bakteriya ''Escherichia coli'' yê ye û di sala 1944ê de ji aliyê Max Delbrück û hevkarên wî ve ji bo civata fajê, wekî modelên lekolînê hatine pêşniyarkirin. Heft cor bakteriyofaj wekî T1,T2,T3..T7 hatibûn navkirin. Tîpa T ji “Type” peyda bûye (Taype 1, Taype 2 ...).<ref>Anderson TF. Electron microscopy of phages. In: Cairns J, Stent GS, Watson JD, editors. Phage and the Origins of Molecular Biology. NY, USA: Cold Spring Harbor Laboratory Press; 1992. pp. 63–78</ref> Ji van bakteriyofajan, T2, T4 û T6 ji hêla pêkhate û bomaweyê de dişibin hev. Herwiha li dij [[dijepeydaker]]an jî bi heman awayê bertek nîşan didin. Ji van hersê fajan re tê gotin fajên T yên bi hejmara cot (bi înglîzî: T-even phages). Di warê bomaweya gerdî (bi înglîzî: ''molecular genetics'') de, keşfên pêşîn ên wekî [[koda bomaweyê]] (bi înglîzî: ''genetic code'')<ref>Crick FH, Barnett L, Brenner S, Watts-Tobin RJ. General nature of the genetic code for proteins. Nature. 1961;192(4809):1227–1232. doi: 10.1038/1921227a0.</ref>, û piştraskirina ko [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] molekula bomaweyê ye<ref>Hershey AD, Chase M. Independent functions of viral protein and nucleic acid in growth of bacteriophage. J. Gen. Physiol. 1952;36(1):39–56. doi: 10.1085/jgp.36.1.39</ref> bi xebatên li ser van fajên T-yên bi hejmara cot ve hatin bidestxistin. == Pêkhateya bakteriyofajan == [[Wêne:Bacteriophage.jpg|thumb|391x391px|Du bakteriyofajên T4 di bin mikrografa elektronî (''electron micrograph'') de.]] Di laboratuvaran de bakteriyofaj bi awayekî hêsanî di nav xaneya bakteriyê ya zindî de tên çandin. Heta niha bi qasî 5000 corên bakteriyofaj hatine keşfkirin. Bakteriyofaj wekî vîrusên aloz tên navkirin. Faja T4 tûşê bakteriya ''Escherichia coli'' dibe. Fajên T4 taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî (bi inglîzî: ''helical'') û yên firerûyî (bi înglîzî: ''polyhedral'') lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz. Serê van vîrusên aloz dişibe vîrusên bîstrûyî (bi înglîzî:''icosahedral''), kilikên wan jî dişibe vîrusên lûlpêçî.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Faja T4 ji sê beşên serekî; ji serî, stû û kilikê pêk tê. Di baktriyofaja T4ê de genoma vîrusê, ango ADN di nav serê firerûyî de cih digire. Kilik bi kalanê kilikê ve pêçayî ye. Kalanê kilikê girjok e û bi şeweyî lûlpêçî ye. Li kotahiya kilikê de binik cih digire. Rîşalên kilikê bi binikê ve girêdayî ne. Di faja T4ê de şeş heb rîşalên kilikê hene û ji bo naskirina xaneya xanexwê wekî wergir kar dikin.<ref>Yap ML, Rossmann MG. Structure and function of bacteriophage T4. Future Microbiol. 2014;9(12):1319-27. doi: 10.2217/fmb.14.91. PMID: 25517898; PMCID: PMC4275845.</ref> Her çiqas şiklê piraniya fajan mîna faja T4ê bin jî, lê bakteriyofajên bi şiklê din jî hene. Bi gelemperî bakteriyofaj bi sê şiklan xuya dibin; 1. Serê bîstrûyê bi kilikê ve girêdayî. 2. Serê bîstrûyî û bêkilik. 3. Fajên bi şêweyî rîşalî.<ref>ritannica, The Editors of Encyclopaedia. "bacteriophage". ''Encyclopedia Britannica'', 29 Nov. 2024, [https://www.britannica.com/science/bacteriophage]. Accessed 14 December 2024.</ref> Wekî mînak, bakteriyofaja M13 bi şêweyî rîşalî ye. === Genoma bakteriyofajan === Madeya bomaweyî ya nav bakteriyofajê, wekî genom tê navkirin. Genoma bakteriyofaja T4 û piraniya fajên din ADN-ya cotşerîdî ye, lê dibe ko genoma hin corên fajan ADN-ya tek şerîdî be. Herwiha genoma hin bakteriyofajan jî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tek şerîdî ye. Di piraniya fajan de genom bi şêweyî xêzî ye, lê bakteriyofajên bi genoma xelekî jî hene. Wekî mînak, di bakteriyafaja bi navê ''Pseudoalteromonas virus PM2'' de genom ji ADN-ya xelekî pêk tê.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/report_9th/dsDNA/Corticoviridae]</ref> === Poşerê proteînî === Poşerê bakteriyofaja T4ê û ya piraniya bakteriyofajan bi şêweyî gogî ye û ji bist rûyên sêgoşeyî pêk tê. Poşer, genomê diparêze. Di bakteriyofajên bêkilik de nasîna xaneya xanexwê ji aliyê proteînên ser poşerê ve tê rêkxistin. === Kilik === Li gel faja T4ê, di piraniya fajan de kilik heye. Kilik bi gelemperî girjok e û bo nasîn û girêdana xaneya xanexwê tê bikaranîn.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref>Piştî nasîna xaneya xanexwê, kilik sînyal dişîne bo beşa serî ko genomê bişîne.<ref>Hu B, Margolin W, Molineux IJ, Liu J. Structural remodeling of bacteriophage T4 and host membranes during infection initiation. Proc Natl Acad Sci U S A. 2015 Sep 1;112(35):E4919-28. doi: 10.1073/pnas.1501064112. Epub 2015 Aug 17. PMID: 26283379; PMCID: PMC4568249.</ref>Çawa ko bi derzîlêdanê derman tê şandin bo laşê mirov, kilikên girjok jî genomê bi heman awayê ber bi [[sîtoplazma]]ya bakteriyê ve pal didin. Lê di hin bakteriyofajan de kilik ne girjok e. Wekî mînak, di fajên T3 û T7 de kilik kurt e û negirjok e. Li gel bakteriyofajên bi kilika kurt<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/report_9th/dsDNA/Podoviridae]</ref>, bakteriyofajên bêkilik jî hene. Bakteriyofajên bêkilik gava tûşê bakteriyê dibin, poşerê bakteriyofajê tevlê [[parzûna xaneyê]] ya bakteriyê dibe û genoma vîrusê tê şandin bo sîtoplazmayê. == Duhendebûna bakteriyofajan == [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lytic cycle ku.png|thumb|400x400px|Vîrusên nû parzûna xaneya bakteriyê hildiweşînin û belavê hawirdorê dibin.]] [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|400x400px|Genoma vîrusê tevlê ADN-ya bakteriyê dibe û ji bo demek bêdeng dimîne.]] Ji ber ko di vîrusan de [[endamok]]ên wekî [[rîbozom]], [[mîtokondrî]] û hwd tune, vîrus nikarin proteîn berhem bikin an jî genoma xwe duhende bikin. Herwiha vîrus nikarin [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] jî berhem bikin. Loma vîrus nikarin bi tena serê xwe pir bibin. Pirbûna vîrusê di nav xaneya xanexwê de rû dide. Ji bo pirbûnê, divê bakteriyofaj bakteriya guncav nas bike, xwe bi rûyê bakteriyê ve girê bide. Paşê divê bakteriyofaj genoma xwe bişîne nav sîtoplazmaya bakteriyê. Divê genom ji nukleaza bakteriyê were parastin. Di nav sîtoplazmaya bakteriyê de, divê duhendebûn, [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtin]] û [[Wergeran (biyolojî)|wergerana]] genomê gelek caran rû bide ko genomên nû, proteînên poşerê, hin [[enzîm]] û heke hebe, proteînên kilikê jî bi têra xwe werin berhemkirin. Paşê ev parçêyên vîrusê divê bi xwerêxistinê yek bibin û vîrusên nû çêbikin. Li dawiya dawî bakteriyofajên nû ji xaneya xanexwê belavê hawîrdorê dibin ko tuşî xaneyên nû bibin. Awayê duhendebûnê li cem hemû bakteriyofajan de ne yek e. Hin bakteriyofaj piştî tûşbûnê genoma xwe tevlê ADN-ya bakteriyê dikin û ji bo demek, di nav bakteriyê de bêdeng dimînin, paşê duhende dibin. Hin corên bakteriyofajan jî piştî tûşbûnê, demeildest duhende dibin, hejmara xwe zêde dikin, xaneya xanexwêyê dikujin û belavê hawirdorê dibin. Di bakteriyofajan de pêvajoya duhendebûnê bi du awayên serekî rû dide; çerxa şîbûnê û çerxa têkilbûnê === Pêvajoya çerxa şîbûnê === {{Gotara bingehîn|Çerxa şîbûnê}} Çerxa şîbûneyê (bi înglîzî: ''lytic cycle'') ya duhendebûna bakteriyofajê bi nasîna xaneya xanexwê dest pê dike. Bakteriyofaj bi rîşalên kilikê, bakteriyê (xaneya xanexwê) nas dike û xwe bi wergirên ser rûyê xaneyê ve girê dide. Piştê pêvegirêbûnê, têketina genomê dest pê dike. Kilika fajê di nav dîwar û parzûna bakteriyê de derbas dibe, hin enzîm û ADN-ya fajê, bi girjbûnên kalanê kilikê, ber bi sîtoplazmaya bakteriyê ve tên paldan.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref>ADN-ya fajê, bakteriyê dike bin kontrola xwe û qonaxa duhendebûn û sentez dest pê dike. Genoma bakteriyofajê, xaneya bakteriyê ji bo berhemkirina beşên vîrusên nû (kapsomer, ADN, kalan, rîşalên kilikê, enzîmên fajê) bi kar tîne.<ref name="Microbiology"/>Di qonaxa xwerêxistinê de, beşen vîrusê bi hev re tên girêdan û vîrusên nû peyda dibin. Di qonaxa derpirandinê de, enzîmên şîbûnê (bi înglîzî: ''lytic enzymes'') yên ji aliyê fajê ve hatibûn çêkirin, parzûna xaneya bakteriyê hildiweşînin û belavê hawirdorê dibin. === Pêvajoya çerxa têkilbûnê === {{Gotara bingehîn|Çerxa têkilbûnê}} Bi çerxa têkilbûnê (bi înglîzî: ''lysogenic cycle''), genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Pêvajoya çerxa têkilbûnê bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşê xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> === Gavên çerxa têkilbûnê di bakteriyofaja λ (lambda) de === Bakteriyofaja lambda mînak e bo çerxa têkilbûnê ya duhedebûna bakteriyofajan. Di faja lambda de ADN cot şerîd e. Di gava pêvegirêdanê de, rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî parzûna plazmayê ya bakteriya ''E.coli'' (''Escherichia coli'') ve girê dibin. Piştî girêdanê, di gava têketinê de, genoma fajê bi navbeynkariya kilikê dikeve nav sîtoplazmaya bakteriyê. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir genên vîrusê tên derbîrandin. Derbîrîna van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Di faja λ de, genoma fajê, bi [[kromozom]]a xaneya xanexwê ve yek dibin. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"/>Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê. Vîrusên ko tenê bi çerxa şîbûnê duhende dibin, wekî vîrusên tundrew (bi înglîzî:''virulent viruses'') tên navkirin.Vîrusên ko çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temprate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna [[enzîm]]a recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref>Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". ''Encyclopedia Britannica'', 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus]. Accessed 4 December 2024.</ref>Ango çerxa sentezê dest pê dike û di sîtoplazmaya xaneya bakteriyê de duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-ya vîrusê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. Rîbozomên xaneya xanexwê bi wergerana ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi [[Derbirîna gen|derbirîna]] hin genên genoma vîrusê, ADN-ya kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê bi têra xwe hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus), di qonaxa xwerêxistinê de ev bûyer rû dide. Di qonaxa derpirandinê de fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus]] c5fngd7puy2ktuxjuvjnmnae2cz11zs Hrant Dînk 0 17788 2100696 2064085 2026-10-27T04:38:32Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100696 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Hrant Dînk.jpg }} '''Hrant Dînk''' (bi [[ermenî]]: Հրանդ Տինկ<ref>[https://www.nytimes.com/2007/01/20/world/europe/20turkey.html?_r=1&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fD%2fDink%2c%20Hrant&oref=slogin Arsu, Sebnem, "Editor Who Spoke for Turkey's Ethnic Armenians Is Slain"], ''[[The New York Times]]'', [[20ê kanûna paşîn]] [[2007]], formata A3</ref> jdb. 15ê îlona 1954an li [[Meletî|Meletiye]], [[Bakurê Kurdistanê]] - 19ê kanûna paşîna 2007an li [[Stembol]], [[Tirkiye]]), rojnamevanekî [[ermenî]] bû ku gerînendeyê giştî yê rojnameya [[Agos]] bû. Dînk, ku bi salan ji aliyê hêzên neteweperest ên tirkî di civak û dadweriyê de hatibû çewisandin, li kolanê hatiye suîqest kirin. Ji ber nêrînên xwe gelek caran hate darizandin û bi "piçûkxistina Tirkbûnê" dihate tewanbarkirin. Artêşa Tirkiyê, medya Tirk, kom û partiyên neteweperest ew wekî "cahş - dijminê neteweyî" dan nîşandan û di dawiyê de hate kuştin. Dînk li paş xwe 3 sêwî hiştin. Dê û bavê wî ermeniyên ji parêzgeha [[Sêwas]]ê bûn. Di sala 1961ê de ji hevdû vediqetin û Hrant sêwî dimîne. Jiyana wî li sêwîxaneyan derbasdibe. Dîsa xanima wî jî sêwî bû. Zarokên ermeniyên yên ku bê dê û bav bûn, li sêwîxaneyan di bin rewşên awarte de dijiyan. Herwekî di hemî mercên dewleta tirk de rastî bêbextî, piçûkxistin û dijûnan dihatin. Ji ber kû bîrdoziya fermî gelê ermenî wekî dijmin dinirxîne, jiyana ermeniyan li Tirkiyeyê gelek dijwar e. Kuştina Dînk gelek kesan rakirin ser piyan. Xwepêşandanên bi navê "Em hemî ermenî ne" hatin lidarxistin. Dewleta tirk bi lez kesekê derêxist û wekî bersûc da nîşandan. Bersûcê bi navê [[Ogün Samast]] sûc hemî xist para xwe. Lê ronakbîr di wê baweriyê de ne ku, wekî her carê dewleta tirk dîsa "belengazek" derdixe û tewanbariya xwe vedişêre. Parêzgerê wî daxûyanîkirin ku Dînk ji aliyê serkaniya artêşa tirkî û orgeneral [[Veli Küçük]] ve dihatibûye geflêkirin. Dînk xwedî gelek xelatên navneteweyî bû. Gelek caran dewleta [[Ermenistan]]ê û diyasporaya ermeniyan jî rexne dikir. == Jiyan == Dînk li [[Dêra Apostolîk a Ermenî]] wekî [[Xiristiyanî|xiristiyanek]] mezin bûye û piştî ku dê û bavê wî ji hev veqetiyan, zarokatiya wî di sêwîxaneyên ermenî derbas dike. Zivistanan li sêwîxaneya Gedikpaşa ya Ermenî li Stembolê derbas kiriye. Di havînan jî li Kamp Armen, sêwîxaneyeke ermenî li navçeya [[Tuzla]] ya Stembolê derbas, kiriye. Di gençîtiyê wî de, ew ji bo klûba [[Taksim SK]] ya Stembolê futbolê dilîstiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=210868&tarih=23/01/2007 |sernav=Demeke Hrant Dînk hebû |malper=www.radikal.com.tr |roja-gihiştinê=2026-06-06 }}</ref> Hê di zarokatiya wî de, ew alîkariya di înşata Kamp Armenê kiriye. Li wir ew bi jina wî ya pêşerojê, Rakel ku ermeniyekê kurd bûye, re hevdîtin kiriye û bi hev re rêveberiya wê sêwîxaneyê girtina ser xwe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.fr.de/politik/erinnerung-an-den-ermordeten-journalisten-hrant-dink-ich-bin-aengstlich-wie-eine-taube-tuerkei-pressefreiheit-92035631.html |sernav=Erinnerung an den ermordeten Journalisten Hrant Dink: „Ich bin ängstlich wie eine Taube“ |malper=www.fr.de |tarîx=2023-01-18 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=de }}</ref> Dînk di [[zanîngeha Stembolê]] beşên [[zoolojî]] û [[felsefe]] xwendiye û di wê demê di [[Siyaseta çepgir|siyasetên çepgiriyê]] de aktîv bû ku ev yek piştî hewldana [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya 1980ê]] sê caran bû sedema binçavkirina wî. Ew çend mehan di zindanê de ma û bi salan rayedarên tirk pasaporta wî nedan. Jiyana wî guherî dema ku di nîvê salên 1980ê de, dewleta tirk Kampa Armen desteser kiriye. Mîna bi hezaran deverên din ên xiristiyan (di nav de dêr, nexweşxane û dibistan), ew jî hate desteserkirin, di vê rewşê de bi hinceta ku Dêra Ermenî milk bi neqanûnî kirîbû. Piştî vê yekê, wî û birayên wî pirtûkxaneyek damezrandin û dest bi karê rojnamevaniyê kirin. Ew bi gelemperî bi navê sexte ''Çutak'' (keman) nirxandinên pirtûkan dinivîsand. Di sala 1996an de, wî û hin hevalên wî rojnameya ermenî ''[[Agos]]'' damezrandin ku bi eşkereyî mijarên hesas ên siyasî bi du zimanan niqaş kiriye: [[Zimanê ermenî|ermenî]] û [[Zimanê tirkî|tirkî]].<ref name=":0" /> Di sala 2004an de, Agosê lêpirsînek weşand ku eşkere kiriye ku [[Sabiha Gökçen]], keça xwedîkirî ya [[Mustafa Kemal Atatürk]], sêwîyekî ermenî bû. Di encamê de, Sekreteriya Giştî ya Fermandariya Giştî ya Tirkiyeyê ''Agosê'' bi "heqaretkirina tirkîtiyê" tawanbar kir.<ref name=":0" /> Hrant Dînk ji ber gotarên xwe yên di ''Agosê'' de gelek caran jî ji ber "heqaretkirina tirkbûnê" li gorî benda 1ê ya madeya 159an a Qanûna Cezayê ya Tirkiyeyê (guhertoya kevin) hatiye darizandin. Bo nimûne, di sala 2005an de piştî nivîsandina rêzenivîsek heşt beşî ya gotaran li ser têkiliya di navbera ermenî û tirkan de, ew hatiye tawanbarkirin. Bi taybetî, beşa jêrîn bû sedema sûc: "Xwîna esilzade ku dê şûna xwîna jehrî ya ji tirkan bigire, di wan damarên ku ermenî dê bi Ermenistanê re biafirînin de heye."<ref name=":1">{{Jêder |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |sernav=Das Ansehen des Staates im türkischen und deutschen Strafrecht |roja-gihiştinê=2026-06-06 |tarîx=2015-08-17 |nivîskar=Zekai Dagasan |isbn=978-3-11-038965-4 |url=https://books.google.de/books?id=l69UCgAAQBAJ&pg=PT126 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Hrant rave kiriye ku ev hevok ji çarçoveyê hatiye derxistin; wî niyeta xwe hebû ku bang li diyasporaya ermenî bike ku xwe ji nefreta xwe ya ji tirkan rizgar bikin ku ew îdia dikir xwîna wan jehrî dike, û vê "xwîna jehrî" bi "xwîna paqij" a têkiliyek normal bi welatê xwe yê ermenî re biguherînin.<ref>Üstün Bilgen-Reinart: {{Webarşîv|url=http://www.opendemocracy.net/democracy-turkey/dink_3246.jsp|wayback=20121004044921|text=''Hrant Dink: forging an Armenian identity in Turkey.''}} In: ''Opendemocracy.net'', 7. Februar 2006 (englisch).</ref> Ev hevoka nakok di heman demê de di nav sedemên dadgehan de jî bû, wekî ku Zekai Dağaşan di teza xwe ya hiqûqî ya 2015an de analîz kir. Dadwerên Dadgeha Bilind du şîroveyên gengaz ji bo wê dîtin: an "ku xwîna tirkan jehrî ye" - ku bûye sedema hêrsa raya giştî - an jî "ku xwîna ermenî ji aliyê bandora tirkan ve hatiye jehrîkirin, lê ne hewce ye ku xwîna tirk bi xwe jehrî be."<ref name=":1" /> Her çend wan ev nezelalî qebûl kiriye jî, dadwerên hem dadgeha yekem û hem jî Dadgeha Bilind, di îtîrazê de, hêmanên sûc wekî ku hatine bicîhanîn dîtin, ji ber ku vê beş bi zanebûn gotinek ji hêla [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]] ve xirab kiriye ("Hêza ku hûn hewce ne di xwîna hêja de ye ku di damarên we de diherike"). Di nêrînek cuda de, du dadwerên Dadgeha Bilind, Osman Şîrîn û Mivafak Tatar, argûman kirin ku divê ev beş di çarçoveya tevahiya rêzenivîsa gotaran de were xwendin. Wan îdia kiriye ku armanca referansa xwînê ji paragrafa dawî ya gotara şeşem eşkere bû ku Dînk tê de nivîsandiye: "Di dawiyê de, eşkere dibe ku tirk hem jehr û hem jî dij-dermanê nasnameya ermeniyan pêk tînin. Pirsa rastîn ev e ku gelo nasnameya ermenî dê xwe ji tirkan rizgar bike an na." Şîrîn û Tatar gihîştin wê encamê ku daxuyaniya Dînk a li ser "xwîna jehrî" ne armanc "tirkperestî an tirkan" bû, lêbelê armanc "têgihîştina xelet a ermeniyan a ku ji bûyerên 1915an derketiye holê" bû. Wan herwiha destnîşan kirine ku biryar bandora kujer diafirîne ku îfadeya ramana Dînk ku "bûyerên 1915an" wekî komkujî (li [[nîjadkujiya ermeniyan]] binêre), hatiye sûcdarkirin.<ref name=":1" /> Berevajî şîreta panelek pisporên hiqûqî,<ref>{{Webarşîv|url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=166485|wayback=20070203052640|text=''Hrant Dink’i ’yakan’ yazılar''.}} In: ''[[Radikal (Zeitung)|Radikal]]'', 10. Oktober 2005, abgerufen am 29. Januar 2007.</ref> di cotmeha 2005an de ji aliyê Dadgeha Cezayê Duyem a Şîşliyê ve şeş meh cezayê girtîgehê li Dînk hatiye birîn ku dadgehê pêkanîna wê rawestand.<ref>Üstün Bilgen-Reinart: [http://www.opendemocracy.net/democracy-turkey/dink_3246.jsp ''Hrant Dink: forging an Armenian identity in Turkey.'']In: ''Opendemocracy.net'', 7. Februar 2006 (englisch); Yıldırım Türker: {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414224457/http://www.opendemocracy.net/democracy-turkey/dink_3246.jsp |date=2012-04-14 }} In: ''[[Radikal (Zeitung)|Radikal]]'', 24. Juli 2006 (türkisch).</ref> Di gulana 2006an de, Daîreya Cezayê ya Nehem a Dadgeha Bilind wê îtîrazê red kiriye. Di dawiyê de, di tîrmeha 2006an, îtîrazê ku ji aliyê Ofîsa Serdozgerê Giştî ve li Dadgeha Bilind hatibû kirin jî ji aliyê Daîreya Cezayê ya Mezin ve hatiye redkirin. NZZ (''Neue Züricher Zeitung'') bi kurtasî got, bi vê mehkûmkirinê re, êrîşên li ser Hrant Dînk piştgiriya fermî wergirtin.<ref>{{Webarşîv|url=http://www.nzz.ch/2007/01/21/al/articleEUE2K.html|wayback=20080304012306|text=''Politische Bluttat in der Türkei geklärt''.}} In: ''[[Neue Zürcher Zeitung|NZZ]] Online'', 21. Januar 2007.</ref> Piştî ku biryar di cotmeha 2006an de hatiye dayîn, Dînk serî li [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] da, lê berî ku biryarek were dayîn ew hatiye kuştin.<ref name="FAZ.net.2007-01-22">[https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/naher-osten/libyen-loyal-zum-stamm-nicht-zum-regime-1592252.html ''Provokation für die türkischen Nationalisten''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240606053048/https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/naher-osten/libyen-loyal-zum-stamm-nicht-zum-regime-1592252.html |date=2024-06-06 }} [[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]].net, 22. Januar 2007.</ref> Di gotara xwe ya dawî ya di rojnameya "Agos"ê de, Dînk rave kiriye ku çawa ew ji aliyê "hêzên diyarkirî" ve hatiye hedefgirtin û daxuyaniyên wî hatine îstismarkirin û di nav tiştên din de gazinan liriye ku kesên mîna Kemal Kerinçsiz ê ku xwe wekî neteweperest û parêzer bi nav dike, bi berdewamî wî bi dozên nû tacîz dikin ku dadweriya li Tirkiyeyê ne serbixwe ye û ku ew bi nameyên tehdîdkar tijî dibe.<ref name="FAZ.net.2007-01-222">[https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/naher-osten/libyen-loyal-zum-stamm-nicht-zum-regime-1592252.html ''Provokation für die türkischen Nationalisten''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240606053048/https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/naher-osten/libyen-loyal-zum-stamm-nicht-zum-regime-1592252.html |date=2024-06-06 }} [[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]].net, 22. Januar 2007.</ref><ref>[https://www.tagesspiegel.de/kultur/ich-bin-wie-eine-taube/802006.html ''„Ich bin wie eine Taube“.''] In: ''[[Der Tagesspiegel]]'', 22. Januar 2007.</ref> Di dema mirina wî de sê dozên din hîn jî li benda dadgehê bûn, yek ji wan ji ber ku wî nivîsandibû ku nîjadkujiya ermeiyan di [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] bûye sedema "tunekirina gelekî ku 4 hezar sala li ser vê axê jiyaye".<ref>{{Webarşîv|url=http://oe1.orf.at/inforadio/72288.html?filter=|wayback=20070314023640|text=''Türkisch-armenischer Journalist ermordet'', Ö1-Inforadio}}</ref> == Suîqest == [[Wêne:Hrantdink.jpeg|thumb|Bîranîna Hrant Dînk di 2007an de li Stembolê]] Di 19ê çileya 2007an de, Hrant Dînk li Stembolê li ber weşanxaneya Agosê bi guleyekê hatiye kuştin.<ref>[https://www.reuters.com/article/idUSL19386144 ''Turkish-Armenian editor shot dead in Istanbul''.] Reuters, 19. Januar 2007.</ref><ref>tagesschau.de: [https://tsarchive.wordpress.com/2007/01/21/meldung66468/ Türkisch-armenischer Journalist erschossen] (tagesschau.de-Archiv), 19. Januar 2007</ref> Li gorî şahidê bûyerê Muharrem Gözütok, qetîle wî [[Ogün Samast]], dema ku direviya qîr kiriye: "Min wî kafirî gulebaran kir."<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1540051/Turkish-journalist-who-spoke-up-for-Armenians-is-shot-dead-in-the-street.html ''Turkish journalist who spoke up for Armenians is shot dead in the street''] telegraph.co.uk, 20. Januar 2007</ref> == Xebatên wî == Rojnameya heftane ''[[Agos]]'' xwedî tîrajek piçûk e lê li Tirkiyeyê pir tê xwendin. Ew li ser mijarên wekî desteserkirin, cudakarî û qanûnên ku çapemeniyê û azadiya ramanê sinordar dikin û herwiha tacîza hindekariya xiristiyanan ji hêla burokrasiya Tirkiyeyê ve rapor dike. Wê rexne li vê rastiyê girtiye ku li Tirkiyeya [[Kemalîzm|kemalîst]] û [[Sekulerîzm|sekuler]], qet karmendek dewletê an efserê ne-misilman ê pilebilind tine ye. Tenê li zanîngehan endamên komên hindikahî dikarin di xizmeta sivîl de kariyerê bişopînin. [[Nîjadkujiya ermeniyan]] jî mijarek di Agosê de ye. Hrant Dînk nîqaşên li ser hejmaran - gelo "tenê" 300,000 an 1.5 milyon ermenî di wê demê de hatin kuştin - û li ser peyva "[[qetlîam]]" bi xwe kêmtir giring didît. Yên ku li ser peyva "nîjadkujiyê" israr dikin çareseriyek naxwazin. Ji bo ermeniyan, tenê xala giring ew e ku tunekirina ermeniyan li axa Tirkiyeya îroyîn wekî rastiyek dîrokî were nas kirin.<ref>Rainer Hermann: [https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/massaker-an-armeniern-kein-tuerkisches-zeichen-der-versoehnung-1229449.html ''Kein türkisches Zeichen der Versöhnung''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250913070630/https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/massaker-an-armeniern-kein-tuerkisches-zeichen-der-versoehnung-1229449.html |date=2025-09-13 }} [[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]].net, 14. April 2005.</ref> Dînk biryarên parlamenterê yên ku [[Înkara nîjadkujiya ermeniyan|nîjadkujiya ermeniyan înkar dikin]] red kuriye. Wî pêşnûmeya qanûna fransî ya li ser înkarkirina nîjadkujiyê wekî "ehmeqane" bi nav kir ji ber ku ew heman zihniyeta kesên ku azadiya derbirînê li Tirkiyeyê sinordar dikin nîşan dide.<ref>{{Webarşîv|url=http://www.turkishweekly.net/news/42183/hrant-dink-an-armenian-who-loved-turkey-and-the-truth.html|archive-is=20120913173405|text=''Hrant Dink, an Armenian who loved Turkey and the truth''.}} In: ''Journal of Turkish Weekly'', 20. Januar 2007 (archivierte Webseite).</ref> == Rûmetên wî == === Xelatên wergirtî === Di sala 2005an de, Hrant Dînk xelata ''Ayşe Nur Zarakolu ya Azadiya Raman û Derbirînê'' wergirtiye. Di 12ê gulana 2006an de, Hrant Dînk ji ber beşdariyên wî yên di azadiya çapemeniyê de li [[Hamburg]]ê ''Xelata Henri Nannen'' wergirtiye. Ji bo xebata wî, wî di 24ê mijdara 2006an de ''Xelata Björnson'' a norwêcî ku bi 100.000 kronên norwêcî hatibû dayîn û di kanûna 2006an de ''Xelata Pênûsa Oxfam'' li [[Den Haag]], Holenda, wergirtiye. === Rûmetên piştî kuştina wî === Hrant Dînk piştî mirina wî di 15ê mijdara 2007an de - bi boneya Roja Nivîskarên Navneteweyî yên di Zindan de - ji bo têkoşîna wî ya ji bo azadiya ramanê li Tirkiyeyê Madalyaya Hermann Kesten wergirtiye. Madalya ji hêla Navenda [[PENa Navneteweyî|PEN]] a alman û Wezareta Zanist û Hunerê ya Hessenê ve tê dayîn. Daniel Cohn-Bendit axaftina pesindayînê kiriye.<ref>{{Webarşîv|url=http://www.o-ton.radio-luma.net/php/2008-01-18_laudatio_kesten-medaille_2007.php|wayback=20090106151427|text=Verleihung der Hermann Kesten-Medaille 2007}} O-Ton-Dokumentation auf radio-luma.net.</ref> Di sala 2007an de, Dînk piştî mirina wî xelata taybetî ya Xelata Azadiya Weşanê ya Yekîtiya Weşangerên Navneteweyî jî wergirtiye.<ref>{{Webarşîv|url=https://www.internationalpublishers.org/our-work/freedom-to-publish/ipa-freedom-to-publish-prize/78-freedom-to-publish/ipa-freedom-to-publish-prize/recipients/100-2007-ipa-ftp-prize-special-award|wayback=20221103045028|text=Prix Voltaire – 2007 IPA FTP Prize Special Award}}, abgerufen am 29. August 2019.</ref> Li [[Wuppertal]], Almanya, di 2ê nîsana 2011ê de, pêşandana cîhanî ya oratoryûmeke sêzimanî ji bo rojnamevanê kuştî pêk hat: ''Wie eine Taube''/''bir güvercin gibi'' /''aghavnii me'' ''neman'' (kurdî: mîna kevokê; almanî, tirkî, ermenî). Nivîs gotinên Hrant û Rakel Dînk bi îqtibasên ji Talmud, Xutbeya li ser Çiyê û [[Quran]]ê, û herwiha ji helbestvanên Rojhilat û Rojava: Else Lasker-Schüler, [[Celaledînê Rûmî|Celaledînê Rumî]], Armin T. Wegner û [[Bertolt Brecht]] re tevlihev dike. Nirxandineke erênî ya pêşandana yekem di 8ê nîsana de di rojnameya ''Agos'' de, ku berê ji hêla Hrant Dînk ve dihatiye edîtorkirin, derket. Oratorî niha li ser DVDyê jî heye.<ref>[https://armin-t-wegner.de/Dink_Oratorium_Klan.html Agahiyên li ser oratoriyê û DVdyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220406235439/http://armin-t-wegner.de/Dink_Oratorium_Klan.html |date=2022-04-06 }} Armin T. Wegner Gesellschaft (almanî)</ref> == Weqfa Hrant Dînk == Weqfa Hrant Dînk di heman sala kuştina wî de hatiye damezrandin. Erka wê parastina bîranîna Hrant Dînk e. Herwiha ew destpêşxeriyan ji bo zêdekirina rêzgirtina ji bo çeşîdiyên çandî pêş dixe, li dijî nijadperestî, zayendperestî û formên din ên cudakarî û dûrxistinê şer dike, û derfetên wekhev û afirîneriyê di navbera zarok û ciwanan de pêş dixe. Ji sala 2009an vir ve, weqf bi rêkûpêk raporên li ser gotinên nefretê di medyayê de weşandiye. == Binêre == * [[Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê]] * [[Înkara nîjadkujiya ermeniyan]] * [[Parka Hrant Dînk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1954]] [[Kategorî:Kesên ji Meletiyê]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirin 2007]] [[Kategorî:Rojnamevan]] [[Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên tirk]] 3b9p3i0t6u27s1p81lv2i4dye65qx9f Gotûbêja bikarhêner:MikaelF 3 23610 2100525 2098943 2026-10-26T12:47:01Z MikaelF 935 2100525 wikitext text/x-wiki {{/Ser}} {{Jêgirtin|No, but, yeah, but, no, but..! (Vicky Pollard)}} {{Navên mehan}} == Kurdî == Hello. I'm looking for Kurdish translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:11, 16 gulan 2026 (UTC) :Hi @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] not very active these days. I can help you with the translation. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:24, 16 gulan 2026 (UTC) == Şildim bildim == * Ez [[lapbatmîş]] bûm * Ez [[duşirmîş]] bûm * [[Tirsmîş]] nedikirin * Hevdû [[şaştimîş]] dikin * Tu bi [[şildim bildim]] xeber didî == Lîstik == * [[Çavgirtînk]] * [[Veşartok]] * [[Çirê (lîstik)|Çirê]] * [[Mîrheraş]] * [[Çopelik]] * [[Kab]] * [[Xar û pere]] * [[Xar û qumçok]] * [[Lakûleb]] * [[Heftok]] * [[Nikulkê]] * [[Tepa min li te]] * [[Kerkê dûdirêj]] * [[Kortê]] * [[Gog-şepî]] * [[Darkê mewîjê]] * [[Xezale]] * [[Sobe (lîstik)|Sobe]] ==== Çavkanî ==== == Navên 2 bajarên yewnanî == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] ez aniha gotarek xwe dixwazim xilas bikim. Lê ez rastnivîsa du bajaran nizanim. @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: *https://en.wikipedia.org/wiki/Syros = Sîros *https://en.wikipedia.org/wiki/Spetses = Spetses [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Spetses, Spetsês an İspeçe ( Wîkîpediyaya bi tirkî ) ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Spetses [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 12:09, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Gelek spas [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:29, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] spasxweş :) bimîne di xweşiyê de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 18:22, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Meqelên jêbirinê == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawa î, baş î? Pirsê min ew bû; çima tu di gelek gotarên bêçavkanî şablona jêbirinê zêde dikî? Gelek ji wan mimkin in ku li ser wîkîpediyaya kurdî jî hebin; pêşketin bêhtir nabe ku em zaman bi destê xwe bixin û wan meqeleyan serast an bêhtir kalîte bikin, berî ku em jê bibin? Ew mesela yek ji projeyên min a pêşerojê bû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:53, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , li gorî min @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] mafdar e. Di şûna jêbirina gotaran de divê mirov wan baş bike. Min bixwe jî berê hin gotarên xirab baş kir. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:12, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], sax bin ez baş im, hûn çawan in? Min dîsa siyaseta Wîkîpediyê xwendiye li ser gotarên bêçavkanî yên mirovên zindî... û min dixwest hindik paqij bikim :), lê belê, gotina we heye, ez ê vî karê jêbirinê berdim. Li min biborin. Silavên dostane. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 09:26, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Gelek sipas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:33, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Spas == Rêz û Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF], berî her tiştî ez dixwazim spasiya te bikim, ji ber ku te guhertinên kosmêtîk li ser gotarên min nivîsandiye yan zimanê wan sererast kiriye, dike. Dûre ez daxwaza lêborînê ji te dikim, ji ber ku ez hê nû me ez gelek standartên kosmêtîk ên Wîkîpêdiya hîn baş nas nakim. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 13:36, 13 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Birêz @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] :) spasxweş... tu jî destxweş bî! Ez hêvîdar im ku tu êdî êdî nivîskarekî pispor li ser Wîkîpediya kurdî bibî. Spas û silavên germ. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 08:38, 14 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Werger == Silav hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawanî ? Baş î ? Ez dixwazim gotar temam bikim. Lê ez nizanim ka min ew hevok rast wergerandiye ya na: From 1947 to 1956 Seuss had twelve children's picture books published. Dr. Seuss created The Cat in the Hat in reaction to a Life magazine article by John Hersey in lamenting the unrealistic children in school primers books. Werger: Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss The Cat in the Hat weke berteka li dijî gotareke John Hersey a di kovara Lifeê de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:02, 15 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Bantûstan == * [[Bantûstan]] * [[Hiyerarşî]] lx9qhk6rooyx48wyk8edmwwqd8h67fy Kamran Simo Hedilî 0 24325 2100610 2100327 2026-10-26T15:46:18Z MikaelF 935 /* Berhem */ 2100610 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Kamran Simo Hedilî''' nivîskarekî kurd e ku di sibata 1955an de li gundê [[Hedil]]ê yê bi ser navça [[Hezex]]ê ve hatiye dinyayê.<ref>http://www.saradistribution.com/kamran.simo.htm</ref> == Kurtejiyan == Di zaroktiya wî de malbata Hedilî mala xwe bar dike [[Êlih]]ê. Di temenê ciwaniyê de dikeve nav tevgera azadiya Kurdistanê û ji ber wî awayî ji terefî Dewlata Tirkî ve du caran tê girtin. Di darbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980yî de bi hevalên xwe re derbasî Rojavayê Kurdistanê û Libnanê dibe. Xebata xwe li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] didomîne. Li wir jî gelek caran ji terefî dewleta [[Sûrî]] ve tê girtin. Ji [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbasî [[Başûrê Kurdistanê|Başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] dibe. Li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] ji terefî Dewlata [[Îran]]ê ve jî tê girtin. Her sê dewletên Kurdistanê di bin destên xwe de digirin, wî digirin û zilma xwe nîşan didin. Ew endamê [[Yekîtiya Nivîskarên Swedê]] ye û endamê [[Navenda PENa Kurd|PENa Kurd a Navneteweyî]] ye. Vê gavê (2021) serokê [[Enstîtuya Kurdî ya Stockholmê|Înstituya Kurdî li Stockholmê]] ya [[Swêd]]ê ye.<ref>https://www.bernamegeh.org/2019/07/31/jiyana-kamran-simo-hedili/</ref> == Berhem == Ji 1982an û vir ve kurteçîrok, helbest, destan û lêkolînên di rojname, kovar û malperan de dinivîse. * Berhemdarî Lorîna Pênûsê, helbest, Weşanên Kîtabî Arzan Stockholm - 2004 * Civata Giyanan, kurteçîrok, Weşanên Navenda Pedagogiya Kurdî, Stockholm - 2006 * Ji Enfalê Şeveke Bê Sibeh, helbest, Weşanên Navenda Pedagogiya Kurdî, Stockholm - 2006 * Min Deng Kuştin, helbest, Weşanên Navenda Pedagogiya Kurdî, Stockholm - 2006 * Helbest Çi Ye, lêkolîn, Weşanên Înstituya Kurdî Li Stockholmê, Stockholm- 2009 * Kîjan Kulîlk Çavên Te Ne, helbest, Weşanên Înstituya Kurdî Li Stockholmê, Stockholm - 2009 Babilîsok [Roman] Weşanên Înstituya Kurdî Li Stockholmê, Stockholm- 2012 * ''Pêxemberê Jibîrçûyî Manî'', roman, [[Weşanên Ar]], Stembol (2013) * ''Pêxemberê Jibîrçûyî Manî'', roman, çapa 2mem, Weşanên Ar, Stembol (2014)<ref>[[Îrfan Yildiz]] (2021). "Nirxandinek li ser pirtûka Kamran Simo Hedilî.", [[Xwebûn]], 78:2021, r. 5.</ref> * Dilê Xewnên Xwe Me, helbest, Weşanên Înstituya Kurdî Li Stockholmê, Stockholm- 2015 * Qêrîneke Bêdeng Rindêxan, roman, Weşanên Aram 2015 * Qêrîneke Bêdeng Rindêxan, roman, Weşanên Çapa 2mîn Înstituya Kurdî Li Stockholmê, Stockholm- 2016 * Qêrîneke Bêdeng Rindêxan, roman, Weşanên Çapa 3 mîn Şiler Qamîşlo * Berbanga Êvara Mirî, helbest, Weşaşên Înstituya Kurdî Li Stockholmê, Stockholm- 2017 Berbanga Êvarê [Helbest] Çapa 2mîn, Weşanên J&J, Amed - 2018 * Dilopên Lal, helbest, Çapa 2mîn, Weşanên J&J, Amed - 2018 * Ji Enfalê Şevên Bê Sibeh, helbest, Çapa 2mîn, Weşanên J&J, Amed - 2018 * Kîjan Kulîlk Çavên Te Ne, helbest, Çapa 2mîn, Weşanên J&J, Amed - 2018 * Lorîna Pênûsê, helbest, Çapa 2mîn, Weşanên J&J, Amed - 2018 * Min Deng Kuştin, helbest, Çapa 2mîn, Weşanên J&J, Amed - 2018 * Helbest Çi Ye, lêkolîn, Çapa 2mîn, Weşanên J&J, Amed - 2018 * Pêjna Baranê, roman, Weşanên J&J, Amed – 2018 * Pêjna Baranê, roman, Çapa 2mîn, Weşanên Înstituya Kurdî Li Stockholmê, Stockholm- 2019 * Serpêhatiyên Winda, çîrok, Çapa yekemîn Weşanên Înstituya kurdi Li Stockholm -2019. * Qolincên Nûjiyanê, roman, Çapa yekemîn Weşanên Aram Amed 2023 * Qolincên Nûjiyanê, roman, Çapa duyemîn Weşanên Înstituya Kurdî Li Stockholmê, Stockholm 2023 * Qolincên Nûjiyanê, roman, Çapa 3 mîn Weşanên Şiler Qamîşlo 2023 * Sebra Gamasî, helbest, Çapa yekemîn Weşanên Înstituya Kurdî Li Stockholmê, Stockholm 2023 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1955]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] cwc9vh4cuw8tnc8e5md64qsfc682c1l Imre Kertész 0 24574 2100712 2098861 2026-10-27T05:02:43Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100712 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Kertész Imre (Frankl Aliona).jpg }} '''Imre Kertész''' [ˈimrɛ ˈkɛrtes] (jdb. [[9ê çiriya paşîn]] [[1929]] li [[Budapeşt]], [[Mecaristan]]) yek ji nivîskarên navdar ên Mecar e. Di sala [[2002]]î de xelata [[Nobel]]ê ya wêjeyê wergirtiye. == Jînenîgarî == Ji ber ku malbata wî [[Cihû]] bû, di dawiya zaroktiya xwe de ji aliyê sazûmaniya Nazî ve tê dîlgirtin û li kampa konsantrasyona mirovan a Auschwitzê bi qasî salekê dimîne. Sala [[1948]]î dest bi karê rojnamevaniyê û piştre jî nivîskariyê dike. Li dijî sazûmaniya realsosyalîst a Mecaristanê jî têdikoşiya. Ev yeka han bandora xwe li çapkirina pirtûkên wî dikir. Di nivîs û pirtûkên xwe de pirranî behsa barbariya li Cihûyan hatibû kirin dikir. == Hin ji berhemên wî == * Sorstalanság (1975) Bêmiradî * A nyomkereső (1977) * Detektívtörténet (1977) * A kudarc (1988) Pûçderketin * Kaddis a meg nem született gyermekért (1990) Dia bo zaroka nebûyî * Az angol lobogó (1991) * Gályanapló (1992) * A holocaust mint kultúra : három előadás (1993) * Jegyzőkönyv / Imre Kertész ; Élet és Irodalom / Esterházy Péter (1993) * Valaki más : a változás krónikája (1997) * A gondolatnyi csend, amíg a kivégzőosztag újratölt (1998) * A száműzött nyelv (2001) * Felszámolás (2003) Têkbirin {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1929]] [[Kategorî:Kesên ji Budapeştê]] [[Kategorî:Mecar]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Romanivîsên cihû]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên cihû]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Berlînê]] bvptlam5wde7pvdtxw0pipv328vxp2h Jack London 0 27441 2100719 1807211 2026-10-27T05:14:55Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100719 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = | hevwelatî = | malper = [http://www.jacklondon.com jacklondon.com] <br/> [http://www.jack-london.org jack-london.org] | bandorker = | çînaser = nivîskar | bandorbar = | netewe = | navê_rastî = John Griffith Chaney | cihê_mirinê = [[Glen Ellen]]) | roja_mirinê = {{Mirin|22|11|1916|12|01|1876|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[San Francisco]] | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|12|01|1876}} | pîşe = [[nivîskar]] , [[rojnamevan]] | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | wêne = | şanenav = Jack London Autograph.svg | zarok = [[Joan London]]<br/>Bessie London }} '''Jack London''' ( {{Jidayikbûn|12|01|1876|j=1}} li [[San Francisco]] wekî John Griffith Chaney {{Mirin|12|01|1876|m=1}} [[Glen Ellen]]) [[nivîskar]] û [[rojnamevan]]ekî [[amerîkan|amerîkî]] bû. London, gelekî di bin bandora [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]] maye. Dema ku pirtukê wi te xwendin vê yekê baş te dîtin. London nemaze ji felsefa [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]] a ku li ser "Mîrovê Sereke" pejirandiyê.Di pirtuka wî de a " ''[[Banga wehşetê (pirtûk)|Banga wehşetê]]''" û a "Diranê Spî" de ve felsefeya xwe eşkere dikê.Daxwaziyê wi lİser lozenderiyê û li ser xurtîtîye ye.Dixwaze ku mirov xurt be.Di gerduna demcema û xeyalê negere.Rastiyê bibîne; wê rastiya tûj û tûnd. Tevî van tiştan sosyalîzm û komînîzm jî xwe eşkere dikê di pirtukê wî de mesela a "Demir Okçe" de qala xwîmijandina kapîtalîstên ku sîtemkariyê li rençber û paleyan dikin. Ew di 21.11.1916an da bi nexweşiyê an zêdedermanxwarinê emrê Xwedê kir, piştî çil sal temenê xwe , 49 kitêb nivîsîn ji 17 saliya xwe da nivîsîn dest pê kiribû, hinek kitêbên wî: Pahniya hesinî 1907 - Martîn Eden 1909 - Banga Wehşetê 1903 - Berî Adem 1906 û Leheng, Geliyê heyvê, Berxwedan, Agir dadan, Kûçikê Sîrkê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} == Jack London bi kurdî == * Zaroka şevê (1995). Stockholm: [[Nûdem]]. ISBN 91-88592-16-2 (bi kurmancî, wergêr: [[Mistefa Aydogan]]) * [[Banga wehşetê (pirtûk)|Banga wehşetê]]<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://kurtcekitap.com/banga-weh%C5%9Fete |roja-gihiştinê=2016-12-17 |roja-arşîvê=2016-11-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161101224326/http://www.kurtcekitap.com/banga-weh%C5%9Fete |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (bi kurmancî) * Dan çarmû, 1988, Bexda, Îraq (bi soranî) * Meksîkî, 1989, Stockholm, Swêd (bi soranî) == Girêdanên derve == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Berhemên Jack London]] [[Kategorî:Jack London| ]] [[Kategorî:Mêr|London, Jack]] [[Kategorî:Nivîskar|London, Jack]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Ateîstên amerîkî]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên amerîkî]] 3oryg3as9ex4z6sc5trg3613r3ttupq Hot dog 0 46515 2100694 1969019 2026-10-27T04:36:03Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100694 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2 hot dogs.jpg|thumb|200px|rast|Hot dog bi ketçap û gormizê]] '''Hot dog''' navê awayeke xwarinê ye ku ji xurdemeniyên amadekirî, [[sosîs]], biharbêhn ([[biharat]]), [[sos]]ê babolekirîne (sandvîç, pêçandî), bi germî an sarî tên xwarin re dibêjin. Sala 1871 li [[Coney Island]] a [[DYA]]yê balolefiroşek bingeha hot dogê avêtiye. == Kûçikê germ == Hot dog bi îngilîzî ye û di wateya "kûçikê germ" de ye. Ne ku wextekê sosîs ji goştê kûçikan çêdikirine û difirotine tê ev nav. Dibêjin bi êvaran karkerên Amerîkayê dema ji kar dihatine, li ser piyan di sermayê de li ber balolefiroşan xwarina xwe dixwarine. Ango wekî kûçikan (seg) dicirifîne ji sermayê lê dema xwarina xwe dixwarine, ji ber ku germ e, laşê wan jî hinekê germ dibûye. Ango wekî îronîk derketiye ev nav. Derbareyê derketina vê navê de agahiyên mîsoger nînin. Di [[pêjgeha kurd]] de jî binavkirinên wiha hene. Bo mînak, [[keçika dê]], [[bêdirav]], [[karkuj]], [[dontunî]] hwd. Ji dikanên ku xwarina hot dog difiroşin re babolefiroş tê gotin. Niha li [[Kurdistan]]ê jî [[fastfood]] û hot dog bipêş ketine. Hot dog ji xwarina hazir û pirranî li ser lingan tê xwarin re dibêjin ku nêzîkê fastfoodê ye. Cudatiya wê ew e ku hot dog pirranî ji sosîsan e, xwarina sosîsan e. Gelek cureyên sos, biharat, zebzeyan tên bikaranîn. Sosîsên wê pirranî ji goşt in. Sosîs tên pijandin an ji xwe pijandî ne, tên germkirin. Niha hot dog bo vejeteryanan jî hene. == Girêdanên derve (ne bi kurdî ne) == * [http://www.whatscookingamerica.net/History/HotDog/HDIndex.htm Hot dog history, legends and trivia] * [http://www.hot-dog.org/ National Hot Dog & Sausage Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205165235/http://www.hot-dog.org/ |date=2010-12-05 }} * [http://www.wqed.org/tv/natl/hotdogs/index.shtml Home page for a PBS documentary about hot dogs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080814143845/http://www.wqed.org/tv/natl/hotdogs/index.shtml |date=2008-08-14 }} * [http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A1021834 The Evolution of Hot Dogs] * [http://www.fsis.usda.gov/Fact_Sheets/Hot_Dogs/index.asp USDA Fact Sheet focusing on Hot Dogs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812130531/http://www.fsis.usda.gov/Fact_Sheets/Hot_Dogs/index.asp |date=2011-08-12 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Xwarin-şitil}} [[Kategorî:Hot dog| ]] [[Kategorî:Îcadên amerîkî]] [[Kategorî:Pêjgeha alman]] [[Kategorî:Pêjgeha amerîkî]] [[Kategorî:Sosîs]] [[Kategorî:Xwarin]] [[Kategorî:Xwarinên neteweyî]] [[Kategorî:Dahênên almanî]] pnwolmzptw5ntjy0i1uumd44k1k23fi IPhone 0 47691 2100709 1947620 2026-10-27T04:57:32Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100709 wikitext text/x-wiki {{Hûrek}} [[Wêne:Apple iPhone 15.png|thumb|iPhone 15 ya reş]] '''iPhone''' anku '''Ayfon''', telefoneke teknolojîk û multîmedî ye ku kompaniya amerîkî [[Apple Inc.]], ew hilberande. iPhone dikare dibestîne înternetê. Modela herî pêşî di sala [[2007]]an de derket piyasê<ref>{{Jêder |sernav=Apple unveils iPhone |url=http://www.macworld.com/article/54769/2007/01/iphone.html |tarîxa-gihiştinê=2011-10-17 |tarîxa-arşîvê=2008-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080415223141/http://www.macworld.com/article/54769/2007/01/iphone.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. == Lîsteya modelên iPhone == * [[iPhone 1]] (2007) * [[iPhone 3G]] (2008) * [[iPhone 3GS]] (2009) * [[iPhone 4]] (2010) * [[iPhone 4S|iPhone 4s]] (2011) * [[iPhone 5]] (2012) * [[iPhone 5C]] - [[iPhone 5S]] (2013) * [[iPhone 6]] - [[iPhone 6 Plus]] (2014) * [[iPhone 6S]] - [[iPhone 6S Plus]] (2015) * [[iPhone SE 1]] (2016) * [[iPhone 7]] - [[iPhone 7 Plus]] (2016) * [[iPhone 8]] - [[iPhone 8 Plus]] (2017) * [[iPhone X]] (2017) * [[iPhone XR]] (2018) * [[iPhone XS]] - [[iPhone XS Max]] (2018) * [[iPhone 11]] (2019) * [[iPhone 11 Pro]] - [[iPhone 11 Pro Max]] (2019) * [[iPhone SE 2]] (2020) * [[iPhone 12]] * [[iPhone 12 Pro]] * [[iPhone 13]] * [[iPhone 13 Pro]] Li ser [[iPhone 7]], kameraya bi 12 megapîksel, [[4K]] û [[1080p]] qeydkirina vîdyo. == Versiyonên iPhone == <gallery> |iPhone 2G |iPhone 3G, 3GS Wêne:IPhone 4 Mock No Shadow PSD.png|iPhone 4 Wêne:Iphone4sblacksideview1.png|iPhone 4S Wêne:IPhone5black.png|iPhone 5 |iPhone 5C Wêne:IPhone 5s.png|iPhone 5S Wêne:iPhone 6 bottom.png|iPhone 6 |iPhone 6s Wêne:iPhone SE rose gold rear.png|iPhone SE Wêne:IPhone 7 - A1778 Rose Gold - Back (retouch) (white BG no shadow).jpg|[[iPhone 7]] Wêne:IPhone 8.png|[[iPhone 8]] Wêne:IPhone X vector.svg|iPhone X Wêne:IPhone XR Blue.svg|iPhone XR Wêne:IPhone 11 Product RED.jpg|iPhone 11 Wêne:Scan of back of iPhone 11 Pro Max Space Grey.jpg|iPhone 11 Pro Max </gallery> == Taybetmendî == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !style="background:#silver;width:10%;"|Model: !style="width:18%;background:rgb(75%,100%,55%);"|[[iPhone]] !style="width:18%;background:rgb(65%,100%,55%);"|[[iPhone 3G]] !style="width:18%;background:rgb(55%,100%,55%);"|[[iPhone 3GS]] !style="width:18%;background:rgb(45%,100%,55%);"|[[iPhone 4]] !style="width:18%;background:rgb(35%,100%,55%);"|[[iPhone 4S]] |- !|Rewş: |style="color: red" | Dom nabe |style="color: red" | Dom nabe |style="color: green" | Heye |style="color: green" | Heye |style="color: green" | Heye |- ! rowspan=2|[[Dîmender]]: |colspan=5|89&nbsp;mm (3.5&nbsp;inç) [[LCD]], 3:2 rêje<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2007/06/18iphone.html iPhone Delivers Up to Eight Hours of Talk Time]</ref> |- |colspan=3|480 × 320 [[pîksel]] ([[HVGA]])<br/> |colspan=2|960 × 640 pîksel |- !|[[Bîrgeh]]: |4, 8, an 16 [[GB]] |8 an 16 GB |colspan=2|8, 16 an 32 GB |16,32 an 64 GB |- !|[[Kirar (prosêser)]]: |colspan=2|620&nbsp;[[MHz]]<br /> ARM 1176JZ(F)-S<ref name="Processor">{{Jêder-malper |url=http://toucharcade.com/2008/07/07/under-the-hood-the-iphones-gaming-mettle/ |sernav="Under the Hood: The iPhone's Gaming Mettle" |paşnav=Patterson |pêşnav=Blake |tarîx=7'ê tirmehê 2008 |weşanger=touchArcade }}</ref><ref name="gsmarena iphone">{{Jêder-malper |url=http://www.gsmarena.com/apple_iphone-1827.php |sernav=Apple iPhone |weşanger=gsmarena }}</ref><br /> |833&nbsp;MHz <br /> ARM Cortex-A8<ref name="3G_S_Prosesor">{{Jêder-malper |url=http://www.anandtech.com/gadgets/showdoc.aspx?i=3579&p=2 |sernav=The iPhone 3GS Hardware Exposed & Analyzed |paşnav=Shimpi |pêşnav=Anand |tarîx=10'ê pûşberê 2009 |weşanger=AnandTech |roja-gihiştinê=2011-10-17 |roja-arşîvê=2010-03-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100308085851/http://www.anandtech.com/gadgets/showdoc.aspx?i=3579&p=2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="3G_S_Prosesor2">{{Jêder-malper |url=http://www.wired.com/gadgetlab/2009/06/t-mobile-accidentally-posts-secret-iphone-3g-s-specs/ |sernav=Gadget Lab Hardware News and Reviews T-Mobile Accidentally Posts Secret iPhone 3G S Specs |paşnav=Sorrel |pêşnav=Charlie |tarîx=10'ê pûşberê 2009 |weşanger=Wired.com }}</ref> | 1&nbsp;GHz<br />Apple A4<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-4-Teardown/3130/2 |sernav=iPhone 4 Teardown&nbsp;– Rûpelê 2 |weşanger=iFixit }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gsmarena.com/apple_iphone_4_cdma-3716.php |sernav=Apple iPhone 4 CDMA |weşanger=gsmarena }}</ref> |[[Dual-core]] [[Apple A5]] |- !|[[RAM]]: |colspan=2|128&nbsp;[[megabayt|MB]] [[Dînamîk RAM|DRAM]]<ref name="DRAM">{{Jêder-malper |url=http://www.ubmtechinsights.com/reports-and-subscriptions/device-library/Device-Profile/?SINumber=18016 |sernav=Apple (Samsung S5L8900) applications processor with eDRAM |weşanger=UBM TechInsights |tarîxa-gihiştinê=2011-10-17 |tarîxa-arşîvê=2010-07-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100715023945/http://www.ubmtechinsights.com/reports-and-subscriptions/device-library/Device-Profile/?SINumber=18016 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |256 MB DRAM<ref name="3G_S_Prosesor"/><ref name="3G_S_Prosesor2"/> |colspan=2|512 MB DRAM<ref name="iPhone4-DRAM">{{Jêder-malper |url=http://www.macrumors.com/2010/06/17/iphone-4-confirmed-to-have-512mb-of-ram-twice-the-ipad-and-3gs/ |sernav=iPhone 4 Confirmed to Have 512MB of RAM (Twice the iPad and 3GS) |weşanger=MacRumors }}</ref><ref>[http://appadvice.com/appnn/2011/10/apples-iphone-4s-has-512-megabytes-of-ram-just-like-iphone-4-and-ipad-2 appadvice.com]</ref> |- ! rowspan=2|Kamera: |colspan=2 rowspan=2|2.0 [[megapîksel]] |rowspan=2|{{Nowrap|3.0 megapîksel}}<br/>[[VGA]] vîdyo bi 30 [[fps]] |''Pişt:'' {{Nowrap|5.0 megapîksel}}<br/>[[720p|720p HD]] vîdyo bi 30 fps |''Pişt:'' {{Nowrap|8.0 megapîksel}}<br/>[[1080p|1080p Full HD]] vîdyo bi 30 fps |- |colspan=2|''Ber:'' {{Nowrap|0.3 Megapîksel}} (VGA)<br/>[[480p]] VGA vîdyo bi 30 fps |- !|Materyal: |[[Bafon]], cam û plastîkê reş |colspan=2|Cam, plastîk û [[lajwerd]] (spî an reş) |colspan=2|Lajwerdê spî û reş |- !|Hêz: |colspan=5|Bateriya [[lîtyum-îyon|Li-Ion]], nayê derketin û tê dagirtin<ref name="iPhone_battery">{{Jêder-malper |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-1st-Generation/599/2 |sernav=iPhone 1st Generation Teardown &nbsp;— Rûpelê 2&nbsp;– iFixit |weşanger=iFixit }}</ref><ref name="3G_batarya">{{Jêder-malper |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-3G/600/4 |sernav=iPhone 3G Teardown &nbsp;— Rûpelê 4&nbsp;– iFixit |weşanger=iFixit }}</ref><ref name="3GS_batarya">{{Jêder-malper |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-3GS/817/2 |sernav=iPhone 3GS Teardown &nbsp;— Rûpelê 2&nbsp;– iFixit |weşanger=iFixit }}</ref> |- !|Dema derketinê: |4 û 8&nbsp;GB: 2007<br />16&nbsp;GB: 2008 |2008 |16 û 32&nbsp;GB: 2009<br />Reş 8&nbsp;GB: 2010 |GSM (Reş): 2010<br /> CDMA (Reş): 2011<br /> Spî: 2011 |2011 |- !|Dom nabe: |4&nbsp;GB: 2007<br />8 and 16&nbsp;GB: 2008 |16&nbsp;GB: 2009<br />Reş 8&nbsp;GB: 2010 |16 and 32&nbsp;GB: 2010<br />Reş 8&nbsp;GB: Tê hilberandin |16 and 32&nbsp;GB: 2011<br/>Reş û Spî 8&nbsp;GB: Tê hilberandin |Tê hilberandin |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.apple.com/iphone/ Malperê fermî yê Apple iPhone] {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîsbarî-şitil}} [[Kategorî:Apple, Inc.]] [[Kategorî:IPhone| ]] [[Kategorî:PDA]] [[Kategorî:Teknolojî]] [[Kategorî:Telefon]] [[Kategorî:İPhone]] [[Kategorî:Telefonên biaqil]] cqhkmsm7v2fzgvnrrz5yig0moh72uge Instagram 0 54223 2100713 1911986 2026-10-27T05:05:01Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100713 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîsbar | nav = Instagram | dîmenkişer = | dîmenkişer binnivîs = | logo = [[Wêne:instagram logo 2016.svg|100px]]<br/>[[Wêne:Instagram logo.svg|196px]] | pêşvebir = Kevin Systrom, Mike Krieger | binnivîs = | hejmara ziman = 32<ref>{{Jêder-malper | url=https://apps.apple.com/app/id389801252 |sernav=Instagram |malper=App Store |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> | ziman = | weşandina yekem = {{Destpêka dem û temen|2010|10|6}} | avaker = Kevin Systrom<br/>Mike Krieger | gerû = | platform = [[iOS]], [[Android]], [[Microsoft Windows]] | mezinahî = 173.1 (iOS)<ref>{{Jêder-malper |url=https://apps.apple.com/us/app/instagram/id389801252 |sernav=Instagram |malper=App Store |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2021 }}</ref><br/> 48.53 MB (Android)<ref>{{Jêder-malper |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.instagram.android&hl |sernav=Instagram APK |malper=Google Play Store |tarîxa-gihiştinê=26 gulan 2021 }}</ref> | xwedî = [[Facebook]] | malper = {{URL|https://www.instagram.com/}} | statû = }} '''Instagram''' malpereke parvekirina wêneyan e. Di vê malperê de mirov dikare wêneyên xwe parve bike. Instagram di çiriya pêşîn a 2011an de hatiye sazkirin. Ew [[sepan]] di ser de têne di [[iPhone]] de dihat bikaranîn lê edî êdî di [[Androîd]]ê de jî tê bikaranîn. Îro 400 milyon bikarhênerê Instagramê heye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Instagram}} * [http://instagram.com Malpera fermî] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2010an li DYAyê]] [[Kategorî:Instagram| ]] [[Kategorî:Karûbarên torên civakî]] [[Kategorî:Malperên amerîkî]] [[Kategorî:Malperên parvekirina Civakî]] [[Kategorî:Nivîsbariya mobîl]] [[Kategorî:Nivîsbariya 2010an]] [[Kategorî:Nivîsbariyên androîdê]] [[Kategorî:Platformên Meta Platformsê]] [[Kategorî:Nivîsbariya iOSê]] c52vcgfb0vq80qv1k66r6ve6wbgru9n Ian Somerhalder 0 60066 2100711 1751297 2026-10-27T04:59:07Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100711 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Ian Somerhalder | navê_rastî = Ian Joseph Somerhalder | wêne = Ian Somerhalder by Gage Skidmore 3.jpg | mezinahiya_wêne = 200px | roja_jidayikbûnê = [[8ê kanûna pêşîn]] [[1978]] | cihê_jidayikbûnê = [[Covington]], [[Louisiana]] | netewe = [[Amerîkan]] | hevwelatî = {{ala|DYA}} | pîşe = [[Aktor]] | xebatên_navdar = [[The Vampire Diaries]] }} '''Ian Joseph Somerhalder''' an ji '''Ian Somerhalder''' (jdb. [[8ê kanûna pêşîn]] [[1978]] li [[Covington]], [[Louisiana]]) aktorekî [[amerîkan]] e. == Fîlmnîgarî == === Fîlm === * 1998: [[Celebrity]] * 2001: [[Anatomy of a Hate Crime]] * 2001: [[Life as a House]] * 2002: [[Changing Hearts]] * 2002: [[The Rules of Attraction]] * 2004: [[In Enemy Hands]] * 2004: [[The Old Man and the Studio]] * 2004: [[Recess]] * 2004: [[Fearless]] * 2006: [[TV: The Movie]] * 2006: [[Pulse]] * 2006: [[The Sensation of Sight]] * 2007: [[Marco Polo]] * 2008: [[The Lost Samaritan]] * 2008: [[Lost City Raiders]] * 2009: [[Wake]] * 2009: [[The Tournament]] * 2009: [[Fireball]] * 2010: [[How to Make Love to a Woman]] * 2013: [[Caught On Tape]] * 2013: [[Time Framed]] === Rêzefîlm === * 1997: [[The Big Easy]], (beşa 2x13 ''The Black Bag'') * 1999: [[Now and Again]], (beşa 1x07 ''A Girl's Life'') * 2000: [[Rawley High]] (8 beş) * 2002: [[CSI:Vegas]] (beşa 3x01) * 2003: [[Law & Order: Special Victims Unit]] (beşa 4x20) * 2003: [[CSI: Miami]] (beşa 2x05) * 2004: [[Smallville (rêzefîlm)|Smallville]] (6 beş) * 2004–2007, 2010: [[Lost]] (30 beş) * 2007: [[Tell Me You Love Me]] (6 beş) * 2009-: [[The Vampire Diaries]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1978]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] 14zm7h3so68oucuk0ger8qbzqfzg3tg Jaguar Cars 0 63235 2100723 1780611 2026-10-27T05:18:06Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100723 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} [[Wêne:2012 Jaguar XF-R -- 2012 DC.JPG|thumb|çep|[[Jaguar XF]]]] '''Jaguar''' an go bi navê fermî '''Jaguar Cars''' marqeyekî wesayitan ya [[Jaguar Land Rover]]ê ye. Li [[Îngilîstan]]ê bajarê [[Coventry]]ê cîh digire. 9 nîsan sal [[1945]]an de hatiye ava kirin û heta niha trimbêlên lûks hildiberîne. == Dîrok == Jaguar berî hilberandina trimbêlên rêwiyan sal 1922an de ji aliyê [[Swallow Sidecar Company]]ê çêkirina selikên motorsîkletan ''(sidecar)'' dikir. Piştê Şerê Duyemîn ya Cîhanê navê şîrketê weke Jaguar hatiye guhartin. Sal 1990an de xweyî şîrketê [[British Leyland]] Jaguarê ji [[Ford]]ê re firot. Jaguar heta sala 2008an bin banda [[Ford]]ê hatiye hilberandin. Piştre Jaguar ji aliyê merqeya trimbêlan a [[Tata]]yê hatiye kirîn. [[Wêne:2001 Jaguar S-Type.JPG|thumb|[[Jaguar S-Type]] based on the [[Ford DEW98 platform]]]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şirket-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1935an li Înglistanê]] [[Kategorî:Jaguar Cars| ]] [[Kategorî:Markayên brîtanî]] [[Kategorî:Otomotîv]] [[Kategorî:Şirket]] [[Kategorî:Markayên îngilîz]] jlrr77g6twf0kd4u7ui33yqvizw31j7 Huseyn bin Elî 0 65740 2100702 1790957 2026-10-27T04:46:20Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100702 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|ar|bijartî=1}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Hussein-Bin-Ali-Name.gif }} '''Huseyn bin Elî''' ({{bi-ar| حسين بن علي|Hussein bin Ali}}; jdb. 626 - m. 680), lawê [[Elî]] û [[Fatime]]yê ye. Neviyê [[Muhemmed]] pêxember e. == Jiyana wî == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Kuştina wî == {{Gotara bingehîn|Bûyera Kerbelayê}} == Çavkanî == {{Sehabe}} {{Elewîtî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 626]] [[Kategorî:Kesên ji Mekeyê]] [[Kategorî:Kesên kuştî]] [[Kategorî:Malbata Muhemmed]] [[Kategorî:Mirin 680]] [[Kategorî:Şehîdên misilman]] [[Kategorî:Kurên xelîfeyan]] 49f6b5hyakx8jygyar7ygao3qlcckmf Hêvî Îbrahîm 0 68276 2100703 1742976 2026-10-27T04:50:43Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100703 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Hêvî Îbrahîm Mustefa.jpg | sernavê_wêne = 2016 }} '''Hêvî Îbrahîm Mistefa''' ({{Jidayikbûn|1951|j=1}} li [[Girkê Legê]], [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçeyê]]), di 2014an de serokwezîra [[Kantona Efrînê]] ya [[Rojavayê Kurdistanê]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rudaw.net/english/interview/02022014 |sernav=Head of Afrin Canton: ‘We Exist and We Are Here’ |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=rudaw.net |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-29 }}</ref> == Jiyana berî == === Zarokatî === Îbrahîm li Mabeta li parêzgeha Helebê, ku girêdayî Herêma Efrînê ye, ji dayik bûye.Ne diyar e ka malbata wê çawa li Mabeta bi dawî bûye, bi teoriyek ku dibêje ku malbata wê neçar ma ku di dema [[Serhildana Dêrsimê|serhildana Dêrsimê ya 1937-38]] de ji parêzgeha Tunceliyê birevin. Lêbelê, teoriyê delîl tune û bi gelemperî tê bawer kirin ku malbata wê ji yek ji du bajarên gengaz ên Tirkiyê, Kahramanmaraş an Adiyaman e. === Mamostetî li Helebê === Îbrahîm demeka berçav li Helebê derbas kir û bîst û pênc salan mamostetî kir. Wê di destpêka bîstsaliya xwe de, di sala 1987an de, dest bi mamostetiyê kir, berî ku derbasî bajarê Efrînê bibe di nav alozî û nediyariya şerê navxweyî yê Sûriyê de di sala 2012an de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Yekîtiya Demokrat]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên sedsala 21ê]] 3z7gtu27zqy7it8ycr90jklw93nd5vo Abdulkadir Bingöl 0 68525 2100742 2042479 2026-10-27T10:02:31Z Eminbingol 8967 2100742 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = [[File:Abdulkadir Bingöl.jpg|thumb|abdulkadir bingöl]] }} '''Abdulkadir Bingöl''' nivîskarekî kurd e ku di sala 1953yan de li navenda [[Cizîra Botan]] hatiye dinyayê. Serê pêşî li cem bavê xwe [[Quran|Qurana Pîroz]] xwend. Paşê li cem melayên herêmê kitêbên rêzê yên zimanê erebî û [[tefsîr]] û [[fiqih]] û [[hedîs]] xwend. Perwerdeya pêşî li Silopya, Cizîr û Şirnexê qedand. Di sala 1995an de Zanîngeha Eskîşehîrê, Fakulteya Perwerdeyiya Derve ya Dusal-Beşa Civaknasiyê xilas kir. Di sala 1976an di Gerînendetiya Gelemperî Ya Rêyê Bejayî de weke hoste dest bi kar kir. Paşê derbasî qeymeqamtiya Cizîrê bû. Sala 1986an di heman daîreyê de bû gerînendeyê kar û barê nivîsê. Di sala 1996an malnişîn bû. Hê jî li bajarê Cizîrê dimîne. Ji bilî zimanê dayikê yê [[kurdî]], ew [[tirkî]] û [[erebî]] û hinek jî [[farisî]] dizane. Zewicî ye û bavê heft zarokan e == Kitêbên wî yên çapkirî == # Evdilahê Mînyewî (werger, 2003, Nûbihar) # Gotinên Pêşiyan û Biwêjên Herêma Botan (Nûbihar-2005) # Kulîlkên Baxê Botan (2008-Enstîtuya Kurdî-Amed) # Rîsaleya Nameyan-Mektûbata Bedîuzzeman. (Weqfa Zehrayê) # Der Were bikene/nekene! (Pêkenînên) # Nûbihara Mezinan (Ferhenga helbestî-erûz) == Kitêbên wî yên neçapkirî == # Sîyabend û Xecê (Bi Helbest) # Nêrgiza Mest û Xiram (Gotinên Pêşiyan bi helbest) # Gulistana Şîrazî (werger ji farisî bo kurdî) # Destê We Çawa Çû Me (Roman-Emîne Şenlîkoxlû-werger ji tirkî bo kurdî) # Mirovê li Xwe digere (roman-werger-Ji tirkî bo kurdî) # Dîwana Seyîd Muhemed Qedrî (ji tîpên erebî, bo latînî) # Dîwan == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1953]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Cizîrê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] byp9nuqedst8lygddtjn64fwd2bsrky Hêzên Çekdar ên Şoreşger ên Kolombiyayê 0 73262 2100704 2085452 2026-10-27T04:51:52Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100704 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêxistinên leşkerî | nav = Hêzên Çekdar ên Şoreşgerên Kolombiyayê<br />Artêşa Gel | navê rastî = Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia — Ejército del Pueblo | navê rastî ziman = es | şer = [[Pevçûnên Kolombiyayê]] | wêne = [[Wêne:Flag of the FARC-EP.svg|border|155px]] | sernûçe = FARC–EP nîşan: mertal, ala, û welat | çalak = [[Pêvajoya Aşitiyê ya Kolombiyayê|1964–2016]] | îdeolojî = {{Lîsteya sade| * [[Marksîzm–Lenînîzm]] * [[Guevarîzm]] * [[Bolîvaryanîzm]] * [[Sosyalîzma Şoreşger]] * [[Çepebaskê Neteweparêzî]] * [[Foko|Teoriya Foko]] }} | helwest = [[Siyaseta Çepedûr|Çepedûr]] | rêber = | rêberê berê = {{Lîsteya sade| * [[Manuel Marulanda]] * [[Raúl Reyes]] }} | kom = | sergeh = {{Lîsteya sade| * Casa Verde (1965–1990) * [[Los Pozos]]<ref>[http://colombiajournal.org/colombia15.htm Interview with FARC Commander Simón Trinidad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111210141/http://colombiajournal.org/colombia15.htm |date=2014-01-11 }} {{Webarchive|url=http://colombiajournal.org/colombia15.htm |date=20140111210141 |df=y }}</ref> (1990–2001) }} | herêm = Bi giranî li başûr, başûr-rojava, bakur-rojavayî û rojhilatê [[Kolombiya]]yê. Destwerdana ser [[Perû]], [[Venezuela]], [[Brezîl]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://colombiareports.com/colombia-news/news/9791-farc-have-drug-trafficking-networks-in-brazil.html |sernav=FARC have 'drug trafficking networks' in Brazil – Colombia news |weşanger=Colombia Reports |tarîx=19 gulan 2010 |tarîxa-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-arşîvê=8 tîrmeh 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110708180929/http://colombiareports.com/colombia-news/news/9791-farc-have-drug-trafficking-networks-in-brazil.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Panama]],<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE64P01720100526 |sernav=Panama's Darien teems with FARC drug runners |tarîx=26 gulan 2010 |ajans=Reuters }}</ref> û [[Ekuador]]. Hebûna hemane li welatên din ên [[Amerîkaya Latîn]], bi piranî [[Meksîk]], [[Paraguay]], [[Arjentîn]], û [[Bolîvya]] ne. | mezinahî = 7,000–10,000 (2013)<ref name="bbc">{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-23394408 |sernav=Colombian soldiers die in clashes |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna paşîn 2014 |tarîx=21 tîrmeh 2013 |weşanger=BBC News }}</ref><ref name="economist">{{Jêder-nûçe |url=http://www.economist.com/news/americas/21584384-hiccup-serves-confirm-government-and-farc-are-making-progress-edge-and |sernav=Colombia's peace talks: To the edge and back again |xebat=The Economist |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna paşîn 2014 |tarîx=31 tebax 2013 }}</ref><ref name="eluniversal">{{Jêder-malper |url=http://www.eluniversal.com.co/opinion/editorial/farc-terrorismo-y-dialogos-5462 |sernav=Farc, terrorismo y diálogos – EL UNIVERSAL - Cartagena |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna paşîn 2014 |roja-arşîvê=2018-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181106214402/http://www.eluniversal.com.co/opinion/editorial/farc-terrorismo-y-dialogos-5462 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.eltiempo.com/justicia/desmovilizacion-principal-arma-contra-las-guerrillas_13077339-4 |sernav=Desmovilización, principal arma contra las guerrillas |weşanger=eltiempo.com |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://colombiareports.co/colombia-army-claims-farc-eln-lost-5-thousand-guerrillas-past-two-years/ |sernav=Colombia army claims guerrillas have lost 5000 fighters in past 2 years |weşanger=colombiareports.co |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2013 |roja-arşîvê=2013-10-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131014183117/http://colombiareports.co/colombia-army-claims-farc-eln-lost-5-thousand-guerrillas-past-two-years/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mindefensa.gov.co/irj/go/km/docs/documents/News/NoticiaGrandeMDN/602f69a4-7f07-3110-6cae-bc48b6e8a47e.xml |sernav=Comandantes de Fuerza presentaron resultados operacionales de los últimos 2 años |weşanger=mindefensa.gov.co |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2013 |roja-arşîvê=2013-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131005014307/http://www.mindefensa.gov.co/irj/go/km/docs/documents/News/NoticiaGrandeMDN/602f69a4-7f07-3110-6cae-bc48b6e8a47e.xml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | perçeyek ji = | navê pêşî = | navê paşê = | navê berê = | berdevk = | hevpeyman = {{Ala|Kûba}} (heta 1991)<br>[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]<br>[[Artêşa Komarî ya Îrlendaya Demborî|Artêşa Komarî ya Îrlendayê]]<br>[[Euskadi Ta Askatasuna]] | derizandin = | dijber = {{Lîsteya sade| * [[Rêvebirtiya Kolombiyayê]] * [[Paramîlîterîzma Kolombiyayê|Rastebaskê komên paramîlîter]] * [[Hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Hikûmeta DYA'yê]] }} | ceng = | malper = }} '''Hêzên Çekdar ên Şoreşgerên Kolombiyayê - Artêşa Gel''' ({{bi-es|link=no|''Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia—Ejército del Pueblo''}}, ''FARC–EP'' û ''FARC'') [[şerê gerîla|tevgera gerîlayekî]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11400950 |sernav=BBC News - Profiles: Colombia's armed groups |xebat=BBC News |tarîxa-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2014 }}</ref> tev li [[Pevçûnên Çekdar ên Kolombiyayê]] ji sala 1964an de dewam dike ye. Ev hatiye zanîn ku karê cîhêreng ên [[taktîkên leşkerî]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nctc.gov/site/groups/farc.html |sernav=Revolutionary Armed Forces of Colombia (FARC) - Terrorist Groups |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2014 }}</ref> ji bilî metodên deranîna zêdetir, tevî [[terorîzm]]ê ye.<ref name="inside-colombia-180">{{Jêder-kitêb |pêşnav=Grace |paşnav=Livingstone |sal=2004 |sernav=Inside Colombia: Drugs, Democracy, and War |weşanger=Rutgers University Press |isbn=0-8135-3443-7 |url=https://books.google.com/?id=cOU0bvG8ZGwC&pg=PA180&dq=farc+colombia+founded&cd=12#v=onepage&q=farc%20colombia%20founded |rûpel=180 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0030438702001084 |sernav=''Terrorism After the Cold War: Trends and Challenges'' by Michael Radu (2002) |weşanger=Linkinghub.elsevier.com |tarîxa-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2011 }}</ref><ref>''Latin America'' by Robert B. Kent (ISBN 978-1-57230-909-8), page 141</ref><ref>''Organized Crime: From Trafficking to Terrorism'' by Frank G. Shanty and Patit Paban Mishra (ISBN 978-1-57607-337-7), page 323</ref> FARC-EP di dema [[Şerê Sar]] de, wekî hêzeke [[Marksîst-Lenînîst]] a [[gundî|gundiyan]] avakirin, ku piştgiriyên xeta siyasî ya [[tevgera reforma çandinî]] û [[antî-emperyalîzm]] e. Operasyonên FARCê ji aliyê [[revandin]] û [[gerew]]ê tê fînsanse kirin; kananê neqanûnî;<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Colombia army raids illegal mines funding FARC rebels |url =http://www.reuters.com/article/us-colombia-mining-illegal-idUSKBN0NW27220150511 |rojname=Reuters |tarîx=2015-05-11 |tarîxa-gihiştinê=2016-02-08 }}</ref> [[xerac]] an bacdariya flêweyên cuda yên çalakiyên aborî; wek bacdarî, hilberîn û belavkirina [[dermanên neqanûnî]].<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-18396920 |weşanger=BBC News |sernav=Gold overtakes drugs as source of Colombia rebel funds |tarîx=17 hezîran 2012 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.economist.com/node/18013780 |xebat=The Economist |sernav=Guerrilla miners |tarîx=27 kanûna paşîn 2011 }}</ref> [[Neteweyên Yekbûyî]] texmîn kir ku 12% ji hemû kuştinên sivîl ên di pevçûnên Kolombiyayê ve ji aliyê gerîlayên FARC û ELNê lixwegirtî kirin, bi 80% lixwegirtî yên ji aliyê milîsên rastgir û 8% lixwegirtî yên ji aliyê hêzên ewlekariyê de mayî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipsnews.net/2008/08/colombia-international-criminal-court-scrutinises-paramilitary-crimes/ |sernav=COLOMBIA: International Criminal Court Scrutinises Paramilitary Crimes - Inter Press Service |weşanger= }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Artêş|Artêş]] [[Kategorî:Kolombiya|Kolombiya]] [[Kategorî:Rêxistin|Rêxistin]] [[Kategorî:Rêxistinên ku di 1964an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Rêxistinên siyasî yên ku di 1964an de hatine avakirin]] 1g4tiw41wq68j6j0gvtap4crjczpuyx James Adomian 0 73441 2100724 1697634 2026-10-27T05:19:27Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100724 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} [[Wêne:James Adomian by Gage Skidmore.jpg|thumb|James Adomian (2016)]] '''James Adomian''' (jdb. [[31ê kanûna paşîn]] [[1980]]an li [[Omaha]], [[Nebraska]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî amerîkan bû. {{Kontrola otorîteyê}} {{Aktor-şitil}} [[Kategorî:Aktor]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Komedyenên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] rso4qtg8i0ariyirk9hjuc3udi519af Hugo Gernsback 0 76456 2100697 1936481 2026-10-27T04:43:02Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100697 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Hugo Gernsback''' (jdb.[[16ê tebaxê|16ê tebaxa]] [[1884]]an li [[Lûksembûrg]]ê; m. 19ê tebaxa[[1967]]an li [[New York]], [[DYA]]) [[weşanger]] û [[nivîskar]]ekî [[honaka zanistî]] yê [[amerîkan]] ku bi eslê xwe lûksembûrgî bû.   == Jiyan û berhem == Hugo Gernsback (esasen Gernsbacher) li navçeya Bonneweg a paytexta Luksembûrgê, Luksembûrg hat cîhanê. Malbata wî cihû bûn. Dayika wî Berta Dürlacher kevanî bû û bavê wî Moritz Gernsbacher meyfiroş bû. Ew perwerdehiya xwe ya teknîkî li Zanîngeha Teknîkî ya Bingenê qedand, di wê demê de hîn jî navendek teknîkî ji bo endezyariya mekanîkî û endezyariya elektrîkê. Di sala 1904a de ew koçî Dewletên Yekbûyî bû. Ew sê caran zewicî bû: Rose Harvey di sala 1906an, Dorothy Kantrowitz di 1921an de, Mary Hancher di 1951an de. Di 1925 de Gernsback îstgeha radyoya WRNY saz kir û beşdarî weşana bernameyên wêneguhêzê bû. Gernsback di sala 1926an de kovara [[Amazing Stories]] diweşand û wisa jenra nûjen a wêjeya honaka zanistî damezrand. Xêzkarê herî giring ê wê kovarê [[Frank R. Paul]] bû (ku bi eslê xwe [[awistirya]]yî bû). Gernsback bi sebeba fandoma honaka zanistî roleke sereke dilîst ji ber ku ew di kovarên xwe de navnîşanên nivîsevanên birîdeya xwendevan diweşand. [[Xelata Hugo]] (bi rastî: ''Science Fiction Achievement Award'') xelateke xwendevane û ji sala [[1953]]an ve tê dayîn. Navê wê Xelatê ji pêşnavê Gernsback de tê. Di sala 1996an de Gernsback li ''Science Fiction and Fantasy Hall of Fame'' esîrkirî bû. Hugo Gernsback bi xwe jî honaka zanistî nivîsand, di nav de romana Ralph 124C 41+, ku ew yekem car di kovara xwe Modern Electrics ji nîsana 1911-ê heta adara 1912an de weşand. Sernavê romana, ku bi îngilîzî tê axaftin, Ralph one two four c four one“ ku ew jî dikare wekî Ralph, one to foresee for one“were fêm kirin. Bi kurdî de ev tê vê wateyê: "Ralph, yê ku ji me re di paşerojê de dinihêrîne". Hugo Gernsback di heman demê de dahêner bû û heya mirina wî 80 patent bi dest xist. Ew dahêneriya yek ji wan amûrên muzîkê yên elektronîkî yên yekem bi karanîna oscillatoran, Staccatone bû. == Hîçek (trîviya) == Di lîstika xêvjimêrê Mass Effect 2 de navê keştiyek hilweşandî Hugo Gernsback e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://masseffect.fandom.com/wiki/MSV_Hugo_Gernsback |sernav=Mass Efect Wiki |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Pirtûknîgarî == ; Romanan * ''The Scientific Adventures of Baron Münchausen'' (1915, 2006) * ''Ralph 124C 41+: A Romance of the Year 2660'' (1925) * ''Ultimate World'' (1971, postum) ; Ceribanên civandin * ''Evolution of Modern Science Fiction'' (1952) * ''Hugo Gernsback: A Man Well Ahead of His Time'' (2007, hrsg. von Larry Steckler) * ''The Perversity of Things: Hugo Gernsback on Media, Tinkering, and Scientifiction'' (2016) == Wêje == ; Jînenîgerî * Luc Henzig (Hrsg.): ''Hugo Gernsback, an amazing story : 1884 Luxembourg - 1967 New York. Centre National de Littérature 27 octobre 2010-18 mars 2011.'' Ausstellungskatalog. Centre National de Littérature, Mersch 2010, ISBN 978-2-919903-21-4. * Franz Pichler: ''Hugo Gernsback und seine technischen Magazine : von „Science Facts“ zu „Science Fiction“ und „Cold Facts“ : Zum Leben und zum Werk eines ungewöhnlichen Luxemburgers in den USA.'' Trauner, Linz 2013, ISBN 3-99033-164-7. * Gary Westfahl: ''Hugo Gernsback and the Century of Science Fiction.'' McFarland, Jefferson, North Carolina 2007. ; Gotar * [[Hans Joachim Alpers]], [[Werner Fuchs (Verleger)|Werner Fuchs]], [[Ronald M. Hahn]]: ''Reclams Science-fiction-Führer.'' Reclam, Stuttgart 1982, ISBN 3-15-010312-6, S. 170{{F}} * Hans Joachim Alpers, Werner Fuchs, Ronald M. Hahn, [[Wolfgang Jeschke]]: ''Lexikon der Science Fiction Literatur.'' Heyne, München 1991, ISBN 3-453-02453-2, S. 475–477. * [[Mike Ashley (Autor)|Mike Ashley]], [[Robert A. W. Lowndes]]: ''The Gernsback Days: A Study in the Evolution of Modern Science Fiction from 1911 to 1936.'' Wildside Press, Holicong, Pennsylvania 2004. * Peter von Bechen: ''Hugo Gernsback – Der Mann, der die Zukunft erfand''. In: ''Funkgeschichte'' Heft 208 (2013), S. 40–49. * [[Richard A. Lupoff]]: ''Gernsback, Hugo''. In: Noelle Watson, Paul E. Schellinger: ''Twentieth-Century Science-Fiction Writers.'' St. James Press, Chicago 1991, ISBN 1-55862-111-3, S. 310–312. * [[George Mann]]: ''The Mammoth Encyclopedia of Science Fiction.'' Robinson, London 2001, ISBN 1-84119-177-9, S. 146{{F}} * [[Sam Moskowitz]]: ''Hugo Gernsback: ‚Father of Science Fiction‘.'' In: (ders.): ''Explorers of the Infinite: Shapers of Science Fiction.'' World Publishing, Cleveland, Ohio 1963. * [[Donald H. Tuck]]: ''The Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy through 1968.'' Advent, Chicago 1974, ISBN 0-911682-20-1, S. 184{{F}} * Gary Westfahl: ''[http://sf-encyclopedia.com/entry/gernsback_hugo Gernsback, Hugo.]'' In: [[John Clute]], [[Peter Nicholls (Lexikograf)|Peter Nicholls]]: ''[[The Encyclopedia of Science Fiction]].'' 3. Auflage (Online-Ausgabe), Version vom 4. April 2017. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hugo Gernsback| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1884]] [[Kategorî:Mirin 1967]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên amerîkî]] blap7ofjq9maiaauhoj2hbfvo93tva5 Jacques Futrelle 0 77737 2100721 1684026 2026-10-27T05:16:59Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100721 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = | bernav = | wêne = Jacques Futrelle.JPG | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | zarok = Virginia Futrelle Jacques Heath Futrelle, Jr. | pîşe = [[Nivîskar]], [[rojnamevan]] | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[9ê nîsanê|9ê nîsana]] [[1875]] li [[Pike County]], [[Georgia]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = [[15ê nîsanê|15ê nîsana]] [[1912]] (bi 37 salan) li cem noqbûna keştiya [[Titanic]] li deryaya Atlantîka bakur) | netewe = {{ala|DYA}} | hevwelatî = | ziman = [[Îngilîzî]] | tevger = | şêwe = | bandorbar = | bandorker = | malper = {{URL|http://www.futrelle.com/}} | berhem = | jêrenot = | şanenav = }} '''Jacques Health Futrelle''' (jdb. [[9ê nîsanê|9ê nîsana]] [[1875]] li [[Pike County]], [[Georgia]], [[DYA]] - [[m.]] [[15ê nîsanê|15ê nîsana]] [[1912]] li cem noqbûna keştiya [[Titanic]] (Taytanîk) li deryaya Atlantîk a bakur) [[nivîskar]]ekî [[amerîkan]] bû ku bi taybet bi [[kurteçîrok]]ên xwe li ser makîneya fikirandin bi navê [[Profesor van Dusen]] tê nasîn. == Jiyan == Jacques Futrelle kurê mamosteyê kolejê Wiley Harmon Heath Futrelle û jina wê Linnie Bevill Futrelle bû. Malbata wî bi koka xwe ji [[hûgenot]]ên koçber bûn. Futrelle pêşî ji bo rûpelên werzişê ya rojnameya [[Atlanta Journal]] û paşê ew ji bo rojnameyên [[New York Herald]], [[Boston Post]] û [[Boston American]] jî wekî rojnamevan dixebitî. Di sala 1902an de ew li Richmond Virginia de birêveberê şanoyeke biçûk bû li ku ew bi nivîsandina şanonameyan destpê kir û di gelek piyes de lîstikvan bû. Di sala 1905an de çîroka wî ya yekem bi serlehengê makîneya fikirandin Profesor van Dusen di çîroka berdewamiyê li ser sernavê The Problem of Cell 13 di rojnameya Boston American dihat çapandin. Futrelle di {{dîrok|17|tîrmeh|1895}} de nivîskara amerîkan [[Lily May Peel]] zewicî bû. Du zarokên wan hebûn: Virginia Futrelle (jdb. 8ê çiriya paşîn a 1896) û Jacques Heath Futrelle, Jr. (jdb. 20ê çiriya paşîn a 1898). Piştî ku ew ji bo Boston American heta 1906 xebitî, Futrelle rojnamevanî hişt ku balê bikişîne ser kara nivîskariyê. Piraniya dema wî heya mirina wî ya zû di sala 1912an de li xaniyek li Scituate, Massachusetts, ku jê re digot "Stepping Stones" derbas bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1875]] [[Kategorî:Mirin 1912]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] [[Kategorî:Rojnamevanên amerîkî yên sedsala 19an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] e88jez2ydgl2js53xst61gp0yu5t1uc James Joyce 0 79965 2100727 2087864 2026-10-27T05:20:55Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100727 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = James Joyce | navê_rastî = James Augustine Aloysius Joyce | wêne = Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg | mezinahiya_wêne = 220px | sernavê_wêne = Li Zürichê, 1918 | pîşe = [[Romannivîs]], [[helbestvan]], [[rexnegir]] | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|2|2|1882}} | roja_mirinê = {{Mirin|13|1|1941|2|2|1882|temen=erê}} | hevwelatî = Îrlenda | netewe = Îrlendî | ziman = [[Zimanê îngilîzî]] | tevger = [[Modernîzm]] | berhem = {{Lîsteya sade| * ''A potrait of the artist as a young man'' (novel, 1916; wergera kurdiya jêrîn, 1987) * ''Çîrokên Dubliniyan'' (kurteçîrok, 1914; wergera kurdî, 2013) * ''Ulysses'', (novel, 1922)}} * Finnegans Wake, (rexne, 1939) | şanenav = James Joyce signature.svg }} '''James Augustine Aloysius Joyce''' (jdb. [[2ê sibatê]], 1882 li [[Dublîn]]ê, [[Îrlenda]] – m. [[13ê kanûna paşîn]], 1941 li Zürich, Swîsre) [[romannivîs]], [[helbestvan]], û [[rexnegir]]ê edebî yê navdar yê [[Komara Îrlendayê|îrlendî]] ye ko wekî yek ji nivîskarên herî bi bandor yên sedsala 20ê dihê hesibandin. Ew zêde ji ber [[roman]]a [[Ulysses (pirtûk)|''Ulysses''ê]] (1922) navdar e, ko awayekê nûdemanî anko modern yê ''[[Odîseya]]'' ya [[Homer]]î ye. Ji kitêbên wî yên navdar yek jî komeka [[kurteçîrok]]an ya bi navê [[Dublînî (roman)|''Dublînî'']] ye. Romana wî ya bi navê [[Wîneyekê Hunermendî Dema Hêşta Ciwan (roman)|Wîneyê Hunermendî Dema Hêşta Ciwan]] jî gelek navdar e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Jînenîgarî == James Joyce di sala 1882an de li [[Dublîn]]a paytexta Îrlendayê hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/what-does-joyce-mean-to-you-1.678911 |sernav=What does Joyce mean to you? |paşnav=Boland |pêşnav=Rosita |tarîx=2010-06-16 |malper=The Irish Times |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200818075209/https://www.irishtimes.com/culture/books/what-does-joyce-mean-to-you-1.678911 |tarîxa-arşîvê=2020-08-18 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-18 }}</ref> Ew mezintirîn zarok ji 10 zarokên mayî yên bavê xwe, [[John Stanislaus Joyce]] û dayika xwe Mary Jane Murrayê bû. Di dibistanên navdar de xwendiye (Cizvît). Bavê wî herdem serxweş bûye. Debara mala xwe daye şerab û roj bi roj ji aliyê aboriyê ve paş ve diçin û dikevin zorê. Çiqas diçe malbat feqîr dibe. Zarokbûna wî di nav xîzantiyê de derbas dibe. Li Zanîngeha Dublînê ji xeynê dersê teolojî û felsefeyê dersên zimanê jî ditiye. Rojên betlaneyan de wextê xwe zêdetir bi pirtûkxwendinê derbas kiriye. Di komeleya edebiyat û dîrokê de rolekî aktîv girtiye. Heyranê [[Henrik Ibsen]] bûye. Ji bo ku şanoyê wî bi zimanê wê yê eslî bixwîne [[zimanê norwêcî]] hîn dibe. Li ser lîstikên Henrik Ibsenê [[Ceriban (wêje)|ceribandineke]] dinivîse. Piştê rojbûna wî ya hejdeh salî ceribandin tê weşandin. Ji ber vê serkeftinê hestên nivîskariyê di nava wî de zêdetir dibe. Joyce hem bi edebiyatê re mijûl dibe hem jî ji bo aboriyê dixwaze bibe bijîşk. Li Dublînê dikeve dersên hekîmtiyê. Paşê dev jê berdide. Rexnegirî dike, dersên [[zimanê îngilîzî]] dide. Joyce li dijî zewacê bûye lêbelê evîndarê Nara dibe (ji ber daxwaza keça xwe di sala 1931ê de bi Nara re dizewice). Wê qanî dike û bi hev re ji Îrlendayê derdikevin û diçin Awistirya-Mecaristanê. Piştê vê diçin [[Roma]]yê. Li wir mamostetî dike, li ser edebiyata ewropî dixebite û sembolîzm û realîzm bala wî dikişîne. Dema ku em bibêjin Dublîn Joyce tê bîra mirov. Têkiliya edebiyat û bajaran. == Mirina wî == Nivîskarê îrlendî James Joyce di [[13ê kanûna paşîn]] a 1941ê de li [[Zürich]]ê ([[Swîsre]]), piştî ku rûviya wî hatibû qulkirin, li nexweşxaneyekê çû ber dilovaniya xwedê. Ew li [[goristana Fluntern]] ya Zürich veşartî ye. == Berhemên wî û wergerên kurdî == * ''A portrait of the artist as a young man'' (bingeha ''Ulysses'' ew berhem e) di vê berhemê de her du têgehên ku li dij hev in realîzm û sembolîzmê entegreyê hev dike. Ji pênc beşan pêk tê. Di 1987an de wergera kurdî ya bi navê "Wêney hunermend le tafî lawîda" li Bexdayê derket<ref>Kitêb 1976-1993 be zimanî kurdî (Böcker på kurdiska 1976-1993), Stockholms stadsbibliotek.</ref>. Wergera [[Azad Heme Şerîf]] e û çapa duyem di 2010an de derket. * ''Dubliners'' (1914), yek ji berhemên wî yên navdar e, ji 15 kurteçîrokan pêk tê. Li Dublînê mirovên ji rêzê, bêhêvî û jiyana wanê rojane ji xwe re xistiye mijar. Pirtûk di 2013an de bi destê nivîskar [[Ciwanmerd Kulek]] wekî "Çîrokên Dubliniyan" ji nav çapên [[Weşanên Lîs]] ve hate der<ref>https://diyarname.com/news.php?Idx=8516</ref>. * 1915an de diçe Zürichê beşên ewilê berhema xwe yê ''Ulysses'' li wir dinîvîse. Ji aliyê aboriyê ve zoratî dikşîne. Çavên wî roj bi roj xirab dibe carinan jî qet nabîne. 25 operasyon derbas dike. Xebatê xwe yên herî xweş û bibezm di wan deman de dinivîse. * ''Finnegans Wake'', behsa meyxanevanekî û jin û zarokên wî dike. Bi hevoka dawiyê pirtûk dest pê dike. Di pirtûkê de deh zimanan tevîhev kiriye. == Berhemên sereke yên James Joyce == <gallery> A Portrait of the Artist as a Young Man.jpg Joyce - Dubliners, 1914 - 3690390 F.jpg JoyceUlysses2.jpg Joyce wake.jpg </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:James Joyce| ]] [[Kategorî:Modernîzm]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên modernîst]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên îrlendî]] [[Kategorî:Helbestvanên îrlendî yên sedsala 20an]] qelqcyomzi1zefxqjiw5hh4jbsnqzmg Vîrus 0 83823 2100611 1908006 2026-10-26T15:55:47Z Biyolojiyabikurdi 31567 2100611 wikitext text/x-wiki '''Vîrus''' an jî '''vayros''' pêkhateyeke nexaneyî û nezindî ye ko mişexwera neçar a navxaneyê ye.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> [[Wêne:Basic Scheme of Virus ku.svg|thumb|Vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne.]] Di [[zimanê latînî]] de peyva vîrus ji bo [[jehr]]ê an jî tiştên jehrî dihat bikaranîn.<ref name="BIOLOGY (the study of life) "/> Liqê [[Mîkrobiyolojî|mîkrobiyolojiyê]] ko li ser pêkhate, cor û duhendebûna vîrusan û nexweşiyên vîrusî xebat dike wekî ''vîruszanî'' ({{Bi-en|''virology''}}) tê navkirin. [[Zanistvan|Zanyarên]] ko li ser vîrusan xebat dikin jî wekî ''vîruszan'' ({{Bi-en|''virologist''}}) tên navkirin.<ref name="VILLEE"/> Xaneya ko vîrus tûşî wê dibe û di nav wê de duhende dibe, wekî ''xaneya xanexwê'' ({{Bi-en|''host cell''}}) tê navkirin. == Taybetmendiyên zîndeweran == Ji ber ko vîrus pêkhateyên nexaneyî û mişexwer (parazît) in, di nav ti cîhanek zîndeweran de nayên polenkirin. Berevajî zîndeweran, vîrus ti [[endamok]]ên xaneyî lixwe nagirin û nikarin bi tena serê xwe [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] bibin û pir bibin. Di şûna wê de,vîrus tûşî [[xane]]yekê dibe û dikeve nav xaneya xanexwê. Di nav xaneya xanexwê de, vîrus endamokên xaneyê, asîdên nukleyî û awêteyên endamî yên wê xaneyê ji bo pirbûna xwe bi kar tînin. Loma vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne ({{Bi-en|''obligate intracellular parasites''}}).<ref name="VILLEE" /> Vîrus dikarin tûşî xaneyên hemû cor zîndeweran; [[Heywan|ajal]], [[riwek]], [[Kuvark|karok]], [[protîst]] û [[Bakterî|bakteriyan]] bibin. Vîrus pêkhateyên zindî an jî nezindî nînin,<ref name="OpenStax, Biology" /> lê dikarin zîndeweran tûşî nexweşiyan bikin. Ji bo pêkhateyek wek zindî were hesibandin, divê xwediyê hin taybetmendiyan be. Hinek taybetmendiyên zîndeweran: [[Organîzm|Zîndewer]] herî kêm ji yek [[xane]]yê pêk tên û di xaneyên xwe de [[molekul]]a embarkirina zanyariyên [[Genetîk|bomaweyî]] lixwe digirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi xurek û xwedîbûnê heye. Hemû zîndewer xurekan [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û bi [[henaseya xaneyê]] xurekan diguherînin bo [[Enerjî|enerjiyê]]. Pêdiviya hemû zîndeweran bi deravêtina madeyên paşmayî heye. Hemû zîndewer geşe dibin, diperisin û dilivin. Hemû zîndewer ji bo berdewamiya nijada xwe [[Pirbûna zayendî|pir dibin]]. Hemû zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorên xwe re bertek nîşan didin. Hemû zîndewer li gor [[metabolîzm]]aya xwe di nav xaneyên xwe de hin molekulan çêdikin an ji hildiweşînin. Hemû zîndewer bi guncandinan ({{Bi-en|''adaptation''}}) li jingehê de derfetên jiyana xwe zêde dikin. Vîrus ji van taybetmendiyên zîndeweran tenê sê taybetmandî lixwe digirin. Vîrus xwediyê molekula bomaweyî ne, dikarin di nav xaneya xanexwê de pir bibin û vîrus bi [[mutasyon]]an tên guncandin. Bi van taybetmendiyên xwe, vîrus dişibin zîndeweran, lê ji ber ko hemû taybetmendiyên zîndeweran lixwe nagirin, vîrus wekî pêkhateyên zindî nayên hesibandin. Herwiha vîrus hebûneke nezindî jî nîn e. Ango vîrus, pêkhateyek li peravê zindîbûn û nezindîbûnê ye.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Keşifa vîrusan == Mirovahî cara pêşîn bi parzûna porselenî ji hebûna vîrusan agahdar bû. Parzûna porselenî wekî parzûna Chamberland- Pasteur tê navkirin. Di nav [[şile]]meniyê de hemû tiştên hûrik û bakteriyên ko tenê bi mîkroskobê dihatin dîtin, bi parzûna Chamberland- Pasteur ve dihatin parzûnkirin. Di sala 1886an de Adolph Meyer da nîşankirin ko nexweşiyeke riweka tûtinê, nexweşiya mozaîka tûtinê (bi înglîzî: ''tobacco mosaic disease'') dikare bi şilemeniya ko ji riweka nexweş hatiye derxistin, were guhaztin bo riwekeke sax.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di sala 1892an de [[Dmitri Ivanovsky]] da nîşankirin ko hokara nexweşiya mozaîka tûtinê bi parzûna Chamberland- Pasteur, ji şilemeniyê ji riweka nexweş hatiye derxistin, cihê nabe û ji parzûnê derbas dibe. Ango hokara nexweşiyê ji bakteriyan piçûktir ê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Vîrus pêkhateyên evqas piçuk in ko bi mîkroskoba ronakî nayên dîtin. Loma herçiqas mirovahî ji salên 1890iyan şûn ve ji hebûna vîrusan agahdar bûn jî, heta salên 1930yan vîrus nehatin dîtin. Bi keşifa [[Mîkroskop|mîkroskoba elektronî]], zanyariyên derbarê hebûn û pêkhateya vîrusan jî zêde bûn.<ref name="Biology"/> == Pêkhateya vîrusan == [[Wêne:Non-enveloped and enveloped virions ku.png|thumb|400x400px|Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên [[proteîn]]î hene.]] [[Wêne:Qebareya vîrusan ku.png|thumb|401x401px|Vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in]] Vîrusa li derveyî xaneya xanexwêyê, wekî ''vîrîon'' tê navkirin. Bi eslê xwe beşa vîrusê ya ko di nav xaneya xanexwê de pir bûye, xaneyê terikandiye û dikare tûşî xaneyeke nû ya xanexwêyê bibe, wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="VILLEE" /> Vîrus bi şêwe û qebareyên corbicor in, lê di hemû vîrusan de pêkhate dişibe hev. Di hemû vîrusan de genoma ji yek an jî zêdetir asîda nukleyî ([[ADN]] an jî [[ARN]]) bi çîneke parêzger a proteînî dorpêçî ye. Ji vê çînê re tê gotin poşerê proteînî (bi înglîzî: ''capcid''). Dibe ko di hin vîrusan de li gel asîda nukleyî [[enzîm]] jî hebin. Poşer ji binebeşên proteînî yên bi navê kapsomer (bi înglîzî: ''capsomere'') pêk tê. Di hin vîrusan de poşer bi şeweyê gogî ya ji firerûyên (bi înglîzî: ''polyhedral'') sêgoşeyî ye, di hin vîrusan de poşer bi pêkhateya lûlpêçî ye.<ref name="Biology" /> Wekî mînak vîrusa mozaîka tûtinê ji poşerê lûlpêçî pêk tê. Di hin vîrusan de, wekî mînak, di vîrusa grîpê (bi înglîzî: ''Influenza virus'') de poşer ji aliyê çînek ve dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg. Çavkaniya bergê vîrusê, parzûna xaneyê ya xaneya xanexwê ye. Berg [[fosolîpîd]] û proteînên parzûnê yên xaneya xanexwê lixwe digire. Herwisa berg proteîn û glîkoproteînên vîrusê jî lixwe digire.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref><ref name="Biology" /> Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên (bi înglîzî: ''spikes'') glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên proteînî hene û wekî wergirên vîrusî (bi înglîzî:''viral receptors'') tên navkirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhateya nûkê taybet e ji bo her cor vîrusek. Wekî mînak, du cor nûkên vîrusa gripê hene. Nûkên hemagglutînîn (H) (bi înglîzî: ''hemagglutinin spikes'') ji bo girêdana xaneya xanexwêyê û têperbûna ARN-yê kar dikin. Nûkên nêramînîdaz (N) (bi înglîzî: ''neuraminidase spikes'') vîrusê ji xaneya xanexwêyê cihê dikin ko vîrîon ji xaneyê dûr bikevin.Vîrusên grîpê bi gelemperî li gor nûkên N û H tên diyarkirin. Wekî mînak, Vîrusa grîpê ya H1N1 berpirsê [[Pandemî|pandemiyên]] di salên 1918 û 2009an e.<ref>J. Cohen. “What’s Old Is New: 1918 Virus Matches 2009 H1N1 Strain. Science 327, no. 5973 (2010): 1563–1564.</ref> Vîrusa H2N2 berpirsê pandemiya sala 1957an e, vîrusa H3N2 jî di sala 1968an de bi awayekî pandemî belav bû.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Qebareya vîrusan ne yek e, bi gelemperî, tîreya vîrusa herî piçûk bi qasî 20 nanometre, ya herî gewre jî bi qasî 400 nanometre ye. Ango vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in. Tîreya bakteriyek asayî bi qasî 1000 nanometre ye. Tîreya xaneyên zîndewerên navikrasteqînan jî 10 heta 1000 car ji ya bakteriyan mezintir e. Vîrusên bi navê adenovîrus, tûşî coga [[koendama henaseyê]] û coga [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisa mirov]] dibin û mirov nexweş dikin. Tîreya adenovîrusan bi qasî 75 nm ye. Bi qasî 50 mîlyon adenovîrus dikarin di yek xaneyek mirov de cih bibin.<ref name="Biology" /> Vîrus nikare bi tena serê xwe zêde bibe. Genên vîrusê, xaneya xanexwêyê ji bo çêkirina vîrusên nû çalak dike. Xaneya xanexwê, li gor zanyariyên bomaweyî yên vîrusa tûşî wê bûye, yekeyên vîrusê çêdike, yekayan bi hev re girê dide û vîrusê peyda dike.<ref name="Concepts and Applications" /> == Polenkirina nefermî ya vîrusan == Li gel polenkirina zanistî, vîrus hin caran bi awayekî nefermî jî tên polenkirin. Di polenkirina nefermî de vîrus li gor şêwe, genom, pêkhate û xaneya xanexwê tên dabeşkirin. === Vîrus li gor cor û pêkhateya genomê === Madeya bomaweyî ya nav vîrusê, wekî genoma vîrusê (bi înglîzî:''viral genome'') tê navkirin. Ji ber ko vîrus bi tena serê xwe nikarin duhende bibin, pêdiviya genoma vîrusan tenê bi genên ji bo çêkirin û yekkirina beşên vîrusê heye. Di genoma vîrusan de ji bo rêkxistina çalakiyên xaneya xanexwê, genên bo kodkirina hin proteîn an jî [[enzîm]]an jî cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Cor û pêkhateya genoma vîrusê li cem vîrusan ne yek e. Asîda nukleyî ya hin vîrusan [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] ye û evan vîrusan wekî vîrusên ADN-yî tên navkirin. Lê di hin corên vîrusan de molekula bomaweyî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] ye, loma ew jî wekî vîrusên ARN-yî tên navkirin.<ref name="Biology"/>Ango berevajî hemû zîndeweran, di vîrusên ARN-yî de embara zanyariyên bomaweyî ne ADN, lê ARN ye. Di hin vîrusan de asîda ADN tek zincîrî ye, di hinekan de jî cot zincîrî ye. Herwiha di hin vîrusên ARN-yî de, ARN-ya vîrusê tek zincîrî ye, lê di hinek vîrusan de ARN cot zincîrî ye.<ref name="Campbell"/> === Genoma vîrusan li gor şeweya wan === Genoma vîrusan li gor cora vîrusê dibe ko bi şeweyê xelekî (bazineyî) an jî xêzî be. Di hin vîrusan de ne yek lê zêdetir kopiyên genomê hene.<ref name="Campbell"/> Qebareya genoma vîrusî jî ji hev cuda ne. Dibe ko di vîrusek de genom tenê ji çend hezar nukleotîdan pêk hatibe, lê di vîruseke din de dibe ko hejmara nukleotîdên genomê ji sed hezaran zêdetir bin. Wekî mînak, genoma vîrusa mozaîka tûtinê ji 6400 cotên nukleotîdan pêk tê û tenê şeş gen lixwe digire.<ref name="Biology"/> Lê di genoma vîrusên bakteriyofaj bi hejmara gelek zêde gen cih digirin. === Vîrus li gor şeweyê poşerê proteînî === Vîrus li gor şêweyê poşerê xwe bi sê koman de tên polenkirin: # Vîrusên bi poşerê lûlpêçî (bi inglîzî: ''helical''), # Vîrusên firerûyî (bi înglîzî: ''polyhedral''), # Vîrusên bi poşerê aloz (bi înglîzî: ''complex'')<ref name="Microbiology" /> Poşerê vîrusa mozaîka tûtinê bêberg e û bi şeweyî lûlpêçî ye. Poşerê vîrusa ebola bi bergek dorpêçî ye û poşer bi şeweyî lûlpêçî ye. Di hin vîrusan de poşer ji firerûyên sêgoşeyî pêk tê. Bi gelemperî di vîrusên firerûyî de, poşer ji 20 rûyên sêgoşeyî pêk tê. Wekî mînak, vîrusa nexweşiya îflîca zarokan (bi înglîzî: ''polio'') û vîrusa herpes (bi tûşîbûna vîrusa ''Herpes simplex'' di dev û lêvên mirov de peqilkên hûrik peyda dibe), vîrusên bi poşerê bistrûyî (bi înglîzî:icosahedral) ne. Vîrusên lûlpêçî û vîrusên bîstrûyî dibe ko biberg an jî bêberg bin. Vîrusên bêberg wekî vîrusên rût (bi înglîzî: naked virus), vîrusên ko poşerê proteînî bi bergek fosfolîpîdî pêçayî ye jî wekî vîrusên biberg (bi înglîzî: ''enveloped vîrus'') tên navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> === Polenkirina vîrusan li gor xaneya xanexwê === Vîrus tûşkerê kîjan xaneyê be, bi navê wê xaneya xanexwê ve tê navkirin. Wekî mînak, vîrusa ajalan, vîrusa riwekan, vîrusa karokan û hwd. ==== Vîrusên riwekan ==== Vîrusên ko tûşî xaneya riwekan dibin û bi têkbirina geşe û peresînê, berhemdariya riwekê kêm dikin, wekî vîrusên riwekan tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology"/> Hema hemû vîrusên rivekan, virusên ARN-yî ne. Piraniya wan, wekî vîrusa moazika tûtinê bi şeweyî çîlkeyî (bi înglîzî: ''rod-shaped'') ne.Ji bo tûşî riwekan bibe, divê vîrus pêşî ji şaneya poşêrê ya çîna derveyî ya riwekê derbas bibin. Riwekên ji ba û sermayê zîyan girtine û birîndar bûne, an jî yên ji aliyê ajal û karokan ve hatine birîndarkirin, riwekên herî guncav in ji bo tûşbûnê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> ==== Vîrusên ajalan ==== Vîrusên tûşî xaneyên ajal dibin û dibin sedema nexweşiyan, wekî vîrusên ajalan tên navkirin. Vîrusa grîpê mînak e ji bo vîrusa ajalan. Di piraniya vîrusên ajalan de poşerê proteînî yê vîrusê bi çînek fosfolîpîdî dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg.Vîrus bi alîkariya bergê, xaneya xanexwêyê nas dike, dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Biology with Physiology"/> Dibe ko genoma vîrusên ajalan ADN an jî ARN be. Vîrusên nexweşiya grîpê, vîrusa îflica zarokan, vîrusa sorikê û vîrusa HIV a [[AIDS]]-ê jî tê de, gelek vîrusên ajalan, vîrusê ARN-yî ne. Vîrusên nexweşiya hepatîta B û xuriya mirişkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') mînak in bo vîrusên ADN-yî. ==== Vîrusên bakteriyan ==== {{Gotara bingehîn|Bakteriyofaj}} [[Wêne:Bakteriyofaj ku.png|thumb|Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz.]] Vîrusên ko tenê dikarin tûşî bakterî an jî arkebakteriyan bibin û di nav xaneya wan de duhende bibin, wekî bakteriyofaj (bi înglîzî:''bacteriophage'') an jî bi kurtî wekî faj (phage) tên navkirin.<ref>Kasman LM, Porter LD. Bacteriophages. [Updated 2022 Sep 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493185/]</ref> Peyva [[bakteriyofaj]], cara pêşîn di sala 1917yê de ji aliyê biyologê frensî Félix d’Hérelle ve hat bikaranîn. Di zimanê grekî de “phago” ji bo “xwarin” an jî ”a ko dixwe” tê bikaranîn. Ango bakteriyofaj bi wateya bakterixwer (a ko bakteriyê dixwe) tê bikaranîn.<ref>"Bacteriophage ." The Gale Encyclopedia of Science. . Encyclopedia.com. 3 Dec. 2024 [https://www.encyclopedia.com].</ref> Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz. Bakteriyofaj bi gelek cor û şêweyê ne. Lê di hemû bakteriyofajan de genoma asîda nukleyî di nav poşerê proteînî de cih digire. Poşer, genomê diparêze û guhaztina wê bo xaneya xanexwê rêk dixe. Di bin mikroskoba elektronî de di gelemperiya bakteriyofajan de sê beş xuya dibin; serî, kilik û rîşalên kilikê. Madeya bomaweyî ya nav bakteriyofajê, wekî genom tê navkirin. Genoma bakteriyofaja T4 û piraniya fajên din ADN-ya cotşerîdî ye, lê dibe ko genoma hin corên fajan ADN-ya tek şerîdî be. Herwiha genoma hin bakteriyofajan jî ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tek şerîdî ye. Di piraniya fajan de genom bi şêweyê xêzî ye, lê bakteriyofajên bi genoma xelekî jî hene. Wekî mînak di bakteriyafaja bi navê ''Pseudoalteromonas virus PM2'' de genom ji ADN-ya xelekî pêk tê.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/report_9th/dsDNA/Corticoviridae]</ref> == Polenkirina zanistî ya vîrusan == Di sala 1966ê de “Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan” (bi înglîzî: ''International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)'') hat avakirin. Ji sala 1971ê vir vê polenkirina vîrusan bi awayek zanistî ji aliyê vê desteyê (komîteyê) ve tê rêvebirin.Komîte di sala 2020ê de bîryar da ko êdî di warê polenkirina vîrusan de, wê polenkirina dunav (binominal), were bikaranîn. Ango vîrus jî bi awayê ko zîndewer tên polenkirin wê bi du navan werin navkirin. Polenzaniya (taksonomî) vîrusan dişibe taksonomiya [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]], lê di navbera herdu taksonomiyan de hin cudahî jî hene. Vîrus di 15 astan de tên polenkirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee. The new scope of virus taxonomy: partitioning the virosphere into 15 hierarchical ranks. Nat Microbiol. 2020 May;5(5):668-674. doi: 10.1038/s41564-020-0709-x. Epub 2020 Apr 27. PMID: 32341570; PMCID: PMC7186216.</ref> Polenkirina vîrusan bi asta realm dest pê dike heta asta corê, bi 15 astan tê nîşankirin. Ji bilî asta corê, di her astek de paşgirek taybet tê bikaranîn. Heta niha vîrus di asta 7 realam de hatine polenkirin. Li taboya jêr de, astên polenkirina vîrusan hatiye nîşankirin û taksonomîya vîrusa hariyê (bi înglîzî: ''rabies'') jî wekî mînak hatiye ravekirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301733&taxon_name=Lyssavirus%20rabies]</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" | '''<big>Taksonomiya vîrusan a</big>''' '''<big>li gor</big>''' '''<big>"Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan”</big>''' |- !'''<big>Asta polenkirinê</big>''' !'''<big>Paşgira taybet</big>''' !'''<big>Mînak</big>''' |- |'''Realm''' (realm) |''(-viria)'' |''Riboviria'' |- |'''Jêrerealm''' (subrealm) |''(-vira)'' | |- |'''Cîhan''' (kingdom) |''(-virae)'' |''Orthornavirae'' |- |'''Jêrecîhan''' (subkingdom) |''(-virites)'' | |- |'''Liq''' (phylum) |''(-viricota)'' |''Negarnaviricota'' |- |'''Jêreliq''' (subphylum) |''(-viricotina)'' |''Haploviricotina'' |- |'''Pol''' (class) |''(-viricetes)'' |''Monjiviricetes'' |- |'''Jêrepol''' (subclass) |''(-viricetidae)'' | |- |'''Kom''' (order) |''(-virales)'' |''Mononegavirales'' |- |'''Jêrekom''' (suborder) |''(-virineae)'' | |- |'''Xêzan''' (family) |''(-viridae)'' |''Rhabdoviridae'' |- |'''Jêrexêzan''' (subfamily) |''(-virinae)'' |''Alpharhabdovirinae'' |- |'''Tuxm''' (genus) |''(-virus)'' |''Lyssavirus'' |- |'''Jêretuxm''' (subgenus) |''(-virus)'' | |- |'''Cor''' (species) |''(ne standard'' e'')'' |''Lyssavirus rabies'' <u>(vîrusa hariyê</u>) |} == Polenkirina Baltimor == Ev sîstem di destpêka salên 1970yan de ji aliyê biyolog David Baltimore ve hat pêşniyarkirin, loma wekî polenkirina Baltimore tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di xebatên zanistî de wekî alternatîfa polenkirina ICTV-yê herî zêde ev sîstema polenkirinê tê bikaranîn. Di polenkirina Baltimore de li gel şêwe û genoma vîrusê, ARN-peyamber a vîrusê ji bo polenkirinê wekî krîtera serekî tê bikaranîn. Bi kurtasî di sîstema polenkirina Baltimore de, polenkirina vîrusan li ser bingeha çêbûna ARN-peyamberê ava bûye.<ref>Šimičić P, Židovec-Lepej S. A Glimpse on the Evolution of RNA Viruses: Implications and Lessons from SARS-CoV-2. Viruses. 2022 Dec 20;15(1):1. doi: 10.3390/v15010001. PMID: 36680042; PMCID: PMC9866536.</ref> ARN-peyamber di dema çerxa duhendebûnê de tê çêkirin ko proteînên vîrusê werin berhemanîn. Li gor polenkirina Baltimore, virus di heft koman de tên polenkirin.<ref>Mahmoudabadi G, Phillips R. A comprehensive and quantitative exploration of thousands of viral genomes. Elife. 2018 Apr 19;7:e31955. doi: 10.7554/eLife.31955. PMID: 29624169; PMCID: PMC5908442.</ref> Koma I, ji vîrusên bi genoma ADN-ya cotşerîdî (''dsDNA'') pêk tê. Di endamên vê komê de ARN-peyamber ji zincîra qalip a ADN-ya vîrusê tê çêkirin. Pêvajoya çêkirina ARN-pêyamber dişibe pêvajoya [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] ya di ADN-ya xaneyan de rû dide. Di vîrusên Koma II de genom ADN-ya tekşerîdî (''ssDNA'') ye. Berê ko libergirtina ARN-peyamber rû bide, genoma tekşerîdî tê guhertin bo genoma cot şerîdî ya navincî (bi înglîzî: ''intermediate''). ARN-peyamber bi pêvajoya libergirtinê, ji ADN-ya navincî tê berhemkirin. Genoma vîrusên Koma III, ARN-ya cotşerîdî (''dsRNA'') ye. Dema duhendebûnê, şerîd ji hev cihê dibin û yek ji şerîdan wekî şerîda qalib tê bikaranîn, bi hankirina ARN-polîmeraza vîrusê, ARN-peyamber tê berhemkirin. Vîrusên Koma IV, bi genoma ARN-ya tekşerîdî (''ssRNA(+)'') ya bi cemsergiriya pozîtîf in. Wateya cemsergiriya pozîtîf ev ko, ARN-ya genomê rasterast wekî ARN-peyamber tê bikaranîn. <ref>Eugene V. Koonin, Mart Krupovic, Vadim I. Agol. The Baltimore Classification of Viruses 50 Years Later: How Does It Stand in the Light of Virus Evolution?. Microbiology and Molecular Biology Reviews, 2021, 85 (3), pp.e0005321. ff10.1128/MMBR.00053-21ff. ffpasteur-03698244f</ref>Bi kopîkirina ARN-ya genomê, ARN-yên cotşerîdî yên navincî tên çêkirin. Ji ARN-ya cotşerîdî, şerîda ARN-ya bi cemsergiriya negatîf (temamkerê ARN-ya genomê ya bi cemsergiriya pozîtîf) tê bidestxistin. Paşê ev ARN wekî qalib tên bikaranîn, ARN-yên bi cemsergiriya pozîtîf en genomî û ARN-peyamberên vîrusê tên berhemanîn. Genoma vîrusên Koma V, ARN-ya tekşerîdî ya bi cemsergiriya negatîf e (''ssRNA(-)''). Ango rêzeya ARN-ya vîrusê, temamkerê ARN-peyamber e. Vîrusên Koma VI, du kopyayên ARN-ya tekşerîdî wekî genom lixwe digirin. ARN-yên tekşerîdî bi navbeynkariya enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') tên guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî tê guhaztin bo navika xaneya xanexwê û têkilê ADN-ya xaneyê dibe. Paşê ji ADN-ya vîrusê ya têkilê ADN-ya xaneya xanexwê bibû, bi libergirtinê, ARN-peyamber tê çêkirin. Di vîrusên Koma VII de genom bi qismî ADN-ya cotşerîdî ye, lê duhendebûna wan ne mîna vîrusên Koma I-ê ye. Genoma vîrusên Koma VII, ARN-ya tekşerîdî ya navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar dike. Herwiha ARN-ya tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. <big>'''<u>Polenkirina Baltimore<ref name="OpenStax, Biology"/></u>'''</big> {| class="wikitable" |+ !<big>Kom</big> !<big>'''<u>Taybetmendî</u>'''</big> !<big>'''<u>Awayê Hilberîna ARN-peyamber</u>'''</big> !<big>'''<u>Mînak</u>'''</big> |- !I !ADN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber, rasterast ji ADN-ya qalip tê libergirtin. !''Herpes simplex'' (vîrusa herpesê) |- !II !ADN-ya tekşerîdî !Berê ko ARN-peyamber were libergirtin, ADN tê guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. !''Anelloviridae'', ''Circoviridae'' û ''Parvoviridae''. |- !III !ARN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !'''Vîrusa rota (rotavirus)''' |- !IV !ARN-ya tekşerîdî (+) !Genoma vîrusê wekî ARN-peyamber kar dike. !Vîrusa arsimê (''Pircornavirus'') |- !V !ARN-ya tekşerîdî (-) !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !Vîrusa hariyê (''Rhabdovirus'') |- !VI !Vîrusên ARN-ya tekşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !Bi navbeynkariya transkîptaza pêçewane, ji ARN-ya genomê ADN tê çêkirin. ADN têkilê genoma xaneya xanexwê dibe. ARN-peyamber ji beşa têkilbûyî tê libergirtin !vîrusa nemana bergiriya mirov ''(HIV)'' |- !VII !Vîrusên ADN-ya cotşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !ADN-ya genomê, ARN-yên tekşerîdî yên navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar bikin. Herwiha ARN-yên tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. !Vîrusa hepaptîta B (''Hepadnavirus'') |} == Duhendebûna vîrusan == Gava vîrus tûşî xaneya xanexwê dibe, [[derbirîna gen]]ên vîruse di xaneyê de dibe sedema destpêkirina rêzeçalakiyan ko wekî duhendebûna vîrusê tê navkirin. Bi duhendebûnê, vîrusên nû peyda dibin.<ref name="Biology"/> Di gavên virusên ajalan û yên bakteriyan de hin cudahî hebin jî, di piraniya vîrusan de çerxa duhendebûnê ji pênc gavên serekî pêk tê. 1.Pêvegirêbûn (''attachment''): Di vîrusan de glîkoproteînên bergê an jî proteînên taybet ên poşerê wekî proteînên girêdanê kar dikin. Proteînên girêdanê bi awayekî kîmyayî, wergirên taybet ên li ser [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] xanexwêyê nas dikin, û vîrusê bi xaneyê ve girê didin. Ango heke proteînên girêdanê yên vîrusê, li ser parzûna xaneyek de restê wergirên guncav werin, vîrus bi navbeynkariya proteînên girêdanê, xwe bi wergirên xaneyê ve girê dide. Proteînên girêdanê yên vîrusê taybet e ji bo wergirên xaneya xanexwê, loma vîrus tenê hin corên xaneyan wekî xaneya xanexwê bi kar tînin.<ref name="Concepts and Applications" /> 2.Têketin (têkirina genomê) (''penetration''): Genoma vîrusê (ADN an jî ARN) ji parzûna xaneyê derbasî nav sîtoplazmaya xaneya xanexwêyê dibe. 3. Duhendebûn û berhemkirin (''synthesis''): ADN an jî ARN-ya vîrusê ji bo çêkirina asîdên nukleyî û proteînên vîrusê, kiryarên libergirtin û [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] ya xaneya xanexwêyê digirin bin kontrola xwe. Ji bo vîrusên nû genom û proteîn didin çêkirin. 4. Xwerêxistin (''assembly''): Hemû parçeyên nûçêbûyî (asîda nûkleyî, enzîm, poşer hwd) bi hev re tên yekkirin û vîrusek nû peyda dibe. 5. Derpirandin (''release''): Xaneya xanexwê hildiweşe, vîrusên nû, ji xaneyê tên berdan, di vê qonaxa li derveyê xaneyê de, vîrus wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ji bo duhendebûn û kiryarên metabolî, pêdiviya hemû vîrusan bi xaneyên zindî heye. Vîrus bi tena serê xwe nikarin enzîmên ji bo duhendebûnê çêbikin. Vîrus di nav xaneya xanexwê de, ADN, ARN, [[rîbozom]] û hin beşên din ên xaneyê dikin bin kontrola xwe, bi xebata van beşan,vîrusên nû didin berhemkirin.<ref>Louten J. Virus Replication. Essential Human Virology. 2016:49–70. doi: 10.1016/B978-0-12-800947-5.00004-1. Epub 2016 May 6. PMCID: PMC7149683.</ref> === Taybetmendiyên gelemperî yên çerxên duhendebûnê bo vîrusan === Bi xaneya xanexwê ve xwe girêdana vîrusê û şandina genoma vîrusê bo nav xaneyê, tûşbûna vîrusê dede destpêkirin. Cora vîrusê û cora xaneya xanexwê awayê têperbûna genoma vîrusê bo nav xaneyê diyar dikin.Wekî mînak, vîrusên bakteriyofaj, kilikên xwe bi kar tînin ji bo şandina genoma xwe bo nav xaneya xanexwê. Vîrusên din bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibin. Di hin vîrusan de jî bergê virusê têkilê [[parzûna plazmayê]] ya xaneya xanexwê dibe, bi vî awayê genoma vîrusê derbasê nav xaneyê dibe. Gava genoma vîrusê di nav xaneya xanexwêyê de ye, deshilatdarîya xwe radigihîne. Ango li şûna ADN-ya xaneyê, genoma vîrusê karlêkên xaneya xanexwêyê digire bin kontrola xwe. Ji ber ko genoma vîrusê ji zanyariyên bo asîda nukleyî ya vîrusê û proteînên vîrusê pêk tê, nukleotîd, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], enzîm, rîbozom, ATP, ARN-yên guhêzer û pêkhateyên din ên xaneya xanexwê ji bo çêkirina genom û proteînên vîrusê tên bikaranîn.<ref name="Campbell" /> Vîrusên ADN-yî, ADN-ya xwe wekî qalip bi kar tînin û bi navbenkariya ADN-polîmeraza xaneya xanexwêyê ADN-ya xwe duhende dikin, genomên nû didin berhemanîn. Vîrusên ARN-yî ji bo duhendekirina ARN-ya xwe, ARN-polîmeraz a vîrusê, û ARN ya vîrusê jî wekî qalip bi kar tînin. Piştî molekulên asîdên nukleyî yên vîrusê û molekulên poşerê proteînî hatin berhemkirin, ji bo çêkirina vîrusek nû xwe bixwe tên ba hev ev bûyer wekî xwerêxistin tê navkirin. Bi duhendebûnê, hejmara vîrusên nav xaneyê di demek kurt de gelek zêde dibin, bi gelemperî di nav xaneyê de bi berhevbûna sed hezaran vîrusan, xaneya xanexwê ziyan digire û diqelişe, vîrusên nû (vîrîon) yên ji xaneyê belavê hawirdorê dibin, tûşî xaneyên nû dibin û nexweşiyê belav dikin. Bakteriyofaj tenê di [[sîtoplazma]]ya bakteriya xanexwê de duhende dibin. Di xanexwêyên navikrasteqîn de, piraniya vîrusên ADN-yî di nav navikê de duhende dibin, tenê hin vîrusên ADN-yî yên gewre, wekî mînak, vîrusên xuriyê (bi înglîzî: ''poxviruses'') di sîtoplazmayê de duhende dibin. Vîrusên ARN-yê bi gelemperî di sîtoplazmayê de duhende dibin.<ref name="Microbiology"/> == Çerxên duhendebûnê di vîrusên bakteriyofaj de == Bakteriyofaj bi gelemperî yek ji du çerxên duhendebûnê pir didibin; 1. Çerxa şîbûnê û 2.Çerxa têkilbûnê Di [[çerxa têkilbûnê]] (bi înglîzî: ''lysogenic cycle'') de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology"/>Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşî xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Vîrusên ko çerxa têkilbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temprate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell"/> Di [[çerxa şîbûnê]] de (bi înglîzî: ''lytic cycle''), piştî tûşbûnê, bakteriyofaj di nav xaneya xanexwê de tê duhendekirin, bi zêdebûna hejmara fajên nû, şîbûneya xaneya xanexwê rû dide, xane hildiweşe û vîrus belavê havirdorê dibin.<ref>Zhang M, Zhang T, Yu M, Chen YL, Jin M. The Life Cycle Transitions of Temperate Phages: Regulating Factors and Potential Ecological Implications. Viruses. 2022 Aug 28;14(9):1904. doi: 10.3390/v14091904. PMID: 36146712; PMCID: PMC9502458.</ref>Ango di çerxa şîbûnê de bakterî dimire. Bakteriyofajên ko tenê bi çerxa şîbûneyê duhende dibin (zêde dibin), wekî fajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phage'') tên navkirin. Çerxên duhendebûnê di bakteriyofajan de bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ji van gavan, qonaxa têkilbûnê, tenê ji bo bakteriyofajên bi çerxa têkilbûnê duhende dibin de rû dide. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa şîbûnê de piştî qonaxa têketinê, di qonaxa sentezê de genom û proteînên vîrusê tên çêkirin. Di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. === Pêvajoya çerxa duhendebûnê === [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|400x400px|Di [[çerxa têkilbûnê]] de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.]] Li vir gavên çerxa têkilbûnê, bi çerxa duhendebûna bakteriyofaja λ (lambda) tên nîşankirin. Bakteriyofaja lambda, vîrusek ADN-yî ya bêberg (bi înglîzî: ''non-enveloped'').<ref name="Campbell"/> Çerxa şîbûnê jî ji bilî qonaxa têkilbûnê, dişibe çerxa têkilbûnê Gava 1.: Pêvegirêdan (bi înglîzî: ''attachment'') Di vê qonaxê de proteînên vîrusê wergirên taybet ên li ser rûyê xaneya xanexwê nas dikin û li wir girê dibin. Di bakteriyofaja λ de rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî parzûna plazmayê ya bakteriya E.coli (Escherichia coli) ve girê dibin. Gava 2.: Têketin (bi înglîzî: ''entry-penetration'') Piştî girêdanê, genoma vîrusê dikeve nav xaneya xanexwê.Pêvegirêdana faj λ yê, dibe sedema hanbûna proteînên kalanê kilikê, kilik girj dibe û ADN ber bi nav sîtoplazmaya bakteriyê tê pladan. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir genên vîrusê tên derbîrandin. Derbîrîna van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name="Biology"/> Faja λ jî tê de, genoma hin vîrusan, bi kromozoma xaneya xanexwê ve yek dibin. Di van vîrusan de çerxa duhendebûnê bi qonaxa têkilbûnê didome. Lê vîrusên ko bi çerxa şîbûnê duhende dibin, beyî ko bikevin qonaxa têkilbûnê, bi qonaxa çarem, bi qonaxa sentezê çerxa duhendebûna şîbûnê didomînin û di demek kurt de vîrusên nû didin çêkirin. Gava 3.: Têkilbûn (bi înglîzî: ''integration'') Ev qonax tenê di çerxa têkilbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan de rû dide.Vîrusên ko tevlê çerxa tekilbûnê dibin, genek ji bo derbirîna enzîma întegrazê lixwe digirin. Enzîma întegraz (bi înglîzî: integrase enzyme) ADN-ya xaneya xanexwêyê jê dike û genoma vîrusê tevlê kromozomê dike.Di faja λ de ADN-ya cot şerîdî, bi ketina nav sîtoplazmayê ve, rasterast têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"/> Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê.Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna enzîma recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". Encyclopedia Britannica, 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus.] Accessed 4 December 2024.</ref> Gava 4.: Sentez (bi înglîzî: ''synthesis'') Di vê qonaxê de ji aliyê xaneya xanexwê ve duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Ji bo senteza beşên vîrusê, divê profaj ji ADN-ya xaneya xanexwê hatibe dûrxistin. Piştî cihêbûna ADN-ya vîrusê, enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-yê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. Rîbozomên xaneya xanexwê bi wergerana ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi derbirîna hin genên genoma vîrusê, ADN-ya kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Gava 5.: Xwerêxistin (''assembly'') Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus).Ji bo xwerêxistina bakteriyofaja λ, proteînên vîrusê yên ko ne beşek poşerê proteînî ne alîkarî dikin.Hinek ji van proteînan wekî enzîm kar dikin û proteînên poşerê rêk dixin. Hinek proteîn jî ji bo xwerêxistina poşerê kar dikin. Gava 6.: Derpirandin (bi înglîzî: ''release'') Ji ber ko bakterî li gel parzûna xaneyê, bi dîwerên xaneyê ve jî dorpêçî ne, ji bo derketina fajê, divê faj dîwerê xaneya bakteriyê hilweşîne û derkeve derveyî xaneyê. Fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. == Maweya bêdengiyê == Çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn, lê di hin vîrusên tûşî xaneyên navikrasteqîn dibin de jî rû dide. Hin vîrusên tûşî ajal an jî riwekan dibin jî beyî ko di nav xaneyê de bi duhendebûnê pir bibin, ji bo demek dirêj di nav xaneyê de bêdeng dimînin. Ev rewşa vîrusan wekî maweya bêdengî (bi înglîzî: ''latency period'') tê navkirin. Mînakek ji bo vîrusên ajalan, vîrusa herpes e (bi înglîzî: ''herpesviruses'' ). Vîrusa herpes tûşî xaneyên [[şaneya demarê]] dibe û di xaneya xanexwê de beyî ko duhende bibe, hebûna xwe ji bo demek dirêj didomîne û di nav xaneyê de bêdeng dimîne. Lê hin caran, ji ber hin bandorên hawirdorê duhendebûna vîrusê dest pê dike, vîrus li derdora devê mirov an jî di endamê zayendê yê mirov de dibin sedema çêbûna peqilkên piçûk ên bi şilemenî tijî ji van peqilkan re tê gotin tamîsk an jî pelepûçk.<ref name="Concepts and Applications" />Ne tene vîrusên ADN-yî lê di çerxa duhendebûna hin vîrusên ARN-yî de jî maweya bêdengiyê rû dide. Wekî mînak, vîrusa HIV-ê vîrusek ARN-yî ye ko di mirov de dibe sedema nexweşiya AIDS-ê. Lê ji ber ko di xanexwêyên navikrasteqîn de vîrusên ARN-yî di sîtoplazmaya xaneyê de duhende dibin, maweya bêdengiyê li cem vîrusên ARN-yî de ne gelemper e. Vîrusa HIV-ê de enzîma întegraz û enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') têkilbûna genoma vîrusê bi ADN-ya xaneya xanexwêyê ve rêk dixin. Çerxa têkilbûnê û maweya bêdengî dişibin hev, lê çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Genên vîrusê yên bo kodkirina proteînên vîrusê, di ADN-ya xaneya xanexwê de dibe ko ji bo demek dirêj bêdeng bîmînin. Hin hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên serbinefşî an jî tîrojên X-ê (bi înglîzî: ''x-rays'') dibin sedema dawîbûna bêdengiya virusê. == Çerxa duhendebûna vîrusên ajalan == [[Wêne:Duhendebûna vîrusa ajalan ku.png|thumb|400x400px|Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. ]] Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan û ji gavên; pêvegirêbûn, têketin, sentez, xwerixistin û derpirandinê pêk tê.Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. Piştê vîrusên ajalan bi wergirên xaneya xanexwê ve tên girêdan, tevahiya vîrusê bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibe. Ango vîrus ji aliyê xaneya xanexwê ve tê daqurtandin. Di hin vîrusan de jî, bergê vîrusê bi parzûna xaneyê ya xanexwê ve yek dibe, genom û enzîmên vîruse yên bi poşerê proteînî ve pêçayî, dikevin nav xaneyê. Vîrus tenê tûşî xanexwêya diyarkirî dibin. Ango di navbera vîrus û xanexwêyê de guncandinek taybet heye, bi gelemperî vîrus ji bilî xanexwêya taybet tûşî zîndeweran nabin. Piraniya vîrusan di laşê zîndewerê firexaneyî de, tenê tûşî xaneyên hinek [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] dibin. Ev rewş wekî meyldariya şaneyê (bi înglîzî: ''tissue tropism'') tê navkirin. Wekî mînak, hokara nexweşiya îflîca zarokan, ''Poliovirus'' di xaneyên [[Demaxê mirov|demax]] û dirkebetikê (bi înglîzî: ''spinal cord'') de cih dibin. Herwiha vîrusa influenza ya nexweşiya grîpê, tûşî xaneyên şaneyên coga henaseyê dibe. Ji ber taybetmendiya meyldariya şaneyê, tu vîrusên riwek û bakteriyan tûşî mirov nabin. Derbirîna genan di vîrusên ajalan de her tim bi şeweyê asayî ya ADN <chem> -> </chem> ARN <chem> -> </chem> Proteîn, rû nade. Genoma hinek vîrusan ADN-ya cotşerîdî ye, qonaxên derbirîna genan bi awayekî asayî rû dide. Li di vîrusên din de, dibe ko genom ADN-ya tekşerîdî, ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tekşerîdî be.Pêkhateya genomê, duhendebûna genomê û derbirîna genan bo çêkirina proteînên vîrusê diyar dike. Heke genoma vîrusê ADN-ya tekşerîdî be, enzîmên xaneya xanexwê ji bo zincîra temamker were çêkirin, tên bikaranîn. Bi vî awayê genoma vîrusê diguhere bo ADN-ya codşerîdî. ADN-ya cot şerî êdî mîna ADN-ya xanexwê dikare duhende bibe, were libergirtin û wergerandin.<ref name="Microbiology"/> Heke genoma vîrusê ARN be, vê gavê sê mekanîzmên cuda tên bikaranîn. Di vîrusên ARN-yî de genom yek ji sê coran e; ARN-ya cot şerîdî, ARN-ya tekşerîdî ya negatîf û ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf. Heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf (''+ssRNA'') be, rasterast bi wergeran a genomê proteînên vîrusê tên çêkirin. Ango genoma vîrusê mîna ARN-peyamber a xaneya xanexwê kar dike. Lê heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya negatîf be, divê genom were duhendekirin bo ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf. Duhendekirina genoma vîrusê ji aliyê ARN-polîmeraza jêrdestê ARN-ya vîrusê (bi înglîzî:''RNA-dependent RNA polymerase (RdRP)'') ve tê birêvebirin. RdRP di nav vîrusê de tê guhaztin nav xaneya xanexê û ji bo çekirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, ji ARN-ya tekşerîdî ya negatîf tê bikaranîn.<ref name="Microbiology" /> Herwiha enzîma RdRP duhendebûna vîrusên bi genoma ARN-ya cotşerîdî jî rêk dixe. Enzîma RdRP, şerîda negatîf a genoma cotşerîdî ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, wekî qalib bi kar tîne. ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf a nû çêbûyî, ji bo wergeranê, ji aliyê rîbozomên xanexwê ve tê bikaranîn. Herwiha ji bo çêkirina genomên nû yên cotşerîdî jî, ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, ji aliyê RdRP ve tê duhendekirin.<ref>"Double-stranded RNA virus replication"[https://viralzone.expasy.org/1936]. ViralZone. Swiss Institute of Bioinformatics. Retrieved 6 August 2020.</ref> Retrovîrus (''retrovirus''),vîrusên ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf in. Di retrovîrusan de ji bo çêkirina asîda nukleyî ya vîrusên nû, mekanîzmek cuda tê bikaranin. Vîrusa HIV jî retrovîrusek e, li gel genoma ARN-ya tekşerîdî, HIV enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') jî di poşerê xwe de digire.Transkrîptaza pêçewane, genoma ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf wekî qalip bi kar tîne û kopyayên temamkerê ADN-ya tekşerîdî berhem dike. Ji ADN-yên tekşerîdî, ADN-ya cotşerî tê çêkirin. ADN-ya cotşerîdî têkilê kromozoma xanexwêyê dibe û wekî beşek daîmî ya xaneyê kar dike. Beşa genoma vîrusê ya têkilê kromozomê bûye, wekî provîrus tê navkirin. Qonaxa provîrusê dişibe qonaxa profaja bakteriyofajê ko di dema çerxa têkilbûnê de peyda dibe,lê provîrus piştî têkilbûnê, ji kromozomê naqete. == Nexweşiyên vîrusî di laşê mirov de == Nexweşiyên ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin, wekî nexweşiyên vîrusî (bi înglîzî: ''viral diseases'') tên navkirin. Ango di nexweşiyên vîrusî de, hokara nexweşiyê vîrus e. Bi hin nexweşiyên vîrusî yên di temenê zaroktiyê de, piştî saxbûnê, bi gelemperî li dij wê vîrusê [[Bergiriya destketî|bergiriyek demdirêj]] ava dibe. Wekî mînak nexweşiya xuriya mirîşkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') nexweşiyek vîrusî ye, heke mirov di zaroktiya xwe de tûşî vê vîrusê bibe û sax bibe, li dij vîrusê di laş de bergirî ava dibe û bi gelemperî mirov êdî bi vê nexweşiyê nakeve.Lê di laş de, li dij hinek nexweşiyan, bergiriyek xurt ava nabe, loma piştî saxbûnê dibe ko mirov dîsa tûşî vîrusê bibe û bi nexweşiyê bikeve. Wekî mînak, dibe ko mirov di dirêjiya temenê xwe de çendan car tûşî nexweşiya arsimê (sermagirtin) dibe. Ji ber ko hokara nexweşiya arsimê ne yek, lê çendan cor vîrusên cuda ne, bergiriya li dij corek vîrusê avabûyî, li dij vîrusên din, bêbandor e. Loma her ko corek nû ya vîrusa arsimê tûşî mirov dibe, mirov dîsa bi nexweşiya arsimê dikeve. Herwiha di hin corên vîrusan de genoma vîrusê ji ber [[mutasyon]]an, zû diguhere. Di rewşek wiha de, piştî saxbûnê, heke rojek îcar vîrusa mutant tûşî mirov bibe, mirov dîsa bi nexweşiyê dikeve. Wekî mînak, vîrusa influenza, mirov tûşî nexweşiya grîpê (bi înglîzî:''flu'') dike. Influenza bi mutasyonê diguhere û vîrusên bi genoma cuda peyda dibe, li dij vîrusên nû yên mutant di laş de bergiriya avakirî tune, û mirov dîsa bi nexweşiya grîpê dikeve. Hokara hin corên pençeşêran vîrus in. Dermanên dijevîrus tenê li ser hin corên vîrusan bandor dikin. Dermanên dijevîrus, bi gelemperî rê li ber duhendebûna genomma vîrusê digirin. Dermanên dijezindeyî (bi înglîzî:''antibiotics'') li dij nexweşiyên vîrusî bêbandor in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "viral disease". Encyclopedia Britannica, [https://www.britannica.com/science/viral-disease]. Accessed 19 December 2024.</ref> Li jêr hinek ji nexweşiyên vîrusê bi awayekî kurt û sade hatine diyarkirin, lê ji bîlî van nexweşiyan hê gelek nexweşiyên vîrusê hene ko tûşî mirov dibin û mirov nexweş dikin. === Nexweşiya harî === Hokara neweşiya harî (bi înglîzî: ''rabies''), vîrusa Lyssavirus rabies e. Bi geztina mirov ji aliyê ajala tûşî vîrusa hariyê bûye û hilgirê nexweşiya hariyê ye, vîrusa harî tûşî mirov dibe. Ajalên wekî [[kûçik]], [[rovî]], pisîk, [[gur]] hilgirên nexweşiya hariyê ne. Li gor daneyên Rêxistina Tendirustiyê ya Cîhanê, nexweşiya harî bi rêjeya %99 ji kûçikan tûşî mirov dibe.<ref> World Health Organisation (WHO).Rabies [https://www.who.int/health-topics/rabies#tab=tab_1]</ref>Vîrusa harî di laşê mirov de bandor li ser xaneyên koendama demarê dike. Li dijî nexweşiya harî, [[Vaksîn|kutav]] (vaksîn) heye, lê divê hê ko vîrus di [[demarexane]]yan de cih nebûye, kutav were lêdan. === Grip === Grîp (bi înglîzî: ''influenza- flu'') nexweşiyek ji ber tûşbûna vîrusên grîbê ye. Hokara nexweşiyê ne yek, lê gelek cor vîrus in. Herwiha nexweşiya grîpê jî ne yek cor e. Wekî mînak, grîpa asayî, grîpa balîndeyan (bi înglîzî:''avian influenza''), grîpa berazan (bi înglîzî: ''swine influenza'') heye.Grîpa asayî bi gelemperî di demsala payiz û zivistanê de hê pirtir tûşî mirov dibe, loma ji vê gîpê re tê gotin grîpa demsalî (bi înglîzî: ''seasonal influenza''). Grîp bi rêya koendama hensasyê, ji hewayê tûşî mirov dibe. Ji nişkê ve bilindbûna asta [[Ta (biyolojî)|ta]] (bi înglîzî:''fever''), kuxik (kuxika ziwa), serêşî, di masûlkeyan û [[geh]]an de êş, êşa [[Qirrik|qirik]] û [[Gewriya mirov|gewriyê]], sistî û bêteqatiya laş, herika poz, nîşaneyên serekî ne bo nexweşiya grîpê. Bi gelemperî mirov di nav hefteyek de ji nexweşiyê sax dibe, lê dibe ko kuxik zêdetirê du hefteyan bidome.<ref>World Health Organisation (WHO). Influenza [https://www.who.int/health-topics/influenza-seasonal#tab=tab_2]</ref> === Arsim (sermagirtin) === Nexweşiya arsim (bi înglîzî: ''cold'',an jî ''common cold'') xwe bi herika poz an jî bi xitimbûna poz, serêşî, kuxik, bêhnijîn û êşa qirik û qewriyê nîşan dike. Bi qasî 200 cor vîrus hokarên arsimê ne. Nexweşiya arsim dişibe grîpê, lê di arsimê de bi gelemperî, taya laş bilind nabe. Vîrusên arsimê di koendama henaseyê de, di başa [[Coga henaseyê|jorê coga henaseyê]] de cih dibin. Dibe ko mirov di her demên salê de tûşî vîrusên arsimê bibe. Nexweşi bi gelemperî di nav hefteyek de baş dibe.<ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention. Common cold [https://www.cdc.gov/common-cold/about/index.html]</ref> === AIDS === {{Gotara bingehîn|AIDS}} [[Wêne:HIV ku.png|thumb|410x410px|Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.]] Nîşana Nemana Bergiriya Destketî (bi înglîzî: ''Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS)'') nexweşiyek ji ber tûşbûna bi Vîrusa Nemana Bergiriya Mirovan e (bi îngilîzî: ''Human Immunodeficiency'' ''Virus (HIV)''). Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye. Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.<ref>World Health Organisation (WHO). HIV [https://www.who.int/health-topics/hiv-aids#tab=tab_1]</ref>Li ser rûyê parzûna xaneyê yên xaneyên T-alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 hene. Vîrusa HIV-ê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayî tûşî [[Lîmfexane|xaneyên lîmfê]] dibe.Di nav [[xwîn]] û şileya laşê kesên bi nexweşiya AIDS-ê de vîrusa HIV-ê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrusa HIV-ê jî ji kesê nexweş diguhêze bo kesê sax.Bi kesên tûşbûyî ve peywendiya seksî (zayendî), rêya herî bingehîn e ji bo veguhêztina vîrusa HIV-ê. Bi awayek hewbeş bikaranîna derziyek, ji bo derzîdana madeyên hişbîr an jî ji bo tiştek din jî rê li ber veguhaztina HIV-ê ve dike. Heke dayik tûşî HIV-ê be, dema [[Ducanî|ducaniyê]], bi riya xwînê, piştê zayînê bi riya şîrê dayikê vîrusa HIV-ê ji dayik diguhaze derguşê.Heke kesek bi vîrusa HIV-ê tûşbûyî, wekî bexşîner, xwîna [[Xwînguhaztin|xwe bide]] mirovekî sax, ew mirovê xwînwergir jî tûşî vîrusa HIV-ê dibe. === Sorik === Sorik (bi înglîzî: ''measles'') nexweşiyek ji ber vîrusa ''Morbillivirus hominis'' e. Ev nexweşî bi gelemperî di temenê zaroktiyê de tûşî mirov dibe. Ji salên 1960yan vir ve li dij sorikê kutav (vaksîn) tê bikaranîn. Bi gelemperî kutava sorikê, bi kutava sorika almanî (bi îglîzî: ''rubella'') û kutava binguhikê (bi înglîzî: ''mumps'') re wekî “kutava têkil” tê kutandin. Ji bo dabînkirina bergiriya laş, zarok du caran tên vaksînkirin. Vîrusa sorikê bi dilopikên ji dev boz û girika kesên nexweş belavê hawirdorê dibe, bi hensagirtinê jî tûşî mirovê sax dibe. Bi gelemperî 10 heta 14 roj piştî tûşbûna vîrusê, nîşaneyên nexweşiyê peyda dibin. Di laş de taya bi asta bilind, herika poz, çavên bixwîn, li kêlekên nav dev de peydabûna xalên spî nîşaneyên serekî ne. Çendan roj şûn ve, di rû û jorê stû de sorayî xuya dibin, sorayiyên çerm hêdî-hêdî belavê laş dibin.<ref>World Health Organisation (WHO). Measles [https://www.who.int/health-topics/measles#tab=tab_2]</ref> === Îflîca zarokan (polîo) === Îflîca zarokan (bi înglîzî: ''poliomyelitis'' an jî bi kurtî ''polio'') bi vîrusa poliovirus tûşî mirov dibe. Îflîca zarokan nexweşiyek gelek vegir e (bi înglîzî: ''contagious''), pir zû belav dibe û tûşî mirovên sax dibe.Vîrusa nexweşiyê di xaneyên koendama demarê de cih dibin û dibe ko di nav çendan saetan de di hin masûlkeyan de rê li ber girjbûn û xavbûnê bigirin û îflîcbûn (bi înglîzî: ''paralysis'') rû bide. Hin caran dibe ko îflîcbûn di masûlkeyên koendama henaseyê de rû bide, di vê rewşê de mirin rû dide. Nexweşî herî zêde di nav zarokên ji 5 salan piçûktir de bi bandor e. Bi kutanê, rê li ber nexweşiyê hatiye girtin. Ji salên 1960yan vir ve li dijî nexweşiya îflîca zarokan kutav tê bikaranîn. Vîrus bi rêya dev, tûşî laşê mirov dibe. Poliovirus di linceperdeya gewriyê û ya [[rûviya zirav]] de cih dibin û di [[Lîmfegirê|limfegireyên]] wir de duhende dibin. %1 heta 2 yê van tûşbûnan de vîrus êrîşê demarexaneyên livînê (bi înglîzî: motor neurons) yên [[demarekoendama navendî]] dikin. Tûşbûna nexweşiyê ji mirovek ber bi mirovek din rû dide. Ji ber ko vîrus di rûviya zirav de cih dibin, riya sereke ya belavbûna vîrusê pîsayî (gû) ya mirovê nexweş e. Bi gelemperî bi rêya ava qirêj an jî destên qirêj û xurekên qirêj, vîrus tûşî mirovan dibe.Di despêka tûşbûnê de nexweşî, xwe wekî nexweşiya grîpê nîşan dike. Ta, bêhalî, serêşî û hin caran eşa gehan nîşaneyên serekî ne. Di 200 nexweşiyan de bi qasî kesek de, bi gelemperî di masûlkeyên ling û pê de îflîcbûn rû dide.<ref>The Institut Pasteur. Poliomyelitis [https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/poliomyelitis]</ref> === Hepatît (Kezebkulî, zerik) === Peyva hepatît (bi înglîzî: ''hepatitis'') ji bo rewşa kulbûna (bi înglîzî: ''inflammation'') [[kezeb]]ê tê bikaranîn. Li dewsa hepatîtê di, nav gel de peyvên “zerik” û “kezebkulî” jî tên bikaranîn. Kulbûna kezebê bi gelemperî ji ber tûşbûna vîrusan rû dide, lê dibe ko bakterî an jî madeyên kîmyayî yên wekî alkol jî bibin sedema kezebkuliyê. 5 corên hepatîtê hene ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin. Cora hepatîtê navê xwe ji cora vîrusê digire. Vîrusa A,Vîrusa B, Vîrusa C, Vîrusa D û Vîrusa E di kezeba mirov de dibin sedema çêbûna nexweşiyên Hepatîta A,B,C,D û E.<ref>NHS. Hepatitis[https://www.nhs.uk/conditions/hepatitis/]</ref> ==== Hin nîşaneyên hepatîtê: ==== Êşa masûlke û gehan, di laş de taya bi asta bilind, hestê bêteqatî û westiyayî, xwesteka xwarin û vexwarinê de kêmbûn (bêmadeyî), êşa zikê, [[mîz]]a bi rengê zer heta rengê qehweyî, pîsayî (gû) ya bi rengê gewr, di çavan û çerm de rengê zerokiyê. Vîrusa hepatîta A bi xwarin û vexwarinên tûşî pîsayî ya kesên bi nexweşiya hepatîta A bûne, tûşî mirov dibe. Li dijê nexweşiyê kutav heye. Nexweşiya hepatîta B bi rêya xwînê, ji kesên tûşbûyî belav dibe. Ango dibe ko ji dayika ducanî nexweşî derbasî pitika wê bibe. Herwiha bi reya têkiliya zayendî jî nexweşî ji kesek derbasî kesek din dibe. Ji bo avakirina bergiriyê, li dijî nexweşiyê, kutava hepatîta B tê bikaranîn. Vîrusa hepatîta C jî wekî mîna hebatîta B, bi rêya xwînê belav dibe. Kesên bi nexweşiya hepatîta C ketine, bi dermanan baş dibin. Lê ji bo avakirina bergiriyê li dijê vîrusên hepatîta C, kutav tune. Hepatîda D, ji aliyê vîrusa hepatîda D ve tûşî mirov dibe. Lê ev vîrus tenê tûşî kesên bi nexweşiya hepatîta B-yê ne dibe. Ango vîrusa hepatîta D, di hebûna vîrusa hepatîta B de duhende dibe. Nexweşî bi rêya xwînê an jî bi têkiliya zayendî tûşî mirov dibe. Li dijî hepatîta D-yê kutavek taybet tune, lê kutava hepatîta B, mirov ji tûşbûna vîrusa hepatîta D-yê jî diparêze. Vîrusên nexweşiya hepatîda E bi gelemperî ji goştên xav an jî kêmpijiyayî yên beraz û pezkûviyan tûşî mirov dibe. Ji bo avakirina bergiriyê li dijî vê nexweşiyê kutav tune. == Bandora vîrusan li ser çêbûna nexweşiya şêrpenceyê == Hin xebatên zanistî de hatiye nîşankirin ko piştî tûşbûna vîrusan dibe ko beşa laş a tûşbûyî de şêrpence peyda bibe. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya hepatîta B yê ne dibe ko bi şêrpenceya kezebê ve rû bi rû bimînin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Piştî tûşbûna hin corên vîrusa ''Human papillomaviruses'' (HPV) dibe ko di stûyê malzarokê (bi înglîzî: ''cervix'') de şêrpence peyda bibe.<ref>NHS. Human papillomavirus [https://www.nhs.uk/conditions/human-papilloma-virus-hpv/]</ref>Dibe ko %15 yê şêrpenceyên mirov ji ber hebûna vîrusan rû bide. Gava vîrus tûşî xaneyê dibe, dikare taybetmendiyên geşebûna xaneyê biguherine. Vîrus di xaneya xanexwê de [[derbirîna gen]]ên dibin sedema şêrpenceyê, han dikin, ji van genan re tê gotin onkogen (bi înglîzî: ''oncogenes''). Bi derbirîna van genan, çalakiya xaneyê jî diguhere û dibe ko şêrpence peyda bibe. Herwiha hin caran jî dibe ko vîrus bixwe onkogenan kod bikin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> Dibe ko têkilbûna genoma vîrusê bi kromozomên xaneya xanexwê ve, gena ji bo kontrolkirina dabeşbûna xaneyê xirab bike. Ev rewş jî dibe sedema çêbûna şêrpenceyê. Di sala 2006 de ji bo di mêyan de rê li ber şêrpenceyên ji ber HPV were girtin, kutav hat çêkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Bi kutana vê kutavê, egera çêbûna şêrpenceya stûyê malzarokê tê kêmkirin. == Li dij vîrusan berxwedana xanexwêyê == Tûşbûna vîrusan bergiriya laş han dike. Li dij vîrusan, di laşê mirov de [[bergiriya giştî]] û bergiriya taybet ([[bergiriya xaneyî]] û [[bergiriya derdanî]]) çalak dibe. Bergiriya giştî bi gelemperî rê li ber zêdebûna hejmara vîrusan digire. Wekî mînak, xaneya tûşbûyî proteînek taybet a bi navê [[înterferon]] berhem dike û der dide. Înterferon di xaneyên tûşbûyî de duhendebûna vîrusan asteng dike.<ref>British Society for Immunology “Immune responses to viruses”[https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/pathogens-disease/immune-responses-viruses]</ref> Herwiha interferon bi xaneyên cînar ên hê tûşî vîrusê nebûne ve tê girêdan û wan li dij tûşbûna vîrusê bihêz dike. Di laşê mirov de [[Xaneya B|lîmfexaneyên B]] wekî bersîva tûşbûnê, li dij vîrusan, bi bergiriya derdanî, [[dijeten]] berhem dikin. Lê gava virusek cara ewil tûşî laş dibe, xaneyên mirov nikarin bi lez dijeten berhem bikin, loma dibe ko bandora dijeten sinordar be.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Dijeten bandor li ser vîrîonên li derveyî xaneyan dike. Bergiriya xaneyî jî bi taybetî ji aliyê [[Xaneya T|Xaneyên T]] ve tê rêkxistin. Di bergiriya xaneyî de, vîrusên nav xaneya tûşbûyî jî tên armancgirtin. == Çandina vîrusan == [[Wêne:Cultivation of viruses ku.png|thumb|400x400px|Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê de, di nav şûşeya çandina xaneyê de an jî di nav firaqa Petri de tên çandin. ]] Ji bo naskirina (teşxîskirin) vîrusan, dîtina dermanan bo çareseriya nexweşiyên vîrusî, çêkirina kutavan (vaksîn) û ji bo lêkolînên zanistî pêdivî bi çandina vîrusan heye. Ji ber ko vîrus mişexwer in û nikarin bi tena serê xwe pir bibin, vîrus di laşê zîndeweran de an jî di xaneyek zindî de dikarin werin çandin û duhendekirin. Heke ji bo çandinê tevahiya laşê zindî were bikaranîn ev çandina vîrusê wekî çandina di vîvo de (bi înglîzî: in vivo) tê navkirin.Peyva “in vivo” di latînî de bi wateya “ di nav tişta zindî” de tê bikaranîn. Ne tenê ji bo çandina vîrusan lê ji bo hemû xebat û ezmûnên ko li ser laşê ajal û riwekan ve tên kirin jî ev peyv tê bikaranîn.<ref>“In vivo.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/in%20vivo.] Accessed 24 Dec. 2024.</ref> Di çandina di vîvo de xanexwê dibe ko embriyoyek be an jî heka pîtandî ya mirîşkan be. Hin caran jî dibe ko ajalek be. Wekî mînak her sal ji bo çêkirina piraniya kutavên grîbê (bi înglîzî: influenza vaccines), vîrusên grîbê di hêkên mirîşkan de tên çandin.<ref>Wadell G. Cultivation of viruses. Textbook of Medical Virology. 1983:38–44. doi: 10.1016/B978-0-407-00253-1.50010-4. Epub 2014 Jun 27. PMCID: PMC7173560.</ref> Ango embriyo an jî ajala xanexwê wekî kargeha çêkirina vîrusan kar dikin. Hin caran jî vîrus li derveyî laşê zîndewer lê di nav xaneyên zîndewerê de di hawirdorek destkarî de tên çandin, vê çandina vîrusan wekî çandina di vîtro de (bi înglîzî: ''in vitro'') tê navkirin. Peyva “in vitro” bi wateya “li derveyî laşê zindewerê” an jî “di şûşeyê de” tê bikaranîn. Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê (bi înglîzî: ''test tube'') de, di nav şûşeya çandina xaneyê (bi înglîzî: ''cell culture flask'') de an jî di nav firaqa Petri (bi înglîzî: ''Petri dish'') de tên çandin. Ji bo çandina bakteriyofajan, pêşî bakterî di firaqa Petrî de li ser tebeqaya agarê tên çandin, paşê, bakterî bi bakteriyofajan ve tên tûşkirin. Vîrus di nav bakteriyan de duhende dibin. Ji bo duhendebûnê, pêdiviya vîrusên ajalan bi ajala xanexwê an jî xaneyên ajalê heye. Ji bo xebatên bi çandina di vîtro de, xaneyên ajala xanexwê di şûşeyên çandinê de tên xwedîkirin, paşê bi vîrusan tên tûşkirin. Ji endam an jî şaneyên ajala xanexwê hinek xane tên derxistin. Di nav şûşeya çandinê de hinek şileya ji bo çandina xaneyan heye. Xane di nav vê şileyê de tên xwedîkirin. Bi dûhendebûnê, xaneyên nû çêdibin û xwe bi rûyê şûşeyê ve girê didin û geşe dibin. Paşê, bi tûşkirina vîrusan, vîrus dikevin nav xaneyan û duhende dibin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus| ]] 0vfxh62s1tdc0mswuy8vz3mu4pa2ajt 2100612 2100611 2026-10-26T16:07:38Z Biyolojiyabikurdi 31567 2100612 wikitext text/x-wiki '''Vîrus''' an jî '''vayros''' pêkhateyeke nexaneyî û nezindî ye ko mişexwera neçar a navxaneyê ye.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> [[Wêne:Basic Scheme of Virus ku.svg|thumb|Vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne.]] Di [[zimanê latînî]] de peyva vîrus ji bo [[jehr]]ê an jî tiştên jehrî dihat bikaranîn.<ref name="BIOLOGY (the study of life) "/> Liqê [[Mîkrobiyolojî|mîkrobiyolojiyê]] ko li ser pêkhate, cor û duhendebûna vîrusan û nexweşiyên vîrusî xebat dike wekî ''vîruszanî'' ({{Bi-en|''virology''}}) tê navkirin. [[Zanistvan|Zanyarên]] ko li ser vîrusan xebat dikin jî wekî ''vîruszan'' ({{Bi-en|''virologist''}}) tên navkirin.<ref name="VILLEE"/> Xaneya ko vîrus tûşî wê dibe û di nav wê de duhende dibe, wekî ''xaneya xanexwê'' ({{Bi-en|''host cell''}}) tê navkirin. == Taybetmendiyên zîndeweran == Ji ber ko vîrus pêkhateyên nexaneyî û mişexwer (parazît) in, di nav ti cîhanek zîndeweran de nayên polenkirin. Berevajî zîndeweran, vîrus ti [[endamok]]ên xaneyî lixwe nagirin û nikarin bi tena serê xwe [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] bibin û pir bibin. Di şûna wê de,vîrus tûşî [[xane]]yekê dibe û dikeve nav xaneya xanexwê. Di nav xaneya xanexwê de, vîrus endamokên xaneyê, asîdên nukleyî û awêteyên endamî yên wê xaneyê ji bo pirbûna xwe bi kar tînin. Loma vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne ({{Bi-en|''obligate intracellular parasites''}}).<ref name="VILLEE" /> Vîrus dikarin tûşî xaneyên hemû cor zîndeweran; [[Heywan|ajal]], [[riwek]], [[Kuvark|karok]], [[protîst]] û [[Bakterî|bakteriyan]] bibin. Vîrus pêkhateyên zindî an jî nezindî nînin,<ref name="OpenStax, Biology" /> lê dikarin zîndeweran tûşî nexweşiyan bikin. Ji bo pêkhateyek wek zindî were hesibandin, divê xwediyê hin taybetmendiyan be. Hinek taybetmendiyên zîndeweran: [[Organîzm|Zîndewer]] herî kêm ji yek [[xane]]yê pêk tên û di xaneyên xwe de [[molekul]]a embarkirina zanyariyên [[Genetîk|bomaweyî]] lixwe digirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi xurek û xwedîbûnê heye. Hemû zîndewer xurekan [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û bi [[henaseya xaneyê]] xurekan diguherînin bo [[Enerjî|enerjiyê]]. Pêdiviya hemû zîndeweran bi deravêtina madeyên paşmayî heye. Hemû zîndewer geşe dibin, diperisin û dilivin. Hemû zîndewer ji bo berdewamiya nijada xwe [[Pirbûna zayendî|pir dibin]]. Hemû zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorên xwe re bertek nîşan didin. Hemû zîndewer li gor [[metabolîzm]]aya xwe di nav xaneyên xwe de hin molekulan çêdikin an ji hildiweşînin. Hemû zîndewer bi guncandinan ({{Bi-en|''adaptation''}}) li jingehê de derfetên jiyana xwe zêde dikin. Vîrus ji van taybetmendiyên zîndeweran tenê sê taybetmandî lixwe digirin. Vîrus xwediyê molekula bomaweyî ne, dikarin di nav xaneya xanexwê de pir bibin û vîrus bi [[mutasyon]]an tên guncandin. Bi van taybetmendiyên xwe, vîrus dişibin zîndeweran, lê ji ber ko hemû taybetmendiyên zîndeweran lixwe nagirin, vîrus wekî pêkhateyên zindî nayên hesibandin. Herwiha vîrus hebûneke nezindî jî nîn e. Ango vîrus, pêkhateyek li peravê zindîbûn û nezindîbûnê ye.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Keşifa vîrusan == Mirovahî cara pêşîn bi parzûna porselenî ji hebûna vîrusan agahdar bû. Parzûna porselenî wekî parzûna Chamberland- Pasteur tê navkirin. Di nav [[şile]]meniyê de hemû tiştên hûrik û bakteriyên ko tenê bi mîkroskobê dihatin dîtin, bi parzûna Chamberland- Pasteur ve dihatin parzûnkirin. Di sala 1886an de Adolph Meyer da nîşankirin ko nexweşiyeke riweka tûtinê, nexweşiya mozaîka tûtinê (bi înglîzî: ''tobacco mosaic disease'') dikare bi şilemeniya ko ji riweka nexweş hatiye derxistin, were guhaztin bo riwekeke sax.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di sala 1892an de [[Dmitri Ivanovsky]] da nîşankirin ko hokara nexweşiya mozaîka tûtinê bi parzûna Chamberland- Pasteur, ji şilemeniyê ji riweka nexweş hatiye derxistin, cihê nabe û ji parzûnê derbas dibe. Ango hokara nexweşiyê ji bakteriyan piçûktir ê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Vîrus pêkhateyên evqas piçuk in ko bi mîkroskoba ronakî nayên dîtin. Loma herçiqas mirovahî ji salên 1890iyan şûn ve ji hebûna vîrusan agahdar bûn jî, heta salên 1930yan vîrus nehatin dîtin. Bi keşifa [[Mîkroskop|mîkroskoba elektronî]], zanyariyên derbarê hebûn û pêkhateya vîrusan jî zêde bûn.<ref name="Biology"/> == Pêkhateya vîrusan == [[Wêne:Non-enveloped and enveloped virions ku.png|thumb|400x400px|Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên [[proteîn]]î hene.]] [[Wêne:Qebareya vîrusan ku.png|thumb|401x401px|Vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in]] Vîrusa li derveyî xaneya xanexwêyê, wekî ''vîrîon'' tê navkirin. Bi eslê xwe beşa vîrusê ya ko di nav xaneya xanexwê de pir bûye, xaneyê terikandiye û dikare tûşî xaneyeke nû ya xanexwêyê bibe, wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="VILLEE" /> Vîrus bi şêwe û qebareyên corbicor in, lê di hemû vîrusan de pêkhate dişibe hev. Di hemû vîrusan de genoma ji yek an jî zêdetir asîda nukleyî ([[ADN]] an jî [[ARN]]) bi çîneke parêzger a proteînî dorpêçî ye. Ji vê çînê re tê gotin poşerê proteînî (bi înglîzî: ''capcid''). Dibe ko di hin vîrusan de li gel asîda nukleyî [[enzîm]] jî hebin. Poşer ji binebeşên proteînî yên bi navê kapsomer (bi înglîzî: ''capsomere'') pêk tê. Di hin vîrusan de poşer bi şeweyê gogî ya ji firerûyên (bi înglîzî: ''polyhedral'') sêgoşeyî ye, di hin vîrusan de poşer bi pêkhateya lûlpêçî ye.<ref name="Biology" /> Wekî mînak vîrusa mozaîka tûtinê ji poşerê lûlpêçî pêk tê. Di hin vîrusan de, wekî mînak, di vîrusa grîpê (bi înglîzî: ''Influenza virus'') de poşer ji aliyê çînek ve dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg. Çavkaniya bergê vîrusê, parzûna xaneyê ya xaneya xanexwê ye. Berg [[fosolîpîd]] û proteînên parzûnê yên xaneya xanexwê lixwe digire. Herwisa berg proteîn û glîkoproteînên vîrusê jî lixwe digire.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref><ref name="Biology" /> Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên (bi înglîzî: ''spikes'') glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên proteînî hene û wekî wergirên vîrusî (bi înglîzî:''viral receptors'') tên navkirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhateya nûkê taybet e ji bo her cor vîrusek. Wekî mînak, du cor nûkên vîrusa gripê hene. Nûkên hemagglutînîn (H) (bi înglîzî: ''hemagglutinin spikes'') ji bo girêdana xaneya xanexwêyê û têperbûna ARN-yê kar dikin. Nûkên nêramînîdaz (N) (bi înglîzî: ''neuraminidase spikes'') vîrusê ji xaneya xanexwêyê cihê dikin ko vîrîon ji xaneyê dûr bikevin.Vîrusên grîpê bi gelemperî li gor nûkên N û H tên diyarkirin. Wekî mînak, Vîrusa grîpê ya H1N1 berpirsê [[Pandemî|pandemiyên]] di salên 1918 û 2009an e.<ref>J. Cohen. “What’s Old Is New: 1918 Virus Matches 2009 H1N1 Strain. Science 327, no. 5973 (2010): 1563–1564.</ref> Vîrusa H2N2 berpirsê pandemiya sala 1957an e, vîrusa H3N2 jî di sala 1968an de bi awayekî pandemî belav bû.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Qebareya vîrusan ne yek e, bi gelemperî, tîreya vîrusa herî piçûk bi qasî 20 nanometre, ya herî gewre jî bi qasî 400 nanometre ye. Ango vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in. Tîreya bakteriyek asayî bi qasî 1000 nanometre ye. Tîreya xaneyên zîndewerên navikrasteqînan jî 10 heta 1000 car ji ya bakteriyan mezintir e. Vîrusên bi navê adenovîrus, tûşî coga [[koendama henaseyê]] û coga [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisa mirov]] dibin û mirov nexweş dikin. Tîreya adenovîrusan bi qasî 75 nm ye. Bi qasî 50 mîlyon adenovîrus dikarin di yek xaneyek mirov de cih bibin.<ref name="Biology" /> Vîrus nikare bi tena serê xwe zêde bibe. Genên vîrusê, xaneya xanexwêyê ji bo çêkirina vîrusên nû çalak dike. Xaneya xanexwê, li gor zanyariyên bomaweyî yên vîrusa tûşî wê bûye, yekeyên vîrusê çêdike, yekeyan bi hev re girê dide û vîrusê peyda dike.<ref name="Concepts and Applications" /> == Polenkirina nefermî ya vîrusan == Li gel polenkirina zanistî, vîrus hin caran bi awayekî nefermî jî tên polenkirin. Di polenkirina nefermî de vîrus li gor şêwe, genom, pêkhate û xaneya xanexwê tên dabeşkirin. === Vîrus li gor cor û pêkhateya genomê === Madeya bomaweyî ya nav vîrusê, wekî genoma vîrusê (bi înglîzî:''viral genome'') tê navkirin. Ji ber ko vîrus bi tena serê xwe nikarin duhende bibin, pêdiviya genoma vîrusan tenê bi genên ji bo çêkirin û yekkirina beşên vîrusê heye. Di genoma vîrusan de ji bo rêkxistina çalakiyên xaneya xanexwê, genên bo kodkirina hin proteîn an jî [[enzîm]]an jî cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Cor û pêkhateya genoma vîrusê li cem vîrusan ne yek e. Asîda nukleyî ya hin vîrusan [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] ye û evan vîrusan wekî vîrusên ADN-yî tên navkirin. Lê di hin corên vîrusan de molekula bomaweyî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] ye, loma ew jî wekî vîrusên ARN-yî tên navkirin.<ref name="Biology"/>Ango berevajî hemû zîndeweran, di vîrusên ARN-yî de embara zanyariyên bomaweyî ne ADN, lê ARN ye. Di hin vîrusan de asîda ADN tek zincîrî ye, di hinekan de jî cot zincîrî ye. Herwiha di hin vîrusên ARN-yî de, ARN-ya vîrusê tek zincîrî ye, lê di hinek vîrusan de ARN cot zincîrî ye.<ref name="Campbell"/> === Genoma vîrusan li gor şeweya wan === Genoma vîrusan li gor cora vîrusê dibe ko bi şeweyê xelekî (bazineyî) an jî xêzî be. Di hin vîrusan de ne yek lê zêdetir kopiyên genomê hene.<ref name="Campbell"/> Qebareya genoma vîrusî jî ji hev cuda ne. Dibe ko di vîrusek de genom tenê ji çend hezar nukleotîdan pêk hatibe, lê di vîruseke din de dibe ko hejmara nukleotîdên genomê ji sed hezaran zêdetir bin. Wekî mînak, genoma vîrusa mozaîka tûtinê ji 6400 cotên nukleotîdan pêk tê û tenê şeş gen lixwe digire.<ref name="Biology"/> Lê di genoma vîrusên bakteriyofaj bi hejmara gelek zêde gen cih digirin. === Vîrus li gor şeweyê poşerê proteînî === Vîrus li gor şêweyê poşerê xwe bi sê koman de tên polenkirin: # Vîrusên bi poşerê lûlpêçî (bi inglîzî: ''helical''), # Vîrusên firerûyî (bi înglîzî: ''polyhedral''), # Vîrusên bi poşerê aloz (bi înglîzî: ''complex'')<ref name="Microbiology" /> Poşerê vîrusa mozaîka tûtinê bêberg e û bi şeweyî lûlpêçî ye. Poşerê vîrusa ebola bi bergek dorpêçî ye û poşer bi şeweyî lûlpêçî ye. Di hin vîrusan de poşer ji firerûyên sêgoşeyî pêk tê. Bi gelemperî di vîrusên firerûyî de, poşer ji 20 rûyên sêgoşeyî pêk tê. Wekî mînak, vîrusa nexweşiya îflîca zarokan (bi înglîzî: ''polio'') û vîrusa herpes (bi tûşîbûna vîrusa ''Herpes simplex'' di dev û lêvên mirov de peqilkên hûrik peyda dibe), vîrusên bi poşerê bistrûyî (bi înglîzî:icosahedral) ne. Vîrusên lûlpêçî û vîrusên bîstrûyî dibe ko biberg an jî bêberg bin. Vîrusên bêberg wekî vîrusên rût (bi înglîzî: naked virus), vîrusên ko poşerê proteînî bi bergek fosfolîpîdî pêçayî ye jî wekî vîrusên biberg (bi înglîzî: ''enveloped vîrus'') tên navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> === Polenkirina vîrusan li gor xaneya xanexwê === Vîrus tûşkerê kîjan xaneyê be, bi navê wê xaneya xanexwê ve tê navkirin. Wekî mînak, vîrusa ajalan, vîrusa riwekan, vîrusa karokan û hwd. ==== Vîrusên riwekan ==== Vîrusên ko tûşî xaneya riwekan dibin û bi têkbirina geşe û peresînê, berhemdariya riwekê kêm dikin, wekî vîrusên riwekan tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology"/> Hema hemû vîrusên rivekan, virusên ARN-yî ne. Piraniya wan, wekî vîrusa moazika tûtinê bi şeweyî çîlkeyî (bi înglîzî: ''rod-shaped'') ne.Ji bo tûşî riwekan bibe, divê vîrus pêşî ji şaneya poşêrê ya çîna derveyî ya riwekê derbas bibin. Riwekên ji ba û sermayê zîyan girtine û birîndar bûne, an jî yên ji aliyê ajal û karokan ve hatine birîndarkirin, riwekên herî guncav in ji bo tûşbûnê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> ==== Vîrusên ajalan ==== Vîrusên tûşî xaneyên ajal dibin û dibin sedema nexweşiyan, wekî vîrusên ajalan tên navkirin. Vîrusa grîpê mînak e ji bo vîrusa ajalan. Di piraniya vîrusên ajalan de poşerê proteînî yê vîrusê bi çînek fosfolîpîdî dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg.Vîrus bi alîkariya bergê, xaneya xanexwêyê nas dike, dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Biology with Physiology"/> Dibe ko genoma vîrusên ajalan ADN an jî ARN be. Vîrusên nexweşiya grîpê, vîrusa îflica zarokan, vîrusa sorikê û vîrusa HIV a [[AIDS]]-ê jî tê de, gelek vîrusên ajalan, vîrusê ARN-yî ne. Vîrusên nexweşiya hepatîta B û xuriya mirişkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') mînak in bo vîrusên ADN-yî. ==== Vîrusên bakteriyan ==== {{Gotara bingehîn|Bakteriyofaj}} [[Wêne:Bakteriyofaj ku.png|thumb|Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz.]] Vîrusên ko tenê dikarin tûşî bakterî an jî arkebakteriyan bibin û di nav xaneya wan de duhende bibin, wekî bakteriyofaj (bi înglîzî:''bacteriophage'') an jî bi kurtî wekî faj (phage) tên navkirin.<ref>Kasman LM, Porter LD. Bacteriophages. [Updated 2022 Sep 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493185/]</ref> Peyva [[bakteriyofaj]], cara pêşîn di sala 1917yê de ji aliyê biyologê frensî Félix d’Hérelle ve hat bikaranîn. Di zimanê grekî de “phago” ji bo “xwarin” an jî ”a ko dixwe” tê bikaranîn. Ango bakteriyofaj bi wateya bakterixwer (a ko bakteriyê dixwe) tê bikaranîn.<ref>"Bacteriophage ." The Gale Encyclopedia of Science. . Encyclopedia.com. 3 Dec. 2024 [https://www.encyclopedia.com].</ref> Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz. Bakteriyofaj bi gelek cor û şêweyê ne. Lê di hemû bakteriyofajan de genoma asîda nukleyî di nav poşerê proteînî de cih digire. Poşer, genomê diparêze û guhaztina wê bo xaneya xanexwê rêk dixe. Di bin mikroskoba elektronî de di gelemperiya bakteriyofajan de sê beş xuya dibin; serî, kilik û rîşalên kilikê. Madeya bomaweyî ya nav bakteriyofajê, wekî genom tê navkirin. Genoma bakteriyofaja T4 û piraniya fajên din ADN-ya cotşerîdî ye, lê dibe ko genoma hin corên fajan ADN-ya tek şerîdî be. Herwiha genoma hin bakteriyofajan jî ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tek şerîdî ye. Di piraniya fajan de genom bi şêweyê xêzî ye, lê bakteriyofajên bi genoma xelekî jî hene. Wekî mînak di bakteriyafaja bi navê ''Pseudoalteromonas virus PM2'' de genom ji ADN-ya xelekî pêk tê.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/report_9th/dsDNA/Corticoviridae]</ref> == Polenkirina zanistî ya vîrusan == Di sala 1966ê de “Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan” (bi înglîzî: ''International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)'') hat avakirin. Ji sala 1971ê vir vê polenkirina vîrusan bi awayek zanistî ji aliyê vê desteyê (komîteyê) ve tê rêvebirin.Komîte di sala 2020ê de bîryar da ko êdî di warê polenkirina vîrusan de, wê polenkirina dunav (binominal), were bikaranîn. Ango vîrus jî bi awayê ko zîndewer tên polenkirin wê bi du navan werin navkirin. Polenzaniya (taksonomî) vîrusan dişibe taksonomiya [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]], lê di navbera herdu taksonomiyan de hin cudahî jî hene. Vîrus di 15 astan de tên polenkirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee. The new scope of virus taxonomy: partitioning the virosphere into 15 hierarchical ranks. Nat Microbiol. 2020 May;5(5):668-674. doi: 10.1038/s41564-020-0709-x. Epub 2020 Apr 27. PMID: 32341570; PMCID: PMC7186216.</ref> Polenkirina vîrusan bi asta realm dest pê dike heta asta corê, bi 15 astan tê nîşankirin. Ji bilî asta corê, di her astek de paşgirek taybet tê bikaranîn. Heta niha vîrus di asta 7 realam de hatine polenkirin. Li taboya jêr de, astên polenkirina vîrusan hatiye nîşankirin û taksonomîya vîrusa hariyê (bi înglîzî: ''rabies'') jî wekî mînak hatiye ravekirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301733&taxon_name=Lyssavirus%20rabies]</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" | '''<big>Taksonomiya vîrusan a</big>''' '''<big>li gor</big>''' '''<big>"Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan”</big>''' |- !'''<big>Asta polenkirinê</big>''' !'''<big>Paşgira taybet</big>''' !'''<big>Mînak</big>''' |- |'''Realm''' (realm) |''(-viria)'' |''Riboviria'' |- |'''Jêrerealm''' (subrealm) |''(-vira)'' | |- |'''Cîhan''' (kingdom) |''(-virae)'' |''Orthornavirae'' |- |'''Jêrecîhan''' (subkingdom) |''(-virites)'' | |- |'''Liq''' (phylum) |''(-viricota)'' |''Negarnaviricota'' |- |'''Jêreliq''' (subphylum) |''(-viricotina)'' |''Haploviricotina'' |- |'''Pol''' (class) |''(-viricetes)'' |''Monjiviricetes'' |- |'''Jêrepol''' (subclass) |''(-viricetidae)'' | |- |'''Kom''' (order) |''(-virales)'' |''Mononegavirales'' |- |'''Jêrekom''' (suborder) |''(-virineae)'' | |- |'''Xêzan''' (family) |''(-viridae)'' |''Rhabdoviridae'' |- |'''Jêrexêzan''' (subfamily) |''(-virinae)'' |''Alpharhabdovirinae'' |- |'''Tuxm''' (genus) |''(-virus)'' |''Lyssavirus'' |- |'''Jêretuxm''' (subgenus) |''(-virus)'' | |- |'''Cor''' (species) |''(ne standard'' e'')'' |''Lyssavirus rabies'' <u>(vîrusa hariyê</u>) |} == Polenkirina Baltimor == Ev sîstem di destpêka salên 1970yan de ji aliyê biyolog David Baltimore ve hat pêşniyarkirin, loma wekî polenkirina Baltimore tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di xebatên zanistî de wekî alternatîfa polenkirina ICTV-yê herî zêde ev sîstema polenkirinê tê bikaranîn. Di polenkirina Baltimore de li gel şêwe û genoma vîrusê, ARN-peyamber a vîrusê ji bo polenkirinê wekî krîtera serekî tê bikaranîn. Bi kurtasî di sîstema polenkirina Baltimore de, polenkirina vîrusan li ser bingeha çêbûna ARN-peyamberê ava bûye.<ref>Šimičić P, Židovec-Lepej S. A Glimpse on the Evolution of RNA Viruses: Implications and Lessons from SARS-CoV-2. Viruses. 2022 Dec 20;15(1):1. doi: 10.3390/v15010001. PMID: 36680042; PMCID: PMC9866536.</ref> ARN-peyamber di dema çerxa duhendebûnê de tê çêkirin ko proteînên vîrusê werin berhemanîn. Li gor polenkirina Baltimore, virus di heft koman de tên polenkirin.<ref>Mahmoudabadi G, Phillips R. A comprehensive and quantitative exploration of thousands of viral genomes. Elife. 2018 Apr 19;7:e31955. doi: 10.7554/eLife.31955. PMID: 29624169; PMCID: PMC5908442.</ref> Koma I, ji vîrusên bi genoma ADN-ya cotşerîdî (''dsDNA'') pêk tê. Di endamên vê komê de ARN-peyamber ji zincîra qalip a ADN-ya vîrusê tê çêkirin. Pêvajoya çêkirina ARN-pêyamber dişibe pêvajoya [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] ya di ADN-ya xaneyan de rû dide. Di vîrusên Koma II de genom ADN-ya tekşerîdî (''ssDNA'') ye. Berê ko libergirtina ARN-peyamber rû bide, genoma tekşerîdî tê guhertin bo genoma cot şerîdî ya navincî (bi înglîzî: ''intermediate''). ARN-peyamber bi pêvajoya libergirtinê, ji ADN-ya navincî tê berhemkirin. Genoma vîrusên Koma III, ARN-ya cotşerîdî (''dsRNA'') ye. Dema duhendebûnê, şerîd ji hev cihê dibin û yek ji şerîdan wekî şerîda qalib tê bikaranîn, bi hankirina ARN-polîmeraza vîrusê, ARN-peyamber tê berhemkirin. Vîrusên Koma IV, bi genoma ARN-ya tekşerîdî (''ssRNA(+)'') ya bi cemsergiriya pozîtîf in. Wateya cemsergiriya pozîtîf ev ko, ARN-ya genomê rasterast wekî ARN-peyamber tê bikaranîn. <ref>Eugene V. Koonin, Mart Krupovic, Vadim I. Agol. The Baltimore Classification of Viruses 50 Years Later: How Does It Stand in the Light of Virus Evolution?. Microbiology and Molecular Biology Reviews, 2021, 85 (3), pp.e0005321. ff10.1128/MMBR.00053-21ff. ffpasteur-03698244f</ref>Bi kopîkirina ARN-ya genomê, ARN-yên cotşerîdî yên navincî tên çêkirin. Ji ARN-ya cotşerîdî, şerîda ARN-ya bi cemsergiriya negatîf (temamkerê ARN-ya genomê ya bi cemsergiriya pozîtîf) tê bidestxistin. Paşê ev ARN wekî qalib tên bikaranîn, ARN-yên bi cemsergiriya pozîtîf en genomî û ARN-peyamberên vîrusê tên berhemanîn. Genoma vîrusên Koma V, ARN-ya tekşerîdî ya bi cemsergiriya negatîf e (''ssRNA(-)''). Ango rêzeya ARN-ya vîrusê, temamkerê ARN-peyamber e. Vîrusên Koma VI, du kopyayên ARN-ya tekşerîdî wekî genom lixwe digirin. ARN-yên tekşerîdî bi navbeynkariya enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') tên guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî tê guhaztin bo navika xaneya xanexwê û têkilê ADN-ya xaneyê dibe. Paşê ji ADN-ya vîrusê ya têkilê ADN-ya xaneya xanexwê bibû, bi libergirtinê, ARN-peyamber tê çêkirin. Di vîrusên Koma VII de genom bi qismî ADN-ya cotşerîdî ye, lê duhendebûna wan ne mîna vîrusên Koma I-ê ye. Genoma vîrusên Koma VII, ARN-ya tekşerîdî ya navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar dike. Herwiha ARN-ya tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. <big>'''<u>Polenkirina Baltimore<ref name="OpenStax, Biology"/></u>'''</big> {| class="wikitable" |+ !<big>Kom</big> !<big>'''<u>Taybetmendî</u>'''</big> !<big>'''<u>Awayê Hilberîna ARN-peyamber</u>'''</big> !<big>'''<u>Mînak</u>'''</big> |- !I !ADN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber, rasterast ji ADN-ya qalip tê libergirtin. !''Herpes simplex'' (vîrusa herpesê) |- !II !ADN-ya tekşerîdî !Berê ko ARN-peyamber were libergirtin, ADN tê guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. !''Anelloviridae'', ''Circoviridae'' û ''Parvoviridae''. |- !III !ARN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !'''Vîrusa rota (rotavirus)''' |- !IV !ARN-ya tekşerîdî (+) !Genoma vîrusê wekî ARN-peyamber kar dike. !Vîrusa arsimê (''Pircornavirus'') |- !V !ARN-ya tekşerîdî (-) !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !Vîrusa hariyê (''Rhabdovirus'') |- !VI !Vîrusên ARN-ya tekşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !Bi navbeynkariya transkîptaza pêçewane, ji ARN-ya genomê ADN tê çêkirin. ADN têkilê genoma xaneya xanexwê dibe. ARN-peyamber ji beşa têkilbûyî tê libergirtin !vîrusa nemana bergiriya mirov ''(HIV)'' |- !VII !Vîrusên ADN-ya cotşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !ADN-ya genomê, ARN-yên tekşerîdî yên navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar bikin. Herwiha ARN-yên tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. !Vîrusa hepaptîta B (''Hepadnavirus'') |} == Duhendebûna vîrusan == Gava vîrus tûşî xaneya xanexwê dibe, [[derbirîna gen]]ên vîruse di xaneyê de dibe sedema destpêkirina rêzeçalakiyan ko wekî duhendebûna vîrusê tê navkirin. Bi duhendebûnê, vîrusên nû peyda dibin.<ref name="Biology"/> Di gavên virusên ajalan û yên bakteriyan de hin cudahî hebin jî, di piraniya vîrusan de çerxa duhendebûnê ji pênc gavên serekî pêk tê. 1.Pêvegirêbûn (''attachment''): Di vîrusan de glîkoproteînên bergê an jî proteînên taybet ên poşerê wekî proteînên girêdanê kar dikin. Proteînên girêdanê bi awayekî kîmyayî, wergirên taybet ên li ser [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] xanexwêyê nas dikin, û vîrusê bi xaneyê ve girê didin. Ango heke proteînên girêdanê yên vîrusê, li ser parzûna xaneyek de restê wergirên guncav werin, vîrus bi navbeynkariya proteînên girêdanê, xwe bi wergirên xaneyê ve girê dide. Proteînên girêdanê yên vîrusê taybet e ji bo wergirên xaneya xanexwê, loma vîrus tenê hin corên xaneyan wekî xaneya xanexwê bi kar tînin.<ref name="Concepts and Applications" /> 2.Têketin (têkirina genomê) (''penetration''): Genoma vîrusê (ADN an jî ARN) ji parzûna xaneyê derbasî nav sîtoplazmaya xaneya xanexwêyê dibe. 3. Duhendebûn û berhemkirin (''synthesis''): ADN an jî ARN-ya vîrusê ji bo çêkirina asîdên nukleyî û proteînên vîrusê, kiryarên libergirtin û [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] ya xaneya xanexwêyê digirin bin kontrola xwe. Ji bo vîrusên nû genom û proteîn didin çêkirin. 4. Xwerêxistin (''assembly''): Hemû parçeyên nûçêbûyî (asîda nûkleyî, enzîm, poşer hwd) bi hev re tên yekkirin û vîrusek nû peyda dibe. 5. Derpirandin (''release''): Xaneya xanexwê hildiweşe, vîrusên nû, ji xaneyê tên berdan, di vê qonaxa li derveyê xaneyê de, vîrus wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ji bo duhendebûn û kiryarên metabolî, pêdiviya hemû vîrusan bi xaneyên zindî heye. Vîrus bi tena serê xwe nikarin enzîmên ji bo duhendebûnê çêbikin. Vîrus di nav xaneya xanexwê de, ADN, ARN, [[rîbozom]] û hin beşên din ên xaneyê dikin bin kontrola xwe, bi xebata van beşan,vîrusên nû didin berhemkirin.<ref>Louten J. Virus Replication. Essential Human Virology. 2016:49–70. doi: 10.1016/B978-0-12-800947-5.00004-1. Epub 2016 May 6. PMCID: PMC7149683.</ref> === Taybetmendiyên gelemperî yên çerxên duhendebûnê bo vîrusan === Bi xaneya xanexwê ve xwe girêdana vîrusê û şandina genoma vîrusê bo nav xaneyê, tûşbûna vîrusê dede destpêkirin. Cora vîrusê û cora xaneya xanexwê awayê têperbûna genoma vîrusê bo nav xaneyê diyar dikin.Wekî mînak, vîrusên bakteriyofaj, kilikên xwe bi kar tînin ji bo şandina genoma xwe bo nav xaneya xanexwê. Vîrusên din bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibin. Di hin vîrusan de jî bergê virusê têkilê [[parzûna plazmayê]] ya xaneya xanexwê dibe, bi vî awayê genoma vîrusê derbasê nav xaneyê dibe. Gava genoma vîrusê di nav xaneya xanexwêyê de ye, deshilatdarîya xwe radigihîne. Ango li şûna ADN-ya xaneyê, genoma vîrusê karlêkên xaneya xanexwêyê digire bin kontrola xwe. Ji ber ko genoma vîrusê ji zanyariyên bo asîda nukleyî ya vîrusê û proteînên vîrusê pêk tê, nukleotîd, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], enzîm, rîbozom, ATP, ARN-yên guhêzer û pêkhateyên din ên xaneya xanexwê ji bo çêkirina genom û proteînên vîrusê tên bikaranîn.<ref name="Campbell" /> Vîrusên ADN-yî, ADN-ya xwe wekî qalip bi kar tînin û bi navbenkariya ADN-polîmeraza xaneya xanexwêyê ADN-ya xwe duhende dikin, genomên nû didin berhemanîn. Vîrusên ARN-yî ji bo duhendekirina ARN-ya xwe, ARN-polîmeraz a vîrusê, û ARN ya vîrusê jî wekî qalip bi kar tînin. Piştî molekulên asîdên nukleyî yên vîrusê û molekulên poşerê proteînî hatin berhemkirin, ji bo çêkirina vîrusek nû xwe bixwe tên ba hev ev bûyer wekî xwerêxistin tê navkirin. Bi duhendebûnê, hejmara vîrusên nav xaneyê di demek kurt de gelek zêde dibin, bi gelemperî di nav xaneyê de bi berhevbûna sed hezaran vîrusan, xaneya xanexwê ziyan digire û diqelişe, vîrusên nû (vîrîon) yên ji xaneyê belavê hawirdorê dibin, tûşî xaneyên nû dibin û nexweşiyê belav dikin. Bakteriyofaj tenê di [[sîtoplazma]]ya bakteriya xanexwê de duhende dibin. Di xanexwêyên navikrasteqîn de, piraniya vîrusên ADN-yî di nav navikê de duhende dibin, tenê hin vîrusên ADN-yî yên gewre, wekî mînak, vîrusên xuriyê (bi înglîzî: ''poxviruses'') di sîtoplazmayê de duhende dibin. Vîrusên ARN-yê bi gelemperî di sîtoplazmayê de duhende dibin.<ref name="Microbiology"/> == Çerxên duhendebûnê di vîrusên bakteriyofaj de == Bakteriyofaj bi gelemperî yek ji du çerxên duhendebûnê pir didibin; 1. Çerxa şîbûnê û 2.Çerxa têkilbûnê Di [[çerxa têkilbûnê]] (bi înglîzî: ''lysogenic cycle'') de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology"/>Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşî xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Vîrusên ko çerxa têkilbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temprate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell"/> Di [[çerxa şîbûnê]] de (bi înglîzî: ''lytic cycle''), piştî tûşbûnê, bakteriyofaj di nav xaneya xanexwê de tê duhendekirin, bi zêdebûna hejmara fajên nû, şîbûneya xaneya xanexwê rû dide, xane hildiweşe û vîrus belavê havirdorê dibin.<ref>Zhang M, Zhang T, Yu M, Chen YL, Jin M. The Life Cycle Transitions of Temperate Phages: Regulating Factors and Potential Ecological Implications. Viruses. 2022 Aug 28;14(9):1904. doi: 10.3390/v14091904. PMID: 36146712; PMCID: PMC9502458.</ref>Ango di çerxa şîbûnê de bakterî dimire. Bakteriyofajên ko tenê bi çerxa şîbûneyê duhende dibin (zêde dibin), wekî fajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phage'') tên navkirin. Çerxên duhendebûnê di bakteriyofajan de bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ji van gavan, qonaxa têkilbûnê, tenê ji bo bakteriyofajên bi çerxa têkilbûnê duhende dibin de rû dide. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa şîbûnê de piştî qonaxa têketinê, di qonaxa sentezê de genom û proteînên vîrusê tên çêkirin. Di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. === Pêvajoya çerxa duhendebûnê === [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|400x400px|Di [[çerxa têkilbûnê]] de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.]] Li vir gavên çerxa têkilbûnê, bi çerxa duhendebûna bakteriyofaja λ (lambda) tên nîşankirin. Bakteriyofaja lambda, vîrusek ADN-yî ya bêberg (bi înglîzî: ''non-enveloped'').<ref name="Campbell"/> Çerxa şîbûnê jî ji bilî qonaxa têkilbûnê, dişibe çerxa têkilbûnê Gava 1.: Pêvegirêdan (bi înglîzî: ''attachment'') Di vê qonaxê de proteînên vîrusê wergirên taybet ên li ser rûyê xaneya xanexwê nas dikin û li wir girê dibin. Di bakteriyofaja λ de rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî parzûna plazmayê ya bakteriya E.coli (Escherichia coli) ve girê dibin. Gava 2.: Têketin (bi înglîzî: ''entry-penetration'') Piştî girêdanê, genoma vîrusê dikeve nav xaneya xanexwê.Pêvegirêdana faj λ yê, dibe sedema hanbûna proteînên kalanê kilikê, kilik girj dibe û ADN ber bi nav sîtoplazmaya bakteriyê tê pladan. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir genên vîrusê tên derbîrandin. Derbîrîna van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name="Biology"/> Faja λ jî tê de, genoma hin vîrusan, bi kromozoma xaneya xanexwê ve yek dibin. Di van vîrusan de çerxa duhendebûnê bi qonaxa têkilbûnê didome. Lê vîrusên ko bi çerxa şîbûnê duhende dibin, beyî ko bikevin qonaxa têkilbûnê, bi qonaxa çarem, bi qonaxa sentezê çerxa duhendebûna şîbûnê didomînin û di demek kurt de vîrusên nû didin çêkirin. Gava 3.: Têkilbûn (bi înglîzî: ''integration'') Ev qonax tenê di çerxa têkilbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan de rû dide.Vîrusên ko tevlê çerxa tekilbûnê dibin, genek ji bo derbirîna enzîma întegrazê lixwe digirin. Enzîma întegraz (bi înglîzî: integrase enzyme) ADN-ya xaneya xanexwêyê jê dike û genoma vîrusê tevlê kromozomê dike.Di faja λ de ADN-ya cot şerîdî, bi ketina nav sîtoplazmayê ve, rasterast têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"/> Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê.Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna enzîma recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". Encyclopedia Britannica, 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus.] Accessed 4 December 2024.</ref> Gava 4.: Sentez (bi înglîzî: ''synthesis'') Di vê qonaxê de ji aliyê xaneya xanexwê ve duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Ji bo senteza beşên vîrusê, divê profaj ji ADN-ya xaneya xanexwê hatibe dûrxistin. Piştî cihêbûna ADN-ya vîrusê, enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-yê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. Rîbozomên xaneya xanexwê bi wergerana ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi derbirîna hin genên genoma vîrusê, ADN-ya kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Gava 5.: Xwerêxistin (''assembly'') Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus).Ji bo xwerêxistina bakteriyofaja λ, proteînên vîrusê yên ko ne beşek poşerê proteînî ne alîkarî dikin.Hinek ji van proteînan wekî enzîm kar dikin û proteînên poşerê rêk dixin. Hinek proteîn jî ji bo xwerêxistina poşerê kar dikin. Gava 6.: Derpirandin (bi înglîzî: ''release'') Ji ber ko bakterî li gel parzûna xaneyê, bi dîwerên xaneyê ve jî dorpêçî ne, ji bo derketina fajê, divê faj dîwerê xaneya bakteriyê hilweşîne û derkeve derveyî xaneyê. Fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. == Maweya bêdengiyê == Çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn, lê di hin vîrusên tûşî xaneyên navikrasteqîn dibin de jî rû dide. Hin vîrusên tûşî ajal an jî riwekan dibin jî beyî ko di nav xaneyê de bi duhendebûnê pir bibin, ji bo demek dirêj di nav xaneyê de bêdeng dimînin. Ev rewşa vîrusan wekî maweya bêdengî (bi înglîzî: ''latency period'') tê navkirin. Mînakek ji bo vîrusên ajalan, vîrusa herpes e (bi înglîzî: ''herpesviruses'' ). Vîrusa herpes tûşî xaneyên [[şaneya demarê]] dibe û di xaneya xanexwê de beyî ko duhende bibe, hebûna xwe ji bo demek dirêj didomîne û di nav xaneyê de bêdeng dimîne. Lê hin caran, ji ber hin bandorên hawirdorê duhendebûna vîrusê dest pê dike, vîrus li derdora devê mirov an jî di endamê zayendê yê mirov de dibin sedema çêbûna peqilkên piçûk ên bi şilemenî tijî ji van peqilkan re tê gotin tamîsk an jî pelepûçk.<ref name="Concepts and Applications" />Ne tene vîrusên ADN-yî lê di çerxa duhendebûna hin vîrusên ARN-yî de jî maweya bêdengiyê rû dide. Wekî mînak, vîrusa HIV-ê vîrusek ARN-yî ye ko di mirov de dibe sedema nexweşiya AIDS-ê. Lê ji ber ko di xanexwêyên navikrasteqîn de vîrusên ARN-yî di sîtoplazmaya xaneyê de duhende dibin, maweya bêdengiyê li cem vîrusên ARN-yî de ne gelemper e. Vîrusa HIV-ê de enzîma întegraz û enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') têkilbûna genoma vîrusê bi ADN-ya xaneya xanexwêyê ve rêk dixin. Çerxa têkilbûnê û maweya bêdengî dişibin hev, lê çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Genên vîrusê yên bo kodkirina proteînên vîrusê, di ADN-ya xaneya xanexwê de dibe ko ji bo demek dirêj bêdeng bîmînin. Hin hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên serbinefşî an jî tîrojên X-ê (bi înglîzî: ''x-rays'') dibin sedema dawîbûna bêdengiya virusê. == Çerxa duhendebûna vîrusên ajalan == [[Wêne:Duhendebûna vîrusa ajalan ku.png|thumb|400x400px|Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. ]] Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan û ji gavên; pêvegirêbûn, têketin, sentez, xwerixistin û derpirandinê pêk tê.Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. Piştê vîrusên ajalan bi wergirên xaneya xanexwê ve tên girêdan, tevahiya vîrusê bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibe. Ango vîrus ji aliyê xaneya xanexwê ve tê daqurtandin. Di hin vîrusan de jî, bergê vîrusê bi parzûna xaneyê ya xanexwê ve yek dibe, genom û enzîmên vîruse yên bi poşerê proteînî ve pêçayî, dikevin nav xaneyê. Vîrus tenê tûşî xanexwêya diyarkirî dibin. Ango di navbera vîrus û xanexwêyê de guncandinek taybet heye, bi gelemperî vîrus ji bilî xanexwêya taybet tûşî zîndeweran nabin. Piraniya vîrusan di laşê zîndewerê firexaneyî de, tenê tûşî xaneyên hinek [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] dibin. Ev rewş wekî meyldariya şaneyê (bi înglîzî: ''tissue tropism'') tê navkirin. Wekî mînak, hokara nexweşiya îflîca zarokan, ''Poliovirus'' di xaneyên [[Demaxê mirov|demax]] û dirkebetikê (bi înglîzî: ''spinal cord'') de cih dibin. Herwiha vîrusa influenza ya nexweşiya grîpê, tûşî xaneyên şaneyên coga henaseyê dibe. Ji ber taybetmendiya meyldariya şaneyê, tu vîrusên riwek û bakteriyan tûşî mirov nabin. Derbirîna genan di vîrusên ajalan de her tim bi şeweyê asayî ya ADN <chem> -> </chem> ARN <chem> -> </chem> Proteîn, rû nade. Genoma hinek vîrusan ADN-ya cotşerîdî ye, qonaxên derbirîna genan bi awayekî asayî rû dide. Li di vîrusên din de, dibe ko genom ADN-ya tekşerîdî, ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tekşerîdî be.Pêkhateya genomê, duhendebûna genomê û derbirîna genan bo çêkirina proteînên vîrusê diyar dike. Heke genoma vîrusê ADN-ya tekşerîdî be, enzîmên xaneya xanexwê ji bo zincîra temamker were çêkirin, tên bikaranîn. Bi vî awayê genoma vîrusê diguhere bo ADN-ya codşerîdî. ADN-ya cot şerî êdî mîna ADN-ya xanexwê dikare duhende bibe, were libergirtin û wergerandin.<ref name="Microbiology"/> Heke genoma vîrusê ARN be, vê gavê sê mekanîzmên cuda tên bikaranîn. Di vîrusên ARN-yî de genom yek ji sê coran e; ARN-ya cot şerîdî, ARN-ya tekşerîdî ya negatîf û ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf. Heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf (''+ssRNA'') be, rasterast bi wergeran a genomê proteînên vîrusê tên çêkirin. Ango genoma vîrusê mîna ARN-peyamber a xaneya xanexwê kar dike. Lê heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya negatîf be, divê genom were duhendekirin bo ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf. Duhendekirina genoma vîrusê ji aliyê ARN-polîmeraza jêrdestê ARN-ya vîrusê (bi înglîzî:''RNA-dependent RNA polymerase (RdRP)'') ve tê birêvebirin. RdRP di nav vîrusê de tê guhaztin nav xaneya xanexê û ji bo çekirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, ji ARN-ya tekşerîdî ya negatîf tê bikaranîn.<ref name="Microbiology" /> Herwiha enzîma RdRP duhendebûna vîrusên bi genoma ARN-ya cotşerîdî jî rêk dixe. Enzîma RdRP, şerîda negatîf a genoma cotşerîdî ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, wekî qalib bi kar tîne. ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf a nû çêbûyî, ji bo wergeranê, ji aliyê rîbozomên xanexwê ve tê bikaranîn. Herwiha ji bo çêkirina genomên nû yên cotşerîdî jî, ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, ji aliyê RdRP ve tê duhendekirin.<ref>"Double-stranded RNA virus replication"[https://viralzone.expasy.org/1936]. ViralZone. Swiss Institute of Bioinformatics. Retrieved 6 August 2020.</ref> Retrovîrus (''retrovirus''),vîrusên ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf in. Di retrovîrusan de ji bo çêkirina asîda nukleyî ya vîrusên nû, mekanîzmek cuda tê bikaranin. Vîrusa HIV jî retrovîrusek e, li gel genoma ARN-ya tekşerîdî, HIV enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') jî di poşerê xwe de digire.Transkrîptaza pêçewane, genoma ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf wekî qalip bi kar tîne û kopyayên temamkerê ADN-ya tekşerîdî berhem dike. Ji ADN-yên tekşerîdî, ADN-ya cotşerî tê çêkirin. ADN-ya cotşerîdî têkilê kromozoma xanexwêyê dibe û wekî beşek daîmî ya xaneyê kar dike. Beşa genoma vîrusê ya têkilê kromozomê bûye, wekî provîrus tê navkirin. Qonaxa provîrusê dişibe qonaxa profaja bakteriyofajê ko di dema çerxa têkilbûnê de peyda dibe,lê provîrus piştî têkilbûnê, ji kromozomê naqete. == Nexweşiyên vîrusî di laşê mirov de == Nexweşiyên ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin, wekî nexweşiyên vîrusî (bi înglîzî: ''viral diseases'') tên navkirin. Ango di nexweşiyên vîrusî de, hokara nexweşiyê vîrus e. Bi hin nexweşiyên vîrusî yên di temenê zaroktiyê de, piştî saxbûnê, bi gelemperî li dij wê vîrusê [[Bergiriya destketî|bergiriyek demdirêj]] ava dibe. Wekî mînak nexweşiya xuriya mirîşkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') nexweşiyek vîrusî ye, heke mirov di zaroktiya xwe de tûşî vê vîrusê bibe û sax bibe, li dij vîrusê di laş de bergirî ava dibe û bi gelemperî mirov êdî bi vê nexweşiyê nakeve.Lê di laş de, li dij hinek nexweşiyan, bergiriyek xurt ava nabe, loma piştî saxbûnê dibe ko mirov dîsa tûşî vîrusê bibe û bi nexweşiyê bikeve. Wekî mînak, dibe ko mirov di dirêjiya temenê xwe de çendan car tûşî nexweşiya arsimê (sermagirtin) dibe. Ji ber ko hokara nexweşiya arsimê ne yek, lê çendan cor vîrusên cuda ne, bergiriya li dij corek vîrusê avabûyî, li dij vîrusên din, bêbandor e. Loma her ko corek nû ya vîrusa arsimê tûşî mirov dibe, mirov dîsa bi nexweşiya arsimê dikeve. Herwiha di hin corên vîrusan de genoma vîrusê ji ber [[mutasyon]]an, zû diguhere. Di rewşek wiha de, piştî saxbûnê, heke rojek îcar vîrusa mutant tûşî mirov bibe, mirov dîsa bi nexweşiyê dikeve. Wekî mînak, vîrusa influenza, mirov tûşî nexweşiya grîpê (bi înglîzî:''flu'') dike. Influenza bi mutasyonê diguhere û vîrusên bi genoma cuda peyda dibe, li dij vîrusên nû yên mutant di laş de bergiriya avakirî tune, û mirov dîsa bi nexweşiya grîpê dikeve. Hokara hin corên pençeşêran vîrus in. Dermanên dijevîrus tenê li ser hin corên vîrusan bandor dikin. Dermanên dijevîrus, bi gelemperî rê li ber duhendebûna genomma vîrusê digirin. Dermanên dijezindeyî (bi înglîzî:''antibiotics'') li dij nexweşiyên vîrusî bêbandor in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "viral disease". Encyclopedia Britannica, [https://www.britannica.com/science/viral-disease]. Accessed 19 December 2024.</ref> Li jêr hinek ji nexweşiyên vîrusê bi awayekî kurt û sade hatine diyarkirin, lê ji bîlî van nexweşiyan hê gelek nexweşiyên vîrusê hene ko tûşî mirov dibin û mirov nexweş dikin. === Nexweşiya harî === Hokara neweşiya harî (bi înglîzî: ''rabies''), vîrusa Lyssavirus rabies e. Bi geztina mirov ji aliyê ajala tûşî vîrusa hariyê bûye û hilgirê nexweşiya hariyê ye, vîrusa harî tûşî mirov dibe. Ajalên wekî [[kûçik]], [[rovî]], pisîk, [[gur]] hilgirên nexweşiya hariyê ne. Li gor daneyên Rêxistina Tendirustiyê ya Cîhanê, nexweşiya harî bi rêjeya %99 ji kûçikan tûşî mirov dibe.<ref> World Health Organisation (WHO).Rabies [https://www.who.int/health-topics/rabies#tab=tab_1]</ref>Vîrusa harî di laşê mirov de bandor li ser xaneyên koendama demarê dike. Li dijî nexweşiya harî, [[Vaksîn|kutav]] (vaksîn) heye, lê divê hê ko vîrus di [[demarexane]]yan de cih nebûye, kutav were lêdan. === Grip === Grîp (bi înglîzî: ''influenza- flu'') nexweşiyek ji ber tûşbûna vîrusên grîbê ye. Hokara nexweşiyê ne yek, lê gelek cor vîrus in. Herwiha nexweşiya grîpê jî ne yek cor e. Wekî mînak, grîpa asayî, grîpa balîndeyan (bi înglîzî:''avian influenza''), grîpa berazan (bi înglîzî: ''swine influenza'') heye.Grîpa asayî bi gelemperî di demsala payiz û zivistanê de hê pirtir tûşî mirov dibe, loma ji vê gîpê re tê gotin grîpa demsalî (bi înglîzî: ''seasonal influenza''). Grîp bi rêya koendama hensasyê, ji hewayê tûşî mirov dibe. Ji nişkê ve bilindbûna asta [[Ta (biyolojî)|ta]] (bi înglîzî:''fever''), kuxik (kuxika ziwa), serêşî, di masûlkeyan û [[geh]]an de êş, êşa [[Qirrik|qirik]] û [[Gewriya mirov|gewriyê]], sistî û bêteqatiya laş, herika poz, nîşaneyên serekî ne bo nexweşiya grîpê. Bi gelemperî mirov di nav hefteyek de ji nexweşiyê sax dibe, lê dibe ko kuxik zêdetirê du hefteyan bidome.<ref>World Health Organisation (WHO). Influenza [https://www.who.int/health-topics/influenza-seasonal#tab=tab_2]</ref> === Arsim (sermagirtin) === Nexweşiya arsim (bi înglîzî: ''cold'',an jî ''common cold'') xwe bi herika poz an jî bi xitimbûna poz, serêşî, kuxik, bêhnijîn û êşa qirik û qewriyê nîşan dike. Bi qasî 200 cor vîrus hokarên arsimê ne. Nexweşiya arsim dişibe grîpê, lê di arsimê de bi gelemperî, taya laş bilind nabe. Vîrusên arsimê di koendama henaseyê de, di başa [[Coga henaseyê|jorê coga henaseyê]] de cih dibin. Dibe ko mirov di her demên salê de tûşî vîrusên arsimê bibe. Nexweşi bi gelemperî di nav hefteyek de baş dibe.<ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention. Common cold [https://www.cdc.gov/common-cold/about/index.html]</ref> === AIDS === {{Gotara bingehîn|AIDS}} [[Wêne:HIV ku.png|thumb|410x410px|Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.]] Nîşana Nemana Bergiriya Destketî (bi înglîzî: ''Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS)'') nexweşiyek ji ber tûşbûna bi Vîrusa Nemana Bergiriya Mirovan e (bi îngilîzî: ''Human Immunodeficiency'' ''Virus (HIV)''). Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye. Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.<ref>World Health Organisation (WHO). HIV [https://www.who.int/health-topics/hiv-aids#tab=tab_1]</ref>Li ser rûyê parzûna xaneyê yên xaneyên T-alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 hene. Vîrusa HIV-ê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayî tûşî [[Lîmfexane|xaneyên lîmfê]] dibe.Di nav [[xwîn]] û şileya laşê kesên bi nexweşiya AIDS-ê de vîrusa HIV-ê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrusa HIV-ê jî ji kesê nexweş diguhêze bo kesê sax.Bi kesên tûşbûyî ve peywendiya seksî (zayendî), rêya herî bingehîn e ji bo veguhêztina vîrusa HIV-ê. Bi awayek hewbeş bikaranîna derziyek, ji bo derzîdana madeyên hişbîr an jî ji bo tiştek din jî rê li ber veguhaztina HIV-ê ve dike. Heke dayik tûşî HIV-ê be, dema [[Ducanî|ducaniyê]], bi riya xwînê, piştê zayînê bi riya şîrê dayikê vîrusa HIV-ê ji dayik diguhaze derguşê.Heke kesek bi vîrusa HIV-ê tûşbûyî, wekî bexşîner, xwîna [[Xwînguhaztin|xwe bide]] mirovekî sax, ew mirovê xwînwergir jî tûşî vîrusa HIV-ê dibe. === Sorik === Sorik (bi înglîzî: ''measles'') nexweşiyek ji ber vîrusa ''Morbillivirus hominis'' e. Ev nexweşî bi gelemperî di temenê zaroktiyê de tûşî mirov dibe. Ji salên 1960yan vir ve li dij sorikê kutav (vaksîn) tê bikaranîn. Bi gelemperî kutava sorikê, bi kutava sorika almanî (bi îglîzî: ''rubella'') û kutava binguhikê (bi înglîzî: ''mumps'') re wekî “kutava têkil” tê kutandin. Ji bo dabînkirina bergiriya laş, zarok du caran tên vaksînkirin. Vîrusa sorikê bi dilopikên ji dev boz û girika kesên nexweş belavê hawirdorê dibe, bi hensagirtinê jî tûşî mirovê sax dibe. Bi gelemperî 10 heta 14 roj piştî tûşbûna vîrusê, nîşaneyên nexweşiyê peyda dibin. Di laş de taya bi asta bilind, herika poz, çavên bixwîn, li kêlekên nav dev de peydabûna xalên spî nîşaneyên serekî ne. Çendan roj şûn ve, di rû û jorê stû de sorayî xuya dibin, sorayiyên çerm hêdî-hêdî belavê laş dibin.<ref>World Health Organisation (WHO). Measles [https://www.who.int/health-topics/measles#tab=tab_2]</ref> === Îflîca zarokan (polîo) === Îflîca zarokan (bi înglîzî: ''poliomyelitis'' an jî bi kurtî ''polio'') bi vîrusa poliovirus tûşî mirov dibe. Îflîca zarokan nexweşiyek gelek vegir e (bi înglîzî: ''contagious''), pir zû belav dibe û tûşî mirovên sax dibe.Vîrusa nexweşiyê di xaneyên koendama demarê de cih dibin û dibe ko di nav çendan saetan de di hin masûlkeyan de rê li ber girjbûn û xavbûnê bigirin û îflîcbûn (bi înglîzî: ''paralysis'') rû bide. Hin caran dibe ko îflîcbûn di masûlkeyên koendama henaseyê de rû bide, di vê rewşê de mirin rû dide. Nexweşî herî zêde di nav zarokên ji 5 salan piçûktir de bi bandor e. Bi kutanê, rê li ber nexweşiyê hatiye girtin. Ji salên 1960yan vir ve li dijî nexweşiya îflîca zarokan kutav tê bikaranîn. Vîrus bi rêya dev, tûşî laşê mirov dibe. Poliovirus di linceperdeya gewriyê û ya [[rûviya zirav]] de cih dibin û di [[Lîmfegirê|limfegireyên]] wir de duhende dibin. %1 heta 2 yê van tûşbûnan de vîrus êrîşê demarexaneyên livînê (bi înglîzî: motor neurons) yên [[demarekoendama navendî]] dikin. Tûşbûna nexweşiyê ji mirovek ber bi mirovek din rû dide. Ji ber ko vîrus di rûviya zirav de cih dibin, riya sereke ya belavbûna vîrusê pîsayî (gû) ya mirovê nexweş e. Bi gelemperî bi rêya ava qirêj an jî destên qirêj û xurekên qirêj, vîrus tûşî mirovan dibe.Di despêka tûşbûnê de nexweşî, xwe wekî nexweşiya grîpê nîşan dike. Ta, bêhalî, serêşî û hin caran eşa gehan nîşaneyên serekî ne. Di 200 nexweşiyan de bi qasî kesek de, bi gelemperî di masûlkeyên ling û pê de îflîcbûn rû dide.<ref>The Institut Pasteur. Poliomyelitis [https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/poliomyelitis]</ref> === Hepatît (Kezebkulî, zerik) === Peyva hepatît (bi înglîzî: ''hepatitis'') ji bo rewşa kulbûna (bi înglîzî: ''inflammation'') [[kezeb]]ê tê bikaranîn. Li dewsa hepatîtê di, nav gel de peyvên “zerik” û “kezebkulî” jî tên bikaranîn. Kulbûna kezebê bi gelemperî ji ber tûşbûna vîrusan rû dide, lê dibe ko bakterî an jî madeyên kîmyayî yên wekî alkol jî bibin sedema kezebkuliyê. 5 corên hepatîtê hene ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin. Cora hepatîtê navê xwe ji cora vîrusê digire. Vîrusa A,Vîrusa B, Vîrusa C, Vîrusa D û Vîrusa E di kezeba mirov de dibin sedema çêbûna nexweşiyên Hepatîta A,B,C,D û E.<ref>NHS. Hepatitis[https://www.nhs.uk/conditions/hepatitis/]</ref> ==== Hin nîşaneyên hepatîtê: ==== Êşa masûlke û gehan, di laş de taya bi asta bilind, hestê bêteqatî û westiyayî, xwesteka xwarin û vexwarinê de kêmbûn (bêmadeyî), êşa zikê, [[mîz]]a bi rengê zer heta rengê qehweyî, pîsayî (gû) ya bi rengê gewr, di çavan û çerm de rengê zerokiyê. Vîrusa hepatîta A bi xwarin û vexwarinên tûşî pîsayî ya kesên bi nexweşiya hepatîta A bûne, tûşî mirov dibe. Li dijê nexweşiyê kutav heye. Nexweşiya hepatîta B bi rêya xwînê, ji kesên tûşbûyî belav dibe. Ango dibe ko ji dayika ducanî nexweşî derbasî pitika wê bibe. Herwiha bi reya têkiliya zayendî jî nexweşî ji kesek derbasî kesek din dibe. Ji bo avakirina bergiriyê, li dijî nexweşiyê, kutava hepatîta B tê bikaranîn. Vîrusa hepatîta C jî wekî mîna hebatîta B, bi rêya xwînê belav dibe. Kesên bi nexweşiya hepatîta C ketine, bi dermanan baş dibin. Lê ji bo avakirina bergiriyê li dijê vîrusên hepatîta C, kutav tune. Hepatîda D, ji aliyê vîrusa hepatîda D ve tûşî mirov dibe. Lê ev vîrus tenê tûşî kesên bi nexweşiya hepatîta B-yê ne dibe. Ango vîrusa hepatîta D, di hebûna vîrusa hepatîta B de duhende dibe. Nexweşî bi rêya xwînê an jî bi têkiliya zayendî tûşî mirov dibe. Li dijî hepatîta D-yê kutavek taybet tune, lê kutava hepatîta B, mirov ji tûşbûna vîrusa hepatîta D-yê jî diparêze. Vîrusên nexweşiya hepatîda E bi gelemperî ji goştên xav an jî kêmpijiyayî yên beraz û pezkûviyan tûşî mirov dibe. Ji bo avakirina bergiriyê li dijî vê nexweşiyê kutav tune. == Bandora vîrusan li ser çêbûna nexweşiya şêrpenceyê == Hin xebatên zanistî de hatiye nîşankirin ko piştî tûşbûna vîrusan dibe ko beşa laş a tûşbûyî de şêrpence peyda bibe. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya hepatîta B yê ne dibe ko bi şêrpenceya kezebê ve rû bi rû bimînin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Piştî tûşbûna hin corên vîrusa ''Human papillomaviruses'' (HPV) dibe ko di stûyê malzarokê (bi înglîzî: ''cervix'') de şêrpence peyda bibe.<ref>NHS. Human papillomavirus [https://www.nhs.uk/conditions/human-papilloma-virus-hpv/]</ref>Dibe ko %15 yê şêrpenceyên mirov ji ber hebûna vîrusan rû bide. Gava vîrus tûşî xaneyê dibe, dikare taybetmendiyên geşebûna xaneyê biguherine. Vîrus di xaneya xanexwê de [[derbirîna gen]]ên dibin sedema şêrpenceyê, han dikin, ji van genan re tê gotin onkogen (bi înglîzî: ''oncogenes''). Bi derbirîna van genan, çalakiya xaneyê jî diguhere û dibe ko şêrpence peyda bibe. Herwiha hin caran jî dibe ko vîrus bixwe onkogenan kod bikin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> Dibe ko têkilbûna genoma vîrusê bi kromozomên xaneya xanexwê ve, gena ji bo kontrolkirina dabeşbûna xaneyê xirab bike. Ev rewş jî dibe sedema çêbûna şêrpenceyê. Di sala 2006 de ji bo di mêyan de rê li ber şêrpenceyên ji ber HPV were girtin, kutav hat çêkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Bi kutana vê kutavê, egera çêbûna şêrpenceya stûyê malzarokê tê kêmkirin. == Li dij vîrusan berxwedana xanexwêyê == Tûşbûna vîrusan bergiriya laş han dike. Li dij vîrusan, di laşê mirov de [[bergiriya giştî]] û bergiriya taybet ([[bergiriya xaneyî]] û [[bergiriya derdanî]]) çalak dibe. Bergiriya giştî bi gelemperî rê li ber zêdebûna hejmara vîrusan digire. Wekî mînak, xaneya tûşbûyî proteînek taybet a bi navê [[înterferon]] berhem dike û der dide. Înterferon di xaneyên tûşbûyî de duhendebûna vîrusan asteng dike.<ref>British Society for Immunology “Immune responses to viruses”[https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/pathogens-disease/immune-responses-viruses]</ref> Herwiha interferon bi xaneyên cînar ên hê tûşî vîrusê nebûne ve tê girêdan û wan li dij tûşbûna vîrusê bihêz dike. Di laşê mirov de [[Xaneya B|lîmfexaneyên B]] wekî bersîva tûşbûnê, li dij vîrusan, bi bergiriya derdanî, [[dijeten]] berhem dikin. Lê gava virusek cara ewil tûşî laş dibe, xaneyên mirov nikarin bi lez dijeten berhem bikin, loma dibe ko bandora dijeten sinordar be.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Dijeten bandor li ser vîrîonên li derveyî xaneyan dike. Bergiriya xaneyî jî bi taybetî ji aliyê [[Xaneya T|Xaneyên T]] ve tê rêkxistin. Di bergiriya xaneyî de, vîrusên nav xaneya tûşbûyî jî tên armancgirtin. == Çandina vîrusan == [[Wêne:Cultivation of viruses ku.png|thumb|400x400px|Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê de, di nav şûşeya çandina xaneyê de an jî di nav firaqa Petri de tên çandin. ]] Ji bo naskirina (teşxîskirin) vîrusan, dîtina dermanan bo çareseriya nexweşiyên vîrusî, çêkirina kutavan (vaksîn) û ji bo lêkolînên zanistî pêdivî bi çandina vîrusan heye. Ji ber ko vîrus mişexwer in û nikarin bi tena serê xwe pir bibin, vîrus di laşê zîndeweran de an jî di xaneyek zindî de dikarin werin çandin û duhendekirin. Heke ji bo çandinê tevahiya laşê zindî were bikaranîn ev çandina vîrusê wekî çandina di vîvo de (bi înglîzî: in vivo) tê navkirin.Peyva “in vivo” di latînî de bi wateya “ di nav tişta zindî” de tê bikaranîn. Ne tenê ji bo çandina vîrusan lê ji bo hemû xebat û ezmûnên ko li ser laşê ajal û riwekan ve tên kirin jî ev peyv tê bikaranîn.<ref>“In vivo.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/in%20vivo.] Accessed 24 Dec. 2024.</ref> Di çandina di vîvo de xanexwê dibe ko embriyoyek be an jî heka pîtandî ya mirîşkan be. Hin caran jî dibe ko ajalek be. Wekî mînak her sal ji bo çêkirina piraniya kutavên grîbê (bi înglîzî: influenza vaccines), vîrusên grîbê di hêkên mirîşkan de tên çandin.<ref>Wadell G. Cultivation of viruses. Textbook of Medical Virology. 1983:38–44. doi: 10.1016/B978-0-407-00253-1.50010-4. Epub 2014 Jun 27. PMCID: PMC7173560.</ref> Ango embriyo an jî ajala xanexwê wekî kargeha çêkirina vîrusan kar dikin. Hin caran jî vîrus li derveyî laşê zîndewer lê di nav xaneyên zîndewerê de di hawirdorek destkarî de tên çandin, vê çandina vîrusan wekî çandina di vîtro de (bi înglîzî: ''in vitro'') tê navkirin. Peyva “in vitro” bi wateya “li derveyî laşê zindewerê” an jî “di şûşeyê de” tê bikaranîn. Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê (bi înglîzî: ''test tube'') de, di nav şûşeya çandina xaneyê (bi înglîzî: ''cell culture flask'') de an jî di nav firaqa Petri (bi înglîzî: ''Petri dish'') de tên çandin. Ji bo çandina bakteriyofajan, pêşî bakterî di firaqa Petrî de li ser tebeqaya agarê tên çandin, paşê, bakterî bi bakteriyofajan ve tên tûşkirin. Vîrus di nav bakteriyan de duhende dibin. Ji bo duhendebûnê, pêdiviya vîrusên ajalan bi ajala xanexwê an jî xaneyên ajalê heye. Ji bo xebatên bi çandina di vîtro de, xaneyên ajala xanexwê di şûşeyên çandinê de tên xwedîkirin, paşê bi vîrusan tên tûşkirin. Ji endam an jî şaneyên ajala xanexwê hinek xane tên derxistin. Di nav şûşeya çandinê de hinek şileya ji bo çandina xaneyan heye. Xane di nav vê şileyê de tên xwedîkirin. Bi dûhendebûnê, xaneyên nû çêdibin û xwe bi rûyê şûşeyê ve girê didin û geşe dibin. Paşê, bi tûşkirina vîrusan, vîrus dikevin nav xaneyan û duhende dibin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus| ]] eg8cdprb0p5y11wggxmcyhm0i1pmwl3 2100640 2100612 2026-10-26T18:09:25Z Biyolojiyabikurdi 31567 2100640 wikitext text/x-wiki '''Vîrus''' an jî '''vayros''' pêkhateyeke nexaneyî û nezindî ye ko mişexwera neçar a navxaneyê ye.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> [[Wêne:Basic Scheme of Virus ku.svg|thumb|Vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne.]] Di [[zimanê latînî]] de peyva vîrus ji bo [[jehr]]ê an jî tiştên jehrî dihat bikaranîn.<ref name="BIOLOGY (the study of life) "/> Liqê [[Mîkrobiyolojî|mîkrobiyolojiyê]] ko li ser pêkhate, cor û duhendebûna vîrusan û nexweşiyên vîrusî xebat dike wekî ''vîruszanî'' ({{Bi-en|''virology''}}) tê navkirin. [[Zanistvan|Zanyarên]] ko li ser vîrusan xebat dikin jî wekî ''vîruszan'' ({{Bi-en|''virologist''}}) tên navkirin.<ref name="VILLEE"/> Xaneya ko vîrus tûşî wê dibe û di nav wê de duhende dibe, wekî ''xaneya xanexwê'' ({{Bi-en|''host cell''}}) tê navkirin. == Taybetmendiyên zîndeweran == Ji ber ko vîrus pêkhateyên nexaneyî û mişexwer (parazît) in, di nav ti cîhanek zîndeweran de nayên polenkirin. Berevajî zîndeweran, vîrus ti [[endamok]]ên xaneyî lixwe nagirin û nikarin bi tena serê xwe [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] bibin û pir bibin. Di şûna wê de,vîrus tûşî [[xane]]yekê dibe û dikeve nav xaneya xanexwê. Di nav xaneya xanexwê de, vîrus endamokên xaneyê, asîdên nukleyî û awêteyên endamî yên wê xaneyê ji bo pirbûna xwe bi kar tînin. Loma vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne ({{Bi-en|''obligate intracellular parasites''}}).<ref name="VILLEE" /> Vîrus dikarin tûşî xaneyên hemû cor zîndeweran; [[Heywan|ajal]], [[riwek]], [[Kuvark|karok]], [[protîst]] û [[Bakterî|bakteriyan]] bibin. Vîrus pêkhateyên zindî an jî nezindî nînin,<ref name="OpenStax, Biology" /> lê dikarin zîndeweran tûşî nexweşiyan bikin. Ji bo pêkhateyek wek zindî were hesibandin, divê xwediyê hin taybetmendiyan be. Hinek taybetmendiyên zîndeweran: [[Organîzm|Zîndewer]] herî kêm ji yek [[xane]]yê pêk tên û di xaneyên xwe de [[molekul]]a embarkirina zanyariyên [[Genetîk|bomaweyî]] lixwe digirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi xurek û xwedîbûnê heye. Hemû zîndewer xurekan [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û bi [[henaseya xaneyê]] xurekan diguherînin bo [[Enerjî|enerjiyê]]. Pêdiviya hemû zîndeweran bi deravêtina madeyên paşmayî heye. Hemû zîndewer geşe dibin, diperisin û dilivin. Hemû zîndewer ji bo berdewamiya nijada xwe [[Pirbûna zayendî|pir dibin]]. Hemû zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorên xwe re bertek nîşan didin. Hemû zîndewer li gor [[metabolîzm]]aya xwe di nav xaneyên xwe de hin molekulan çêdikin an ji hildiweşînin. Hemû zîndewer bi guncandinan ({{Bi-en|''adaptation''}}) li jingehê de derfetên jiyana xwe zêde dikin. Vîrus ji van taybetmendiyên zîndeweran tenê sê taybetmandî lixwe digirin. Vîrus xwediyê molekula bomaweyî ne, dikarin di nav xaneya xanexwê de pir bibin û vîrus bi [[mutasyon]]an tên guncandin. Bi van taybetmendiyên xwe, vîrus dişibin zîndeweran, lê ji ber ko hemû taybetmendiyên zîndeweran lixwe nagirin, vîrus wekî pêkhateyên zindî nayên hesibandin. Herwiha vîrus hebûneke nezindî jî nîn e. Ango vîrus, pêkhateyek li peravê zindîbûn û nezindîbûnê ye.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Keşifa vîrusan == Mirovahî cara pêşîn bi parzûna porselenî ji hebûna vîrusan agahdar bû. Parzûna porselenî wekî parzûna Chamberland- Pasteur tê navkirin. Di nav [[şile]]meniyê de hemû tiştên hûrik û bakteriyên ko tenê bi mîkroskobê dihatin dîtin, bi parzûna Chamberland- Pasteur ve dihatin parzûnkirin. Di sala 1886an de Adolph Meyer da nîşankirin ko nexweşiyeke riweka titûnê, nexweşiya mozaîka titûnê (bi înglîzî: ''tobacco mosaic disease'') dikare bi şilemeniya ko ji riweka nexweş hatiye derxistin, were guhaztin bo riwekeke sax.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di sala 1892an de [[Dmitri Ivanovsky]] da nîşankirin ko hokara nexweşiya mozaîka titûnê bi parzûna Chamberland- Pasteur, ji şilemeniyê ji riweka nexweş hatiye derxistin, cihê nabe û ji parzûnê derbas dibe. Ango hokara nexweşiyê ji bakteriyan piçûktir ê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Vîrus pêkhateyên evqas piçuk in ko bi mîkroskoba ronakî nayên dîtin. Loma herçiqas mirovahî ji salên 1890iyan şûn ve ji hebûna vîrusan agahdar bûn jî, heta salên 1930yan vîrus nehatin dîtin. Bi keşifa [[Mîkroskop|mîkroskoba elektronî]], zanyariyên derbarê hebûn û pêkhateya vîrusan jî zêde bûn.<ref name="Biology"/> == Pêkhateya vîrusan == [[Wêne:Non-enveloped and enveloped virions ku.png|thumb|400x400px|Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên [[proteîn]]î hene.]] [[Wêne:Qebareya vîrusan ku.png|thumb|401x401px|Vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in]] Vîrusa li derveyî xaneya xanexwêyê, wekî ''vîrîon'' tê navkirin. Bi eslê xwe beşa vîrusê ya ko di nav xaneya xanexwê de pir bûye, xaneyê terikandiye û dikare tûşî xaneyeke nû ya xanexwêyê bibe, wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="VILLEE" /> Vîrus bi şêwe û qebareyên corbicor in, lê di hemû vîrusan de pêkhate dişibe hev. Di hemû vîrusan de genoma ji yek an jî zêdetir asîda nukleyî ([[ADN]] an jî [[ARN]]) bi çîneke parêzger a proteînî dorpêçî ye. Ji vê çînê re tê gotin poşerê proteînî (bi înglîzî: ''capcid''). Dibe ko di hin vîrusan de li gel asîda nukleyî [[enzîm]] jî hebin. Poşer ji binebeşên proteînî yên bi navê kapsomer (bi înglîzî: ''capsomere'') pêk tê. Di hin vîrusan de poşer bi şeweyê gogî ya ji firerûyên (bi înglîzî: ''polyhedral'') sêgoşeyî ye, di hin vîrusan de poşer bi pêkhateya lûlpêçî ye.<ref name="Biology" /> Wekî mînak vîrusa mozaîka titûnê ji poşerê lûlpêçî pêk tê. Di hin vîrusan de, wekî mînak, di vîrusa grîpê (bi înglîzî: ''Influenza virus'') de poşer ji aliyê çînek ve dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg. Çavkaniya bergê vîrusê, parzûna xaneyê ya xaneya xanexwê ye. Berg [[fosolîpîd]] û proteînên parzûnê yên xaneya xanexwê lixwe digire. Herwisa berg proteîn û glîkoproteînên vîrusê jî lixwe digire.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref><ref name="Biology" /> Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên (bi înglîzî: ''spikes'') glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên proteînî hene û wekî wergirên vîrusî (bi înglîzî:''viral receptors'') tên navkirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhateya nûkê taybet e ji bo her cor vîrusek. Wekî mînak, du cor nûkên vîrusa gripê hene. Nûkên hemagglutînîn (H) (bi înglîzî: ''hemagglutinin spikes'') ji bo girêdana xaneya xanexwêyê û têperbûna ARN-yê kar dikin. Nûkên nêramînîdaz (N) (bi înglîzî: ''neuraminidase spikes'') vîrusê ji xaneya xanexwêyê cihê dikin ko vîrîon ji xaneyê dûr bikevin.Vîrusên grîpê bi gelemperî li gor nûkên N û H tên diyarkirin. Wekî mînak, Vîrusa grîpê ya H1N1 berpirsê [[Pandemî|pandemiyên]] di salên 1918 û 2009an e.<ref>J. Cohen. “What’s Old Is New: 1918 Virus Matches 2009 H1N1 Strain. Science 327, no. 5973 (2010): 1563–1564.</ref> Vîrusa H2N2 berpirsê pandemiya sala 1957an e, vîrusa H3N2 jî di sala 1968an de bi awayekî pandemî belav bû.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Qebareya vîrusan ne yek e, bi gelemperî, tîreya vîrusa herî piçûk bi qasî 20 nanometre, ya herî gewre jî bi qasî 400 nanometre ye. Ango vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in. Tîreya bakteriyek asayî bi qasî 1000 nanometre ye. Tîreya xaneyên zîndewerên navikrasteqînan jî 10 heta 1000 car ji ya bakteriyan mezintir e. Vîrusên bi navê adenovîrus, tûşî coga [[koendama henaseyê]] û coga [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisa mirov]] dibin û mirov nexweş dikin. Tîreya adenovîrusan bi qasî 75 nm ye. Bi qasî 50 mîlyon adenovîrus dikarin di yek xaneyek mirov de cih bibin.<ref name="Biology" /> Vîrus nikare bi tena serê xwe zêde bibe. Genên vîrusê, xaneya xanexwêyê ji bo çêkirina vîrusên nû çalak dike. Xaneya xanexwê, li gor zanyariyên bomaweyî yên vîrusa tûşî wê bûye, yekeyên vîrusê çêdike, yekeyan bi hev re girê dide û vîrusê peyda dike.<ref name="Concepts and Applications" /> == Polenkirina nefermî ya vîrusan == Li gel polenkirina zanistî, vîrus hin caran bi awayekî nefermî jî tên polenkirin. Di polenkirina nefermî de vîrus li gor şêwe, genom, pêkhate û xaneya xanexwê tên dabeşkirin. === Vîrus li gor cor û pêkhateya genomê === Madeya bomaweyî ya nav vîrusê, wekî genoma vîrusê (bi înglîzî:''viral genome'') tê navkirin. Ji ber ko vîrus bi tena serê xwe nikarin duhende bibin, pêdiviya genoma vîrusan tenê bi genên ji bo çêkirin û yekkirina beşên vîrusê heye. Di genoma vîrusan de ji bo rêkxistina çalakiyên xaneya xanexwê, genên bo kodkirina hin proteîn an jî [[enzîm]]an jî cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Cor û pêkhateya genoma vîrusê li cem vîrusan ne yek e. Asîda nukleyî ya hin vîrusan [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] ye û evan vîrusan wekî vîrusên ADN-yî tên navkirin. Lê di hin corên vîrusan de molekula bomaweyî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] ye, loma ew jî wekî vîrusên ARN-yî tên navkirin.<ref name="Biology"/>Ango berevajî hemû zîndeweran, di vîrusên ARN-yî de embara zanyariyên bomaweyî ne ADN, lê ARN ye. Di hin vîrusan de asîda ADN tek zincîrî ye, di hinekan de jî cot zincîrî ye. Herwiha di hin vîrusên ARN-yî de, ARN-ya vîrusê tek zincîrî ye, lê di hinek vîrusan de ARN cot zincîrî ye.<ref name="Campbell"/> === Genoma vîrusan li gor şêweyî wan === Genoma vîrusan li gor cora vîrusê dibe ko bi şeweyê xelekî (bazineyî) an jî xêzî be. Di hin vîrusan de ne yek lê zêdetir kopiyên genomê hene.<ref name="Campbell"/> Qebareya genoma vîrusî jî ji hev cuda ne. Dibe ko di vîrusek de genom tenê ji çend hezar nukleotîdan pêk hatibe, lê di vîruseke din de dibe ko hejmara nukleotîdên genomê ji sed hezaran zêdetir bin. Wekî mînak, genoma vîrusa mozaîka titûnê ji 6400 cotên nukleotîdan pêk tê û tenê şeş gen lixwe digire.<ref name="Biology"/> Lê di genoma vîrusên bakteriyofaj bi hejmara gelek zêde gen cih digirin. === Vîrus li gor şeweyê poşerê proteînî === Vîrus li gor şêweyê poşerê xwe bi sê koman de tên polenkirin: # Vîrusên bi poşerê lûlpêçî (bi inglîzî: ''helical''), # Vîrusên firerûyî (bi înglîzî: ''polyhedral''), # Vîrusên bi poşerê aloz (bi înglîzî: ''complex'')<ref name="Microbiology" /> Poşerê vîrusa mozaîka titûnê bêberg e û bi şeweyî lûlpêçî ye. Poşerê vîrusa ebola bi bergek dorpêçî ye û poşer bi şeweyî lûlpêçî ye. Di hin vîrusan de poşer ji firerûyên sêgoşeyî pêk tê. Bi gelemperî di vîrusên firerûyî de, poşer ji 20 rûyên sêgoşeyî pêk tê. Wekî mînak, vîrusa nexweşiya îflîca zarokan (bi înglîzî: ''polio'') û vîrusa herpes (bi tûşîbûna vîrusa ''Herpes simplex'' di dev û lêvên mirov de peqilkên hûrik peyda dibe), vîrusên bi poşerê bistrûyî (bi înglîzî:icosahedral) ne. Vîrusên lûlpêçî û vîrusên bîstrûyî dibe ko biberg an jî bêberg bin. Vîrusên bêberg wekî vîrusên rût (bi înglîzî: naked virus), vîrusên ko poşerê proteînî bi bergek fosfolîpîdî pêçayî ye jî wekî vîrusên biberg (bi înglîzî: ''enveloped vîrus'') tên navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> === Polenkirina vîrusan li gor xaneya xanexwê === Vîrus tûşkerê kîjan xaneyê be, bi navê wê xaneya xanexwê ve tê navkirin. Wekî mînak, vîrusa ajalan, vîrusa riwekan, vîrusa karokan û hwd. ==== Vîrusên riwekan ==== Vîrusên ko tûşî xaneya riwekan dibin û bi têkbirina geşe û peresînê, berhemdariya riwekê kêm dikin, wekî vîrusên riwekan tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology"/> Hema hemû vîrusên rivekan, virusên ARN-yî ne. Piraniya wan, wekî vîrusa moazika titûnê bi şeweyî çîlkeyî (bi înglîzî: ''rod-shaped'') ne.Ji bo tûşî riwekan bibe, divê vîrus pêşî ji şaneya poşêrê ya çîna derveyî ya riwekê derbas bibin. Riwekên ji ba û sermayê ziyan girtine û birîndar bûne, an jî yên ji aliyê ajal û karokan ve hatine birîndarkirin, riwekên herî guncaw in ji bo tûşbûnê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> ==== Vîrusên ajalan ==== Vîrusên tûşî xaneyên ajal dibin û dibin sedema nexweşiyan, wekî vîrusên ajalan tên navkirin. Vîrusa grîpê mînak e ji bo vîrusa ajalan. Di piraniya vîrusên ajalan de poşerê proteînî yê vîrusê bi çînek fosfolîpîdî dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg.Vîrus bi alîkariya bergê, xaneya xanexwêyê nas dike, dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Biology with Physiology"/> Dibe ko genoma vîrusên ajalan ADN an jî ARN be. Vîrusên nexweşiya grîpê, vîrusa îflica zarokan, vîrusa sorikê û vîrusa HIV a [[AIDS]]-ê jî tê de, gelek vîrusên ajalan, vîrusê ARN-yî ne. Vîrusên nexweşiya hepatîta B û xuriya mirişkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') mînak in bo vîrusên ADN-yî. ==== Vîrusên bakteriyan ==== {{Gotara bingehîn|Bakteriyofaj}} [[Wêne:Bakteriyofaj ku.png|thumb|Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz.]] Vîrusên ko tenê dikarin tûşî bakterî an jî arkebakteriyan bibin û di nav xaneya wan de duhende bibin, wekî bakteriyofaj (bi înglîzî:''bacteriophage'') an jî bi kurtî wekî faj (phage) tên navkirin.<ref>Kasman LM, Porter LD. Bacteriophages. [Updated 2022 Sep 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493185/]</ref> Peyva [[bakteriyofaj]], cara pêşîn di sala 1917yê de ji aliyê biyologê frensî Félix d’Hérelle ve hat bikaranîn. Di zimanê grekî de “phago” ji bo “xwarin” an jî ”a ko dixwe” tê bikaranîn. Ango bakteriyofaj bi wateya bakterixwer (a ko bakteriyê dixwe) tê bikaranîn.<ref>"Bacteriophage ." The Gale Encyclopedia of Science. . Encyclopedia.com. 3 Dec. 2024 [https://www.encyclopedia.com].</ref> Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz. Bakteriyofaj bi gelek cor û şêweyê ne. Lê di hemû bakteriyofajan de genoma asîda nukleyî di nav poşerê proteînî de cih digire. Poşer, genomê diparêze û guhaztina wê bo xaneya xanexwê rêk dixe. Di bin mikroskoba elektronî de di gelemperiya bakteriyofajan de sê beş xuya dibin; serî, kilik û rîşalên kilikê. Madeya bomaweyî ya nav bakteriyofajê, wekî genom tê navkirin. Genoma bakteriyofaja T4 û piraniya fajên din ADN-ya cotşerîdî ye, lê dibe ko genoma hin corên fajan ADN-ya tek şerîdî be. Herwiha genoma hin bakteriyofajan jî ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tek şerîdî ye. Di piraniya fajan de genom bi şêweyê xêzî ye, lê bakteriyofajên bi genoma xelekî jî hene. Wekî mînak di bakteriyafaja bi navê ''Pseudoalteromonas virus PM2'' de genom ji ADN-ya xelekî pêk tê.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/report_9th/dsDNA/Corticoviridae]</ref> == Polenkirina zanistî ya vîrusan == Di sala 1966ê de “Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan” (bi înglîzî: ''International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)'') hat avakirin. Ji sala 1971ê vir vê polenkirina vîrusan bi awayek zanistî ji aliyê vê desteyê (komîteyê) ve tê rêvebirin.Komîte di sala 2020ê de bîryar da ko êdî di warê polenkirina vîrusan de, wê polenkirina dunav (binominal), were bikaranîn. Ango vîrus jî bi awayê ko zîndewer tên polenkirin wê bi du navan werin navkirin. Polenzaniya (taksonomî) vîrusan dişibe taksonomiya [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]], lê di navbera herdu taksonomiyan de hin cudahî jî hene. Vîrus di 15 astan de tên polenkirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee. The new scope of virus taxonomy: partitioning the virosphere into 15 hierarchical ranks. Nat Microbiol. 2020 May;5(5):668-674. doi: 10.1038/s41564-020-0709-x. Epub 2020 Apr 27. PMID: 32341570; PMCID: PMC7186216.</ref> Polenkirina vîrusan bi asta realm dest pê dike heta asta corê, bi 15 astan tê nîşankirin. Ji bilî asta corê, di her astek de paşgirek taybet tê bikaranîn. Heta niha vîrus di asta 7 realam de hatine polenkirin. Li taboya jêr de, astên polenkirina vîrusan hatiye nîşankirin û taksonomîya vîrusa hariyê (bi înglîzî: ''rabies'') jî wekî mînak hatiye ravekirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301733&taxon_name=Lyssavirus%20rabies]</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" | '''<big>Taksonomiya vîrusan a</big>''' '''<big>li gor</big>''' '''<big>"Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan”</big>''' |- !'''<big>Asta polenkirinê</big>''' !'''<big>Paşgira taybet</big>''' !'''<big>Mînak</big>''' |- |'''Realm''' (realm) |''(-viria)'' |''Riboviria'' |- |'''Jêrerealm''' (subrealm) |''(-vira)'' | |- |'''Cîhan''' (kingdom) |''(-virae)'' |''Orthornavirae'' |- |'''Jêrecîhan''' (subkingdom) |''(-virites)'' | |- |'''Liq''' (phylum) |''(-viricota)'' |''Negarnaviricota'' |- |'''Jêreliq''' (subphylum) |''(-viricotina)'' |''Haploviricotina'' |- |'''Pol''' (class) |''(-viricetes)'' |''Monjiviricetes'' |- |'''Jêrepol''' (subclass) |''(-viricetidae)'' | |- |'''Kom''' (order) |''(-virales)'' |''Mononegavirales'' |- |'''Jêrekom''' (suborder) |''(-virineae)'' | |- |'''Xêzan''' (family) |''(-viridae)'' |''Rhabdoviridae'' |- |'''Jêrexêzan''' (subfamily) |''(-virinae)'' |''Alpharhabdovirinae'' |- |'''Tuxm''' (genus) |''(-virus)'' |''Lyssavirus'' |- |'''Jêretuxm''' (subgenus) |''(-virus)'' | |- |'''Cor''' (species) |''(ne standard'' e'')'' |''Lyssavirus rabies'' <u>(vîrusa hariyê</u>) |} == Polenkirina Baltimor == Ev sîstem di destpêka salên 1970yan de ji aliyê biyolog David Baltimore ve hat pêşniyarkirin, loma wekî polenkirina Baltimore tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di xebatên zanistî de wekî alternatîfa polenkirina ICTV-yê herî zêde ev sîstema polenkirinê tê bikaranîn. Di polenkirina Baltimore de li gel şêwe û genoma vîrusê, ARN-peyamber a vîrusê ji bo polenkirinê wekî krîtera serekî tê bikaranîn. Bi kurtasî di sîstema polenkirina Baltimore de, polenkirina vîrusan li ser bingeha çêbûna ARN-peyamberê ava bûye.<ref>Šimičić P, Židovec-Lepej S. A Glimpse on the Evolution of RNA Viruses: Implications and Lessons from SARS-CoV-2. Viruses. 2022 Dec 20;15(1):1. doi: 10.3390/v15010001. PMID: 36680042; PMCID: PMC9866536.</ref> ARN-peyamber di dema çerxa duhendebûnê de tê çêkirin ko proteînên vîrusê werin berhemanîn. Li gor polenkirina Baltimore, virus di heft koman de tên polenkirin.<ref>Mahmoudabadi G, Phillips R. A comprehensive and quantitative exploration of thousands of viral genomes. Elife. 2018 Apr 19;7:e31955. doi: 10.7554/eLife.31955. PMID: 29624169; PMCID: PMC5908442.</ref> Koma I, ji vîrusên bi genoma ADN-ya cotşerîdî (''dsDNA'') pêk tê. Di endamên vê komê de ARN-peyamber ji zincîra qalip a ADN-ya vîrusê tê çêkirin. Pêvajoya çêkirina ARN-pêyamber dişibe pêvajoya [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] ya di ADN-ya xaneyan de rû dide. Di vîrusên Koma II de genom ADN-ya tekşerîdî (''ssDNA'') ye. Berê ko libergirtina ARN-peyamber rû bide, genoma tekşerîdî tê guhertin bo genoma cot şerîdî ya navincî (bi înglîzî: ''intermediate''). ARN-peyamber bi pêvajoya libergirtinê, ji ADN-ya navincî tê berhemkirin. Genoma vîrusên Koma III, ARN-ya cotşerîdî (''dsRNA'') ye. Dema duhendebûnê, şerîd ji hev cihê dibin û yek ji şerîdan wekî şerîda qalib tê bikaranîn, bi hankirina ARN-polîmeraza vîrusê, ARN-peyamber tê berhemkirin. Vîrusên Koma IV, bi genoma ARN-ya tekşerîdî (''ssRNA(+)'') ya bi cemsergiriya pozîtîf in. Wateya cemsergiriya pozîtîf ev ko, ARN-ya genomê rasterast wekî ARN-peyamber tê bikaranîn. <ref>Eugene V. Koonin, Mart Krupovic, Vadim I. Agol. The Baltimore Classification of Viruses 50 Years Later: How Does It Stand in the Light of Virus Evolution?. Microbiology and Molecular Biology Reviews, 2021, 85 (3), pp.e0005321. ff10.1128/MMBR.00053-21ff. ffpasteur-03698244f</ref>Bi kopîkirina ARN-ya genomê, ARN-yên cotşerîdî yên navincî tên çêkirin. Ji ARN-ya cotşerîdî, şerîda ARN-ya bi cemsergiriya negatîf (temamkerê ARN-ya genomê ya bi cemsergiriya pozîtîf) tê bidestxistin. Paşê ev ARN wekî qalib tên bikaranîn, ARN-yên bi cemsergiriya pozîtîf en genomî û ARN-peyamberên vîrusê tên berhemanîn. Genoma vîrusên Koma V, ARN-ya tekşerîdî ya bi cemsergiriya negatîf e (''ssRNA(-)''). Ango rêzeya ARN-ya vîrusê, temamkerê ARN-peyamber e. Vîrusên Koma VI, du kopyayên ARN-ya tekşerîdî wekî genom lixwe digirin. ARN-yên tekşerîdî bi navbeynkariya enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') tên guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî tê guhaztin bo navika xaneya xanexwê û têkilê ADN-ya xaneyê dibe. Paşê ji ADN-ya vîrusê ya têkilê ADN-ya xaneya xanexwê bibû, bi libergirtinê, ARN-peyamber tê çêkirin. Di vîrusên Koma VII de genom bi qismî ADN-ya cotşerîdî ye, lê duhendebûna wan ne mîna vîrusên Koma I-ê ye. Genoma vîrusên Koma VII, ARN-ya tekşerîdî ya navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar dike. Herwiha ARN-ya tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. <big>'''<u>Polenkirina Baltimore<ref name="OpenStax, Biology"/></u>'''</big> {| class="wikitable" |+ !<big>Kom</big> !<big>'''<u>Taybetmendî</u>'''</big> !<big>'''<u>Awayê Hilberîna ARN-peyamber</u>'''</big> !<big>'''<u>Mînak</u>'''</big> |- !I !ADN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber, rasterast ji ADN-ya qalip tê libergirtin. !''Herpes simplex'' (vîrusa herpesê) |- !II !ADN-ya tekşerîdî !Berê ko ARN-peyamber were libergirtin, ADN tê guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. !''Anelloviridae'', ''Circoviridae'' û ''Parvoviridae''. |- !III !ARN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !'''Vîrusa rota (rotavirus)''' |- !IV !ARN-ya tekşerîdî (+) !Genoma vîrusê wekî ARN-peyamber kar dike. !Vîrusa arsimê (''Pircornavirus'') |- !V !ARN-ya tekşerîdî (-) !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !Vîrusa hariyê (''Rhabdovirus'') |- !VI !Vîrusên ARN-ya tekşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !Bi navbeynkariya transkîptaza pêçewane, ji ARN-ya genomê ADN tê çêkirin. ADN têkilê genoma xaneya xanexwê dibe. ARN-peyamber ji beşa têkilbûyî tê libergirtin !vîrusa nemana bergiriya mirov ''(HIV)'' |- !VII !Vîrusên ADN-ya cotşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !ADN-ya genomê, ARN-yên tekşerîdî yên navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar bikin. Herwiha ARN-yên tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. !Vîrusa hepaptîta B (''Hepadnavirus'') |} == Duhendebûna vîrusan == Gava vîrus tûşî xaneya xanexwê dibe, [[derbirîna gen]]ên vîruse di xaneyê de dibe sedema destpêkirina rêzeçalakiyan ko wekî duhendebûna vîrusê tê navkirin. Bi duhendebûnê, vîrusên nû peyda dibin.<ref name="Biology"/> Di gavên virusên ajalan û yên bakteriyan de hin cudahî hebin jî, di piraniya vîrusan de çerxa duhendebûnê ji pênc gavên serekî pêk tê. 1.Pêvegirêbûn (''attachment''): Di vîrusan de glîkoproteînên bergê an jî proteînên taybet ên poşerê wekî proteînên girêdanê kar dikin. Proteînên girêdanê bi awayekî kîmyayî, wergirên taybet ên li ser [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] xanexwêyê nas dikin, û vîrusê bi xaneyê ve girê didin. Ango heke proteînên girêdanê yên vîrusê, li ser parzûna xaneyek de restê wergirên guncav werin, vîrus bi navbeynkariya proteînên girêdanê, xwe bi wergirên xaneyê ve girê dide. Proteînên girêdanê yên vîrusê taybet e ji bo wergirên xaneya xanexwê, loma vîrus tenê hin corên xaneyan wekî xaneya xanexwê bi kar tînin.<ref name="Concepts and Applications" /> 2.Têketin (têkirina genomê) (''penetration''): Genoma vîrusê (ADN an jî ARN) ji parzûna xaneyê derbasî nav sîtoplazmaya xaneya xanexwêyê dibe. 3. Duhendebûn û berhemkirin (''synthesis''): ADN an jî ARN-ya vîrusê ji bo çêkirina asîdên nukleyî û proteînên vîrusê, kiryarên libergirtin û [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] ya xaneya xanexwêyê digirin bin kontrola xwe. Ji bo vîrusên nû genom û proteîn didin çêkirin. 4. Xwerêxistin (''assembly''): Hemû parçeyên nûçêbûyî (asîda nûkleyî, enzîm, poşer hwd) bi hev re tên yekkirin û vîrusek nû peyda dibe. 5. Derpirandin (''release''): Xaneya xanexwê hildiweşe, vîrusên nû, ji xaneyê tên berdan, di vê qonaxa li derveyê xaneyê de, vîrus wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ji bo duhendebûn û kiryarên metabolî, pêdiviya hemû vîrusan bi xaneyên zindî heye. Vîrus bi tena serê xwe nikarin enzîmên ji bo duhendebûnê çêbikin. Vîrus di nav xaneya xanexwê de, ADN, ARN, [[rîbozom]] û hin beşên din ên xaneyê dikin bin kontrola xwe, bi xebata van beşan,vîrusên nû didin berhemkirin.<ref>Louten J. Virus Replication. Essential Human Virology. 2016:49–70. doi: 10.1016/B978-0-12-800947-5.00004-1. Epub 2016 May 6. PMCID: PMC7149683.</ref> === Taybetmendiyên gelemperî yên çerxên duhendebûnê bo vîrusan === Bi xaneya xanexwê ve xwe girêdana vîrusê û şandina genoma vîrusê bo nav xaneyê, tûşbûna vîrusê dede destpêkirin. Cora vîrusê û cora xaneya xanexwê awayê têperbûna genoma vîrusê bo nav xaneyê diyar dikin.Wekî mînak, vîrusên bakteriyofaj, kilikên xwe bi kar tînin ji bo şandina genoma xwe bo nav xaneya xanexwê. Vîrusên din bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibin. Di hin vîrusan de jî bergê virusê têkilê [[parzûna plazmayê]] ya xaneya xanexwê dibe, bi vî awayê genoma vîrusê derbasê nav xaneyê dibe. Gava genoma vîrusê di nav xaneya xanexwêyê de ye, deshilatdarîya xwe radigihîne. Ango li şûna ADN-ya xaneyê, genoma vîrusê karlêkên xaneya xanexwêyê digire bin kontrola xwe. Ji ber ko genoma vîrusê ji zanyariyên bo asîda nukleyî ya vîrusê û proteînên vîrusê pêk tê, nukleotîd, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], enzîm, rîbozom, ATP, ARN-yên guhêzer û pêkhateyên din ên xaneya xanexwê ji bo çêkirina genom û proteînên vîrusê tên bikaranîn.<ref name="Campbell" /> Vîrusên ADN-yî, ADN-ya xwe wekî qalip bi kar tînin û bi navbenkariya ADN-polîmeraza xaneya xanexwêyê ADN-ya xwe duhende dikin, genomên nû didin berhemanîn. Vîrusên ARN-yî ji bo duhendekirina ARN-ya xwe, ARN-polîmeraz a vîrusê, û ARN ya vîrusê jî wekî qalip bi kar tînin. Piştî molekulên asîdên nukleyî yên vîrusê û molekulên poşerê proteînî hatin berhemkirin, ji bo çêkirina vîrusek nû xwe bixwe tên ba hev ev bûyer wekî xwerêxistin tê navkirin. Bi duhendebûnê, hejmara vîrusên nav xaneyê di demek kurt de gelek zêde dibin, bi gelemperî di nav xaneyê de bi berhevbûna sed hezaran vîrusan, xaneya xanexwê ziyan digire û diqelişe, vîrusên nû (vîrîon) yên ji xaneyê belavê hawirdorê dibin, tûşî xaneyên nû dibin û nexweşiyê belav dikin. Bakteriyofaj tenê di [[sîtoplazma]]ya bakteriya xanexwê de duhende dibin. Di xanexwêyên navikrasteqîn de, piraniya vîrusên ADN-yî di nav navikê de duhende dibin, tenê hin vîrusên ADN-yî yên gewre, wekî mînak, vîrusên xuriyê (bi înglîzî: ''poxviruses'') di sîtoplazmayê de duhende dibin. Vîrusên ARN-yê bi gelemperî di sîtoplazmayê de duhende dibin.<ref name="Microbiology"/> == Çerxên duhendebûnê di vîrusên bakteriyofaj de == Bakteriyofaj bi gelemperî yek ji du çerxên duhendebûnê pir didibin; 1. Çerxa şîbûnê û 2.Çerxa têkilbûnê Di [[çerxa têkilbûnê]] (bi înglîzî: ''lysogenic cycle'') de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology"/>Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşî xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Vîrusên ko çerxa têkilbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temprate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell"/> Di [[çerxa şîbûnê]] de (bi înglîzî: ''lytic cycle''), piştî tûşbûnê, bakteriyofaj di nav xaneya xanexwê de tê duhendekirin, bi zêdebûna hejmara fajên nû, şîbûneya xaneya xanexwê rû dide, xane hildiweşe û vîrus belavê havirdorê dibin.<ref>Zhang M, Zhang T, Yu M, Chen YL, Jin M. The Life Cycle Transitions of Temperate Phages: Regulating Factors and Potential Ecological Implications. Viruses. 2022 Aug 28;14(9):1904. doi: 10.3390/v14091904. PMID: 36146712; PMCID: PMC9502458.</ref>Ango di çerxa şîbûnê de bakterî dimire. Bakteriyofajên ko tenê bi çerxa şîbûneyê duhende dibin (zêde dibin), wekî fajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phage'') tên navkirin. Çerxên duhendebûnê di bakteriyofajan de bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ji van gavan, qonaxa têkilbûnê, tenê ji bo bakteriyofajên bi çerxa têkilbûnê duhende dibin de rû dide. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa şîbûnê de piştî qonaxa têketinê, di qonaxa sentezê de genom û proteînên vîrusê tên çêkirin. Di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. === Pêvajoya çerxa duhendebûnê === [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|400x400px|Di [[çerxa têkilbûnê]] de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.]] Li vir gavên çerxa têkilbûnê, bi çerxa duhendebûna bakteriyofaja λ (lambda) tên nîşankirin. Bakteriyofaja lambda, vîrusek ADN-yî ya bêberg (bi înglîzî: ''non-enveloped'').<ref name="Campbell"/> Çerxa şîbûnê jî ji bilî qonaxa têkilbûnê, dişibe çerxa têkilbûnê Gava 1.: Pêvegirêdan (bi înglîzî: ''attachment'') Di vê qonaxê de proteînên vîrusê wergirên taybet ên li ser rûyê xaneya xanexwê nas dikin û li wir girê dibin. Di bakteriyofaja λ de rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî parzûna plazmayê ya bakteriya E.coli (Escherichia coli) ve girê dibin. Gava 2.: Têketin (bi înglîzî: ''entry-penetration'') Piştî girêdanê, genoma vîrusê dikeve nav xaneya xanexwê.Pêvegirêdana faj λ yê, dibe sedema hanbûna proteînên kalanê kilikê, kilik girj dibe û ADN ber bi nav sîtoplazmaya bakteriyê tê pladan. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir genên vîrusê tên derbîrandin. Derbîrîna van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name="Biology"/> Faja λ jî tê de, genoma hin vîrusan, bi kromozoma xaneya xanexwê ve yek dibin. Di van vîrusan de çerxa duhendebûnê bi qonaxa têkilbûnê didome. Lê vîrusên ko bi çerxa şîbûnê duhende dibin, beyî ko bikevin qonaxa têkilbûnê, bi qonaxa çarem, bi qonaxa sentezê çerxa duhendebûna şîbûnê didomînin û di demek kurt de vîrusên nû didin çêkirin. Gava 3.: Têkilbûn (bi înglîzî: ''integration'') Ev qonax tenê di çerxa têkilbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan de rû dide.Vîrusên ko tevlê çerxa tekilbûnê dibin, genek ji bo derbirîna enzîma întegrazê lixwe digirin. Enzîma întegraz (bi înglîzî: integrase enzyme) ADN-ya xaneya xanexwêyê jê dike û genoma vîrusê tevlê kromozomê dike.Di faja λ de ADN-ya cot şerîdî, bi ketina nav sîtoplazmayê ve, rasterast têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"/> Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê.Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna enzîma recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". Encyclopedia Britannica, 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus.] Accessed 4 December 2024.</ref> Gava 4.: Sentez (bi înglîzî: ''synthesis'') Di vê qonaxê de ji aliyê xaneya xanexwê ve duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Ji bo senteza beşên vîrusê, divê profaj ji ADN-ya xaneya xanexwê hatibe dûrxistin. Piştî cihêbûna ADN-ya vîrusê, enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-yê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. Rîbozomên xaneya xanexwê bi wergerana ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi derbirîna hin genên genoma vîrusê, ADN-ya kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Gava 5.: Xwerêxistin (''assembly'') Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus).Ji bo xwerêxistina bakteriyofaja λ, proteînên vîrusê yên ko ne beşek poşerê proteînî ne alîkarî dikin.Hinek ji van proteînan wekî enzîm kar dikin û proteînên poşerê rêk dixin. Hinek proteîn jî ji bo xwerêxistina poşerê kar dikin. Gava 6.: Derpirandin (bi înglîzî: ''release'') Ji ber ko bakterî li gel parzûna xaneyê, bi dîwerên xaneyê ve jî dorpêçî ne, ji bo derketina fajê, divê faj dîwerê xaneya bakteriyê hilweşîne û derkeve derveyî xaneyê. Fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. == Maweya bêdengiyê == Çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn, lê di hin vîrusên tûşî xaneyên navikrasteqîn dibin de jî rû dide. Hin vîrusên tûşî ajal an jî riwekan dibin jî beyî ko di nav xaneyê de bi duhendebûnê pir bibin, ji bo demek dirêj di nav xaneyê de bêdeng dimînin. Ev rewşa vîrusan wekî maweya bêdengî (bi înglîzî: ''latency period'') tê navkirin. Mînakek ji bo vîrusên ajalan, vîrusa herpes e (bi înglîzî: ''herpesviruses'' ). Vîrusa herpes tûşî xaneyên [[şaneya demarê]] dibe û di xaneya xanexwê de beyî ko duhende bibe, hebûna xwe ji bo demek dirêj didomîne û di nav xaneyê de bêdeng dimîne. Lê hin caran, ji ber hin bandorên hawirdorê duhendebûna vîrusê dest pê dike, vîrus li derdora devê mirov an jî di endamê zayendê yê mirov de dibin sedema çêbûna peqilkên piçûk ên bi şilemenî tijî ji van peqilkan re tê gotin tamîsk an jî pelepûçk.<ref name="Concepts and Applications" />Ne tene vîrusên ADN-yî lê di çerxa duhendebûna hin vîrusên ARN-yî de jî maweya bêdengiyê rû dide. Wekî mînak, vîrusa HIV-ê vîrusek ARN-yî ye ko di mirov de dibe sedema nexweşiya AIDS-ê. Lê ji ber ko di xanexwêyên navikrasteqîn de vîrusên ARN-yî di sîtoplazmaya xaneyê de duhende dibin, maweya bêdengiyê li cem vîrusên ARN-yî de ne gelemper e. Vîrusa HIV-ê de enzîma întegraz û enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') têkilbûna genoma vîrusê bi ADN-ya xaneya xanexwêyê ve rêk dixin. Çerxa têkilbûnê û maweya bêdengî dişibin hev, lê çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Genên vîrusê yên bo kodkirina proteînên vîrusê, di ADN-ya xaneya xanexwê de dibe ko ji bo demek dirêj bêdeng bîmînin. Hin hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên serbinefşî an jî tîrojên X-ê (bi înglîzî: ''x-rays'') dibin sedema dawîbûna bêdengiya virusê. == Çerxa duhendebûna vîrusên ajalan == [[Wêne:Duhendebûna vîrusa ajalan ku.png|thumb|400x400px|Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. ]] Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan û ji gavên; pêvegirêbûn, têketin, sentez, xwerixistin û derpirandinê pêk tê.Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. Piştê vîrusên ajalan bi wergirên xaneya xanexwê ve tên girêdan, tevahiya vîrusê bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibe. Ango vîrus ji aliyê xaneya xanexwê ve tê daqurtandin. Di hin vîrusan de jî, bergê vîrusê bi parzûna xaneyê ya xanexwê ve yek dibe, genom û enzîmên vîruse yên bi poşerê proteînî ve pêçayî, dikevin nav xaneyê. Vîrus tenê tûşî xanexwêya diyarkirî dibin. Ango di navbera vîrus û xanexwêyê de guncandinek taybet heye, bi gelemperî vîrus ji bilî xanexwêya taybet tûşî zîndeweran nabin. Piraniya vîrusan di laşê zîndewerê firexaneyî de, tenê tûşî xaneyên hinek [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] dibin. Ev rewş wekî meyldariya şaneyê (bi înglîzî: ''tissue tropism'') tê navkirin. Wekî mînak, hokara nexweşiya îflîca zarokan, ''Poliovirus'' di xaneyên [[Demaxê mirov|demax]] û dirkebetikê (bi înglîzî: ''spinal cord'') de cih dibin. Herwiha vîrusa influenza ya nexweşiya grîpê, tûşî xaneyên şaneyên coga henaseyê dibe. Ji ber taybetmendiya meyldariya şaneyê, tu vîrusên riwek û bakteriyan tûşî mirov nabin. Derbirîna genan di vîrusên ajalan de her tim bi şeweyê asayî ya ADN <chem> -> </chem> ARN <chem> -> </chem> Proteîn, rû nade. Genoma hinek vîrusan ADN-ya cotşerîdî ye, qonaxên derbirîna genan bi awayekî asayî rû dide. Li di vîrusên din de, dibe ko genom ADN-ya tekşerîdî, ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tekşerîdî be.Pêkhateya genomê, duhendebûna genomê û derbirîna genan bo çêkirina proteînên vîrusê diyar dike. Heke genoma vîrusê ADN-ya tekşerîdî be, enzîmên xaneya xanexwê ji bo zincîra temamker were çêkirin, tên bikaranîn. Bi vî awayê genoma vîrusê diguhere bo ADN-ya codşerîdî. ADN-ya cot şerî êdî mîna ADN-ya xanexwê dikare duhende bibe, were libergirtin û wergerandin.<ref name="Microbiology"/> Heke genoma vîrusê ARN be, vê gavê sê mekanîzmên cuda tên bikaranîn. Di vîrusên ARN-yî de genom yek ji sê coran e; ARN-ya cot şerîdî, ARN-ya tekşerîdî ya negatîf û ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf. Heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf (''+ssRNA'') be, rasterast bi wergeran a genomê proteînên vîrusê tên çêkirin. Ango genoma vîrusê mîna ARN-peyamber a xaneya xanexwê kar dike. Lê heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya negatîf be, divê genom were duhendekirin bo ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf. Duhendekirina genoma vîrusê ji aliyê ARN-polîmeraza jêrdestê ARN-ya vîrusê (bi înglîzî:''RNA-dependent RNA polymerase (RdRP)'') ve tê birêvebirin. RdRP di nav vîrusê de tê guhaztin nav xaneya xanexê û ji bo çekirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, ji ARN-ya tekşerîdî ya negatîf tê bikaranîn.<ref name="Microbiology" /> Herwiha enzîma RdRP duhendebûna vîrusên bi genoma ARN-ya cotşerîdî jî rêk dixe. Enzîma RdRP, şerîda negatîf a genoma cotşerîdî ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, wekî qalib bi kar tîne. ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf a nû çêbûyî, ji bo wergeranê, ji aliyê rîbozomên xanexwê ve tê bikaranîn. Herwiha ji bo çêkirina genomên nû yên cotşerîdî jî, ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, ji aliyê RdRP ve tê duhendekirin.<ref>"Double-stranded RNA virus replication"[https://viralzone.expasy.org/1936]. ViralZone. Swiss Institute of Bioinformatics. Retrieved 6 August 2020.</ref> Retrovîrus (''retrovirus''),vîrusên ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf in. Di retrovîrusan de ji bo çêkirina asîda nukleyî ya vîrusên nû, mekanîzmek cuda tê bikaranin. Vîrusa HIV jî retrovîrusek e, li gel genoma ARN-ya tekşerîdî, HIV enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') jî di poşerê xwe de digire.Transkrîptaza pêçewane, genoma ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf wekî qalip bi kar tîne û kopyayên temamkerê ADN-ya tekşerîdî berhem dike. Ji ADN-yên tekşerîdî, ADN-ya cotşerî tê çêkirin. ADN-ya cotşerîdî têkilê kromozoma xanexwêyê dibe û wekî beşek daîmî ya xaneyê kar dike. Beşa genoma vîrusê ya têkilê kromozomê bûye, wekî provîrus tê navkirin. Qonaxa provîrusê dişibe qonaxa profaja bakteriyofajê ko di dema çerxa têkilbûnê de peyda dibe,lê provîrus piştî têkilbûnê, ji kromozomê naqete. == Nexweşiyên vîrusî di laşê mirov de == Nexweşiyên ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin, wekî nexweşiyên vîrusî (bi înglîzî: ''viral diseases'') tên navkirin. Ango di nexweşiyên vîrusî de, hokara nexweşiyê vîrus e. Bi hin nexweşiyên vîrusî yên di temenê zaroktiyê de, piştî saxbûnê, bi gelemperî li dij wê vîrusê [[Bergiriya destketî|bergiriyek demdirêj]] ava dibe. Wekî mînak nexweşiya xuriya mirîşkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') nexweşiyek vîrusî ye, heke mirov di zaroktiya xwe de tûşî vê vîrusê bibe û sax bibe, li dij vîrusê di laş de bergirî ava dibe û bi gelemperî mirov êdî bi vê nexweşiyê nakeve.Lê di laş de, li dij hinek nexweşiyan, bergiriyek xurt ava nabe, loma piştî saxbûnê dibe ko mirov dîsa tûşî vîrusê bibe û bi nexweşiyê bikeve. Wekî mînak, dibe ko mirov di dirêjiya temenê xwe de çendan car tûşî nexweşiya arsimê (sermagirtin) dibe. Ji ber ko hokara nexweşiya arsimê ne yek, lê çendan cor vîrusên cuda ne, bergiriya li dij corek vîrusê avabûyî, li dij vîrusên din, bêbandor e. Loma her ko corek nû ya vîrusa arsimê tûşî mirov dibe, mirov dîsa bi nexweşiya arsimê dikeve. Herwiha di hin corên vîrusan de genoma vîrusê ji ber [[mutasyon]]an, zû diguhere. Di rewşek wiha de, piştî saxbûnê, heke rojek îcar vîrusa mutant tûşî mirov bibe, mirov dîsa bi nexweşiyê dikeve. Wekî mînak, vîrusa influenza, mirov tûşî nexweşiya grîpê (bi înglîzî:''flu'') dike. Influenza bi mutasyonê diguhere û vîrusên bi genoma cuda peyda dibe, li dij vîrusên nû yên mutant di laş de bergiriya avakirî tune, û mirov dîsa bi nexweşiya grîpê dikeve. Hokara hin corên pençeşêran vîrus in. Dermanên dijevîrus tenê li ser hin corên vîrusan bandor dikin. Dermanên dijevîrus, bi gelemperî rê li ber duhendebûna genomma vîrusê digirin. Dermanên dijezindeyî (bi înglîzî:''antibiotics'') li dij nexweşiyên vîrusî bêbandor in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "viral disease". Encyclopedia Britannica, [https://www.britannica.com/science/viral-disease]. Accessed 19 December 2024.</ref> Li jêr hinek ji nexweşiyên vîrusê bi awayekî kurt û sade hatine diyarkirin, lê ji bîlî van nexweşiyan hê gelek nexweşiyên vîrusê hene ko tûşî mirov dibin û mirov nexweş dikin. === Nexweşiya harî === Hokara neweşiya harî (bi înglîzî: ''rabies''), vîrusa Lyssavirus rabies e. Bi geztina mirov ji aliyê ajala tûşî vîrusa hariyê bûye û hilgirê nexweşiya hariyê ye, vîrusa harî tûşî mirov dibe. Ajalên wekî [[kûçik]], [[rovî]], pisîk, [[gur]] hilgirên nexweşiya hariyê ne. Li gor daneyên Rêxistina Tendirustiyê ya Cîhanê, nexweşiya harî bi rêjeya %99 ji kûçikan tûşî mirov dibe.<ref> World Health Organisation (WHO).Rabies [https://www.who.int/health-topics/rabies#tab=tab_1]</ref>Vîrusa harî di laşê mirov de bandor li ser xaneyên koendama demarê dike. Li dijî nexweşiya harî, [[Vaksîn|kutav]] (vaksîn) heye, lê divê hê ko vîrus di [[demarexane]]yan de cih nebûye, kutav were lêdan. === Grip === Grîp (bi înglîzî: ''influenza- flu'') nexweşiyek ji ber tûşbûna vîrusên grîbê ye. Hokara nexweşiyê ne yek, lê gelek cor vîrus in. Herwiha nexweşiya grîpê jî ne yek cor e. Wekî mînak, grîpa asayî, grîpa balîndeyan (bi înglîzî:''avian influenza''), grîpa berazan (bi înglîzî: ''swine influenza'') heye.Grîpa asayî bi gelemperî di demsala payiz û zivistanê de hê pirtir tûşî mirov dibe, loma ji vê gîpê re tê gotin grîpa demsalî (bi înglîzî: ''seasonal influenza''). Grîp bi rêya koendama hensasyê, ji hewayê tûşî mirov dibe. Ji nişkê ve bilindbûna asta [[Ta (biyolojî)|ta]] (bi înglîzî:''fever''), kuxik (kuxika ziwa), serêşî, di masûlkeyan û [[geh]]an de êş, êşa [[Qirrik|qirik]] û [[Gewriya mirov|gewriyê]], sistî û bêteqatiya laş, herika poz, nîşaneyên serekî ne bo nexweşiya grîpê. Bi gelemperî mirov di nav hefteyek de ji nexweşiyê sax dibe, lê dibe ko kuxik zêdetirê du hefteyan bidome.<ref>World Health Organisation (WHO). Influenza [https://www.who.int/health-topics/influenza-seasonal#tab=tab_2]</ref> === Arsim (sermagirtin) === Nexweşiya arsim (bi înglîzî: ''cold'',an jî ''common cold'') xwe bi herika poz an jî bi xitimbûna poz, serêşî, kuxik, bêhnijîn û êşa qirik û qewriyê nîşan dike. Bi qasî 200 cor vîrus hokarên arsimê ne. Nexweşiya arsim dişibe grîpê, lê di arsimê de bi gelemperî, taya laş bilind nabe. Vîrusên arsimê di koendama henaseyê de, di başa [[Coga henaseyê|jorê coga henaseyê]] de cih dibin. Dibe ko mirov di her demên salê de tûşî vîrusên arsimê bibe. Nexweşi bi gelemperî di nav hefteyek de baş dibe.<ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention. Common cold [https://www.cdc.gov/common-cold/about/index.html]</ref> === AIDS === {{Gotara bingehîn|AIDS}} [[Wêne:HIV ku.png|thumb|410x410px|Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.]] Nîşana Nemana Bergiriya Destketî (bi înglîzî: ''Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS)'') nexweşiyek ji ber tûşbûna bi Vîrusa Nemana Bergiriya Mirovan e (bi îngilîzî: ''Human Immunodeficiency'' ''Virus (HIV)''). Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye. Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.<ref>World Health Organisation (WHO). HIV [https://www.who.int/health-topics/hiv-aids#tab=tab_1]</ref>Li ser rûyê parzûna xaneyê yên xaneyên T-alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 hene. Vîrusa HIV-ê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayî tûşî [[Lîmfexane|xaneyên lîmfê]] dibe.Di nav [[xwîn]] û şileya laşê kesên bi nexweşiya AIDS-ê de vîrusa HIV-ê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrusa HIV-ê jî ji kesê nexweş diguhêze bo kesê sax.Bi kesên tûşbûyî ve peywendiya seksî (zayendî), rêya herî bingehîn e ji bo veguhêztina vîrusa HIV-ê. Bi awayek hewbeş bikaranîna derziyek, ji bo derzîdana madeyên hişbîr an jî ji bo tiştek din jî rê li ber veguhaztina HIV-ê ve dike. Heke dayik tûşî HIV-ê be, dema [[Ducanî|ducaniyê]], bi riya xwînê, piştê zayînê bi riya şîrê dayikê vîrusa HIV-ê ji dayik diguhaze derguşê.Heke kesek bi vîrusa HIV-ê tûşbûyî, wekî bexşîner, xwîna [[Xwînguhaztin|xwe bide]] mirovekî sax, ew mirovê xwînwergir jî tûşî vîrusa HIV-ê dibe. === Sorik === Sorik (bi înglîzî: ''measles'') nexweşiyek ji ber vîrusa ''Morbillivirus hominis'' e. Ev nexweşî bi gelemperî di temenê zaroktiyê de tûşî mirov dibe. Ji salên 1960yan vir ve li dij sorikê kutav (vaksîn) tê bikaranîn. Bi gelemperî kutava sorikê, bi kutava sorika almanî (bi îglîzî: ''rubella'') û kutava binguhikê (bi înglîzî: ''mumps'') re wekî “kutava têkil” tê kutandin. Ji bo dabînkirina bergiriya laş, zarok du caran tên vaksînkirin. Vîrusa sorikê bi dilopikên ji dev boz û girika kesên nexweş belavê hawirdorê dibe, bi hensagirtinê jî tûşî mirovê sax dibe. Bi gelemperî 10 heta 14 roj piştî tûşbûna vîrusê, nîşaneyên nexweşiyê peyda dibin. Di laş de taya bi asta bilind, herika poz, çavên bixwîn, li kêlekên nav dev de peydabûna xalên spî nîşaneyên serekî ne. Çendan roj şûn ve, di rû û jorê stû de sorayî xuya dibin, sorayiyên çerm hêdî-hêdî belavê laş dibin.<ref>World Health Organisation (WHO). Measles [https://www.who.int/health-topics/measles#tab=tab_2]</ref> === Îflîca zarokan (polîo) === Îflîca zarokan (bi înglîzî: ''poliomyelitis'' an jî bi kurtî ''polio'') bi vîrusa poliovirus tûşî mirov dibe. Îflîca zarokan nexweşiyek gelek vegir e (bi înglîzî: ''contagious''), pir zû belav dibe û tûşî mirovên sax dibe.Vîrusa nexweşiyê di xaneyên koendama demarê de cih dibin û dibe ko di nav çendan saetan de di hin masûlkeyan de rê li ber girjbûn û xavbûnê bigirin û îflîcbûn (bi înglîzî: ''paralysis'') rû bide. Hin caran dibe ko îflîcbûn di masûlkeyên koendama henaseyê de rû bide, di vê rewşê de mirin rû dide. Nexweşî herî zêde di nav zarokên ji 5 salan piçûktir de bi bandor e. Bi kutanê, rê li ber nexweşiyê hatiye girtin. Ji salên 1960yan vir ve li dijî nexweşiya îflîca zarokan kutav tê bikaranîn. Vîrus bi rêya dev, tûşî laşê mirov dibe. Poliovirus di linceperdeya gewriyê û ya [[rûviya zirav]] de cih dibin û di [[Lîmfegirê|limfegireyên]] wir de duhende dibin. %1 heta 2 yê van tûşbûnan de vîrus êrîşê demarexaneyên livînê (bi înglîzî: motor neurons) yên [[demarekoendama navendî]] dikin. Tûşbûna nexweşiyê ji mirovek ber bi mirovek din rû dide. Ji ber ko vîrus di rûviya zirav de cih dibin, riya sereke ya belavbûna vîrusê pîsayî (gû) ya mirovê nexweş e. Bi gelemperî bi rêya ava qirêj an jî destên qirêj û xurekên qirêj, vîrus tûşî mirovan dibe.Di despêka tûşbûnê de nexweşî, xwe wekî nexweşiya grîpê nîşan dike. Ta, bêhalî, serêşî û hin caran eşa gehan nîşaneyên serekî ne. Di 200 nexweşiyan de bi qasî kesek de, bi gelemperî di masûlkeyên ling û pê de îflîcbûn rû dide.<ref>The Institut Pasteur. Poliomyelitis [https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/poliomyelitis]</ref> === Hepatît (Kezebkulî, zerik) === Peyva hepatît (bi înglîzî: ''hepatitis'') ji bo rewşa kulbûna (bi înglîzî: ''inflammation'') [[kezeb]]ê tê bikaranîn. Li dewsa hepatîtê di, nav gel de peyvên “zerik” û “kezebkulî” jî tên bikaranîn. Kulbûna kezebê bi gelemperî ji ber tûşbûna vîrusan rû dide, lê dibe ko bakterî an jî madeyên kîmyayî yên wekî alkol jî bibin sedema kezebkuliyê. 5 corên hepatîtê hene ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin. Cora hepatîtê navê xwe ji cora vîrusê digire. Vîrusa A,Vîrusa B, Vîrusa C, Vîrusa D û Vîrusa E di kezeba mirov de dibin sedema çêbûna nexweşiyên Hepatîta A,B,C,D û E.<ref>NHS. Hepatitis[https://www.nhs.uk/conditions/hepatitis/]</ref> ==== Hin nîşaneyên hepatîtê: ==== Êşa masûlke û gehan, di laş de taya bi asta bilind, hestê bêteqatî û westiyayî, xwesteka xwarin û vexwarinê de kêmbûn (bêmadeyî), êşa zikê, [[mîz]]a bi rengê zer heta rengê qehweyî, pîsayî (gû) ya bi rengê gewr, di çavan û çerm de rengê zerokiyê. Vîrusa hepatîta A bi xwarin û vexwarinên tûşî pîsayî ya kesên bi nexweşiya hepatîta A bûne, tûşî mirov dibe. Li dijê nexweşiyê kutav heye. Nexweşiya hepatîta B bi rêya xwînê, ji kesên tûşbûyî belav dibe. Ango dibe ko ji dayika ducanî nexweşî derbasî pitika wê bibe. Herwiha bi reya têkiliya zayendî jî nexweşî ji kesek derbasî kesek din dibe. Ji bo avakirina bergiriyê, li dijî nexweşiyê, kutava hepatîta B tê bikaranîn. Vîrusa hepatîta C jî wekî mîna hebatîta B, bi rêya xwînê belav dibe. Kesên bi nexweşiya hepatîta C ketine, bi dermanan baş dibin. Lê ji bo avakirina bergiriyê li dijê vîrusên hepatîta C, kutav tune. Hepatîda D, ji aliyê vîrusa hepatîda D ve tûşî mirov dibe. Lê ev vîrus tenê tûşî kesên bi nexweşiya hepatîta B-yê ne dibe. Ango vîrusa hepatîta D, di hebûna vîrusa hepatîta B de duhende dibe. Nexweşî bi rêya xwînê an jî bi têkiliya zayendî tûşî mirov dibe. Li dijî hepatîta D-yê kutavek taybet tune, lê kutava hepatîta B, mirov ji tûşbûna vîrusa hepatîta D-yê jî diparêze. Vîrusên nexweşiya hepatîda E bi gelemperî ji goştên xav an jî kêmpijiyayî yên beraz û pezkûviyan tûşî mirov dibe. Ji bo avakirina bergiriyê li dijî vê nexweşiyê kutav tune. == Bandora vîrusan li ser çêbûna nexweşiya şêrpenceyê == Hin xebatên zanistî de hatiye nîşankirin ko piştî tûşbûna vîrusan dibe ko beşa laş a tûşbûyî de şêrpence peyda bibe. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya hepatîta B yê ne dibe ko bi şêrpenceya kezebê ve rû bi rû bimînin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Piştî tûşbûna hin corên vîrusa ''Human papillomaviruses'' (HPV) dibe ko di stûyê malzarokê (bi înglîzî: ''cervix'') de şêrpence peyda bibe.<ref>NHS. Human papillomavirus [https://www.nhs.uk/conditions/human-papilloma-virus-hpv/]</ref>Dibe ko %15 yê şêrpenceyên mirov ji ber hebûna vîrusan rû bide. Gava vîrus tûşî xaneyê dibe, dikare taybetmendiyên geşebûna xaneyê biguherine. Vîrus di xaneya xanexwê de [[derbirîna gen]]ên dibin sedema şêrpenceyê, han dikin, ji van genan re tê gotin onkogen (bi înglîzî: ''oncogenes''). Bi derbirîna van genan, çalakiya xaneyê jî diguhere û dibe ko şêrpence peyda bibe. Herwiha hin caran jî dibe ko vîrus bixwe onkogenan kod bikin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> Dibe ko têkilbûna genoma vîrusê bi kromozomên xaneya xanexwê ve, gena ji bo kontrolkirina dabeşbûna xaneyê xirab bike. Ev rewş jî dibe sedema çêbûna şêrpenceyê. Di sala 2006 de ji bo di mêyan de rê li ber şêrpenceyên ji ber HPV were girtin, kutav hat çêkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Bi kutana vê kutavê, egera çêbûna şêrpenceya stûyê malzarokê tê kêmkirin. == Li dij vîrusan berxwedana xanexwêyê == Tûşbûna vîrusan bergiriya laş han dike. Li dij vîrusan, di laşê mirov de [[bergiriya giştî]] û bergiriya taybet ([[bergiriya xaneyî]] û [[bergiriya derdanî]]) çalak dibe. Bergiriya giştî bi gelemperî rê li ber zêdebûna hejmara vîrusan digire. Wekî mînak, xaneya tûşbûyî proteînek taybet a bi navê [[înterferon]] berhem dike û der dide. Înterferon di xaneyên tûşbûyî de duhendebûna vîrusan asteng dike.<ref>British Society for Immunology “Immune responses to viruses”[https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/pathogens-disease/immune-responses-viruses]</ref> Herwiha interferon bi xaneyên cînar ên hê tûşî vîrusê nebûne ve tê girêdan û wan li dij tûşbûna vîrusê bihêz dike. Di laşê mirov de [[Xaneya B|lîmfexaneyên B]] wekî bersîva tûşbûnê, li dij vîrusan, bi bergiriya derdanî, [[dijeten]] berhem dikin. Lê gava virusek cara ewil tûşî laş dibe, xaneyên mirov nikarin bi lez dijeten berhem bikin, loma dibe ko bandora dijeten sinordar be.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Dijeten bandor li ser vîrîonên li derveyî xaneyan dike. Bergiriya xaneyî jî bi taybetî ji aliyê [[Xaneya T|Xaneyên T]] ve tê rêkxistin. Di bergiriya xaneyî de, vîrusên nav xaneya tûşbûyî jî tên armancgirtin. == Çandina vîrusan == [[Wêne:Cultivation of viruses ku.png|thumb|400x400px|Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê de, di nav şûşeya çandina xaneyê de an jî di nav firaqa Petri de tên çandin. ]] Ji bo naskirina (teşxîskirin) vîrusan, dîtina dermanan bo çareseriya nexweşiyên vîrusî, çêkirina kutavan (vaksîn) û ji bo lêkolînên zanistî pêdivî bi çandina vîrusan heye. Ji ber ko vîrus mişexwer in û nikarin bi tena serê xwe pir bibin, vîrus di laşê zîndeweran de an jî di xaneyek zindî de dikarin werin çandin û duhendekirin. Heke ji bo çandinê tevahiya laşê zindî were bikaranîn ev çandina vîrusê wekî çandina di vîvo de (bi înglîzî: in vivo) tê navkirin.Peyva “in vivo” di latînî de bi wateya “ di nav tişta zindî” de tê bikaranîn. Ne tenê ji bo çandina vîrusan lê ji bo hemû xebat û ezmûnên ko li ser laşê ajal û riwekan ve tên kirin jî ev peyv tê bikaranîn.<ref>“In vivo.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/in%20vivo.] Accessed 24 Dec. 2024.</ref> Di çandina di vîvo de xanexwê dibe ko embriyoyek be an jî heka pîtandî ya mirîşkan be. Hin caran jî dibe ko ajalek be. Wekî mînak her sal ji bo çêkirina piraniya kutavên grîbê (bi înglîzî: influenza vaccines), vîrusên grîbê di hêkên mirîşkan de tên çandin.<ref>Wadell G. Cultivation of viruses. Textbook of Medical Virology. 1983:38–44. doi: 10.1016/B978-0-407-00253-1.50010-4. Epub 2014 Jun 27. PMCID: PMC7173560.</ref> Ango embriyo an jî ajala xanexwê wekî kargeha çêkirina vîrusan kar dikin. Hin caran jî vîrus li derveyî laşê zîndewer lê di nav xaneyên zîndewerê de di hawirdorek destkarî de tên çandin, vê çandina vîrusan wekî çandina di vîtro de (bi înglîzî: ''in vitro'') tê navkirin. Peyva “in vitro” bi wateya “li derveyî laşê zindewerê” an jî “di şûşeyê de” tê bikaranîn. Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê (bi înglîzî: ''test tube'') de, di nav şûşeya çandina xaneyê (bi înglîzî: ''cell culture flask'') de an jî di nav firaqa Petri (bi înglîzî: ''Petri dish'') de tên çandin. Ji bo çandina bakteriyofajan, pêşî bakterî di firaqa Petrî de li ser tebeqaya agarê tên çandin, paşê, bakterî bi bakteriyofajan ve tên tûşkirin. Vîrus di nav bakteriyan de duhende dibin. Ji bo duhendebûnê, pêdiviya vîrusên ajalan bi ajala xanexwê an jî xaneyên ajalê heye. Ji bo xebatên bi çandina di vîtro de, xaneyên ajala xanexwê di şûşeyên çandinê de tên xwedîkirin, paşê bi vîrusan tên tûşkirin. Ji endam an jî şaneyên ajala xanexwê hinek xane tên derxistin. Di nav şûşeya çandinê de hinek şileya ji bo çandina xaneyan heye. Xane di nav vê şileyê de tên xwedîkirin. Bi dûhendebûnê, xaneyên nû çêdibin û xwe bi rûyê şûşeyê ve girê didin û geşe dibin. Paşê, bi tûşkirina vîrusan, vîrus dikevin nav xaneyan û duhende dibin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus| ]] hc77ppeftmqrrqxxv53dpzqp8jnj3c1 2100641 2100640 2026-10-26T18:41:20Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Vîrusên bakteriyan */ 2100641 wikitext text/x-wiki '''Vîrus''' an jî '''vayros''' pêkhateyeke nexaneyî û nezindî ye ko mişexwera neçar a navxaneyê ye.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> [[Wêne:Basic Scheme of Virus ku.svg|thumb|Vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne.]] Di [[zimanê latînî]] de peyva vîrus ji bo [[jehr]]ê an jî tiştên jehrî dihat bikaranîn.<ref name="BIOLOGY (the study of life) "/> Liqê [[Mîkrobiyolojî|mîkrobiyolojiyê]] ko li ser pêkhate, cor û duhendebûna vîrusan û nexweşiyên vîrusî xebat dike wekî ''vîruszanî'' ({{Bi-en|''virology''}}) tê navkirin. [[Zanistvan|Zanyarên]] ko li ser vîrusan xebat dikin jî wekî ''vîruszan'' ({{Bi-en|''virologist''}}) tên navkirin.<ref name="VILLEE"/> Xaneya ko vîrus tûşî wê dibe û di nav wê de duhende dibe, wekî ''xaneya xanexwê'' ({{Bi-en|''host cell''}}) tê navkirin. == Taybetmendiyên zîndeweran == Ji ber ko vîrus pêkhateyên nexaneyî û mişexwer (parazît) in, di nav ti cîhanek zîndeweran de nayên polenkirin. Berevajî zîndeweran, vîrus ti [[endamok]]ên xaneyî lixwe nagirin û nikarin bi tena serê xwe [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] bibin û pir bibin. Di şûna wê de,vîrus tûşî [[xane]]yekê dibe û dikeve nav xaneya xanexwê. Di nav xaneya xanexwê de, vîrus endamokên xaneyê, asîdên nukleyî û awêteyên endamî yên wê xaneyê ji bo pirbûna xwe bi kar tînin. Loma vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne ({{Bi-en|''obligate intracellular parasites''}}).<ref name="VILLEE" /> Vîrus dikarin tûşî xaneyên hemû cor zîndeweran; [[Heywan|ajal]], [[riwek]], [[Kuvark|karok]], [[protîst]] û [[Bakterî|bakteriyan]] bibin. Vîrus pêkhateyên zindî an jî nezindî nînin,<ref name="OpenStax, Biology" /> lê dikarin zîndeweran tûşî nexweşiyan bikin. Ji bo pêkhateyek wek zindî were hesibandin, divê xwediyê hin taybetmendiyan be. Hinek taybetmendiyên zîndeweran: [[Organîzm|Zîndewer]] herî kêm ji yek [[xane]]yê pêk tên û di xaneyên xwe de [[molekul]]a embarkirina zanyariyên [[Genetîk|bomaweyî]] lixwe digirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi xurek û xwedîbûnê heye. Hemû zîndewer xurekan [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û bi [[henaseya xaneyê]] xurekan diguherînin bo [[Enerjî|enerjiyê]]. Pêdiviya hemû zîndeweran bi deravêtina madeyên paşmayî heye. Hemû zîndewer geşe dibin, diperisin û dilivin. Hemû zîndewer ji bo berdewamiya nijada xwe [[Pirbûna zayendî|pir dibin]]. Hemû zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorên xwe re bertek nîşan didin. Hemû zîndewer li gor [[metabolîzm]]aya xwe di nav xaneyên xwe de hin molekulan çêdikin an ji hildiweşînin. Hemû zîndewer bi guncandinan ({{Bi-en|''adaptation''}}) li jingehê de derfetên jiyana xwe zêde dikin. Vîrus ji van taybetmendiyên zîndeweran tenê sê taybetmandî lixwe digirin. Vîrus xwediyê molekula bomaweyî ne, dikarin di nav xaneya xanexwê de pir bibin û vîrus bi [[mutasyon]]an tên guncandin. Bi van taybetmendiyên xwe, vîrus dişibin zîndeweran, lê ji ber ko hemû taybetmendiyên zîndeweran lixwe nagirin, vîrus wekî pêkhateyên zindî nayên hesibandin. Herwiha vîrus hebûneke nezindî jî nîn e. Ango vîrus, pêkhateyek li peravê zindîbûn û nezindîbûnê ye.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Keşifa vîrusan == Mirovahî cara pêşîn bi parzûna porselenî ji hebûna vîrusan agahdar bû. Parzûna porselenî wekî parzûna Chamberland- Pasteur tê navkirin. Di nav [[şile]]meniyê de hemû tiştên hûrik û bakteriyên ko tenê bi mîkroskobê dihatin dîtin, bi parzûna Chamberland- Pasteur ve dihatin parzûnkirin. Di sala 1886an de Adolph Meyer da nîşankirin ko nexweşiyeke riweka titûnê, nexweşiya mozaîka titûnê (bi înglîzî: ''tobacco mosaic disease'') dikare bi şilemeniya ko ji riweka nexweş hatiye derxistin, were guhaztin bo riwekeke sax.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di sala 1892an de [[Dmitri Ivanovsky]] da nîşankirin ko hokara nexweşiya mozaîka titûnê bi parzûna Chamberland- Pasteur, ji şilemeniyê ji riweka nexweş hatiye derxistin, cihê nabe û ji parzûnê derbas dibe. Ango hokara nexweşiyê ji bakteriyan piçûktir ê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Vîrus pêkhateyên evqas piçuk in ko bi mîkroskoba ronakî nayên dîtin. Loma herçiqas mirovahî ji salên 1890iyan şûn ve ji hebûna vîrusan agahdar bûn jî, heta salên 1930yan vîrus nehatin dîtin. Bi keşifa [[Mîkroskop|mîkroskoba elektronî]], zanyariyên derbarê hebûn û pêkhateya vîrusan jî zêde bûn.<ref name="Biology"/> == Pêkhateya vîrusan == [[Wêne:Non-enveloped and enveloped virions ku.png|thumb|400x400px|Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên [[proteîn]]î hene.]] [[Wêne:Qebareya vîrusan ku.png|thumb|401x401px|Vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in]] Vîrusa li derveyî xaneya xanexwêyê, wekî ''vîrîon'' tê navkirin. Bi eslê xwe beşa vîrusê ya ko di nav xaneya xanexwê de pir bûye, xaneyê terikandiye û dikare tûşî xaneyeke nû ya xanexwêyê bibe, wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="VILLEE" /> Vîrus bi şêwe û qebareyên corbicor in, lê di hemû vîrusan de pêkhate dişibe hev. Di hemû vîrusan de genoma ji yek an jî zêdetir asîda nukleyî ([[ADN]] an jî [[ARN]]) bi çîneke parêzger a proteînî dorpêçî ye. Ji vê çînê re tê gotin poşerê proteînî (bi înglîzî: ''capcid''). Dibe ko di hin vîrusan de li gel asîda nukleyî [[enzîm]] jî hebin. Poşer ji binebeşên proteînî yên bi navê kapsomer (bi înglîzî: ''capsomere'') pêk tê. Di hin vîrusan de poşer bi şeweyê gogî ya ji firerûyên (bi înglîzî: ''polyhedral'') sêgoşeyî ye, di hin vîrusan de poşer bi pêkhateya lûlpêçî ye.<ref name="Biology" /> Wekî mînak vîrusa mozaîka titûnê ji poşerê lûlpêçî pêk tê. Di hin vîrusan de, wekî mînak, di vîrusa grîpê (bi înglîzî: ''Influenza virus'') de poşer ji aliyê çînek ve dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg. Çavkaniya bergê vîrusê, parzûna xaneyê ya xaneya xanexwê ye. Berg [[fosolîpîd]] û proteînên parzûnê yên xaneya xanexwê lixwe digire. Herwisa berg proteîn û glîkoproteînên vîrusê jî lixwe digire.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref><ref name="Biology" /> Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên (bi înglîzî: ''spikes'') glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên proteînî hene û wekî wergirên vîrusî (bi înglîzî:''viral receptors'') tên navkirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhateya nûkê taybet e ji bo her cor vîrusek. Wekî mînak, du cor nûkên vîrusa gripê hene. Nûkên hemagglutînîn (H) (bi înglîzî: ''hemagglutinin spikes'') ji bo girêdana xaneya xanexwêyê û têperbûna ARN-yê kar dikin. Nûkên nêramînîdaz (N) (bi înglîzî: ''neuraminidase spikes'') vîrusê ji xaneya xanexwêyê cihê dikin ko vîrîon ji xaneyê dûr bikevin.Vîrusên grîpê bi gelemperî li gor nûkên N û H tên diyarkirin. Wekî mînak, Vîrusa grîpê ya H1N1 berpirsê [[Pandemî|pandemiyên]] di salên 1918 û 2009an e.<ref>J. Cohen. “What’s Old Is New: 1918 Virus Matches 2009 H1N1 Strain. Science 327, no. 5973 (2010): 1563–1564.</ref> Vîrusa H2N2 berpirsê pandemiya sala 1957an e, vîrusa H3N2 jî di sala 1968an de bi awayekî pandemî belav bû.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Qebareya vîrusan ne yek e, bi gelemperî, tîreya vîrusa herî piçûk bi qasî 20 nanometre, ya herî gewre jî bi qasî 400 nanometre ye. Ango vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in. Tîreya bakteriyek asayî bi qasî 1000 nanometre ye. Tîreya xaneyên zîndewerên navikrasteqînan jî 10 heta 1000 car ji ya bakteriyan mezintir e. Vîrusên bi navê adenovîrus, tûşî coga [[koendama henaseyê]] û coga [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisa mirov]] dibin û mirov nexweş dikin. Tîreya adenovîrusan bi qasî 75 nm ye. Bi qasî 50 mîlyon adenovîrus dikarin di yek xaneyek mirov de cih bibin.<ref name="Biology" /> Vîrus nikare bi tena serê xwe zêde bibe. Genên vîrusê, xaneya xanexwêyê ji bo çêkirina vîrusên nû çalak dike. Xaneya xanexwê, li gor zanyariyên bomaweyî yên vîrusa tûşî wê bûye, yekeyên vîrusê çêdike, yekeyan bi hev re girê dide û vîrusê peyda dike.<ref name="Concepts and Applications" /> == Polenkirina nefermî ya vîrusan == Li gel polenkirina zanistî, vîrus hin caran bi awayekî nefermî jî tên polenkirin. Di polenkirina nefermî de vîrus li gor şêwe, genom, pêkhate û xaneya xanexwê tên dabeşkirin. === Vîrus li gor cor û pêkhateya genomê === Madeya bomaweyî ya nav vîrusê, wekî genoma vîrusê (bi înglîzî:''viral genome'') tê navkirin. Ji ber ko vîrus bi tena serê xwe nikarin duhende bibin, pêdiviya genoma vîrusan tenê bi genên ji bo çêkirin û yekkirina beşên vîrusê heye. Di genoma vîrusan de ji bo rêkxistina çalakiyên xaneya xanexwê, genên bo kodkirina hin proteîn an jî [[enzîm]]an jî cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Cor û pêkhateya genoma vîrusê li cem vîrusan ne yek e. Asîda nukleyî ya hin vîrusan [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] ye û evan vîrusan wekî vîrusên ADN-yî tên navkirin. Lê di hin corên vîrusan de molekula bomaweyî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] ye, loma ew jî wekî vîrusên ARN-yî tên navkirin.<ref name="Biology"/>Ango berevajî hemû zîndeweran, di vîrusên ARN-yî de embara zanyariyên bomaweyî ne ADN, lê ARN ye. Di hin vîrusan de asîda ADN tek zincîrî ye, di hinekan de jî cot zincîrî ye. Herwiha di hin vîrusên ARN-yî de, ARN-ya vîrusê tek zincîrî ye, lê di hinek vîrusan de ARN cot zincîrî ye.<ref name="Campbell"/> === Genoma vîrusan li gor şêweyî wan === Genoma vîrusan li gor cora vîrusê dibe ko bi şeweyê xelekî (bazineyî) an jî xêzî be. Di hin vîrusan de ne yek lê zêdetir kopiyên genomê hene.<ref name="Campbell"/> Qebareya genoma vîrusî jî ji hev cuda ne. Dibe ko di vîrusek de genom tenê ji çend hezar nukleotîdan pêk hatibe, lê di vîruseke din de dibe ko hejmara nukleotîdên genomê ji sed hezaran zêdetir bin. Wekî mînak, genoma vîrusa mozaîka titûnê ji 6400 cotên nukleotîdan pêk tê û tenê şeş gen lixwe digire.<ref name="Biology"/> Lê di genoma vîrusên bakteriyofaj bi hejmara gelek zêde gen cih digirin. === Vîrus li gor şeweyê poşerê proteînî === Vîrus li gor şêweyê poşerê xwe bi sê koman de tên polenkirin: # Vîrusên bi poşerê lûlpêçî (bi inglîzî: ''helical''), # Vîrusên firerûyî (bi înglîzî: ''polyhedral''), # Vîrusên bi poşerê aloz (bi înglîzî: ''complex'')<ref name="Microbiology" /> Poşerê vîrusa mozaîka titûnê bêberg e û bi şeweyî lûlpêçî ye. Poşerê vîrusa ebola bi bergek dorpêçî ye û poşer bi şeweyî lûlpêçî ye. Di hin vîrusan de poşer ji firerûyên sêgoşeyî pêk tê. Bi gelemperî di vîrusên firerûyî de, poşer ji 20 rûyên sêgoşeyî pêk tê. Wekî mînak, vîrusa nexweşiya îflîca zarokan (bi înglîzî: ''polio'') û vîrusa herpes (bi tûşîbûna vîrusa ''Herpes simplex'' di dev û lêvên mirov de peqilkên hûrik peyda dibe), vîrusên bi poşerê bistrûyî (bi înglîzî:icosahedral) ne. Vîrusên lûlpêçî û vîrusên bîstrûyî dibe ko biberg an jî bêberg bin. Vîrusên bêberg wekî vîrusên rût (bi înglîzî: naked virus), vîrusên ko poşerê proteînî bi bergek fosfolîpîdî pêçayî ye jî wekî vîrusên biberg (bi înglîzî: ''enveloped vîrus'') tên navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> === Polenkirina vîrusan li gor xaneya xanexwê === Vîrus tûşkerê kîjan xaneyê be, bi navê wê xaneya xanexwê ve tê navkirin. Wekî mînak, vîrusa ajalan, vîrusa riwekan, vîrusa karokan û hwd. ==== Vîrusên riwekan ==== Vîrusên ko tûşî xaneya riwekan dibin û bi têkbirina geşe û peresînê, berhemdariya riwekê kêm dikin, wekî vîrusên riwekan tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology"/> Hema hemû vîrusên rivekan, virusên ARN-yî ne. Piraniya wan, wekî vîrusa moazika titûnê bi şeweyî çîlkeyî (bi înglîzî: ''rod-shaped'') ne.Ji bo tûşî riwekan bibe, divê vîrus pêşî ji şaneya poşêrê ya çîna derveyî ya riwekê derbas bibin. Riwekên ji ba û sermayê ziyan girtine û birîndar bûne, an jî yên ji aliyê ajal û karokan ve hatine birîndarkirin, riwekên herî guncaw in ji bo tûşbûnê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> ==== Vîrusên ajalan ==== Vîrusên tûşî xaneyên ajal dibin û dibin sedema nexweşiyan, wekî vîrusên ajalan tên navkirin. Vîrusa grîpê mînak e ji bo vîrusa ajalan. Di piraniya vîrusên ajalan de poşerê proteînî yê vîrusê bi çînek fosfolîpîdî dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg.Vîrus bi alîkariya bergê, xaneya xanexwêyê nas dike, dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Biology with Physiology"/> Dibe ko genoma vîrusên ajalan ADN an jî ARN be. Vîrusên nexweşiya grîpê, vîrusa îflica zarokan, vîrusa sorikê û vîrusa HIV a [[AIDS]]-ê jî tê de, gelek vîrusên ajalan, vîrusê ARN-yî ne. Vîrusên nexweşiya hepatîta B û xuriya mirişkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') mînak in bo vîrusên ADN-yî. ==== Vîrusên bakteriyan ==== {{Gotara bingehîn|Bakteriyofaj}} [[Wêne:Bakteriyofaj ku.png|thumb|Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz.]] Vîrusên ko tenê dikarin tûşî bakterî an jî arkebakteriyan bibin û di nav xaneya wan de duhende bibin, wekî bakteriyofaj (bi înglîzî:''bacteriophage'') an jî bi kurtî wekî faj (phage) tên navkirin.<ref>Kasman LM, Porter LD. Bacteriophages. [Updated 2022 Sep 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493185/]</ref> Peyva [[bakteriyofaj]], cara pêşîn di sala 1917yê de ji aliyê biyologê frensî Félix d’Hérelle ve hat bikaranîn. Di zimanê grekî de “phago” ji bo “xwarin” an jî ”a ko dixwe” tê bikaranîn. Ango bakteriyofaj bi wateya bakterixwer (a ko bakteriyê dixwe) tê bikaranîn.<ref>"Bacteriophage ." The Gale Encyclopedia of Science. . Encyclopedia.com. 3 Dec. 2024 [https://www.encyclopedia.com].</ref> Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz. Bakteriyofaj bi gelek cor û şêweyê ne. Lê di hemû bakteriyofajan de genoma asîda nukleyî di nav poşerê proteînî de cih digire. Poşer, genomê diparêze û guhaztina wê bo xaneya xanexwê rêk dixe. Di bin mikroskoba elektronî de di gelemperiya bakteriyofajan de sê beş xuya dibin; serî, kilik û rîşalên kilikê. Madeya bomaweyî ya nav bakteriyofajê, wekî genom tê navkirin. Genoma bakteriyofaja T4 û piraniya fajên din ADN-ya cotşerîdî ye, lê dibe ko genoma hin corên fajan ADN-ya tek şerîdî be. Herwiha genoma hin bakteriyofajan jî ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tek şerîdî ye. Di piraniya fajan de genom bi şêweyê xêzî ye, lê bakteriyofajên bi genoma xelekî jî hene. Wekî mînak, di bakteriyafaja bi navê ''Pseudoalteromonas virus PM2'' de genom ji ADN-ya xelekî pêk tê.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/report_9th/dsDNA/Corticoviridae]</ref> == Polenkirina zanistî ya vîrusan == Di sala 1966ê de “Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan” (bi înglîzî: ''International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)'') hat avakirin. Ji sala 1971ê vir vê polenkirina vîrusan bi awayek zanistî ji aliyê vê desteyê (komîteyê) ve tê rêvebirin.Komîte di sala 2020ê de bîryar da ko êdî di warê polenkirina vîrusan de, wê polenkirina dunav (binominal), were bikaranîn. Ango vîrus jî bi awayê ko zîndewer tên polenkirin wê bi du navan werin navkirin. Polenzaniya (taksonomî) vîrusan dişibe taksonomiya [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]], lê di navbera herdu taksonomiyan de hin cudahî jî hene. Vîrus di 15 astan de tên polenkirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee. The new scope of virus taxonomy: partitioning the virosphere into 15 hierarchical ranks. Nat Microbiol. 2020 May;5(5):668-674. doi: 10.1038/s41564-020-0709-x. Epub 2020 Apr 27. PMID: 32341570; PMCID: PMC7186216.</ref> Polenkirina vîrusan bi asta realm dest pê dike heta asta corê, bi 15 astan tê nîşankirin. Ji bilî asta corê, di her astek de paşgirek taybet tê bikaranîn. Heta niha vîrus di asta 7 realam de hatine polenkirin. Li taboya jêr de, astên polenkirina vîrusan hatiye nîşankirin û taksonomîya vîrusa hariyê (bi înglîzî: ''rabies'') jî wekî mînak hatiye ravekirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301733&taxon_name=Lyssavirus%20rabies]</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" | '''<big>Taksonomiya vîrusan a</big>''' '''<big>li gor</big>''' '''<big>"Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan”</big>''' |- !'''<big>Asta polenkirinê</big>''' !'''<big>Paşgira taybet</big>''' !'''<big>Mînak</big>''' |- |'''Realm''' (realm) |''(-viria)'' |''Riboviria'' |- |'''Jêrerealm''' (subrealm) |''(-vira)'' | |- |'''Cîhan''' (kingdom) |''(-virae)'' |''Orthornavirae'' |- |'''Jêrecîhan''' (subkingdom) |''(-virites)'' | |- |'''Liq''' (phylum) |''(-viricota)'' |''Negarnaviricota'' |- |'''Jêreliq''' (subphylum) |''(-viricotina)'' |''Haploviricotina'' |- |'''Pol''' (class) |''(-viricetes)'' |''Monjiviricetes'' |- |'''Jêrepol''' (subclass) |''(-viricetidae)'' | |- |'''Kom''' (order) |''(-virales)'' |''Mononegavirales'' |- |'''Jêrekom''' (suborder) |''(-virineae)'' | |- |'''Xêzan''' (family) |''(-viridae)'' |''Rhabdoviridae'' |- |'''Jêrexêzan''' (subfamily) |''(-virinae)'' |''Alpharhabdovirinae'' |- |'''Tuxm''' (genus) |''(-virus)'' |''Lyssavirus'' |- |'''Jêretuxm''' (subgenus) |''(-virus)'' | |- |'''Cor''' (species) |''(ne standard'' e'')'' |''Lyssavirus rabies'' <u>(vîrusa hariyê</u>) |} == Polenkirina Baltimor == Ev sîstem di destpêka salên 1970yan de ji aliyê biyolog David Baltimore ve hat pêşniyarkirin, loma wekî polenkirina Baltimore tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di xebatên zanistî de wekî alternatîfa polenkirina ICTV-yê herî zêde ev sîstema polenkirinê tê bikaranîn. Di polenkirina Baltimore de li gel şêwe û genoma vîrusê, ARN-peyamber a vîrusê ji bo polenkirinê wekî krîtera serekî tê bikaranîn. Bi kurtasî di sîstema polenkirina Baltimore de, polenkirina vîrusan li ser bingeha çêbûna ARN-peyamberê ava bûye.<ref>Šimičić P, Židovec-Lepej S. A Glimpse on the Evolution of RNA Viruses: Implications and Lessons from SARS-CoV-2. Viruses. 2022 Dec 20;15(1):1. doi: 10.3390/v15010001. PMID: 36680042; PMCID: PMC9866536.</ref> ARN-peyamber di dema çerxa duhendebûnê de tê çêkirin ko proteînên vîrusê werin berhemanîn. Li gor polenkirina Baltimore, virus di heft koman de tên polenkirin.<ref>Mahmoudabadi G, Phillips R. A comprehensive and quantitative exploration of thousands of viral genomes. Elife. 2018 Apr 19;7:e31955. doi: 10.7554/eLife.31955. PMID: 29624169; PMCID: PMC5908442.</ref> Koma I, ji vîrusên bi genoma ADN-ya cotşerîdî (''dsDNA'') pêk tê. Di endamên vê komê de ARN-peyamber ji zincîra qalip a ADN-ya vîrusê tê çêkirin. Pêvajoya çêkirina ARN-pêyamber dişibe pêvajoya [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] ya di ADN-ya xaneyan de rû dide. Di vîrusên Koma II de genom ADN-ya tekşerîdî (''ssDNA'') ye. Berê ko libergirtina ARN-peyamber rû bide, genoma tekşerîdî tê guhertin bo genoma cot şerîdî ya navincî (bi înglîzî: ''intermediate''). ARN-peyamber bi pêvajoya libergirtinê, ji ADN-ya navincî tê berhemkirin. Genoma vîrusên Koma III, ARN-ya cotşerîdî (''dsRNA'') ye. Dema duhendebûnê, şerîd ji hev cihê dibin û yek ji şerîdan wekî şerîda qalib tê bikaranîn, bi hankirina ARN-polîmeraza vîrusê, ARN-peyamber tê berhemkirin. Vîrusên Koma IV, bi genoma ARN-ya tekşerîdî (''ssRNA(+)'') ya bi cemsergiriya pozîtîf in. Wateya cemsergiriya pozîtîf ev ko, ARN-ya genomê rasterast wekî ARN-peyamber tê bikaranîn. <ref>Eugene V. Koonin, Mart Krupovic, Vadim I. Agol. The Baltimore Classification of Viruses 50 Years Later: How Does It Stand in the Light of Virus Evolution?. Microbiology and Molecular Biology Reviews, 2021, 85 (3), pp.e0005321. ff10.1128/MMBR.00053-21ff. ffpasteur-03698244f</ref>Bi kopîkirina ARN-ya genomê, ARN-yên cotşerîdî yên navincî tên çêkirin. Ji ARN-ya cotşerîdî, şerîda ARN-ya bi cemsergiriya negatîf (temamkerê ARN-ya genomê ya bi cemsergiriya pozîtîf) tê bidestxistin. Paşê ev ARN wekî qalib tên bikaranîn, ARN-yên bi cemsergiriya pozîtîf en genomî û ARN-peyamberên vîrusê tên berhemanîn. Genoma vîrusên Koma V, ARN-ya tekşerîdî ya bi cemsergiriya negatîf e (''ssRNA(-)''). Ango rêzeya ARN-ya vîrusê, temamkerê ARN-peyamber e. Vîrusên Koma VI, du kopyayên ARN-ya tekşerîdî wekî genom lixwe digirin. ARN-yên tekşerîdî bi navbeynkariya enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') tên guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî tê guhaztin bo navika xaneya xanexwê û têkilê ADN-ya xaneyê dibe. Paşê ji ADN-ya vîrusê ya têkilê ADN-ya xaneya xanexwê bibû, bi libergirtinê, ARN-peyamber tê çêkirin. Di vîrusên Koma VII de genom bi qismî ADN-ya cotşerîdî ye, lê duhendebûna wan ne mîna vîrusên Koma I-ê ye. Genoma vîrusên Koma VII, ARN-ya tekşerîdî ya navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar dike. Herwiha ARN-ya tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. <big>'''<u>Polenkirina Baltimore<ref name="OpenStax, Biology"/></u>'''</big> {| class="wikitable" |+ !<big>Kom</big> !<big>'''<u>Taybetmendî</u>'''</big> !<big>'''<u>Awayê Hilberîna ARN-peyamber</u>'''</big> !<big>'''<u>Mînak</u>'''</big> |- !I !ADN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber, rasterast ji ADN-ya qalip tê libergirtin. !''Herpes simplex'' (vîrusa herpesê) |- !II !ADN-ya tekşerîdî !Berê ko ARN-peyamber were libergirtin, ADN tê guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. !''Anelloviridae'', ''Circoviridae'' û ''Parvoviridae''. |- !III !ARN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !'''Vîrusa rota (rotavirus)''' |- !IV !ARN-ya tekşerîdî (+) !Genoma vîrusê wekî ARN-peyamber kar dike. !Vîrusa arsimê (''Pircornavirus'') |- !V !ARN-ya tekşerîdî (-) !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !Vîrusa hariyê (''Rhabdovirus'') |- !VI !Vîrusên ARN-ya tekşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !Bi navbeynkariya transkîptaza pêçewane, ji ARN-ya genomê ADN tê çêkirin. ADN têkilê genoma xaneya xanexwê dibe. ARN-peyamber ji beşa têkilbûyî tê libergirtin !vîrusa nemana bergiriya mirov ''(HIV)'' |- !VII !Vîrusên ADN-ya cotşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !ADN-ya genomê, ARN-yên tekşerîdî yên navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar bikin. Herwiha ARN-yên tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. !Vîrusa hepaptîta B (''Hepadnavirus'') |} == Duhendebûna vîrusan == Gava vîrus tûşî xaneya xanexwê dibe, [[derbirîna gen]]ên vîruse di xaneyê de dibe sedema destpêkirina rêzeçalakiyan ko wekî duhendebûna vîrusê tê navkirin. Bi duhendebûnê, vîrusên nû peyda dibin.<ref name="Biology"/> Di gavên virusên ajalan û yên bakteriyan de hin cudahî hebin jî, di piraniya vîrusan de çerxa duhendebûnê ji pênc gavên serekî pêk tê. 1.Pêvegirêbûn (''attachment''): Di vîrusan de glîkoproteînên bergê an jî proteînên taybet ên poşerê wekî proteînên girêdanê kar dikin. Proteînên girêdanê bi awayekî kîmyayî, wergirên taybet ên li ser [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] xanexwêyê nas dikin, û vîrusê bi xaneyê ve girê didin. Ango heke proteînên girêdanê yên vîrusê, li ser parzûna xaneyek de restê wergirên guncav werin, vîrus bi navbeynkariya proteînên girêdanê, xwe bi wergirên xaneyê ve girê dide. Proteînên girêdanê yên vîrusê taybet e ji bo wergirên xaneya xanexwê, loma vîrus tenê hin corên xaneyan wekî xaneya xanexwê bi kar tînin.<ref name="Concepts and Applications" /> 2.Têketin (têkirina genomê) (''penetration''): Genoma vîrusê (ADN an jî ARN) ji parzûna xaneyê derbasî nav sîtoplazmaya xaneya xanexwêyê dibe. 3. Duhendebûn û berhemkirin (''synthesis''): ADN an jî ARN-ya vîrusê ji bo çêkirina asîdên nukleyî û proteînên vîrusê, kiryarên libergirtin û [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] ya xaneya xanexwêyê digirin bin kontrola xwe. Ji bo vîrusên nû genom û proteîn didin çêkirin. 4. Xwerêxistin (''assembly''): Hemû parçeyên nûçêbûyî (asîda nûkleyî, enzîm, poşer hwd) bi hev re tên yekkirin û vîrusek nû peyda dibe. 5. Derpirandin (''release''): Xaneya xanexwê hildiweşe, vîrusên nû, ji xaneyê tên berdan, di vê qonaxa li derveyê xaneyê de, vîrus wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ji bo duhendebûn û kiryarên metabolî, pêdiviya hemû vîrusan bi xaneyên zindî heye. Vîrus bi tena serê xwe nikarin enzîmên ji bo duhendebûnê çêbikin. Vîrus di nav xaneya xanexwê de, ADN, ARN, [[rîbozom]] û hin beşên din ên xaneyê dikin bin kontrola xwe, bi xebata van beşan,vîrusên nû didin berhemkirin.<ref>Louten J. Virus Replication. Essential Human Virology. 2016:49–70. doi: 10.1016/B978-0-12-800947-5.00004-1. Epub 2016 May 6. PMCID: PMC7149683.</ref> === Taybetmendiyên gelemperî yên çerxên duhendebûnê bo vîrusan === Bi xaneya xanexwê ve xwe girêdana vîrusê û şandina genoma vîrusê bo nav xaneyê, tûşbûna vîrusê dede destpêkirin. Cora vîrusê û cora xaneya xanexwê awayê têperbûna genoma vîrusê bo nav xaneyê diyar dikin.Wekî mînak, vîrusên bakteriyofaj, kilikên xwe bi kar tînin ji bo şandina genoma xwe bo nav xaneya xanexwê. Vîrusên din bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibin. Di hin vîrusan de jî bergê virusê têkilê [[parzûna plazmayê]] ya xaneya xanexwê dibe, bi vî awayê genoma vîrusê derbasê nav xaneyê dibe. Gava genoma vîrusê di nav xaneya xanexwêyê de ye, deshilatdarîya xwe radigihîne. Ango li şûna ADN-ya xaneyê, genoma vîrusê karlêkên xaneya xanexwêyê digire bin kontrola xwe. Ji ber ko genoma vîrusê ji zanyariyên bo asîda nukleyî ya vîrusê û proteînên vîrusê pêk tê, nukleotîd, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], enzîm, rîbozom, ATP, ARN-yên guhêzer û pêkhateyên din ên xaneya xanexwê ji bo çêkirina genom û proteînên vîrusê tên bikaranîn.<ref name="Campbell" /> Vîrusên ADN-yî, ADN-ya xwe wekî qalip bi kar tînin û bi navbenkariya ADN-polîmeraza xaneya xanexwêyê ADN-ya xwe duhende dikin, genomên nû didin berhemanîn. Vîrusên ARN-yî ji bo duhendekirina ARN-ya xwe, ARN-polîmeraz a vîrusê, û ARN ya vîrusê jî wekî qalip bi kar tînin. Piştî molekulên asîdên nukleyî yên vîrusê û molekulên poşerê proteînî hatin berhemkirin, ji bo çêkirina vîrusek nû xwe bixwe tên ba hev ev bûyer wekî xwerêxistin tê navkirin. Bi duhendebûnê, hejmara vîrusên nav xaneyê di demek kurt de gelek zêde dibin, bi gelemperî di nav xaneyê de bi berhevbûna sed hezaran vîrusan, xaneya xanexwê ziyan digire û diqelişe, vîrusên nû (vîrîon) yên ji xaneyê belavê hawirdorê dibin, tûşî xaneyên nû dibin û nexweşiyê belav dikin. Bakteriyofaj tenê di [[sîtoplazma]]ya bakteriya xanexwê de duhende dibin. Di xanexwêyên navikrasteqîn de, piraniya vîrusên ADN-yî di nav navikê de duhende dibin, tenê hin vîrusên ADN-yî yên gewre, wekî mînak, vîrusên xuriyê (bi înglîzî: ''poxviruses'') di sîtoplazmayê de duhende dibin. Vîrusên ARN-yê bi gelemperî di sîtoplazmayê de duhende dibin.<ref name="Microbiology"/> == Çerxên duhendebûnê di vîrusên bakteriyofaj de == Bakteriyofaj bi gelemperî yek ji du çerxên duhendebûnê pir didibin; 1. Çerxa şîbûnê û 2.Çerxa têkilbûnê Di [[çerxa têkilbûnê]] (bi înglîzî: ''lysogenic cycle'') de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology"/>Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşî xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Vîrusên ko çerxa têkilbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temprate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell"/> Di [[çerxa şîbûnê]] de (bi înglîzî: ''lytic cycle''), piştî tûşbûnê, bakteriyofaj di nav xaneya xanexwê de tê duhendekirin, bi zêdebûna hejmara fajên nû, şîbûneya xaneya xanexwê rû dide, xane hildiweşe û vîrus belavê havirdorê dibin.<ref>Zhang M, Zhang T, Yu M, Chen YL, Jin M. The Life Cycle Transitions of Temperate Phages: Regulating Factors and Potential Ecological Implications. Viruses. 2022 Aug 28;14(9):1904. doi: 10.3390/v14091904. PMID: 36146712; PMCID: PMC9502458.</ref>Ango di çerxa şîbûnê de bakterî dimire. Bakteriyofajên ko tenê bi çerxa şîbûneyê duhende dibin (zêde dibin), wekî fajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phage'') tên navkirin. Çerxên duhendebûnê di bakteriyofajan de bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ji van gavan, qonaxa têkilbûnê, tenê ji bo bakteriyofajên bi çerxa têkilbûnê duhende dibin de rû dide. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa şîbûnê de piştî qonaxa têketinê, di qonaxa sentezê de genom û proteînên vîrusê tên çêkirin. Di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. === Pêvajoya çerxa duhendebûnê === [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|400x400px|Di [[çerxa têkilbûnê]] de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.]] Li vir gavên çerxa têkilbûnê, bi çerxa duhendebûna bakteriyofaja λ (lambda) tên nîşankirin. Bakteriyofaja lambda, vîrusek ADN-yî ya bêberg (bi înglîzî: ''non-enveloped'').<ref name="Campbell"/> Çerxa şîbûnê jî ji bilî qonaxa têkilbûnê, dişibe çerxa têkilbûnê Gava 1.: Pêvegirêdan (bi înglîzî: ''attachment'') Di vê qonaxê de proteînên vîrusê wergirên taybet ên li ser rûyê xaneya xanexwê nas dikin û li wir girê dibin. Di bakteriyofaja λ de rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî parzûna plazmayê ya bakteriya E.coli (Escherichia coli) ve girê dibin. Gava 2.: Têketin (bi înglîzî: ''entry-penetration'') Piştî girêdanê, genoma vîrusê dikeve nav xaneya xanexwê.Pêvegirêdana faj λ yê, dibe sedema hanbûna proteînên kalanê kilikê, kilik girj dibe û ADN ber bi nav sîtoplazmaya bakteriyê tê pladan. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir genên vîrusê tên derbîrandin. Derbîrîna van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name="Biology"/> Faja λ jî tê de, genoma hin vîrusan, bi kromozoma xaneya xanexwê ve yek dibin. Di van vîrusan de çerxa duhendebûnê bi qonaxa têkilbûnê didome. Lê vîrusên ko bi çerxa şîbûnê duhende dibin, beyî ko bikevin qonaxa têkilbûnê, bi qonaxa çarem, bi qonaxa sentezê çerxa duhendebûna şîbûnê didomînin û di demek kurt de vîrusên nû didin çêkirin. Gava 3.: Têkilbûn (bi înglîzî: ''integration'') Ev qonax tenê di çerxa têkilbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan de rû dide.Vîrusên ko tevlê çerxa tekilbûnê dibin, genek ji bo derbirîna enzîma întegrazê lixwe digirin. Enzîma întegraz (bi înglîzî: integrase enzyme) ADN-ya xaneya xanexwêyê jê dike û genoma vîrusê tevlê kromozomê dike.Di faja λ de ADN-ya cot şerîdî, bi ketina nav sîtoplazmayê ve, rasterast têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"/> Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê.Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna enzîma recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". Encyclopedia Britannica, 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus.] Accessed 4 December 2024.</ref> Gava 4.: Sentez (bi înglîzî: ''synthesis'') Di vê qonaxê de ji aliyê xaneya xanexwê ve duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Ji bo senteza beşên vîrusê, divê profaj ji ADN-ya xaneya xanexwê hatibe dûrxistin. Piştî cihêbûna ADN-ya vîrusê, enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-yê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. Rîbozomên xaneya xanexwê bi wergerana ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi derbirîna hin genên genoma vîrusê, ADN-ya kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Gava 5.: Xwerêxistin (''assembly'') Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus).Ji bo xwerêxistina bakteriyofaja λ, proteînên vîrusê yên ko ne beşek poşerê proteînî ne alîkarî dikin.Hinek ji van proteînan wekî enzîm kar dikin û proteînên poşerê rêk dixin. Hinek proteîn jî ji bo xwerêxistina poşerê kar dikin. Gava 6.: Derpirandin (bi înglîzî: ''release'') Ji ber ko bakterî li gel parzûna xaneyê, bi dîwerên xaneyê ve jî dorpêçî ne, ji bo derketina fajê, divê faj dîwerê xaneya bakteriyê hilweşîne û derkeve derveyî xaneyê. Fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. == Maweya bêdengiyê == Çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn, lê di hin vîrusên tûşî xaneyên navikrasteqîn dibin de jî rû dide. Hin vîrusên tûşî ajal an jî riwekan dibin jî beyî ko di nav xaneyê de bi duhendebûnê pir bibin, ji bo demek dirêj di nav xaneyê de bêdeng dimînin. Ev rewşa vîrusan wekî maweya bêdengî (bi înglîzî: ''latency period'') tê navkirin. Mînakek ji bo vîrusên ajalan, vîrusa herpes e (bi înglîzî: ''herpesviruses'' ). Vîrusa herpes tûşî xaneyên [[şaneya demarê]] dibe û di xaneya xanexwê de beyî ko duhende bibe, hebûna xwe ji bo demek dirêj didomîne û di nav xaneyê de bêdeng dimîne. Lê hin caran, ji ber hin bandorên hawirdorê duhendebûna vîrusê dest pê dike, vîrus li derdora devê mirov an jî di endamê zayendê yê mirov de dibin sedema çêbûna peqilkên piçûk ên bi şilemenî tijî ji van peqilkan re tê gotin tamîsk an jî pelepûçk.<ref name="Concepts and Applications" />Ne tene vîrusên ADN-yî lê di çerxa duhendebûna hin vîrusên ARN-yî de jî maweya bêdengiyê rû dide. Wekî mînak, vîrusa HIV-ê vîrusek ARN-yî ye ko di mirov de dibe sedema nexweşiya AIDS-ê. Lê ji ber ko di xanexwêyên navikrasteqîn de vîrusên ARN-yî di sîtoplazmaya xaneyê de duhende dibin, maweya bêdengiyê li cem vîrusên ARN-yî de ne gelemper e. Vîrusa HIV-ê de enzîma întegraz û enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') têkilbûna genoma vîrusê bi ADN-ya xaneya xanexwêyê ve rêk dixin. Çerxa têkilbûnê û maweya bêdengî dişibin hev, lê çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Genên vîrusê yên bo kodkirina proteînên vîrusê, di ADN-ya xaneya xanexwê de dibe ko ji bo demek dirêj bêdeng bîmînin. Hin hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên serbinefşî an jî tîrojên X-ê (bi înglîzî: ''x-rays'') dibin sedema dawîbûna bêdengiya virusê. == Çerxa duhendebûna vîrusên ajalan == [[Wêne:Duhendebûna vîrusa ajalan ku.png|thumb|400x400px|Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. ]] Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan û ji gavên; pêvegirêbûn, têketin, sentez, xwerixistin û derpirandinê pêk tê.Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. Piştê vîrusên ajalan bi wergirên xaneya xanexwê ve tên girêdan, tevahiya vîrusê bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibe. Ango vîrus ji aliyê xaneya xanexwê ve tê daqurtandin. Di hin vîrusan de jî, bergê vîrusê bi parzûna xaneyê ya xanexwê ve yek dibe, genom û enzîmên vîruse yên bi poşerê proteînî ve pêçayî, dikevin nav xaneyê. Vîrus tenê tûşî xanexwêya diyarkirî dibin. Ango di navbera vîrus û xanexwêyê de guncandinek taybet heye, bi gelemperî vîrus ji bilî xanexwêya taybet tûşî zîndeweran nabin. Piraniya vîrusan di laşê zîndewerê firexaneyî de, tenê tûşî xaneyên hinek [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] dibin. Ev rewş wekî meyldariya şaneyê (bi înglîzî: ''tissue tropism'') tê navkirin. Wekî mînak, hokara nexweşiya îflîca zarokan, ''Poliovirus'' di xaneyên [[Demaxê mirov|demax]] û dirkebetikê (bi înglîzî: ''spinal cord'') de cih dibin. Herwiha vîrusa influenza ya nexweşiya grîpê, tûşî xaneyên şaneyên coga henaseyê dibe. Ji ber taybetmendiya meyldariya şaneyê, tu vîrusên riwek û bakteriyan tûşî mirov nabin. Derbirîna genan di vîrusên ajalan de her tim bi şeweyê asayî ya ADN <chem> -> </chem> ARN <chem> -> </chem> Proteîn, rû nade. Genoma hinek vîrusan ADN-ya cotşerîdî ye, qonaxên derbirîna genan bi awayekî asayî rû dide. Li di vîrusên din de, dibe ko genom ADN-ya tekşerîdî, ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tekşerîdî be.Pêkhateya genomê, duhendebûna genomê û derbirîna genan bo çêkirina proteînên vîrusê diyar dike. Heke genoma vîrusê ADN-ya tekşerîdî be, enzîmên xaneya xanexwê ji bo zincîra temamker were çêkirin, tên bikaranîn. Bi vî awayê genoma vîrusê diguhere bo ADN-ya codşerîdî. ADN-ya cot şerî êdî mîna ADN-ya xanexwê dikare duhende bibe, were libergirtin û wergerandin.<ref name="Microbiology"/> Heke genoma vîrusê ARN be, vê gavê sê mekanîzmên cuda tên bikaranîn. Di vîrusên ARN-yî de genom yek ji sê coran e; ARN-ya cot şerîdî, ARN-ya tekşerîdî ya negatîf û ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf. Heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf (''+ssRNA'') be, rasterast bi wergeran a genomê proteînên vîrusê tên çêkirin. Ango genoma vîrusê mîna ARN-peyamber a xaneya xanexwê kar dike. Lê heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya negatîf be, divê genom were duhendekirin bo ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf. Duhendekirina genoma vîrusê ji aliyê ARN-polîmeraza jêrdestê ARN-ya vîrusê (bi înglîzî:''RNA-dependent RNA polymerase (RdRP)'') ve tê birêvebirin. RdRP di nav vîrusê de tê guhaztin nav xaneya xanexê û ji bo çekirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, ji ARN-ya tekşerîdî ya negatîf tê bikaranîn.<ref name="Microbiology" /> Herwiha enzîma RdRP duhendebûna vîrusên bi genoma ARN-ya cotşerîdî jî rêk dixe. Enzîma RdRP, şerîda negatîf a genoma cotşerîdî ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, wekî qalib bi kar tîne. ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf a nû çêbûyî, ji bo wergeranê, ji aliyê rîbozomên xanexwê ve tê bikaranîn. Herwiha ji bo çêkirina genomên nû yên cotşerîdî jî, ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, ji aliyê RdRP ve tê duhendekirin.<ref>"Double-stranded RNA virus replication"[https://viralzone.expasy.org/1936]. ViralZone. Swiss Institute of Bioinformatics. Retrieved 6 August 2020.</ref> Retrovîrus (''retrovirus''),vîrusên ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf in. Di retrovîrusan de ji bo çêkirina asîda nukleyî ya vîrusên nû, mekanîzmek cuda tê bikaranin. Vîrusa HIV jî retrovîrusek e, li gel genoma ARN-ya tekşerîdî, HIV enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') jî di poşerê xwe de digire.Transkrîptaza pêçewane, genoma ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf wekî qalip bi kar tîne û kopyayên temamkerê ADN-ya tekşerîdî berhem dike. Ji ADN-yên tekşerîdî, ADN-ya cotşerî tê çêkirin. ADN-ya cotşerîdî têkilê kromozoma xanexwêyê dibe û wekî beşek daîmî ya xaneyê kar dike. Beşa genoma vîrusê ya têkilê kromozomê bûye, wekî provîrus tê navkirin. Qonaxa provîrusê dişibe qonaxa profaja bakteriyofajê ko di dema çerxa têkilbûnê de peyda dibe,lê provîrus piştî têkilbûnê, ji kromozomê naqete. == Nexweşiyên vîrusî di laşê mirov de == Nexweşiyên ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin, wekî nexweşiyên vîrusî (bi înglîzî: ''viral diseases'') tên navkirin. Ango di nexweşiyên vîrusî de, hokara nexweşiyê vîrus e. Bi hin nexweşiyên vîrusî yên di temenê zaroktiyê de, piştî saxbûnê, bi gelemperî li dij wê vîrusê [[Bergiriya destketî|bergiriyek demdirêj]] ava dibe. Wekî mînak nexweşiya xuriya mirîşkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') nexweşiyek vîrusî ye, heke mirov di zaroktiya xwe de tûşî vê vîrusê bibe û sax bibe, li dij vîrusê di laş de bergirî ava dibe û bi gelemperî mirov êdî bi vê nexweşiyê nakeve.Lê di laş de, li dij hinek nexweşiyan, bergiriyek xurt ava nabe, loma piştî saxbûnê dibe ko mirov dîsa tûşî vîrusê bibe û bi nexweşiyê bikeve. Wekî mînak, dibe ko mirov di dirêjiya temenê xwe de çendan car tûşî nexweşiya arsimê (sermagirtin) dibe. Ji ber ko hokara nexweşiya arsimê ne yek, lê çendan cor vîrusên cuda ne, bergiriya li dij corek vîrusê avabûyî, li dij vîrusên din, bêbandor e. Loma her ko corek nû ya vîrusa arsimê tûşî mirov dibe, mirov dîsa bi nexweşiya arsimê dikeve. Herwiha di hin corên vîrusan de genoma vîrusê ji ber [[mutasyon]]an, zû diguhere. Di rewşek wiha de, piştî saxbûnê, heke rojek îcar vîrusa mutant tûşî mirov bibe, mirov dîsa bi nexweşiyê dikeve. Wekî mînak, vîrusa influenza, mirov tûşî nexweşiya grîpê (bi înglîzî:''flu'') dike. Influenza bi mutasyonê diguhere û vîrusên bi genoma cuda peyda dibe, li dij vîrusên nû yên mutant di laş de bergiriya avakirî tune, û mirov dîsa bi nexweşiya grîpê dikeve. Hokara hin corên pençeşêran vîrus in. Dermanên dijevîrus tenê li ser hin corên vîrusan bandor dikin. Dermanên dijevîrus, bi gelemperî rê li ber duhendebûna genomma vîrusê digirin. Dermanên dijezindeyî (bi înglîzî:''antibiotics'') li dij nexweşiyên vîrusî bêbandor in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "viral disease". Encyclopedia Britannica, [https://www.britannica.com/science/viral-disease]. Accessed 19 December 2024.</ref> Li jêr hinek ji nexweşiyên vîrusê bi awayekî kurt û sade hatine diyarkirin, lê ji bîlî van nexweşiyan hê gelek nexweşiyên vîrusê hene ko tûşî mirov dibin û mirov nexweş dikin. === Nexweşiya harî === Hokara neweşiya harî (bi înglîzî: ''rabies''), vîrusa Lyssavirus rabies e. Bi geztina mirov ji aliyê ajala tûşî vîrusa hariyê bûye û hilgirê nexweşiya hariyê ye, vîrusa harî tûşî mirov dibe. Ajalên wekî [[kûçik]], [[rovî]], pisîk, [[gur]] hilgirên nexweşiya hariyê ne. Li gor daneyên Rêxistina Tendirustiyê ya Cîhanê, nexweşiya harî bi rêjeya %99 ji kûçikan tûşî mirov dibe.<ref> World Health Organisation (WHO).Rabies [https://www.who.int/health-topics/rabies#tab=tab_1]</ref>Vîrusa harî di laşê mirov de bandor li ser xaneyên koendama demarê dike. Li dijî nexweşiya harî, [[Vaksîn|kutav]] (vaksîn) heye, lê divê hê ko vîrus di [[demarexane]]yan de cih nebûye, kutav were lêdan. === Grip === Grîp (bi înglîzî: ''influenza- flu'') nexweşiyek ji ber tûşbûna vîrusên grîbê ye. Hokara nexweşiyê ne yek, lê gelek cor vîrus in. Herwiha nexweşiya grîpê jî ne yek cor e. Wekî mînak, grîpa asayî, grîpa balîndeyan (bi înglîzî:''avian influenza''), grîpa berazan (bi înglîzî: ''swine influenza'') heye.Grîpa asayî bi gelemperî di demsala payiz û zivistanê de hê pirtir tûşî mirov dibe, loma ji vê gîpê re tê gotin grîpa demsalî (bi înglîzî: ''seasonal influenza''). Grîp bi rêya koendama hensasyê, ji hewayê tûşî mirov dibe. Ji nişkê ve bilindbûna asta [[Ta (biyolojî)|ta]] (bi înglîzî:''fever''), kuxik (kuxika ziwa), serêşî, di masûlkeyan û [[geh]]an de êş, êşa [[Qirrik|qirik]] û [[Gewriya mirov|gewriyê]], sistî û bêteqatiya laş, herika poz, nîşaneyên serekî ne bo nexweşiya grîpê. Bi gelemperî mirov di nav hefteyek de ji nexweşiyê sax dibe, lê dibe ko kuxik zêdetirê du hefteyan bidome.<ref>World Health Organisation (WHO). Influenza [https://www.who.int/health-topics/influenza-seasonal#tab=tab_2]</ref> === Arsim (sermagirtin) === Nexweşiya arsim (bi înglîzî: ''cold'',an jî ''common cold'') xwe bi herika poz an jî bi xitimbûna poz, serêşî, kuxik, bêhnijîn û êşa qirik û qewriyê nîşan dike. Bi qasî 200 cor vîrus hokarên arsimê ne. Nexweşiya arsim dişibe grîpê, lê di arsimê de bi gelemperî, taya laş bilind nabe. Vîrusên arsimê di koendama henaseyê de, di başa [[Coga henaseyê|jorê coga henaseyê]] de cih dibin. Dibe ko mirov di her demên salê de tûşî vîrusên arsimê bibe. Nexweşi bi gelemperî di nav hefteyek de baş dibe.<ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention. Common cold [https://www.cdc.gov/common-cold/about/index.html]</ref> === AIDS === {{Gotara bingehîn|AIDS}} [[Wêne:HIV ku.png|thumb|410x410px|Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.]] Nîşana Nemana Bergiriya Destketî (bi înglîzî: ''Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS)'') nexweşiyek ji ber tûşbûna bi Vîrusa Nemana Bergiriya Mirovan e (bi îngilîzî: ''Human Immunodeficiency'' ''Virus (HIV)''). Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye. Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.<ref>World Health Organisation (WHO). HIV [https://www.who.int/health-topics/hiv-aids#tab=tab_1]</ref>Li ser rûyê parzûna xaneyê yên xaneyên T-alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 hene. Vîrusa HIV-ê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayî tûşî [[Lîmfexane|xaneyên lîmfê]] dibe.Di nav [[xwîn]] û şileya laşê kesên bi nexweşiya AIDS-ê de vîrusa HIV-ê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrusa HIV-ê jî ji kesê nexweş diguhêze bo kesê sax.Bi kesên tûşbûyî ve peywendiya seksî (zayendî), rêya herî bingehîn e ji bo veguhêztina vîrusa HIV-ê. Bi awayek hewbeş bikaranîna derziyek, ji bo derzîdana madeyên hişbîr an jî ji bo tiştek din jî rê li ber veguhaztina HIV-ê ve dike. Heke dayik tûşî HIV-ê be, dema [[Ducanî|ducaniyê]], bi riya xwînê, piştê zayînê bi riya şîrê dayikê vîrusa HIV-ê ji dayik diguhaze derguşê.Heke kesek bi vîrusa HIV-ê tûşbûyî, wekî bexşîner, xwîna [[Xwînguhaztin|xwe bide]] mirovekî sax, ew mirovê xwînwergir jî tûşî vîrusa HIV-ê dibe. === Sorik === Sorik (bi înglîzî: ''measles'') nexweşiyek ji ber vîrusa ''Morbillivirus hominis'' e. Ev nexweşî bi gelemperî di temenê zaroktiyê de tûşî mirov dibe. Ji salên 1960yan vir ve li dij sorikê kutav (vaksîn) tê bikaranîn. Bi gelemperî kutava sorikê, bi kutava sorika almanî (bi îglîzî: ''rubella'') û kutava binguhikê (bi înglîzî: ''mumps'') re wekî “kutava têkil” tê kutandin. Ji bo dabînkirina bergiriya laş, zarok du caran tên vaksînkirin. Vîrusa sorikê bi dilopikên ji dev boz û girika kesên nexweş belavê hawirdorê dibe, bi hensagirtinê jî tûşî mirovê sax dibe. Bi gelemperî 10 heta 14 roj piştî tûşbûna vîrusê, nîşaneyên nexweşiyê peyda dibin. Di laş de taya bi asta bilind, herika poz, çavên bixwîn, li kêlekên nav dev de peydabûna xalên spî nîşaneyên serekî ne. Çendan roj şûn ve, di rû û jorê stû de sorayî xuya dibin, sorayiyên çerm hêdî-hêdî belavê laş dibin.<ref>World Health Organisation (WHO). Measles [https://www.who.int/health-topics/measles#tab=tab_2]</ref> === Îflîca zarokan (polîo) === Îflîca zarokan (bi înglîzî: ''poliomyelitis'' an jî bi kurtî ''polio'') bi vîrusa poliovirus tûşî mirov dibe. Îflîca zarokan nexweşiyek gelek vegir e (bi înglîzî: ''contagious''), pir zû belav dibe û tûşî mirovên sax dibe.Vîrusa nexweşiyê di xaneyên koendama demarê de cih dibin û dibe ko di nav çendan saetan de di hin masûlkeyan de rê li ber girjbûn û xavbûnê bigirin û îflîcbûn (bi înglîzî: ''paralysis'') rû bide. Hin caran dibe ko îflîcbûn di masûlkeyên koendama henaseyê de rû bide, di vê rewşê de mirin rû dide. Nexweşî herî zêde di nav zarokên ji 5 salan piçûktir de bi bandor e. Bi kutanê, rê li ber nexweşiyê hatiye girtin. Ji salên 1960yan vir ve li dijî nexweşiya îflîca zarokan kutav tê bikaranîn. Vîrus bi rêya dev, tûşî laşê mirov dibe. Poliovirus di linceperdeya gewriyê û ya [[rûviya zirav]] de cih dibin û di [[Lîmfegirê|limfegireyên]] wir de duhende dibin. %1 heta 2 yê van tûşbûnan de vîrus êrîşê demarexaneyên livînê (bi înglîzî: motor neurons) yên [[demarekoendama navendî]] dikin. Tûşbûna nexweşiyê ji mirovek ber bi mirovek din rû dide. Ji ber ko vîrus di rûviya zirav de cih dibin, riya sereke ya belavbûna vîrusê pîsayî (gû) ya mirovê nexweş e. Bi gelemperî bi rêya ava qirêj an jî destên qirêj û xurekên qirêj, vîrus tûşî mirovan dibe.Di despêka tûşbûnê de nexweşî, xwe wekî nexweşiya grîpê nîşan dike. Ta, bêhalî, serêşî û hin caran eşa gehan nîşaneyên serekî ne. Di 200 nexweşiyan de bi qasî kesek de, bi gelemperî di masûlkeyên ling û pê de îflîcbûn rû dide.<ref>The Institut Pasteur. Poliomyelitis [https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/poliomyelitis]</ref> === Hepatît (Kezebkulî, zerik) === Peyva hepatît (bi înglîzî: ''hepatitis'') ji bo rewşa kulbûna (bi înglîzî: ''inflammation'') [[kezeb]]ê tê bikaranîn. Li dewsa hepatîtê di, nav gel de peyvên “zerik” û “kezebkulî” jî tên bikaranîn. Kulbûna kezebê bi gelemperî ji ber tûşbûna vîrusan rû dide, lê dibe ko bakterî an jî madeyên kîmyayî yên wekî alkol jî bibin sedema kezebkuliyê. 5 corên hepatîtê hene ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin. Cora hepatîtê navê xwe ji cora vîrusê digire. Vîrusa A,Vîrusa B, Vîrusa C, Vîrusa D û Vîrusa E di kezeba mirov de dibin sedema çêbûna nexweşiyên Hepatîta A,B,C,D û E.<ref>NHS. Hepatitis[https://www.nhs.uk/conditions/hepatitis/]</ref> ==== Hin nîşaneyên hepatîtê: ==== Êşa masûlke û gehan, di laş de taya bi asta bilind, hestê bêteqatî û westiyayî, xwesteka xwarin û vexwarinê de kêmbûn (bêmadeyî), êşa zikê, [[mîz]]a bi rengê zer heta rengê qehweyî, pîsayî (gû) ya bi rengê gewr, di çavan û çerm de rengê zerokiyê. Vîrusa hepatîta A bi xwarin û vexwarinên tûşî pîsayî ya kesên bi nexweşiya hepatîta A bûne, tûşî mirov dibe. Li dijê nexweşiyê kutav heye. Nexweşiya hepatîta B bi rêya xwînê, ji kesên tûşbûyî belav dibe. Ango dibe ko ji dayika ducanî nexweşî derbasî pitika wê bibe. Herwiha bi reya têkiliya zayendî jî nexweşî ji kesek derbasî kesek din dibe. Ji bo avakirina bergiriyê, li dijî nexweşiyê, kutava hepatîta B tê bikaranîn. Vîrusa hepatîta C jî wekî mîna hebatîta B, bi rêya xwînê belav dibe. Kesên bi nexweşiya hepatîta C ketine, bi dermanan baş dibin. Lê ji bo avakirina bergiriyê li dijê vîrusên hepatîta C, kutav tune. Hepatîda D, ji aliyê vîrusa hepatîda D ve tûşî mirov dibe. Lê ev vîrus tenê tûşî kesên bi nexweşiya hepatîta B-yê ne dibe. Ango vîrusa hepatîta D, di hebûna vîrusa hepatîta B de duhende dibe. Nexweşî bi rêya xwînê an jî bi têkiliya zayendî tûşî mirov dibe. Li dijî hepatîta D-yê kutavek taybet tune, lê kutava hepatîta B, mirov ji tûşbûna vîrusa hepatîta D-yê jî diparêze. Vîrusên nexweşiya hepatîda E bi gelemperî ji goştên xav an jî kêmpijiyayî yên beraz û pezkûviyan tûşî mirov dibe. Ji bo avakirina bergiriyê li dijî vê nexweşiyê kutav tune. == Bandora vîrusan li ser çêbûna nexweşiya şêrpenceyê == Hin xebatên zanistî de hatiye nîşankirin ko piştî tûşbûna vîrusan dibe ko beşa laş a tûşbûyî de şêrpence peyda bibe. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya hepatîta B yê ne dibe ko bi şêrpenceya kezebê ve rû bi rû bimînin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Piştî tûşbûna hin corên vîrusa ''Human papillomaviruses'' (HPV) dibe ko di stûyê malzarokê (bi înglîzî: ''cervix'') de şêrpence peyda bibe.<ref>NHS. Human papillomavirus [https://www.nhs.uk/conditions/human-papilloma-virus-hpv/]</ref>Dibe ko %15 yê şêrpenceyên mirov ji ber hebûna vîrusan rû bide. Gava vîrus tûşî xaneyê dibe, dikare taybetmendiyên geşebûna xaneyê biguherine. Vîrus di xaneya xanexwê de [[derbirîna gen]]ên dibin sedema şêrpenceyê, han dikin, ji van genan re tê gotin onkogen (bi înglîzî: ''oncogenes''). Bi derbirîna van genan, çalakiya xaneyê jî diguhere û dibe ko şêrpence peyda bibe. Herwiha hin caran jî dibe ko vîrus bixwe onkogenan kod bikin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> Dibe ko têkilbûna genoma vîrusê bi kromozomên xaneya xanexwê ve, gena ji bo kontrolkirina dabeşbûna xaneyê xirab bike. Ev rewş jî dibe sedema çêbûna şêrpenceyê. Di sala 2006 de ji bo di mêyan de rê li ber şêrpenceyên ji ber HPV were girtin, kutav hat çêkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Bi kutana vê kutavê, egera çêbûna şêrpenceya stûyê malzarokê tê kêmkirin. == Li dij vîrusan berxwedana xanexwêyê == Tûşbûna vîrusan bergiriya laş han dike. Li dij vîrusan, di laşê mirov de [[bergiriya giştî]] û bergiriya taybet ([[bergiriya xaneyî]] û [[bergiriya derdanî]]) çalak dibe. Bergiriya giştî bi gelemperî rê li ber zêdebûna hejmara vîrusan digire. Wekî mînak, xaneya tûşbûyî proteînek taybet a bi navê [[înterferon]] berhem dike û der dide. Înterferon di xaneyên tûşbûyî de duhendebûna vîrusan asteng dike.<ref>British Society for Immunology “Immune responses to viruses”[https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/pathogens-disease/immune-responses-viruses]</ref> Herwiha interferon bi xaneyên cînar ên hê tûşî vîrusê nebûne ve tê girêdan û wan li dij tûşbûna vîrusê bihêz dike. Di laşê mirov de [[Xaneya B|lîmfexaneyên B]] wekî bersîva tûşbûnê, li dij vîrusan, bi bergiriya derdanî, [[dijeten]] berhem dikin. Lê gava virusek cara ewil tûşî laş dibe, xaneyên mirov nikarin bi lez dijeten berhem bikin, loma dibe ko bandora dijeten sinordar be.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Dijeten bandor li ser vîrîonên li derveyî xaneyan dike. Bergiriya xaneyî jî bi taybetî ji aliyê [[Xaneya T|Xaneyên T]] ve tê rêkxistin. Di bergiriya xaneyî de, vîrusên nav xaneya tûşbûyî jî tên armancgirtin. == Çandina vîrusan == [[Wêne:Cultivation of viruses ku.png|thumb|400x400px|Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê de, di nav şûşeya çandina xaneyê de an jî di nav firaqa Petri de tên çandin. ]] Ji bo naskirina (teşxîskirin) vîrusan, dîtina dermanan bo çareseriya nexweşiyên vîrusî, çêkirina kutavan (vaksîn) û ji bo lêkolînên zanistî pêdivî bi çandina vîrusan heye. Ji ber ko vîrus mişexwer in û nikarin bi tena serê xwe pir bibin, vîrus di laşê zîndeweran de an jî di xaneyek zindî de dikarin werin çandin û duhendekirin. Heke ji bo çandinê tevahiya laşê zindî were bikaranîn ev çandina vîrusê wekî çandina di vîvo de (bi înglîzî: in vivo) tê navkirin.Peyva “in vivo” di latînî de bi wateya “ di nav tişta zindî” de tê bikaranîn. Ne tenê ji bo çandina vîrusan lê ji bo hemû xebat û ezmûnên ko li ser laşê ajal û riwekan ve tên kirin jî ev peyv tê bikaranîn.<ref>“In vivo.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/in%20vivo.] Accessed 24 Dec. 2024.</ref> Di çandina di vîvo de xanexwê dibe ko embriyoyek be an jî heka pîtandî ya mirîşkan be. Hin caran jî dibe ko ajalek be. Wekî mînak her sal ji bo çêkirina piraniya kutavên grîbê (bi înglîzî: influenza vaccines), vîrusên grîbê di hêkên mirîşkan de tên çandin.<ref>Wadell G. Cultivation of viruses. Textbook of Medical Virology. 1983:38–44. doi: 10.1016/B978-0-407-00253-1.50010-4. Epub 2014 Jun 27. PMCID: PMC7173560.</ref> Ango embriyo an jî ajala xanexwê wekî kargeha çêkirina vîrusan kar dikin. Hin caran jî vîrus li derveyî laşê zîndewer lê di nav xaneyên zîndewerê de di hawirdorek destkarî de tên çandin, vê çandina vîrusan wekî çandina di vîtro de (bi înglîzî: ''in vitro'') tê navkirin. Peyva “in vitro” bi wateya “li derveyî laşê zindewerê” an jî “di şûşeyê de” tê bikaranîn. Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê (bi înglîzî: ''test tube'') de, di nav şûşeya çandina xaneyê (bi înglîzî: ''cell culture flask'') de an jî di nav firaqa Petri (bi înglîzî: ''Petri dish'') de tên çandin. Ji bo çandina bakteriyofajan, pêşî bakterî di firaqa Petrî de li ser tebeqaya agarê tên çandin, paşê, bakterî bi bakteriyofajan ve tên tûşkirin. Vîrus di nav bakteriyan de duhende dibin. Ji bo duhendebûnê, pêdiviya vîrusên ajalan bi ajala xanexwê an jî xaneyên ajalê heye. Ji bo xebatên bi çandina di vîtro de, xaneyên ajala xanexwê di şûşeyên çandinê de tên xwedîkirin, paşê bi vîrusan tên tûşkirin. Ji endam an jî şaneyên ajala xanexwê hinek xane tên derxistin. Di nav şûşeya çandinê de hinek şileya ji bo çandina xaneyan heye. Xane di nav vê şileyê de tên xwedîkirin. Bi dûhendebûnê, xaneyên nû çêdibin û xwe bi rûyê şûşeyê ve girê didin û geşe dibin. Paşê, bi tûşkirina vîrusan, vîrus dikevin nav xaneyan û duhende dibin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus| ]] apt05k3jjlund3mywq02oug0vxl7wyi Edward Noel 0 85255 2100562 1699274 2026-10-26T14:18:25Z Guherto 41494 2100562 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} [[Brîtanî]] | pênasê_pêşîn = Major }} '''Edward William Charles Noel''' (jdb. [[14ê nîsanê|14ê nîsana]] [[1886]]; m. [[10ê kanûna pêşîn]] a [[1974]]) serhengekî artêşa brîtanî bû di [[şerê cîhanî yê yekem]] de û piştî şer. Gelek têkiliya wî bi [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] re çêbûye. Piştî agirbesta [[Moudros]] li Rojhilatê Anadoluyê çalak bû. Noel di sala 1908an de beşdarî Artêşa Hindî ya Brîtanî bûye. Wî li Gurcistan, Azerbaycan û Asyaya Navîn wek efser û sîxur kar kiriye. Di sala 1915an de li bajarê [[Ehvaz]]ê yê Îranê bûye konsolos. Di çar salên xizmeta xwe de li wir wî fersend dîtiye ku li ser kokên etnîkî yên nifûsa herêmî lêkolînê bike. Li Îranê fêrî zimanê kurdî bû. Piştî agirbesta Moudrosê li Bexdayê wek komîserê sîxuriya Brîtanî hatiye tayînkirin. Di 12 adara 1919an de, hatiye wezîfeyê standiye ku li herêmên kurdan vekolînan bike. Ew bi serokên eşîrên kurd ên li wilayetên rojhilatê Osmaniyan re civiya. Di 13ê hezîrana 1919an de, Komîserê Brîtanî li [[Bexda]]yê, Albay [[Arnold Wilson]], ji Londonê re pêşniyar kir ku ji bo avakirina Kurdistanekê di bin banê [[Brîtanya]]yê de tevbigere. Major Noel di 3ê tîrmeha 1919an de ji Bexdayê çûye Stenbolê û bi Sekreterê Dewleta Brîtanî yê Komîserê Bilind {{Girêdan|Thomas Hohler|en}} û serokên neteweperwerên kurd ên [[Cemiyeta Tealiya Kurd|Kurdistan Teali Cemiyeti]] re civiya. Noelî ji Wezîrê Karên Hundirîn ê osmaniyan, Adil Bey, belgeyek stend ku destûr dida wî ku ji hemî postexaneyên osmanî telegramên şîfrekirî bişîne. Di 21ê tîrmeha 1919an de, Hohler di nameyekê de ji hevkarê xwe Telley re di Wezareta Derve de dinivîse ku wî li Stenbolê bi Noel re hevdîtin kiriye, ku Noel dixwaze bibe {{Girêdan|Lawrenceê|en|T. E. Lawrence}} kurd, ku serweriya brîtanî li Mezopotamya ewle ye û ji ber sînorê rojhilat lihevhatina bi eşîrên kurdan re baş pêwîste. Bi ser de, Hohler got ku, tevî biryara hatî dayîn jî, çûna Noel ji bo herêma kurdan bi tena serê xwe û ji kurdan cuda û çûna ji bo civîneke Klûba kurdan bi kincên eskerî (ûnîferm) neberpirsiyarane bûye. Amîral {{Girêdan|Somerset Gough-Calthorpe|en}} di 10ê hezîranê de ji [[George Curzon|Lord Curzon]] re nivîsandiye ku Noel dê bi tena serê xwe û ji kurdên din cuda biçe herêmê da ku balê nekişîne û ew ê gel li hember Mustafa Kemal Paşa tehrîk bike. Noel li Helebê bi serhilderên kurd re civiya, mirovên eşîretên çekdar li wir civandin û çû Meletiyê. Li wir wî bi koma Mutasarrıf (rêveberên sencak) ya Meletiyê, Halil Bey, û waliyê Xarpêtê Alî Galip Bey re hevdîtin kir. Lê pilana wan eşkere bû, ji ber vê yekê ew hingê bi fermana Mistefa Kemal ji aliyê leşkerên tirk ên ku dilsozê tevgera wî bûn ve hatin şopandin. Noel, Ali Galip û yên din ber bi Kâhta reviyan. Di telgrafeke ku wî ji Rihayê ji Sefîrê Bilind ê brîtanî re li Stenbolê di 19 îlona 1919an de şandiye de, gotiye ku êlên kurd ewê dagirkeriya brîtanya pêşwazî bikin, ku nîvê gelheyê wê kurd bin û eger ku kurd li Herêmên xwe walî ji wan be, ewê dê guh bidin walî û bibin hevalên Hikumeta Birîtanya. Di 21ê kanûna pêşîn a 1919an de, wî pileya serekî wergirt. Noel heya sala 1938an li herêmê ma. Noel ji sala 1919an û vir ve xwediyê Fermana Xizmeta Ciyawaz bû. Ew di 1974 de mir. == Çavkanî == {{werger çavkanî|tr|Edward William Charles Noel|oldid=24810114}} {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Brîtanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1886]] [[Kategorî:Mirin 1974]] k5hga986w0yww26yibw9nk6wt4etama 2100563 2100562 2026-10-26T14:18:58Z Guherto 41494 2100563 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} [[Brîtanî]] | pênasê_pêşîn = Major }} '''Edward William Charles Noel''' (jdb. [[14ê nîsanê|14ê nîsana]] [[1886]]; m. [[10ê kanûna pêşîn]] a [[1974]]) serhengekî artêşa brîtanî bû di [[şerê cîhanî yê yekem]] de û piştî şer. Gelek têkiliya wî bi [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] re çêbûye. Piştî agirbesta [[Moudros]] li Rojhilatê Anadoluyê çalak bû. Noel di sala 1908an de beşdarî Artêşa Hindî ya Brîtanî bûye. Wî li Gurcistan, Azerbaycan û Asyaya Navîn wek efser û sîxur kar kiriye. Di sala 1915an de li bajarê [[Ehvaz]]ê yê Îranê bûye konsolos. Di çar salên xizmeta xwe de li wir wî fersend dîtiye ku li ser kokên etnîkî yên nifûsa herêmî lêkolînê bike. Li Îranê fêrî zimanê kurdî bû. Piştî agirbesta Moudrosê li Bexdayê wek komîserê sîxuriya Brîtanî hatiye tayînkirin. Di 12 adara 1919an de, wezîfeyê standiye ku li herêmên kurdan vekolînan bike. Ew bi serokên eşîrên kurd ên li wilayetên rojhilatê Osmaniyan re civiya. Di 13ê hezîrana 1919an de, Komîserê Brîtanî li [[Bexda]]yê, Albay [[Arnold Wilson]], ji Londonê re pêşniyar kir ku ji bo avakirina Kurdistanekê di bin banê [[Brîtanya]]yê de tevbigere. Major Noel di 3ê tîrmeha 1919an de ji Bexdayê çûye Stenbolê û bi Sekreterê Dewleta Brîtanî yê Komîserê Bilind {{Girêdan|Thomas Hohler|en}} û serokên neteweperwerên kurd ên [[Cemiyeta Tealiya Kurd|Kurdistan Teali Cemiyeti]] re civiya. Noelî ji Wezîrê Karên Hundirîn ê osmaniyan, Adil Bey, belgeyek stend ku destûr dida wî ku ji hemî postexaneyên osmanî telegramên şîfrekirî bişîne. Di 21ê tîrmeha 1919an de, Hohler di nameyekê de ji hevkarê xwe Telley re di Wezareta Derve de dinivîse ku wî li Stenbolê bi Noel re hevdîtin kiriye, ku Noel dixwaze bibe {{Girêdan|Lawrenceê|en|T. E. Lawrence}} kurd, ku serweriya brîtanî li Mezopotamya ewle ye û ji ber sînorê rojhilat lihevhatina bi eşîrên kurdan re baş pêwîste. Bi ser de, Hohler got ku, tevî biryara hatî dayîn jî, çûna Noel ji bo herêma kurdan bi tena serê xwe û ji kurdan cuda û çûna ji bo civîneke Klûba kurdan bi kincên eskerî (ûnîferm) neberpirsiyarane bûye. Amîral {{Girêdan|Somerset Gough-Calthorpe|en}} di 10ê hezîranê de ji [[George Curzon|Lord Curzon]] re nivîsandiye ku Noel dê bi tena serê xwe û ji kurdên din cuda biçe herêmê da ku balê nekişîne û ew ê gel li hember Mustafa Kemal Paşa tehrîk bike. Noel li Helebê bi serhilderên kurd re civiya, mirovên eşîretên çekdar li wir civandin û çû Meletiyê. Li wir wî bi koma Mutasarrıf (rêveberên sencak) ya Meletiyê, Halil Bey, û waliyê Xarpêtê Alî Galip Bey re hevdîtin kir. Lê pilana wan eşkere bû, ji ber vê yekê ew hingê bi fermana Mistefa Kemal ji aliyê leşkerên tirk ên ku dilsozê tevgera wî bûn ve hatin şopandin. Noel, Ali Galip û yên din ber bi Kâhta reviyan. Di telgrafeke ku wî ji Rihayê ji Sefîrê Bilind ê brîtanî re li Stenbolê di 19 îlona 1919an de şandiye de, gotiye ku êlên kurd ewê dagirkeriya brîtanya pêşwazî bikin, ku nîvê gelheyê wê kurd bin û eger ku kurd li Herêmên xwe walî ji wan be, ewê dê guh bidin walî û bibin hevalên Hikumeta Birîtanya. Di 21ê kanûna pêşîn a 1919an de, wî pileya serekî wergirt. Noel heya sala 1938an li herêmê ma. Noel ji sala 1919an û vir ve xwediyê Fermana Xizmeta Ciyawaz bû. Ew di 1974 de mir. == Çavkanî == {{werger çavkanî|tr|Edward William Charles Noel|oldid=24810114}} {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Brîtanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1886]] [[Kategorî:Mirin 1974]] i7j2eqg2pypz7nlgng0zlkmqccuflmc Jane Randolph 0 90166 2100729 1782475 2026-10-27T05:23:04Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100729 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | hevwelatî = | xelat = | xebatên_navdar = | zarok = | hevjîn = Bert D'Armand(div. 1949) Jaime del Amo(zewac. 1949⁠–⁠1966) | bandor = | salên_çalak = 1941–1955 | bejin = | pîşe = | netewe = | navê_rastî = Jane Roemer | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | roja_mirinê = | cihê zayinê = | zayîn = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | wêne = Jane Randolph by Elmer Fryer.jpg | bernav = | malper = }} '''Jane Randolph''' bi navê rastî '''Jane Roemer''' ( jdb. [[30ê çiriya pêşîn]] [[1915]] li [[Youngstown]], [[Ohio]] ; [[m.]] [[4ê gulanê|4ê gulana]] [[2009]] li [[Gstaad]], [[Swîsre|Swîsre)]] <ref>[http://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-jane-randolph28-2009may28-story.html ''Jane Randolph dies at 93; actress was best known for her role in the film noir 'Cat People' ''], Los Angeles Times, 29. Mai 2013</ref> [[lîstikvan]]eke [[amerîkan]] [[Lîstikvan|bû]]. Ew herî baş ji bo rolkirina xwe ji Alice Moore re di fîlma tirsnak a 1942ê [[Cat People (1942 flm)|Cat People]], û berdewamiya wê, [[The Curse of the People People (fîlm|The Curse of the People People]] (1944) tê zanîn. Ew li Youngstown, Ohio hat cîhanê û di 2009an de li Gstaad, Swîsreyê mir. == Jînenîgarî == === Jiyana berê === Randolph di 30-ê Çirî 1914an de li Youngstown, Ohio hat cîhanê, û li Kokomo, Indiana mezin bû. Hobiyên wê lîstina [[golf]] û firandina balafiran bûn. Ew beşdarî [[Zanîngeha DePauw]] bû, ku ew endamê Kappa Alpha Theta bû. Wê her wiha li dibistana lîstikvaniyê ya ku ji hêla Max Reinhardt ve tê xebitandin xwend. === Kariyera fîlmî === Randolph di sala 1939an de ji bo ku dest bi kariyera fîlmekê bike ew diçû Hollywood-ê. Ew di dawiyê de ji hêla Warner Bros. ve hat hildan û di sala 1941ê de di rolên piçûk yên fîlmî de hatibû dîtin. Destpêka wê ya fîlmî di 1941 de fîlma Manpower bû. Di sala 1942an de, RKO peymana lîstikvana hêja hilgirt û ew rolê pêşengê di fîlma Highways by Night (1942) de wergirt. Ew ji bo rolên xwe di fîlma reş de, ku Jealousy (1945) û Railroaded tê de tête navdar bû bû! (1947), û du ji wan [[Val Lewton]] niha baş fîlimên şanoyê yên B-wêne, Cat People (1942) û The Curse of the People People (1944) dihesibandin. Fîlma wê ya dawî ''[[Abbott and Costello Meet Frankenstein ( fîlm)|Abbott and Costello Meet Frankenstein]]'' (1948) bû. === Jiyana paşê === Randolph bi Bert D'Armand, ajanek re zewicî bû. Di sala 1949an de hev berdan. Di sala 1949an, Randolph bi Jaime del Amo (neviyê [[Manuel Dominguez]]) re zewicî, ​​li Spanya karbes û navdar bû.Di salên paşîn de ew carinan vegeriya Los Angeles, lê li Gstaad xaniyek dom kir. Kovara bazirganî Billboard ragihand ku Randolph û del Amo di {{dîrok|20|nîsan|1948}} de, li Las Vegas, Nevada, zewicîn. Çavkaniyek din dibêje ku ew û Del Amo di 1948 de li Las Vegas zewicîn, û ew zewaca wê ya duyemîn bû. == Mirin == Randolph li [[Gstaad]] bi 94 sali ve ji ber qalçeyeke şikestî,mir. == Fîlmnîgarî == {| class="wikitable" !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- |1941 |''Manpower'' |Hat Check Girl |Uncredited |- |1941 |''Dive Bomber'' |Singer (song "What's New") |Uncredited |- |1941 |''One Foot in Heaven'' |Mother |Uncredited |- |1942 |''The Male Animal'' |Secretary |Uncredited |- |1942 |''The Falcon's Brother'' |Marcia Brooks | |- |1942 |''Highways by Night'' |Peggy Fogarty | |- |1942 |''Cat People'' |Alice Moore | |- |1943 |''The Falcon Strikes Back'' |Marcia Brooks | |- |1944 |''The Curse of the Cat People'' |Alice Reed | |- |1944 |''In the Meantime, Darling'' |Mrs. Jerry Armstrong | |- |1945 |''A Sporting Chance'' |Pamela Herrick | |- |1945 |''Jealousy'' |Janet Urban | |- |1946 |''In Fast Company'' |Marian McCormick | |- |1946 |''The Mysterious Mr. M'' |Marina Lamont | |- |1946 |''Fool's Gold'' |Jessie Dixon | |- |1947 |''Railroaded!'' |Clara Calhoun | |- |1947 |''T-Men'' |Diana Simpson | |- |1948 |''Open Secret'' |Nancy Lester | |- |1948 |''Abbott and Costello Meet Frankenstein'' |Joan Raymond | |- |1955 |''That Lady'' |Extra |Uncredited, (final film role) |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * {{IMDb name|0709905}} * {{Tcmdb name}} * {{Amg name|58751|Jane Randolph}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1915]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 2009]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] et0kk6qu1v59ggzj8tgdkkgguzo2imx James Sie 0 93252 2100728 1698018 2026-10-27T05:21:37Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100728 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} {{bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{kêm|tarîx=gulan 2024}} }}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = sînema }} '''James Sie''' (z. [[18ê kanûna pêşîn]] [[1962]]'an li [[Summit]], [[Nû Jersey]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) aktor amerîkî û medyayên civakî ye. {{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Aktor-şitil}} [[Kategorî:Aktor]] [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1962]] [[Kategorî:Karsaz]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Kesên LGBTQ ên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên lîstikên vîdeoyî yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] mf7tqa170onsl20oiq55rh5adjqf1ak Ivana Hoffmann 0 96215 2100717 1930081 2026-10-27T05:11:22Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100717 wikitext text/x-wiki {{bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Ivana Hoffmann | bernav = Avaşîn Tekoşîn Güneş | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1995}} | cihê_jidayikbûnê = [[Emmerich am Rhein]], [[Nordrhein-Westfalen]], Almanya | roja_mirinê = {{Mirin|15|03|2015}} (20 salî) | cihê_mirinê = [[Tell Tamer]], [[Sûrî]] | pabendî = [[Wêne:Flag of Rojava.svg|22px]] [[Rojavaya Kurdistanê|Rojava]] | şax = [[Wêne:MLKP Badge.svg|25px]] [[Partiya Komunîst a Marksîst-Lenînîst (Tirkiye)|Partiya Komunîst a Marksîst-Lenînîst]] (MLKP) }} '''Ivana Hoffmann''' (jdb. [[1ê îlonê|1ê îlona]] [[1995]] li [[Emmerich]]; m. [[7ê adarê|7ê Adarê]] 2015 li [[Girê Xurma]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojava]]) [[Komûnîzm|komunîsteke]] [[alman]] bû ji [[Duisburg]]. Wekî endamê Partiya Komunîst a Marksîst-Lenînîst a Bakurê Kurdistan-Tirkiyeyê ([[MLKP]]) li rex endamên [[YPG|Yekîneyên Parastina Gel a Kurd]] (YPG) û [[Yekîneyên Parastina Jinê|Yekîneyên Parastina Jin]] (YPJ), ew di 7ê adara 2015an de bi navê ''Avaşin Tekoşin Güneş'' di şerekî li dijî hêzên çekdar ên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] li Girê Xurma , Sûrî hat kuştin. Ew yekem jina almanî û yekem jina biyanî tête hesibandin ku di şerê çekdarî yê dijî DI de hate kuştin. Ew kesê sêyem bû ku di 2015an de wek dilxwazek ji Rojava li şerê dijî Dewleta Îslamiyê dike miriye. Hoffmann keça Almanek û Togolekî bû û heya sala 2014-an li pola donzdehemîn a Dibistana Aletta Haniel a Berfireh a li navçeya Ruhrort ya Duisburgê, ku wê bêyî bawernameya teknîkî terikandibû, da ku beşdarî şerê li dijî IS bibe. Li Duisburg, jin di koma Tekoşîna Ciwan de çalak bû, ku tê gotin ku nêzîkê MLKP ye. Li wir wê ji 13 saliya xwe ve bi taybetî li dijî [[nîjadperestî]] û [[Zayendperestî|zayendperestiyê]] tê kirin. Tê gotin ku wê di 2011an de der barê MLKPê de agahî girtiye û di 2014an de çûye herêma Rojava ku li wir dijî Dewleta Îslamiyê şer bike. == Mirin û piştî mirina wê == Li gorî MLKP, ku tê gotin ku wê li wir tevlî kiriye, ew şeş mehan li "[[Kantona Cizîrê]]" mabû û li wir di meqamên cihêreng de wezîfe girtibû. Li gorî raporên medyayê, dibe ku ew jî beşdarî [[Berxwedana Kobaniyê|şerê Kobanê]] bû. Di dema mirina xwe de, ew li Girê Xurma bû, ku tê gotin ku şerên dijwar di navbera Kurd û DI de bi heftan carî û dîsa çêbûye. Tê gotin ku Dewleta Îslamê li wir êrîşî gelek gundên Xiristiyan kiriye. Hoffmann dema ku bi serkeftî parastina Girê Xurma dikir di 7ê Adara 2015an de li gorî dema herêmî di 3an de mir. Li gorî raporên çapemeniyê, di 12ê adara 2015an de, termê Hoffmann li ser sînorê Sûriye-Tirkiyê radestî malbata wê hate kirin. Serdozgeriya komarê ya li Duisburg ji bo ku cenaze were otopsî bi awayekî demkî desteser kir. Dozgeriya Federal lêpirsîn dike gelo divê Partîya Komunîst a Marksîst-Lenînîst (MLKP) darizîne yan na. Diyar e gelo divê alîgirên rêxistinê bi endamtî an piştgiriya rêxistinek terorîst a biyanî werin tawanbar kirin. Komîteya hevgirtinê Ivana Hoffmann ev pêvajo wekî "skandalek" nirxand. Di 14ê adara 2015an de, li Duisburgê bi beşdarbunên ji cûrbecûr Marksîst-Lenînîst, mêşek li dû bîranîna Hoffmann hat li dar xistin. Çavkaniyên cûrbecûr li ser 500 heta 6000 beşdaran diaxivin. Malbata Hoffmanns jî amade bû. Meş ji dadgeha navçeyê ya li navçeya Hamborn ber bi Goristana Bügelstraße li Meiderich ê ve, ku jin lê hat veşartin, bi darbesta Hoffmann re binaxkirî bû. Di çalakiyê de ji bilî nûnerên rêxistinên komunîst ên ji Almanya, Spanya û Tirkiyeyê, nûnerên payebilind ên tevgera azadiya Kurd wekî serokê [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDP]]'ê [[Figen Yüksekdağ]] û [[Salih Muslim]], serokê PYD. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:YPG]] [[Kategorî:Komunîstên alman]] [[Kategorî:Leşkerên jin]] azvn3c2xblyfgqiuqf5ediv129ao70x Siti Nurhaliza 0 96294 2100517 2100514 2026-10-26T12:27:13Z MikaelF 935 2100517 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Siti Nurhaliza | wêne = Siti Nurhaliza - Khairul Fahmi's Wedding 2013.jpg | navê_rastî = Siti Nurhaliza binti Tarudin | bilêvkirin = | navê_jidayikbûnê = Siti Nurhaliza binti Tarudin | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1979|01|11}} | cihê_jidayikbûnê = Kampung Awah, Temerloh, Pahang, [[Malezya]] | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | salên_çalak = [[1995]] - niha | pîşe = [[stranbêj]], [[lîstikvan]] }} '''Siti Nurhaliza binti Tarudin''' ({{bi-ar|'''سيتي نورهاليزا بنت تارودين'''}}; jdb. [[11ê kanûna paşîn]] [[1979]] li Kampung Awah, Temerloh, Pahang, [[Malezya]]) e [[stranbêj]], [[lîstikvan]], û [[berhemhênerê muzîkê]] [[Malezya]]. == Dîskografî == * [[1996]]: ''Siti Nurhaliza 1'' * [[1997]]: ''Siti Nurhaliza 2'' * [[1997]]: ''Cindai'' * [[1998]]: ''Adiwarna'' * [[1999]]: ''Seri Balas'' * [[1999]]: ''Pancawarna'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{commons|Siti Nurhaliza}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1979]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Mezosopranoyên malezî]] byq9d90l5yu1zqar26subsvj5jsz94h David Graeber 0 97195 2100690 2091577 2026-10-27T01:03:34Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100690 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank zanyar | nav = David Graeber | wêne = David Graeber 2015-03-07 (16741093492) (cropped).jpg | sernavê_wêne = Graeber di 2015 de | navê_jidayikbûnê = David Rolfe Graeber | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê |1961|02|12}} | cihê_jidayikbûnê = [[New York City]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|mf=yes|2020|9|02|1961|02|12}} | cihê_mirinê = [[Wênîs]], [[Îtalya]] | hevwelatî = | perwerde = {{Unbulleted list|State University of New York at Purchase|University of [[Zanîngeha Şîkagoyê]]}} | netewe = | xelat = {{Unbulleted list|Xelata Nan û Gularan]] | Civaka Mirovnasiya Çandî | Xelata Pirtûkê ya Bateson }} | xebatên_navdar = {{Unbulleted list|''Fragments of an Anarchist Anthropology'' (2004)|''Debt: The First 5000 Years'' (2011)}} | jêrenot = | qada_xebatê = {{Unbulleted list|[[Mirovnasî|Mirovnasjiya]] aborî|mirovnasiya civakî}} | sernavê_tezê = The Disastrous Ordeal of 1987: Memory and Violence in Rural Madagascar | şêwirmendên_doktorayê = [[Marshall Sahlins]] | xwendekarên_doktorayê = | bandorbar = {{Unbulleted list|[[Marcel Mauss]]|[[Edmund Leach]]|[[Marshall Sahlins]]|[[Peter Kropotkin]]|[[Pierre Clastres]]|[[Karl Polanyi]]}} | bandorker = Occupy Wall Street | modul = {{Deng| embed=yes |filename = David Graeber - voice - en.mp3 |title = David Graeber xwe danasîn |type = speech |description = recorded June 2018}} }} '''David Rolfe Graeber,''' (jdb.[[12ê sibatê|12ê sibata]] [[1961]] - [[2ê îlonê|2ê îlona]] 2020an) <ref name="Guardian">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2020/sep/03/david-graeber-anthropologist-and-author-of-bullshit-jobs-dies-aged-59 |sernav=David Graeber, anthropologist and author of Bullshit Jobs, dies aged 59 |paşnav=Cain, Sian |tarîx=3 îlon 2020 |malper=The Guardian |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200903155214/https://www.theguardian.com/books/2020/sep/03/david-graeber-anthropologist-and-author-of-bullshit-jobs-dies-aged-59 |tarîxa-arşîvê=3 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2020 }}</ref> [[Mirovnasî|antropolog]], [[Çalakvanî|çalakvanê]] [[Anarşîzm|anarşîst]] û [[nivîskar]]ekî [[amerîkan]] bû ku bi pirtûkên xwe ''Deyn: Yekem 5000 Sal'' (2011) tê zanîn. Ew li Dibistana Aborî ya Londonê profesorê antropolojiyê bû. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lse.ac.uk/anthropology/people/departmentalstaff.aspx |sernav=London School of Economics Department of Anthropology Staff List |weşanger=[[London School of Economics]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171029225141/http://www.lse.ac.uk/anthropology/people/departmentalstaff.aspx |tarîxa-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2017 |tarîxa-gihiştinê=30 îlon 2013 }}</ref> Wekî alîkar û piştra profesorê hevkarê [[Antropolojî|antropolojiyê]] li Zanîngeha Yale ji 1998 heta 2007, Graeber di teoriyên nirx û teoriya civakî de pispor bû. Biryara Yale ya ku wî ji nû ve nexebitîne dema ku ew ê wekî mafê wezîfedarbûnê bibûya bû sedema gengeşiyek akademîk. Ew çû, ji 2007 heta 2013, li Goldsmiths, [[Zanîngeha Londonê]], di antropolojiya civakî de xwendevan bû. Çalakiya wî di nav xwepêşandanên li dijî Civîna seyemîn a [[Dewletên Yekbûyî]] yên li [[Quebec City]] di 2001 de, û li dijî [[Forûma Aborî ya Cihanê|Foruma Aborî ya Cîhanî]] ya 2002 li New York City. Graeber di tevgera Occupy Wall Street de kesayetiyek pêşeng bû, û carinan jê re [[dirûşm]]a "Em 99% ne" hate avêtin. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2015/mar/21/books-interview-david-graeber-the-utopia-of-rules?paging=off |sernav=David Graeber: 'So many people spend their working lives doing jobs they think are unnecessary'? |paşnav=[[Stuart Jeffries]] |tarîx=21 adar 2015 |malper=[[The Guardian]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170405042610/https://www.theguardian.com/books/2015/mar/21/books-interview-david-graeber-the-utopia-of-rules?paging=off |tarîxa-arşîvê=5 nîsan 2017 |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2016 }}</ref> Wî kredî ji bo danasîna "99%" qebûl kir lê got ku yên din ew di diruşmê de berfireh kir. <ref name="Guardian"/> == Jiyan û perwerdehiya zû == Dêûbavên Graeber, ku gava Graeber ji dayik bû di çil saliya wan de bûn, li New York-ê rewşenbîrên çîna karker bi xwe fêr bûn. Dayika Graeber, Ruth Rubinstein, karkirek cilûbergan bû. Bavê Graeber Kenneth, ku bi zanîngeha Komunîst a Ciwan re girêdayî bû, beşdarî şoreşa Spanî ya Barselona bû û di [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] şer kir. Dêûbavên wî her du jî cihû bûn. Graeber li Penn South, kooperatîfa xaniyê ku ji hêla yekîtiyê ve tê piştgirî kirin li Chelsea, Manhattan, <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2020/09/04/books/david-graeber-dead.html |sernav=David Graeber, Caustic Critic of Inequality, Is Dead at 59 |paşnav=Roberts |pêşnav=Sam |tarîx=4 îlon 2020 |malper=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200907234627/https://www.nytimes.com/2020/09/04/books/david-graeber-dead.html |tarîxa-arşîvê=7 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2020 }}</ref> ku ji hêla kovara ''Karsaziya Karsaz'' ve wekî "bi siyaseta radîkal têr bû." Graeber di heft saliya xwe de, dema ku beşdarî meşên aşitiyê li Parka Navendî û Girava Agirî ya New York bû, ezmûna xwe ya yekem a çalakvaniya siyasî hebû. Ew ji 16 saliya xwe de anarşîst bû, li gorî hevpeyvînek ku wî di 2005-an kir. Graeber di 1978an de Akademiya Phillips Andover mezûn kir û di 1984-an de Biryara BA ya xwe ji Zanîngeha Dewletê ya New York-ê stend . Wî bawernameya master û doktoraya xwe li [[Zanîngeha Şîkagoyê]] stend, ku wî li wir bû hevaltiyek Fulbright ku 20 mehan lêkolîna qada etnografîk li Betafo, [[Madagaskar]], ji 1989-an de, bike. <ref name="Berrett">{{Jêder-nûçe |url=http://chronicle.com/article/Intellectual-Roots-of-Wall/129428/ |sernav=Intellectual Roots of Wall St. Protest Lie in Academe |paşnav=Berrett |pêşnav=Dan |tarîx=16 çiriya pêşîn 2011 |malper=The Chronicle of Higher Education |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140407092538/https://chronicle.com/article/Intellectual-Roots-of-Wall/129428/ |tarîxa-arşîvê=7 nîsan 2014 |tarîxa-gihiştinê=19 sibat 2013 }}</ref> Di encama wî de Ph.D. teza li ser efsûn, koletî û siyasetê ji hêla Marshall Sahlins ve hate çavdêrîkirin û bi sernavê ''The Disastrous Ordeal of 1987: Memory and Violence in Rural Madagascar''. <ref name="YaleBio">{{Jêder-malper |url=http://www.yale.edu/anthropology/people/dgraeber.html |sernav=David Graeber |paşnav=Graeber |pêşnav=David |sal=2004 |malper=Yale University Department of Anthropology |weşanger=Yale University |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040222235548/http://www.yale.edu/anthropology/people/dgraeber.html |tarîxa-arşîvê=22 sibat 2004 }}</ref> == Karîyera akademîk == === Zanîngeha Yale (1998–2005) === Di 1998 de, du salan piştî ku doktoraya xwe qedand, Graeber bû alîkarê profesor li Zanîngeha Yale, wê hingê profesor doçent. Di Gulana 2005-an de, beşa antropolojiya Yale biryar da ku peymana Graeber nû neke, pêşî li berçavgirtina wezîfeya akademîk digire, ya ku ji bo 2008an hatibû plan kirin. Zêdetirî 4500 kesan daxwaznameyên ku piştgiriya wî dikin îmze kirin, û antropologên wekî [[Marshall Sahlins]], [[Laura Nader]], [[Michael Taussig]], û [[Maurice Bloch]] bang li Yale kirin ku biryara xwe paşde bide. Bloch, ku li Dibistana Aborî ya [[London]] û Collège de France profesorê antropolojiyê bû û nivîskarek Madagaskar bû, di nameyek ji zanîngehê re pesnê Graeber da. Rêvebiriya Yale digot ku ji kar avêtina Graeber li gorî siyaseta Yale ya dayîna xwedîkirina wezîfeyê ji çend fakulteyên junior re bû. Graeber pêşniyar kir ku dibe ku biryara Yale bi piştgiriya wî ya xwendekarekî wî yê ku ji bo derkirinê hate hedef girtin ji ber endamtiya wê ya GESO, yekîtiya xwendekarên mezûn a Yale, bandor bibû. Di Kanûn 2005 de, Graeber pejirand ku Yale bihêle piştî sabbatîkek yek-sale. Wê biharê wî du dersên dawîn fêr bûn: "Destpêka Antropolojiya Çandî" (ku zêdeyî 200 xwendekar tê de beşdar bûn) û semînerek, "Çalakiya Rastîn û Teoriya Civakî ya Radîkal". <ref>{{Jêder-nûçe |url=http://yaledailynews.com/blog/2005/12/09/graeber-agrees-to-leave-university/ |sernav=Graeber agrees to leave University |paşnav=Marsden |pêşnav=Jessica |tarîx=9 kanûna pêşîn 2005 |malper=Yale Daily News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170830013757/http://yaledailynews.com/blog/2005/12/09/graeber-agrees-to-leave-university/ |tarîxa-arşîvê=30 tebax 2017 |tarîxa-gihiştinê=5 gulan 2015 }}</ref> Di 25ê gulana 2006an de, Graeber hate vexwendin ku Mekteba Malinowski li London School of Economics bide . Her sal, beşa antropolojiyê ya LSE-ê di qonaxek destpêkê ya karîyera wan de ji antropolojîstan dipirse ku waneyê Lektorê Malinowski bide, û tenê yên ku têne hesibandin ku tevkariyên girîng di teoriya antropolojîk de kirine vedixwîne. Navnîşana Graeber wekî "Ji Hêzê/Zanînê wêdetir: lêgerînek têkiliya hêzê, nezanî û ehmeqiyê" dihat gotin. Dûv re di gotarek de hate guherandin, "Zeviyên mirî yên xiyalê: Li ser şîdet, burokrasî û keda şîrovekirinê". Di heman salê de, ji Graeber hate xwestin ku axaftina sereke di 100emîn salvegera civînên Diamond Jubilee ya Komeleya Antropolojiyên Civakî de pêşkêş bike. Di Nîsana 2011an de, wî li Berkeley Lecture Distinguished ya beşa antropolojî pêşkêş kir, û di Gulana 2012an de li Cambridge duyemîn Lecture ya Marilyn Strathern pêşkêş kir (ya yekem ji hêla Strathern ve hate pêşkêş kirin). <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.socanth.cam.ac.uk/about-us/the-strathern-lecture |sernav=The Strathern Lecture |malper=Department of Social Anthropology |weşanger=University of Cambridge |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200909120751/https://www.socanth.cam.ac.uk/about-us/the-strathern-lecture |tarîxa-arşîvê=9 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=4 îlon 2020 }}</ref> === "Sirgûnkirina akademîk" û London (2005-2020) === Piştî ji kar dûrxistina wî ji Yale, Graeber nekaribû li zanîngehek Amerîkî wezîfeyek din peyda bike. <ref name="Shea2013">{{Jêder-nûçe |url=http://chronicle.com/article/A-Radical-Anthropologist-Finds/138499/ |sernav=A Radical Anthropologist Finds Himself in Academic 'Exile' |paşnav=Shea |pêşnav=Christopher |tarîx=15 nîsan 2013 |malper=Chronicle of Higher Education |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130417105924/http://chronicle.com/article/A-Radical-Anthropologist-Finds/138499/ |tarîxa-arşîvê=17 nîsan 2013 |tarîxa-gihiştinê=17 nîsan 2013 }}</ref> <ref name="Nader2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Nader |pêşnav=Laura |tarîx=22 kanûna paşîn 2019 |sernav=Unravelling the Politics of Silencing |url=https://brill.com/view/journals/puan/1/1/article-p81_81.xml |kovar=Public Anthropologist |ziman=en |cild=1 |hejmar=1 |rr=81–95 |doi=10.1163/25891715-00101006 |issn=2589-1707 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200909120543/https://brill.com/view/journals/puan/1/1/article-p81_81.xml |tarîxa-arşîvê=9 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2020 }}</ref> Wî ji bîstî zêdetir serlêdan kir, lê digel qeyda xurt û nameyên pêşniyarê yên ji gelek antropolojîstên navdar, tu carî ew ji tûra yekem derbas nekir. <ref name="Graeber2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Graeber |pêşnav=David |tarîx=22 kanûna paşîn 2019 |sernav=It Wasn't a Tenure Case – a Personal Testimony, with Reflections |url=https://brill.com/view/journals/puan/1/1/article-p96_96.xml |kovar=Public Anthropologist |ziman=en |cild=1 |hejmar=1 |rr=96–104 |doi=10.1163/25891715-00201009 |issn=2589-1707 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200909120543/https://brill.com/view/journals/puan/1/1/article-p81_81.xml |tarîxa-arşîvê=9 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2020 }}</ref> Di heman demê de, hejmarek zanîngehên biyanî bi pêşniyaran nêzîkî wî bûn. Di gotarekê de li ser "sirgûnkirina akademîk" ya wî ji Dewletên Yekbûyî, ''The Chronicle of Higher Education'' bi gelek profesorên antropolojiyê re hevpeyivîn ku hevbîr bûn ku çalakiya siyasî ya Graeber dikare di lêgerîna wî ya serneketî de rol hebe, û qadê wekî "bi rengek radîkal" binav bike ( bi gotinên Laura Nader ) lê ji tevgera rasterast a siyasî re tehemul nake. Fakterek din a ku ji hêla gotarê ve hate pêşniyar kirin ev bû ku Graeber navûdengek wekî kesane dijwar an "nekolejîk" bi dest xwe xistibû, nemaze di ronahiya îdiayên reftara xirab a ku Yale di dema gengeşiya li ser karvekêşana xwe de kiribû. Graeber bi xwe veqetandina xwe ya ji akademiya Amerîkî wekî encama rasterast a derxistina wî ji Yale şîrove kir, û ew wek " reşkirina kulmek li klûbek civakî" şirove kir, û digot ku tawana "nepenîtiyê" cûrbecûr taybetmendiyên kesane yên din, ji wî aktîvîzma siyasî ya ji binyata wî ya çîna karker, ku wî wekî pirsgirêkek-çêker di nav hiyerarşiya akademîk de nîşan kir. Laura Nader, li ser rewşa Graeber di nav nimûneyên din ên "bêdengkirina akademîk" de di antropolojiyê de, fikirî ku sedemên rastîn dikaribû navûdengê Graeber ê wekî ronakbîrekî gelemperî, û meyla wî ya "bi Ingilîzî binivîse" ji şûnda be. Ji 2008 heta 2013, Graeber li Zanîngeha London a Goldsmith's College dersdar û xwendevan bû. Di 2013 de, wî li Dibistana Aborî ya Londonê profesoriyek qebûl kir. <ref name="Shea2013"/> Graeber endamê damezrînerê Enstîtuya Hunerên Ezmûnî ya Yewnanîstanê bû. Wî di Festîvala Helbestê ya Navneteweyî ya MultiMedia ku ji hêla Enstîtuya Hunerên Ceribandî ve ji hêla Beşa Antropolojî ya Dibistana Aborî û Zanista Siyasî ya Londonê ve piştgirî tê de, bi navê "Avahiya civakî û aborî Çawa bandor li Cîhana Hunerê dike?" <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.youtube.com/watch?v=WCF-8OQj0RE |sernav=How social and economic structure influences the Art World |paşnav=Graeber |pêşnav=David |tarîx=4 îlon 2019 |malper=Youtube |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200926034955/https://www.youtube.com/watch?v=WCF-8OQj0RE |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=4 îlon 2020 }}</ref> == Şabaşka zankovanî == Graeber nivîskarê ''Fragmentên Antropolojiya Anarşîst'' û ''Ber Bi Teoriya Nirxê ya Antropolojîk ve ye: Dravê Derewîn ê Xewnên Me Yên Xwe'' . Wî li [[Madagaskar]] karekî berfireh ê antropolojî kiriye, teza xweya doktorayê nivîsandiye, ''deşkenceya Bobelatê ya 1987: Bîranîn û lenceîdet li Gundê Madagaskar'', li ser dabeşkirina civakî di navbera neviyên mîran û neviyên koleyên berê de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BpulSwAACAAJ |sernav=The Disastrous Ordeal of 1987: Memory and Violence in Rural Madagascar |paşnav=Graeber |pêşnav=David |weşanger=University of Chicago, Department of Anthropology |sal=1996 |cild=3 }}</ref> Pirtûkek li ser bingeha tezê wî, Lost People: Magic and the Legacy of Slaving in Madagascar, ji hêla Zanîngeha [[Indiana]] Press ve di Septemberlonê 2007 de hate weşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4NlSUM8OqUAC |sernav=Lost People: Magic and the Legacy of Slavery in Madagascar |paşnav=Graeber |pêşnav=David |weşanger=Indiana University Press |sal=2007 |isbn=9780253219152 |tarîxa-gihiştinê=19 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200926034940/https://books.google.com/books?id=4NlSUM8OqUAC |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2020 }}</ref> Pirtûkek ji ceribandinên berhevkirî, ''Phtîmalan: Essays Li ser Hiyerarşî, Serhildan û Daxwaziyê'' ji hêla AK Press ve di Çiriya Paşîn 2007 de hate weşandin,<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NjRxSBP0JqYC |sernav=Possibilities: Essays on Hierarchy, Rebellion and Desire |paşnav=Graeber |pêşnav=David |weşanger=AK Press |sal=2007 |isbn=9781904859666 }}</ref> û ''Çalakiya Rastîn: Etnografiyek'' di Tebaxa 2009- ''an'' de ji heman çapamenî derket.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=PnTDEQkCoc4C |sernav=Direct Action: An Ethnography |paşnav=Graeber |pêşnav=David |weşanger=AK Press |sal=2009 |isbn=9781904859796 |tarîxa-gihiştinê=19 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200926034941/https://books.google.com/books?id=PnTDEQkCoc4C |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2020 }}</ref> Wekî din, weşanxaneya navborî berhevoka nivîsarên Graeber - bi Stevphen Shukaitis û Erika Biddle re-edîtorî - çap kir ku navê wî Xiyala ''Damezrîner e: Lêpirsînên Milîtanî // Teorîzekirina Bicîhker'' (AK Press, Gulan 2007). <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Fcl8T_gmU4wC |sernav=Constituent Imagination: Militant Investigations/Collective Theorization |weşanger=AK Press |sal=2007 |isbn=9781904859352 |paşnavê-edîtor=Shukaitis |pêşnavê-edîtor=Stevphen |tarîxa-gihiştinê=19 îlon 2020 |paşnavê-edîtor2=Graeber |pêşnavê-edîtor2=David |paşnavê-edîtor3=Biddle |pêşnavê-edîtor3=Erika |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200926034952/https://books.google.com/books?id=Fcl8T_gmU4wC |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2020 }}</ref> Di Kanûna 2017an de, Graeber û mamosteyê wî yê berê Marshall Sahlins berhevokek nivîsên bi navê ''Li ser Padîşahan'' derxist, û teoriyek, bi îlhamê AM Hocart, der barê kokên serweriya mirovan di rêûresma kozmolojîk de diyar kir. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef03jgEACAAJ |sernav=On Kings |paşnav=Sahlins |pêşnav=Marshall |paşnav2=Graeber |pêşnav2=David |weşanger=Hau Books |sal=2017 |isbn=9780986132506 }}</ref> Graeber beşdarî nivîsarên li ser mîrekiyên Shilluk û Merina bû, û gotarek dawîn a ku wî digot "şerê damezrîner ê di navbera padîşah û mirovan de" lêkolîn kir. <ref>{{Jêder-malper |url=https://haubooks.org/wp-content/uploads/2017/11/Kings_frontmatter.pdf |sernav=Front matter of ''On Kings'' |weşanger=Hau Books |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910073940/https://haubooks.org/wp-content/uploads/2017/11/Kings_frontmatter.pdf |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=4 îlon 2020 }}</ref> Ew bi David Wengrow re li ser karek dîrokî ya li ser koka newekheviya civakî dixebitî . <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.eurozine.com/change-course-human-history/ |sernav=How to change the course of human history |paşnav=Graeber |pêşnav=David |paşnav2=Wengrow |pêşnav2=David |tarîx=2 adar 2018 |malper=Eurozine |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910074214/https://www.eurozine.com/change-course-human-history/ |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=4 îlon 2020 }}</ref> Ji Çile 2013 heya Hezîran 2016, Graeber di kovara ''The Baffler'' ya li Cambridge, Massachusetts de ''sernûser'' bû. Ji 2011-an heya 2017-an ew ''sernûserê'' kovara vekirî ya ''HAU bû: Kovara Teoriya Etnografîk'', ji bo ku wî û Giovanni da Col bi hev re daxuyaniya teorîkî ya damezrîner û manîfestoya dibistana "teoriya etnografîk" nivîsandin. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanni da Col |paşnav2=David Graeber |sal=2011 |sernav=The return of ethnographic theory |url=http://www.haujournal.org/index.php/hau/article/view/hau1.1.001/50 |kovar=HAU: The Journal of Ethnographic Theory |cild=1 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160924110350/http://www.haujournal.org/index.php/hau/article/view/hau1.1.001/50 |tarîxa-arşîvê=24 îlon 2016 |tarîxa-gihiştinê=23 îlon 2016 }}</ref> === ''Deyn: 5000 Salên Pêşîn'' === Yekem monografiya mezin a dîrokî ya Graeber ''Deyn: Yekem 5000 Sal'' (2011) bû. Karl Schmid, nivîs di kovara ''Anthropologica'' Antropolojiya Society ya Kanadayî, ''Debt'' wek "pirtûka nedîtî" derdikeve ku "dibe ku herî pir hatiye xwendin pirtûka anthropology giştî yên sedsala 21'emîn de li" û diyar kir ku "ew dê ji bo Graeber zehmet be yan kesekî din top vê pirtûkê ji bo balê dikişîne ji ber dema guncan". Şimîd ''Debt'' gorî ''Guns, Germs, û Steel'' ji Jared Diamond û ''The Art of Not Being Governed ji James C. Scott'' ji bo "di çarçoveya mezin û başiya" xwe. Lêbelê, Schmid bi dirêjiya pirtûkê ve, û rastiya ku Graeber gelek îdîa û mînakan radixe pêş, ku ew pêşve diçe bi tevahî pêş nakeve, dilşikestinên piçûk diyar kir. J. Bradford DeLong, dîroknasek aborî, di tevnvîsa xwe de D''eyn'' rexne kir, <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bradford-delong.com/2013/01/the-very-last-david-graeber-post.html |sernav=The Very Last David Graeber Post... |malper=Brad DeLong's Grasping Reality |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200729032022/https://www.bradford-delong.com/2013/01/the-very-last-david-graeber-post.html |tarîxa-arşîvê=29 tîrmeh 2020 |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2019 }}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bradford-delong.com/2013/04/david-graeber-april-fools-day-post.html |sernav=David Graeber April Fools' Day Post: Cheaply Manufacturing Extended Trollage via Sub-Turing Evocations: Threat or Menace? Weblogging |malper=Brad DeLong's Grasping Reality |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910080309/https://www.bradford-delong.com/2013/04/david-graeber-april-fools-day-post.html |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2019 }}</ref> xeletî di pirtûkê de îdîa kir. Graeber bersiv da ku van xeletiyan li ser argumana wî çênebû, û destnîşan kir ku "xeletiya herî mezin a rastîn DeLong karîbû di 544 rûpelên ''Deyn de bibîne'', digel ku çendîn sal dûr ket jî, (iirc) bû ku min hejmara peywirdarên Serokomariyê li ser Desteya Komîteya Sûka Vekirî ya Federal çewt e". <ref name=":0">{{Jêder-nûçe |url=https://davidgraeber.industries/sundries/brad-delong-reply |sernav=Brad DeLong reply – David Graeber Industries |malper=David Graeber Industries |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910082206/https://davidgraeber.industries/sundries/brad-delong-reply |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=15 îlon 2019 }}</ref> Wî rexneyên xwe yên din wekî cûdahiyek şîrovekirinê, kurtkirina nîqaşên xwe ji hêla DeLong ve, û xeletiyên di sererastkirina kopiyê pirtûkê de destnîşan kir. === Burokrasî, rêveberî, û "karên tûj" === Piraniya bûrsa Graeber-ê ya paşîn li ser mijara "karên qirêj" bû, ku ji hêla hêrsa îdarî ve û ya ku Graeber jê re " [[feodalîzm]]a rêvebir" bi nav dike, hate belav kirin. Yek ji wan xalan ku wî di pirtûka xwe ''ya Projeya Demokrasiyê ya'' sala 2013 ''-an de'' - li ser tevgera Dagirker- raber kir, zêdebûna tiştê ku ew wekî ''karên bêşerefî bi nav dike'', behsa awayên kar dike ku ewên ku xwedan kar jî difikirin ku ne hewce ne an ne hewce ne. Ew karên wusa dibîne ku bi gelemperî "di karkerên pispor, rêvebir, karmend, firotin û karûbarê de hatine bicih kirin". <ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.alternet.org/economy/dignity-and-work?paging=off |sernav=Has Anyone Noticed That Most New Jobs Suck? |paşnav=[[Yves Smith]] |tarîx=13 tebax 2013 |malper=[[Naked Capitalism]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140318021519/http://www.alternet.org/economy/dignity-and-work?paging=off |tarîxa-arşîvê=18 adar 2014 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2013 }}</ref> Wekî ku wî di gotarek di ''STRIKE de jî diyar kir!'': "Bi taybetî li Ewropa û Amerîkaya Bakur komek mezin a mirovan, tevahiya jiyana xweya xebatê bi bicihanîna peywirên ku bi dizî bawer dikin ku ne hewce ne ku bêne kirin, derbas dikin". <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.strike.coop/bullshit-jobs/ |sernav=On the Phenomenon of Bullshit Jobs |paşnav=Graeber |pêşnav=David |tarîx=17 tîrmeh 2013 |weşanger=STRIKE! Magazine |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191211140746/http://www.strike.coop/bullshit-jobs |tarîxa-arşîvê=11 kanûna pêşîn 2019 |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> Ji ber populerbûna gotarê, paşê Graeber pirtûka <nowiki><i id="mwAR0">Karên Bullshit: Teoriyek</i></nowiki>, ku di 2018-an de ji hêla Simon <nowiki>&</nowiki>amp; Schuster ve hatî weşandin, nivîsand. Nathan Heller ji bo ''New Yorker-ê nivîsand'', pirtûka encama vê yekê diyar kir ku xwediyê "qenciya her du jîr û karîzmatîk" e. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newyorker.com/books/under-review/the-bullshit-job-boom |sernav=The Bullshit-Job Boom |paşnav=Heller |pêşnav=Nathan |malper=The New Yorker |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910090059/https://www.newyorker.com/books/under-review/the-bullshit-job-boom |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2020 }}</ref> Alana Semuels ku ji pirtûka ''The New York Times-ê re'' nirxand, diyar kir ku her çend dikare ji ber giştîkirinên di derheqê aboriyê de were rexne kirin jî "çavê antropolojîk a Graeber û gumanbariya di derheqê kapîtalîzmê de di pirskirina hin beşên aboriyê de kêrhatî ne ku rojava normal qebûl kiriye." <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2018/06/26/books/review/david-graeber-bullshit-jobs.html |sernav=Are More and More People Working Meaningless Jobs? |paşnav=Semuels |pêşnav=Alana |tarîx=26 hezîran 2018 |via=NYTimes.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910090130/https://www.nytimes.com/2018/06/26/books/review/david-graeber-bullshit-jobs.html |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2020 }}</ref> ''Guardian'' nirxandinek têkel li ser ''Karûbarên Bullshit'' ên Graeber kir, wî tawanbar kir ku ew xwediyê "helwestek hinekî dilnizm" e û pejirandina "nîqaşên kedkar" ên pirtûkê, di heman demê de behsa aliyên teza pirtûkê dike "eşkere rast". <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2018/may/27/bullshit-jobs-a-theory-david-graeber-review-laboured-rant |sernav=Bullshit Jobs: A Theory review – laboured rant about the world of work |paşnav=Anthony |pêşnav=Andrew |tarîx=27 gulan 2018 |malper=The Observer |ziman=en-GB |issn=0029-7712 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910090306/https://www.theguardian.com/books/2018/may/27/bullshit-jobs-a-theory-david-graeber-review-laboured-rant |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2019 }}</ref> ''Karûbarên Bullshit'' çar heftan di top-20-a navnîşa bestsellerên ''[[Los Angeles Times|Los Angeles Times de derbas]] kir''. <ref>{{Jêder-malper |url=http://projects.latimes.com/bestsellers/titles/bullshit-jobs/ |sernav=Bestsellers |malper=latimes.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910090411/http://projects.latimes.com/bestsellers/titles/bullshit-jobs/ |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2020 }}</ref> Pirtûk ji hêla her yek ji ''[[Financial Times]]'', ''New Statesman'', û City AM ve "Pirtûka Sala 2018" hate xelat kirin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.penguin.co.uk/books/295/295446/bullshit-jobs/9780141983479.html |sernav=Bullshit Jobs |paşnav=Graeber |pêşnav=David |malper=www.penguin.co.uk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200910090447/https://www.penguin.co.uk/books/295/295446/bullshit-jobs/9780141983479.html |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2020 }}</ref> == Çalakî == [[Wêne:NLN_David_Graeber.jpg|thumb| Graeber (çep) di 2007an de li Union Square, New York City di mitînga mafên koçberan de]] Ji bilî xebata xweya akademîk, Graeber rasterast û neyekser tevlî aktîvîzma siyasî bû. Ew endamê sendîkaya karkeran Karkerên Pîşesazî yên Cîhanê bû, di [[Forûma Aborî ya Cihanê|Foruma Aborî ya Cîhanî]] li New York City di 2002 de xwepêşandan kir, piştgirî da xwenîşandanên xwendekarên 2010 UK, û di tevgera Occupy Wall Street de rolek zû lîst. Ew hev-damezrênerê Hevgirtina Dij-Kapîtalîst bû . Graeber piştî ku çû serdana herêmê di sala 2014an de, bû pir alîgirê [[Konfederalîzma Demokratîk|konfederalîzma demokratîk]] [[Rojavaya Kurdistanê|a Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê]], gelek caran paraleleyan di navbera wê û şoreşa Spanî ya ku bavê wî di 1930an de ji bo wî şer kirî xêz kir. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2014/oct/08/why-world-ignoring-revolutionary-kurds-syria-isis |sernav=Why is the world ignoring the revolutionary Kurds in Syria? &#124; David Graeber |tarîx=8 çiriya pêşîn 2014 |malper=the Guardian }}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://novaramedia.com/2020/09/05/an-everyday-anarchist-david-graeber-1961-2020/ |sernav=An Everyday Anarchist: David Graeber, 1961-2020 |malper=Novara Media }}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2020/sep/08/david-graeber-pushed-us-to-imagine-greater-human-possibilities |sernav=David Graeber pushed us to imagine greater human possibilities &#124; Rebecca Solnit |tarîx=8 îlon 2020 |malper=the Guardian }}</ref> Di 11-ê Çirî 2019-an de, Graeber di xwepêşandanek Serhildana Têkoşînê ya li Qada Trafalgar de <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeout.com/london/theatre/writers-marathon-by-writers-rebel |sernav=Writers Marathon by Writers Rebel &#124; Theatre in London |malper=Time Out London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191012120735/https://www.timeout.com/london/theatre/writers-marathon-by-writers-rebel |tarîxa-arşîvê=12 çiriya pêşîn 2019 |tarîxa-gihiştinê=12 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> li ser têkiliya di navbera "karên qirikê" û zirara hawîrdorê de peyivî, pêşniyar dike ku tevgera hawîrdor divê van karan bi hev re digel projeyên avahiyê an binesaziyê yên nepêwist û plankirî nas bike kevnbûn wekî pirsgirêkên girîng. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.google.com/books/edition/Bullshit_Jobs/co2RDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=The%20ruling%20class%20has%20figured%20out%20that%20a%20happy%20and%20productive%20population%20with%20free%20time%20on%20their%20hands%20is%20a%20mortal%20danger |sernav=Bullshit Jobs: A Theory |paşnav=Graeber |pêşnav=David |tarîx=7 gulan 2019 |weşanger=Simon and Schuster |isbn=9781501143335 |rûpel=18 }}</ref> <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://kintopia.kintone.com/articles/005835.html |sernav=Don't Judge People For Slacking Off―They May Just Have a Bullshit Job |paşnav=Steullet |pêşnav=Alex |tarîx=22 tîrmeh 2020 |weşanger=Kintopia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200926035010/https://kintopia.kintone.com/articles/005835.html |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=4 îlon 2020 }}</ref> === Harekat Occupy === Di Çiriya Paşîn a 2011-an de, ''Rolling Stone'' pesnê Graeber da ku mijara xwe da tevgera Occupy Wall Street: "Em ji sedî 99 in". Graeber di ''Projeya Demokrasiyê de'' nivîsand ku dirûşma "afirînek kolektîf bû". <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/isbn_9780812993561 |sernav=The Democracy Project |paşnav=Graeber |pêşnav=David |tarîx=2013 |weşanger=[[Spiegel & Grau]] |isbn=978-0812993561 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780812993561/page/41 41] |jêgirtin=As a matter of historical record, since there is so much discussion of the origin of the slogan "We Are the 99 Percent," the answer is that—appropriately enough—it was a collective creation. |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> ''Rolling Stone'' got ku wî di Tebaxê de bi tenê 60 beşdaran re yekem Civata Giştî ya Bajarê New York- ê çêkir. Wî şeş heftên din tev li tevgera geş bû, di nav de asankirina civatên giştî, beşdarî civînên koma xebatê, û rêxistin kirina perwerde û dersên hiqûqî û bijîjkî li ser berxwedana nehişmend . Çend roj piştî ku dorpêça Zuccotti Park dest pê kir, ew ji New York çû [[Austin, Teksas]] . Graeber destnîşan kir ku tevgera Occupy Wall Street nebûna naskirina rewabûna saziyên siyasî an sazûmana hiqûqî ya heyî, hembêzkirina wê ya biryargirtina lihevhatinê ya ne-hiyerarşîk û siyaseta pêşdibistanê ev kiriye projeyek bingehîn anarşîst. Wî bi Bihara Ereban re berawird kir, wî îdîa kir ku dagirkirina Wall Street û xwepêşandanên gelêrî yên hemdem ên din "temsîlkirina salvoyê ya di pêla danûstandinên hilweşandina .mparatoriya Amerîkî de" kir. Wî li ''El Cezîreyê nivîsî'', wî not kir ku ji destpêkê ve tevgera Dagirker li ser "dilsoziya bersivdayîna tenê fermanek exlaqî, ne qanûnî" bû û ji ber vê yekê bêyî destûrên hewce civîn li dar xist. Parastina vê biryara pêşîn a tevgera Dagirker, wî got, "wekî gel, pêdivî ye ku em ne hewceyê destûrê bin ji bo dagîrkirina cîhê giştî". <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2011/11/2011112872835904508.html |sernav=Occupy Wall Street's anarchist roots |tarîx=30 çiriya paşîn 2011 |malper=Al Jazeera |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200911181620/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2011/11/2011112872835904508.html |tarîxa-arşîvê=11 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=2 sibat 2019 }}</ref> Graeber di sala 2014-an de tweet kir ku ew ji 50 salan zêdetir ji mala malbata xwe hate derxistin ji ber tevlêbûna wî bi dagirkirina Wall Street re. Wî lêzêde kir ku kesên din ên bi Dagirker re têkildar bûn "tacîza îdarî" ya bi vî rengî peyda kirin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://nielsenhayden.com/makinglight/archives/015820.html |sernav=It's not what you know. It's not who you know, either. It's who knows what about you. |paşnav=Sutherland |pêşnav=Ali |malper=Making Light |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200911181514/http://nielsenhayden.com/makinglight/archives/015820.html |tarîxa-arşîvê=11 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=10 tîrmeh 2018 }}</ref> === Siyaseta Brîtanya === Di Çiriya Paşiyê ya 2019 de, digel kesayetiyên din ên gelemperî, Graeber nameyek piştgirî da serokê Partiya Karker Jeremy Corbyn, û jê re digot "di têkoşîna li dijî neteweperestiya rastgiriya tund, xenofobî û nijadperestiya li piraniya cîhana demokratîk de çiraya hêviyê" û pejirand wî di hilbijartina giştî ya 2019 a Brîtanya de. <ref name="nme">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nme.com/news/music/new-letter-supporting-jeremy-corbyn-2568734 |sernav=Exclusive: New letter supporting Jeremy Corbyn signed by Roger Waters, Robert Del Naja and more |paşnav=Neale |pêşnav=Matthew |tarîx=16 çiriya paşîn 2019 |malper=[[NME]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191126184628/https://www.nme.com/news/music/new-letter-supporting-jeremy-corbyn-2568734 |tarîxa-arşîvê=26 çiriya paşîn 2019 |tarîxa-gihiştinê=27 çiriya paşîn 2019 }}</ref> Di Kanûna 2019 de, digel 42 kesayetiyên çandî yên din, wî nameyek îmze kir ku Partiya Karker di bin serokatiya Corbyn de di hilbijartina giştî ya 2019 de pejirîne. Di nameyê de hat diyarkirin ku "Manîfestoya hilbijartinê ya Kedê di bin serokatiya Jeremy Corbyn de nexşeyek veguherîner pêşkêşî dike ku pêdiviyên mirovan û gerstêrkê ji qezenca taybet û berjewendiya çend kesan pêşîntir dike." <ref name="theguardian1">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/politics/2019/dec/03/vote-for-hope-and-a-decent-future |sernav=Vote for hope and a decent future |paşnav=Gayle |pêşnav=Damien |tarîx=3 kanûna pêşîn 2019 |malper=[[The Guardian]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191203234134/https://www.theguardian.com/politics/2019/dec/03/vote-for-hope-and-a-decent-future |tarîxa-arşîvê=3 kanûna pêşîn 2019 |tarîxa-gihiştinê=4 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> <ref name="theguardian2">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/politics/2019/dec/03/coogan-klein-lead-cultural-figures-backing-corbyn-labour |sernav=Coogan and Klein lead cultural figures backing Corbyn and Labour |paşnav=Gayle |pêşnav=Damien |tarîx=3 kanûna pêşîn 2019 |malper=[[The Guardian]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200911180550/https://www.theguardian.com/politics/2019/dec/03/coogan-klein-lead-cultural-figures-backing-corbyn-labour |tarîxa-arşîvê=11 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=4 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> Graeber, ku Cihû bû, di heman demê de parastina Corbyn ji tawanbarîyên antîsemîtîzmê kir, û got ku "Ya ku bi rastî Cihûyan tehdît dike, kesên ku bi rastî dixwazin me bikujin, Nazî ne", û ku tawanbarî "çekdanîn" a antisemitism jibo mebestên sîyasî. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.clevelandjewishnews.com/jta/david-graeber-anarchist-anthropologist-who-defended-corbyn-dies-at-59/article_79d4ff65-b53c-5d98-93e5-17810bcfb11a.html |sernav=David Graeber, anarchist anthropologist who defended Corbyn, dies at 59 |paşnav=Liphshiz |pêşnav=Cnaan |tarîx=7 îlon 2020 |malper=Cleveland Jewish News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210112124440/https://www.clevelandjewishnews.com/jta/david-graeber-anarchist-anthropologist-who-defended-corbyn-dies-at-59/article_79d4ff65-b53c-5d98-93e5-17810bcfb11a.html |roja-arşîvê=2021-01-12 |roja-gihiştinê=2021-01-27 |url-status=dead }}</ref> Graeber piştgirî da boykotê <ref>{{Cite tweet|date=2019-12-13|title=I will never write a word for the Guardian ever again - well, unless they have a complete change of management and editorial policy, which isn't going to happen.|access-date=2020-12-28}}</ref> rojnameya ''The Guardian'' ji hêla hevalên nivîskarên çepgir ve piştî ku kaxez bi berdewamî li dijî Corbyn bi salan berevajî weşand. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lse.ac.uk/media-and-communications/research/research-projects/representations-of-jeremy-corbyn.aspx |sernav=Journalistic Representations of Jeremy Corbyn in the British Press |paşnav=Science |pêşnav=London School of Economics and Political |malper=London School of Economics and Political Science |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2020-12-28 }}</ref> Wî îddîa kir ku ''The Guardian'' tenê nivîskarên pêşverû diweşîne da ku bi xwendevanên xwe pêbaweriyê bistîne, lê siyaseta wêya edîtoriyê li dijî siyaseta sosyalîst e. <ref>{{Cite tweet|date=2019-07-25|title=future historians will see the post-2015 Guardian as a priceless resource. Day to day, it documents of how the UK's middle-aged professional managerial classes, having allied themselves entirely with finance capital, collectively lost their shit as young people embraced socialism|access-date=2020-12-28}}</ref> Ew rexnevanekî dengbêjî yê navendparêzên karkeran bû ku êrîşî Corbyn kir, û got ku dilnizmiya wan ji tevgerên sosyalîst re ji ber firotina wan a berê bû: "Ger ew çalakvan ne naîf bûn, ger ev mirov nedihat hilbijartin, tevahiya jiyana navendparêzan bûbû derewek. Wan bi rastî her tiştî rastî qebûl nekiribû. Ew bi rastî tenê firotan bûn. " == Bandor û pêşwazî == Kate Burrell, di kovara ''Civaknasîyê de nivîsand'' ku xebata Graeber "nêrînên anarşîst ên guherîna civakî pêşve dixe, ku ji hêla Çep ve pir ne mimkûn e, lêbelê her roj di nav tevgerên civakî de têne jiyîn" û ku xebata wî "ji bo rastiyên rojane yên jiyanê wekî çalakvanek, anarşîzmê bi eşkereyî pêş dixe, û cejnek bihêvî ya tenê ya ku dikare ji hêla komên nisbeten piçûk ên kesên pabend ve rastiya xwe bi zelalî bijîn pêk tîne. " <ref>Burrell, K. (2014). Book Review: David Graeber, 'The Democracy Project: A History. A Crisis. A Movement'. ''Sociology'', 48(5), 1066–167. {{Doi|10.1177/0038038514543129}}</ref> Hans Steinmüller, ku di ''Kovara Enstîtuya Antropolojiya'' Qraliyetê de nivîsiye, Graeber û hev-nivîskarê wî Marshall Sahlins wekî "du ramanwerên herî girîng ên antropolojîk ên serdema me" binav kir û ku tevkariyên wan di teoriya antropolojîk a padîşahiyê de "pîvanek" teoriya antropolojîk". <ref>Steinmüller, Hans (2019) Book review: on kings by David Graeber and Marshall Sahlins. ''Journal of the Royal Anthropological Institute'', 25 (2). pp. 413–14.</ref> == Jiyana kesane == Graeber di 2019 de bi Nika Dubrovsky re zewicî. <ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/davidgraeber/status/1121332583630016512/ |sernav=I've never been married before. Even though the proper ceremony is later in London & Berlin, I have never been more moved that someone who actually knows me would want to be with me forever. |paşnav=David Graeber |tarîx=25 nîsan 2020 |via=Twitter |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200903195209/https://twitter.com/davidgraeber/status/1121332583630016512 |tarîxa-arşîvê=3 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=12 îlon 2020 }}</ref> Herdu li ser rêzeyek pirtûk, atolye, û axaftinên bi navê ''Antropolojî ji bo Zarokan'' hevkar bûn. <ref>{{Jêder-malper |url=https://a4kids.org/about/ |sernav=About Us – Anthropology For Kids |malper=a4kids.org }}</ref> == Mirin == Graeber di 2ê îlona 2020an de, li nexweşxaneyek Venedîkê di 59 saliya xwe de mir. <ref name="Guardian"/> Ew heya rojên paşîn berî mirina xwe çalak bû, di 28ê tebaxê de vîdyoyek [[YouTube|şandibû YouTube]] -ê, ku wî diyar kir ku ew "hinekî di bin hewa" de hîs dikir, lê ku wî dest bi "baştirbûna xwe" kir. <ref>{{Jêder-malper |url=https://heavy.com/news/2020/09/david-graeber/ |sernav=David Graeber Dead: Man Behind 'We Are the 99%' Slogan Dies at 59 |paşnav=Farrel |pêşnav=Paul |tarîx=3 îlon 2020 |malper=Heavy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200907101054/https://heavy.com/news/2020/09/david-graeber/ |tarîxa-arşîvê=7 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=3 îlon 2020 }}</ref> Jina wî Nika Dubrovsky li ser [[Twitter|Twitter-ê]] ragihand ku Graeber bi wê û hevalên xwe re li [[Wênîs|Venedîkê]] betlaneyê dimeşîne, û sedema yekser xwîna navxweyî ye. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/david-graeber-scholar-anarchist-and-intellectual-leader-of-occupy-wall-street-dies-at-59/2020/09/05/df66b16e-eeb9-11ea-99a1-71343d03bc29_story.html |sernav=David Graeber, scholar, anarchist and intellectual leader of Occupy Wall Street, dies at 59 |paşnav=Matt Schudel |tarîx=5 îlon 2020 |malper=[[The Washington Post]] |format=obituary |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200908174029/https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/david-graeber-scholar-anarchist-and-intellectual-leader-of-occupy-wall-street-dies-at-59/2020/09/05/df66b16e-eeb9-11ea-99a1-71343d03bc29_story.html |tarîxa-arşîvê=8 îlon 2020 |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2020 }}</ref> Di otopsiyê de hat dîtin ku xwîn ji ber pankreatasyona nekrotîk çêbûye. === Karnavala Bîranînê === Di 11ê Çiriya Pêşîn a 2020an de di çarçoveya 'Karnavala Bîrdariya Intergalactic' a ku ji bo pîrozkirina jiyan û xebatên Graeber hate organîzekirin de rêzeyek axaftin, komxebat, pêşandan, xwepêşandan, xwendin û axaftinên giştî pêk hat. <ref>{{Jêder-malper |url=https://davidgraeber.industries/memorial-carnival-eng |sernav=Memorial Carnival eng — David Graeber Industries |malper=David Graeber Industries }}</ref> == Weşanên hilbijartî == * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Toward an Anthropological Theory of Value|Toward an Anthropological Theory of Value: The False Coin of Our Own Dreams]] |weşanger=[[Palgrave Macmillan|Palgrave]] |sal=2001 |isbn=978-0-312-24044-8 |cih=New York }} * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Fragments of an Anarchist Anthropology]] |weşanger=Prickly Paradigm Press (distributed by [[University of Chicago Press]]) |sal=2004 |isbn=978-0-9728196-4-0 |cih=Chicago }} * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Lost People: Magic and the Legacy of Slavery in Madagascar]] |weşanger=Indiana University Press |sal=2007 |isbn=978-0-253-34910-1 |cih=Bloomington }} * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Direct Action: An Ethnography]] |weşanger=AK Press |sal=2009 |isbn=978-1-904859-79-6 |cih=Edinburgh; Oakland }} * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Debt: The First 5000 Years]] |weşanger=Melville House |sal=2011 |isbn=978-1-933633-86-2 |cih=Brooklyn, NY }} * {{Jêder-kitêb |sernav=[[The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement]] |weşanger=[[Spiegel & Grau]] |sal=2013 |isbn=9780812993561 |cih=New York }} * {{Jêder-kitêb |sernav=[[The Utopia of Rules: On Technology, Stupidity, and the Secret Joys of Bureaucracy]] |tarîx=2015 |weşanger=Melville House |isbn=978-1-61219-375-5 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=[[Bullshit Jobs|Bullshit Jobs: A Theory]] |tarîx=2018 |weşanger=Penguin |isbn=978-0241263884 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anarşîzm]] [[Kategorî:Antropolojî]] [[Kategorî:Cihû]] [[Kategorî:Dîroknasên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1961]] [[Kategorî:Mirin 2020]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Zanyar]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 21ê]] 5ysys0qujd61tjwquwvyub66qg8zy5y Jared Fogle 0 98907 2100730 1698017 2026-10-27T05:25:06Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100730 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} {{bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{kêm|tarîx=gulan 2024}} }}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = 2014 }} '''Jared Scott Fogle''' (z. [[23ê tebaxê]] [[1977]]'an li [[Indianapolis]], [[Indiana]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) aktor amerîkî. {{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Aktor-şitil}} [[Kategorî:Aktor]] [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1977]] [[Kategorî:Karsaz]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] 4yfgd78304b2gpdcxumddsczwor0kwv James Callaghan 0 104230 2100726 1870470 2026-10-27T05:19:59Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100726 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = The Lord Callaghan | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|27|3|1912}} | roja_mirinê = {{Mirin|26|3|2005|27|3|1912|temen=erê}} | hevwelatî = {{Ala|Brîtanî}} | pênasê_pêşîn = The Right Honourable | pênasê_paşîn = KG PC }} '''Leonard James Callaghan, Baron Callaghan''' ({{Jidayikbûn|27|3|1912}} – {{Mirin|26|3|2005}}) siyasetmedarekî [[Labour Party]] ê brîtanî bû. Callaghan di navbera {{Dîrok|5|4|1976}} û {{Dîrok|4|5|1979}} de serokwezîrê [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. {{Serokwezîrên Brîtanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] 3px4gotfjroqylsk7jn1bagv023id6w Hunera Mezopotamyayê 0 128918 2100699 2042480 2026-10-27T04:45:04Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100699 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} [[Wêne:Sargon of Akkad (frontal).jpg|thumb|Fîgurên hikumdarekî akadî ye ku di sala 1931an de li Nînewayê, li Iraqê hate keşfkirin. Tê pêşbînîkirin ku Sargonê Akad yan jî neviyê Sargon Naram-Sin nîşan dide.]] '''Hunera Mezopotamyayê''' hunereke civakên pêşî yên nêçîrvan-berhevkar (hezarsala 8ê {{bz}}) heta çandên [[Serdema bronzî|Serdema Bronz]] ên xanedaniyên [[Sumer]], [[Akadî|Akad]], [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Suryanî|Asûriyan]] e ku di tomaran de hebûna xwe parastiye. Ev xanedanî paşê di [[Serdema hesinî|Serdema Hesinî]] de bi xanedanên wekê neo-asûrî û neo-babîlî hatine guhertin. [[Mezopotamya]] ku bi berfirehî wekê dergûşa şaristaniyê hatiye binavkirin, pêşketinên çandî yên girîng bi xwe re aniye ku di nav de mînakên herî kevn ên nivîsandinê hene. Hunera Mezopotamyayê hevrikiya hûnera Misira Kevnare kiriye ku ji hezarsala 4ê beriya zayînê heta ku împeratoriya hexemenîşî ya farisî di sedsala 6an ê beriya zayînê de herêmê desteser kiriye, li rojavayê Ewrasyaya herî mezin, pêşketiye û berfireh bûye. Giraniya sereke li ser cûrbecûriya pir domdar, formên peykerên di kevir û gil de bû ku tabloyek hindik maye, lê ya ku dide xuya kirin ku ji xeynî hinek îstîsnayan, her çend piraniya peyker jî hatine birengkirin jî, wêne bi giranî ji bo nexşeyên xemilandî yên geometrîkî û nebatî hatine bikar anîn. Mohrên silindir ku gelek di nav wan de dîmenên tevlihev û hûrgulî tevî mezinahiya xwe yên piçûk jî hene, bi jimarên mezin saxlem mane. Hunera Mezopotamya bi çend awayan zindî ye: [[morên silindir]], fîgurên hinek piçûk ên di dor de û rolyefên bi mezinahiyên cihêreng, di nav de lewheyên erzan ên kelûpelên kelandî yên ji bo malê ye. Hinek ji van dînî ne û hinek ji wan jî bê wate ne. == Serdema pêşdîrokê == Herêmên bilind ên [[Mezopotamya]]yê ji dema neandertal ve hatine dagirkirin, mînak li cihê Şikefta Şanîdar (65.000–35.000 sal berê), lê bi afirîneriya hunerî nayê zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EZ7Gj2ocIEsC&pg=PA454 |sernav=Milestones in Archaeology: A Chronological Encyclopedia |paşnav=Murray |pêşnav=Tim |tarîx=2007 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-186-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-skeletons-of-shanidar-cave-7028477/ |sernav=The Skeletons of Shanidar Cave |paşnav=Magazine |pêşnav=Smithsonian |paşnav2=Edwards |pêşnav2=Owen |malper=Smithsonian Magazine |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-07-08 }}</ref> Yekem berhemên hunerî yên [[Mezopotamya]]yê tenê li herêma [[Mezopotamya Jorîn]], di dawiya Neolîtîkê de di serdema Neolîtîk A ya Pre-Pottery de, bi temsîlên mirov û heywanan û bi megalîtan (BZ 9.500–8.000) têne dîtin. Ev serdemek pêşkeftî ya li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] bi ser dikeve, mîna ku di [[Şikefta Hayonim]] de, xêzkirina heywanên mîna hespan ji dîrokên pêşîn ên [[Paleolitîka Jorîn]] têne zanîn, di dîrokên ku ji 40.000 heta 18.500 salên BPyê diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KPVTCRYPfFMC&pg=PA29 |sernav=Treasures of the Holy Land: Ancient Art from the Israel Museum |paşnav=Yiśraʼel (Jerusalem) |pêşnav=Muzeʼon |paşnav2=Museum (Jerusalem) |pêşnav2=Israel |tarîx=1986 |weşanger=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-470-8 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=w7NtAAAAMAAJ |sernav=Israel Museum Studies in Archaeology |tarîx=2002 |weşanger=Samuel Bronfman Biblical and Archaeological Museum of the Israel Museum |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://museums.gov.il/en/items/Pages/ItemCard.aspx?IdItem=ICMS_IMJ_330094 |sernav=Engraved horse |malper=museums.gov.il |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-07-08 |roja-arşîvê=2020-08-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200801150646/https://museums.gov.il/en/items/Pages/ItemCard.aspx?IdItem=ICMS_IMJ_330094 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Belfer-Cohen |pêşnav=Anna |paşnav2=Bar-Yosef |pêşnav2=Ofer |tarîx=1981 |sernav=The Aurignacian at Hayonim Cave |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1981_num_7_2_4296 |kovar=Paléorient |cild=7 |hejmar=2 |rr=19–42 |doi=10.3406/paleo.1981.4296 }}</ref> Li Mezopotamyaya Pêşdîrok û Kevnar, avhewa li gorî [[Misira kevnare|Misirê]] yan jî [[Geliyê Îndûsê]] sartir bû, yanî li geliyên [[Dîcle|çemên Dîcle]] û [[Firat]]ê ji çolên îro gelekî cuda bûn; li zozanan, zozanên daristanan hebûn ku di nav deşt û savannasên bi flora ve dewlemend bûn ku ajalên wekî [[Bizin]], [[Berazê kovî|Beraz]], [[Ker]] û [[Ask|Xezal]] tê de pir bûn. Piştî derketina çandiniyê cotkar li geliyan dixebitîn, lê civak li girên ku bi hêsanî dihate pêşketin dijiyan. Berevajî şaristaniya Çîn û [[Geliyê Îndusê]], gund du alî bûn, alîkî ber bi zeviyên genim ve bûn û alîkî jî ber bi çiyayên Anatolyayê ve, bi kanên xwe yên dewlemend ên [[zêr]] û sîfîr ve bûn. Çandên Mezopotamyayê her dem di nav herikînekê de bû ku berjewendî û zehmetiyên wî hebûn. === Hunera Serdema Neolîtîk a Pre-Pottery (li dora 9000–7000 salên {{bz}}ê) === ==== Neolîtîka Pre-Pottery A ==== [[Wêne:Urfa man.jpg|thumb|Mirovê Rihayê, ji Mezopotamyaya Jorîn, berî zayînê 9000, "peykerê herî kevnar ê xwezayî yê bi qebareya mirovî". Peyker niha li Mûzeya Rihayê ye]] Piştî [[Serdema Epipaleolîtîk]] a li [[Rojhilata Nêzîk]], çend cihwarên Neolîtîk A yên Pêş-Pottery li deverên Mezopotamya Jorîn û quntarên çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê têne zanîn ku bi xuyabûna dora 9000 berî zayînê li peravên Firatê Jor ên megalîtên herî kevn ên naskirî yên cîhanê li [[Girê Mirazan]] e û yekem karanîna çandiniyê ya naskirî di heman demê de li [[Tell Ebu Hureyra]] ye ku cihek ji [[Çanda Natufiyan]] a pêşîn e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=qR5TCgAAQBAJ&pg=PA47 |sernav=The Archaeology of Malta |paşnav=Sagona |pêşnav=Claudia |tarîx=2015-08-25 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-00669-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-earliest-uses-of-clay-in-syria/ |sernav=Expedition Magazine - Penn Museum |malper=www.penn.museum |roja-gihiştinê=2022-07-08 }}</ref> Gelek rolyefên realîst û çend peykerên ajalan û her weha perçeyên rolyefên mirovan yan jî xwedawendan ku ji [[Girê Mirazan]] têne zanîn û li dora 9000 salên {{bz}}ê ne. Peykerê kesê Rihayê ku li cihekî din ê nêzîk hatiye dîtin ku di serdema Neolîtîka Pre-Pottery de ya beriya zayînê li derdora 9000 salê {{bz}}ê ye û wekî "kevntirîn peykera mirovan" hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zhT1DQAAQBAJ&pg=PA120 |sernav=Feast, Famine or Fighting?: Multiple Pathways to Social Complexity |paşnav=Chacon |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Mendoza |pêşnav2=Rubén G. |tarîx=2017-01-20 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-48402-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=M3yUDwAAQBAJ&pg=PT291 |sernav=Premier temple. Göbekli tepe (Le): Göbelki Tepe |paşnav=Schmidt |pêşnav=Klaus |tarîx=2015-08-27 |weşanger=CNRS Editions |isbn=978-2-271-08187-2 |ziman=fr }}</ref> Piştî demekê kurt, peykerên mirovî yên destpêkê yên bi kevir û axê şewitandî li deverên din ên [[Mezopotamya]]ya Jorîn ên wekî Mureybet ku di navbera salên 8500-8000 salên {{bz}}ê de ne, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=2D8OBwAAQBAJ&pg=PA238 |sernav=Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and Differentiation |paşnav=Kuijt |pêşnav=Ian |tarîx=2006-04-11 |weşanger=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-306-47166-7 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8vRqfwDGSI0C&pg=PA35 |sernav=La protohistoire |paşnav=Otte |pêşnav=Marcel |tarîx=2008-11-18 |weşanger=De Boeck Supérieur |isbn=978-2-8041-5923-8 |ziman=fr }}</ref> ==== Neolîtîka Pre-Pottery B ==== Nêzîkî 8000 salên {{bz}}ê de di serdema jêrîn a Neolîtîk B ​​ya Pre-Pottery de hinek berî çêkirina poterî, gelek niştecihên destpêkê bûne pispor di çêkirina konteynerên bedew û pir sofîstîke de ji kevir, bi karanîna materyalên wekî alabaster yan granît û karanîna qûmê ji bo awayê û polandî. Esnafan rehên di materyalê de ji bo bandora dîtbarî ya herî zêde bikar anîn. Tiştên weha bi pirranî li ser Çemê Firatê yê jorîn, li rojhilatê Sûriyê ya îro, bi taybetî li cihê Bûqrasê hatine dîtin. Li bakurê rojhilatê Mezopotamya, [[Çanda Çermo]] (7500 BZ) ku navenda wê li cihwarê Çermo ye ku cihwareke arkeolojîk a pêşdîrokî ye ku li [[Başûrê Kurdistanê]] ya îro, li quntara [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ye. Di kolandinan de hatine dîtin ku Çermo civakek çandiniyê ye ku ji sala 7500 berî zayînê vedigere, li ser bingeha avdana bi barana xwezayî ye. Beriya berfirehbûna mirovî ber bi deştên alûvî yên navîna [[Mezopotamya]] ve çûye. Ew bi berfirehî bi şûnwarên din ên girîng ên neolîtîk re hemdem bû ku tê de cihwar ên wekê [[Erîha]] li başûrê Levant, [[Çatal Hüyük]] li Anatolya û Tell Sabi Abyad a ku li bakurê Sûriyê ye. Li [[Çermo]]yê hinek perçeyên firaxên kevirî û firaxên alabaster hatine dîtin ku dîroka wan digihêje 7500 salê berî zayînê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YI2JAgAAQBAJ&pg=PA104 |sernav=The Emergence of Civilisation: From Hunting and Gathering to Agriculture, Cities and the State of the Near East |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |tarîx=2003-12-16 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-134-86328-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NcKEDwAAQBAJ&pg=PA8 |sernav=Mineral Resources of Turkey |paşnav=Pirajno |pêşnav=Franco |paşnav2=Ünlü |pêşnav2=Taner |paşnav3=Dönmez |pêşnav3=Cahit |paşnav4=Şahin |pêşnav4=M. Bahadır |tarîx=2019-01-21 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-02950-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=P_Ixuott4doC&pg=PA39 |sernav=Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence |paşnav=Moorey |pêşnav=Peter Roger Stuart |tarîx=1999 |weşanger=Eisenbrauns |isbn=978-1-57506-042-2 |ziman=en }}</ref> {{Paqij}} <gallery widths="170px" heights="170px"> File:Jar MET VS1985 356 16.jpg|Jar di alabasterê kalsît de, li Sûriyê, dora dawiya hezarsala 8ê {{bz}}ê. File:Seated female MET vs1985 356 32.jpg|Peykerê jin, li dora hezarsala 8an a {{bz}}, li Sûriyê. File:Alabaster pot Mid-Euphrates region 6500 BCE Louvre Museum.jpg|Qada Alabaster herêma Mid-Firat, 6500 salên {{bz}}, li Mûzeya Louvre. File:Calcite tripod vase, mid-Euphrates probably from Tell Buqras, 6000 BCE, Louvre Museum AO 31551.jpg|thumb|Wazoya sêpok a kalsît, Nîv-Firat, dibe ku ji Buqrasê ye, li dora 6000 salên {{bz}}, li Mûzeya Louvre AO 31551.<ref>{{cite web|title=Site officiel du musée du Louvre|url=http://cartelfr.louvre.fr/cartelfr/visite?srv=car_not&idNotice=16626|website=cartelfr.louvre.fr}}</ref> </gallery> ==== Ceribandinên yekem a bi dîzên xweliyê (li dora 7000 salên berê zayînê) ==== Cihên arkeolojîk ên li bakurê Mezopotamyayên [[Tell Hassuna]] û [[Çermo]] hinek ji kevintirîn şûnwarên li [[Rojhilata Nêzîk]] in ku li wir dîzên xweliyê ku dişibin vazoyê hatine dîtin ku di astên herî dawî yên kolandinan de dixûyê ku dîroka wê vedigere hezarsala 7an a berî zayînê. Ev dîzên xweliyê ya xwarinê bi destan, bi sêwirana hêsan û bi qalikên stûr ve hatiye çêkirin û xercên firaqên xwarinê bi madeyên nebatî hatiye çêkirin. Figurên heriyê, zoomorfîk yan jî antropomorfîk, di nav de fîgurên jinên ducanî yên ku wekî xwedawendên zayînê têne pejirandin, dişibin Xwedawenda Dayikê ya çandên neolîtîk ên paşeroja heman herêmê. === Çanda Xelefê (6000–5000 salên berê zayînê li bakurê rojavayê Mezopotamyayê) === Pottery bi şêweyên geometrîkî yên abstrakt û xemilandî, nemaze di çanda Halaf de ku di heman demê de bi fîgurên xweyê kîl ku bi xêzan hatine birengkirin, têne zanîn. Kîl li her derê bû û materyalê sereke yê ku gelek caran fîgurên modelkirî bi xemlên reş hatine birengkirin. Dîzên ku bi baldarî hatine çêkirin û birengkirin, bi taybetî kulm û tas dihatin firotin. Wekî reng, oksîda hesin a ku kîlên tê de hene di dereceyên cihêreng de dihatin bikaranîn yan jî mîneralên cihêreng dihatin tevlihev kirin ku rengên cûda hilberînin. {{Paqij}} <gallery widths="170px" heights="170px"> Pottery jar from Mesopotamia. Halaf period, 4900-4300 BC. Erbil Civilization Museum.jpg|Jar bi şêweyên cihêreng ên geometrîkî hatine xemilandin; 4900–4300 BZ; kevirî; ji aliyê çanda Halaf; [[Muzexaneya Şaristaniya Hewlêrê]], Hewlêr, [[Başûrê Kurdistanê]]. Sherd MET DP109164 (cropped).jpg|Shard; 5600–5000 BZ; seramîka birengkirî; 7,19 × 4,19 sm; ji aliyê çanda Halaf ve File:Halaf style female figurines Mesopotamia or Northern Syria 6000-5100 BC Louvre Museum.jpg|Figurên jinan ên çanda Halaf, 6000–5100 BZ Muzeya Louvre File:Stamp seal and modern impression- geometric pattern MET DP104233.jpg|Mohra mohr û bandora nûjen-nexşeya geometrîkî. Çanda Halaf </gallery> === Çanda Hassuna (li dora 6000–5000 salên {{bz}}ê, Bakurê Mezopotamya) === Çanda Hassuna çandeke arkeolojîk a neolîtîk a li bakurê [[Mezopotamya]]yê ye ku di destpêka hezarsala şeşan a berî zayînê de ye. Navê xwe ji cihê [[Tell Hassuna]] li Iraqê wergirtiye. Cihên din ên ku materyalên Hassuna lê hatine dîtin li [[Tell Şemşara]] hene. Xemilandina dîzikan bi esasî bi awayê geometrîkî û ji çend sêwiranên pezkoviyan pêk tên. === Çanda Samarra (li dora 6000–4800 salên {{bz}}ê, Mezopotamya Navîn) === Çanda Samarra çandeke arkeolojîk a kalkolîtîk a li bakurê Mezopotamyayê ye ku bi li 5500-4800 salên {{bz}}ê de derketiye holê. Çand, qismî di dema Hassuna de û di dema Ubaidê zû de dixûyê. {{Paqij}} <gallery widths="170px" heights="170px"> File:Samarra bowl.jpg|Plaka Samarrayê, bi sêwiranek ji rimê, çemberek ji heşt masiyan û çar masiyên ku ber bi navendê ve avjenî dikin, ji aliyê çar çûkan ve têne girtin, li navendê sembola swastikayê ye; li dora 4000 salên {{bz}}ê; seramîka birengkirî; qewde: 27,7 cm; Muzeya Vorderasiatisches (Berlîn) File:Vorderasiatisches Museum Berlin 096.jpg|Amûrên xweşik ên serdema Samarra, bi motîfa bezkoviya navendî; li dora 6200–5700 salên {{bz}}ê; Muzeya Vorderasiatisches Female figurine Tell es Sawwan DAO33 b.jpg|Fîgura jinê ya li Tell es Sawwan a navîn Dîcle, li nêzî Samarra; li dora 6000 salên {{bz}}ê; alabaster. File:Samarra pottery - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC06931.JPG|Parçeyên ji kelûpelên Samarrayê bi sêwiranên geometrîkî, li [[Enstîtuya Rojhilatî ya Zanîngeha Chicago]] (DYA) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Hûner]] [[Kategorî:Mezopotamya]] [[Kategorî:Mezopotamyaya kevnare]] r5whqkopd0svxmt90p3jbbx5riwr7a6 Parlamena Kanadayê 0 129308 2100738 1822557 2026-10-27T08:11:44Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100738 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Parlamena Kanada''' ( {{ziman-fr|Parlement du Canada}} ) meclîsa federal a [[Kanada|Kanada ye]], ku li Parlamena Hillê li [[Ottawa|Otava]] rûniştiye, û ji sê beşan pêk tê: padîşah, Senato û Meclisa Giştî . <ref name="VictoriaIV.17">{{Jêder |paşnav=Queen Victoria |sernav=Constitution Act, 1867 |url=http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |roja-weşandinê=29 adar 1867 |sal=1867 |lînka-nivîskar=Queen Victoria |at=IV.17 |cihê-weşandinê=Westminster |weşanger=Queen's Printer |roja-gihiştinê=15 kanûna paşîn 2009 }}</ref> Li gorî peymana destûrî, Meclîsa Avamê serdest e, digel ku Senato kêm caran li dijî îradeya wê derdikeve. Senato qanûnê ji helwestek kêm partî dinirxîne û dibe ku hin pêşnûmeyan bide destpêkirin. Key an nûnerê wê, bi gelemperî parêzgarê giştî, erêkirina padîşah peyda dike da ku qanûnên qanûnî bike. Waliyê giştî, li ser navê padîşah, li ser şîreta serokwezîr bangî 105 senatoran dike û tayîn dike, di heman demê de her yek ji 338 endamên Meclîsa Avamê - ku jê re dibêjin endamên parlamenê (parlamenter) - navçeyek hilbijartinê temsîl dike, bi gelemperî. wekî ''siwariyek'' tê binav kirin, û ji hêla dengdêrên Kanadayî yên ku di siwarbûnê de dijîn têne hilbijartin. Waliyê giştî jî gazî û gazîkirina Meclîsa Gelan dike, û dikare parlamenê paşde bixe an jî fesih bike, ji bo ku rûniştina parlamenê bi dawî bibe an jî hilbijartina giştî were lidarxistin. Waliyê giştî jî di vekirina her parlamena nû de Axaftina Thronê pêşkêş dike (padîşah carinan wisa kir, li şûna parêzgarê giştî, dema ku serdana Kanada dike). Parlamena heyî, ku di Mijdara 2021-an de ji hêla Waliyê Giştî Mary Simon ve hatî gazî kirin, ji Konfederasyona 1867an vir ve parlamena 44-emîn e. Zimanên fermî yên Parlamenê Îngilîzî û Fransî ne. <ref>[https://laws-lois.justice.gc.ca/eng/const/page-12.html#h-47 ''Canadian Charter of Rights and Freedoms'',s. 16(1).]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Portal|Kanada|Siyaset}} * {{Malpera fermî}} * [https://web.archive.org/web/20110815202735/http://etatscanadiens-canadiangovernments.enap.ca/fr/index.aspx Canadian Governments Compared] * [https://openparliament.ca/ Open Parliament: MP vote and speech tracker - keep tabs on Parliament] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1867an li Kanadayê]] [[Kategorî:Hikûmeta Kanadayê]] [[Kategorî:Parlamena Kanadayê| ]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Kanadayê]] g4fof0p5l5l9siv6xtndc6hw0p52fam Irvin D. Yalom 0 134858 2100715 1792004 2026-10-27T05:07:21Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100715 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Irvin David Yalom''' (jdb. 13ê hezîrana 1931ê, [[Washington, District of Columbia|Washington, DC]]), [[psîkoanalîst]], [[psîkiyatrîst]], [[psîkoterapîst]] û nivîskarekî cihû-amerîkî ye. Yalom yek ji nûnerên herî girîng ên zindî yên psîkoterapiya hebûnê ye. Ew di heman demê de Xelata Navneteweyî ya Sigmund Freud - Psychotherapy 2009 jî wergirtiye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1931]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Psîkiyatrîst]] [[Kategorî:Psîkiyatrîstên amerîkî]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr]] dtyu3y2zudnym2etjje466nkp1xb0nn Humza Yousaf 0 138374 2100698 2057042 2026-10-27T04:44:44Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100698 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = siyasetmedar | wêne = First Minister of Scotland Humza Yousaf (cropped 4).jpg | sernavê wêne = Humza Yousaf (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Humza Haroon Yousaf''' ({{Jidayikbûn|7|4|1985|j=1}} li [[Glasgow]], [[Skotlenda]]), siyasetmedarekî skotlendî ye ku ji adara sala 2023an vir ve serokatiya [[Partiya Neteweyî ya Skotlendayê]] (SNP) dike. Yousaf di bin rêveberiya [[Nicola Sturgeon]] de wekî sekreterê dadê ji sala 2018an heta 2021an û piştre jî wekî sekreterê tenduristiyê ji 2021an vir ve di rêveberiya Skotlendê de xebitî. Humza Yousaf wekî parlamenterê herêma [[Glasgow Pollok]] ji sala 2016an vir ve endamê [[Parlamena Skotlendayê]] (MSP) bû ku di beriya parlamenteriyê de ji sala 2011an heya sala 2016an nûnertiya herêma Glasgow kiriye. Humza Yousaf wekî endamê malbateke koçberên pakistaniyên li [[Glasgow]]ê ji dayik bû û li [[Zanîngeha Glasgowê]] beşa siyasetê xwendiye. Berî ku wekî alîkarê parlamenê ji [[Beşîr Ehmed]] re bixebite, yekem misilman e ku di sala 2007an de wekî parlamenterê Parlamena Skotlendayê hate hilbijartin. Piştî ku [[Beşîr Ehmed]] du sal şûnda jiyana xwe jidest dide, Yousaf wekî alîkarên parlamenê bi Alex Salmond û Nicola Sturgeon re xebitî. Beriya ku di sala 2011an de ji bo parlamenê bê hilbijartin, di Navenda Giştî ya SNPê de weke karmendê ragihandinê xebitî. Yousaf ku di sala 2012an de wekî wezîrek alîkar di bin rêveberiya Salmond de hate destnîşan kirin, heya 2014an wekî wezîrê karûbarên derve û pêşkeftina navneteweyî kar kiriye. == Jînenîgarî == === Malbata wî === Humza Haroon Yousaf di 7ê nîsana sala 1985an de li bajarê [[Glasgow]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/Humza-Yousaf-MSP/95 |sernav=Humza Yousaf MSP {{!}} PrideOfPakistan.com |malper=https://www.prideofpakistan.com/ |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> Humza Yousaf kurê koçberên nifşê yekemê Skotlendayê ye ku bavê wî Muzaffar Yousaf li [[Mian Channu]], [[Punjab]] a [[Pakistan]]ê ji dayik bibû û di salên 1960an de bi malbata xwe re ji [[Pakistan|Pakîstanê]] koçê [[Skotlenda]] dibe û li vir wekî mihasebe dixebite.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-global/humza-yousaf-8462737/ |sernav=Humza Yousaf picked Scotland’s next leader: Meet the Pakistani-origin politician making history |tarîx=2023-02-23 |malper=The Indian Express |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> Bapîrê wî di sala 1960an de li kargeha amûra dirûtinê ya [[Singer]]ê li [[Clydebankê]] de xebitiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.spectator.co.uk/article/despite-his-protests-yousaf-is-the-continuity-sturgeon-candidate/ |sernav=Humza Yousaf looks like Nicola Sturgeon 2.0 |paşnav=Daisley |pêşnav=Stephen |tarîx=2023-02-20 |malper=The Spectator |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> Dayika Yousaf, Shaaista Bhutta keçeke ji Nairobi, Kenyayê ye ku malbata wê bi eslê xwe ji [[Asyaya Başûr]] in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.yahoo.com/humza-yousaf-continuity-candidate-looking-141746954.html |sernav=Who is Humza Yousaf? New SNP leader is announced |malper=Yahoo News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> Malbata dayika wî ji ber ku ew wekî karkerên şûna afrîkî dihatin dîtin çend caran rastî êrîşên tundûtûjî yên nijadperestî hatine û paşê ew koçberî Skotlendayê bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.holyrood.com/inside-politics/view,interview-humza-yousaf-on-tackling-hate-headon_9401.htm |sernav=Interview: Humza Yousaf on tackling hate head-on |tarîx=2019-10-04 |malper=Holyrood Website |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> === Perwerde === Humza Yousaf xwendina xwe yê dibistana seretayî li Dibistana Seretayî ya [[Mearns]] li [[Rojhilatê Renfrewshire]] xwendiye. Yousaf yek ji wan du şagirtên kêmneteweyî bû ku diçû dibistana xwe ya seretayî.<ref name=":0"/> Bi taybetî li Hutchesons' Grammar Schoolê ku dibistanek serbixweyê li [[Glasgow]]ê ye ku li wir wî di perwerdeya lêkolînên nûjen de îlham digire ku ew beşdarî siyasetê bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hutchesons.org/news/1156_fps-humza-yousaf-and-john-mason-elected-as-msps |sernav=FPs Humza Yousaf and John Mason elected as MSPs {{!}} Hutchesons’ Grammar School |tarîx=2014-10-25 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-28 |roja-arşîvê=2014-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141025235400/http://www.hutchesons.org/news/1156_fps-humza-yousaf-and-john-mason-elected-as-msps |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://nhsscotlandevents.com/speaker/humza-yousaf-msp |sernav=Humza Yousaf MSP {{!}} NHS Scotland Events |malper=nhsscotlandevents.com |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> Dêûbavên Yousaf ji bo wî kariyerên wekî nojdarê diranan, dermansaz, muhasebe û parêzer hez kirin, lê wî tercîh kir ku li [[Zanîngeha Glasgowê]] beşa siyasetê bixwîne.<ref name=":1"/> Di dema xwendina xwe yê li zanîngehê, serokê Komeleya Xwendekarên Misilman ên Zanîngeha Glasgow bû û kesayetek naskirî bû ku di nav Encûmena Nûnerên Xwendekaran de beşdarî siyaseta xwendekaran dibû. Yousaf di sala 2007an de bi Master of Artsê (MA) xwendina xwe yê zaningehê qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gla.ac.uk/alumni/ouralumni/lifeafterglasgow/notablealumni/ |sernav=University of Glasgow - Alumni - Our alumni - Life after Glasgow - Notable alumni |malper=www.gla.ac.uk |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> === Xebatên siyasî ya destpêkê === Yousaf ji rêxistinên ciwanan heta rêxistinên komkirina alîkariyên xêrxwaziyê ji temenek biçûk ve tevlî xebatên civakî dibe. Ew berdevkê medyaya dilxwaz ji bo xêrxwaziya Islam Relief bû ku diwanzdeh salan de ji bo radyoya civatê xebitî û li ser projeyek ku pakêtên xwarinê ji kesên bêmal û penaxwazên li Glasgowê re peyda dikir.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-03-28 |sernav=Humza Yousaf |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Humza_Yousaf&oldid=1147065331 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Di sala 2005an de dema ku li Zanîngeha Glasgowê dixwend, tevlî [[Partiya Neteweyî ya Skotlendayê]] (SNP) dibe. Axaftinên serokê wê demê ya partiya Alex Salmond û çalakvana dijî şer [[Rose Gentle]] ku li dijî Şerê Iraqê axivîbûn wî qanih kir ku bêalî bûn ji bo Skotlendayê rêya yekane be ku xwe ji şer dûr bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/3/17/who-is-humza-yousaf-the-snp-favourite-to-replace-sturgeon |sernav=Who is Humza Yousaf, Scottish favourite to replace Sturgeon? |paşnav=Mallinder |pêşnav=Lorraine |malper=www.aljazeera.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> Wî dest bi kampanyayek berfireh ji bo partiya SNPê kir ku di nav de ji bo hilbijartinên parlamena Skotlendayê ya sala 2007an a ku di encamê de yekem hikûmeta SNPê li Skotlendayê dibe hikûmet û bi vê re yekemcar Yousaf di parlamena Skotlendayê de wekê parlamenter cih digire.<ref name=":0"/> == Kariyera polîtîk == === Hilbijartina Holyrood === Di gulana sala 2011an de, Yousaf ji bo Parlamena Skotlendayê wekî endamek ji bo herêma [[Glasgow]] hate hilbijartin. Di temenê 26 saliya xwe de dibe parlamenterê herî ciwanê partiya MSPê û parlamenterê herî ciwanê ku heta wî rojê ji bo Parlamena Skotlendayê tê hilbijartin. Dema ku sond a xwe yê parlamenteriyê xwar, wî sonda xwe bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] ya [[brîtanî]] û paşê bi urduyî xwar ku nasnameya wî ya brîtanî û pakistanî nîşan dide. Di dema sondxwarina xwe yê li Parlamena Skotlendayê cil û bergek şerwanî ya kevneşopî ya ku bi rengê tîmeke fitbolê ya Skotlendayê ye bi rengê [[Partick Thistle FC]] hatiye xemilandin li xwe kiribû û egalek li ser milê wî hatibû pêçan. Yusaf ji bo komîteyên Edalet û Kontrola Giştî ya Skotlendayê hate tayînkirin. Di 25ê gulana sala 2011an de ew wek Berpirsê Pêwendiyên Parlamenê li Ofîsa Wezîrê Yekem hat tayînkirin û heta 4ê îlona sala 2012ande di vê postê de ma. === Wezîrtiya ciwanan (2012–2018) === Di 5ê îlona sala 2012an de Alex Salmond Yousaf wek Wezîrê Karên Derve û Pêşkeftina Navdewletî, berpirsê karûbarên derve, pêşveçûna navneteweyî, tayîn kir. Ew yekem Asyayî û misilmanê skotlendî ye ku wek wezîr ji bo hikûmeta Skotlendayê re hatiye destnîşankirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Humza Yousaf| ]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Misilmanên brîtanî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên skotlendî]] [[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên Skotlendayê]] [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] hm26b050cyjlvlljtyhnn7so1zrwbbx 2100707 2100698 2026-10-27T04:54:46Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100707 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = siyasetmedar | wêne = First Minister of Scotland Humza Yousaf (cropped 4).jpg | sernavê wêne = Humza Yousaf (2023) | mezinahiya wêne = 220px }} '''Humza Haroon Yousaf''' ({{Jidayikbûn|7|4|1985|j=1}} li [[Glasgow]], [[Skotlenda]]), siyasetmedarekî skotlendî ye ku ji adara sala 2023an vir ve serokatiya [[Partiya Neteweyî ya Skotlendayê]] (SNP) dike. Yousaf di bin rêveberiya [[Nicola Sturgeon]] de wekî sekreterê dadê ji sala 2018an heta 2021an û piştre jî wekî sekreterê tenduristiyê ji 2021an vir ve di rêveberiya Skotlendê de xebitî. Humza Yousaf wekî parlamenterê herêma [[Glasgow Pollok]] ji sala 2016an vir ve endamê [[Parlamena Skotlendayê]] (MSP) bû ku di beriya parlamenteriyê de ji sala 2011an heya sala 2016an nûnertiya herêma Glasgow kiriye. Humza Yousaf wekî endamê malbateke koçberên pakistaniyên li [[Glasgow]]ê ji dayik bû û li [[Zanîngeha Glasgowê]] beşa siyasetê xwendiye. Berî ku wekî alîkarê parlamenê ji [[Beşîr Ehmed]] re bixebite, yekem misilman e ku di sala 2007an de wekî parlamenterê Parlamena Skotlendayê hate hilbijartin. Piştî ku [[Beşîr Ehmed]] du sal şûnda jiyana xwe jidest dide, Yousaf wekî alîkarên parlamenê bi Alex Salmond û Nicola Sturgeon re xebitî. Beriya ku di sala 2011an de ji bo parlamenê bê hilbijartin, di Navenda Giştî ya SNPê de weke karmendê ragihandinê xebitî. Yousaf ku di sala 2012an de wekî wezîrek alîkar di bin rêveberiya Salmond de hate destnîşan kirin, heya 2014an wekî wezîrê karûbarên derve û pêşkeftina navneteweyî kar kiriye. == Jînenîgarî == === Malbata wî === Humza Haroon Yousaf di 7ê nîsana sala 1985an de li bajarê [[Glasgow]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/Humza-Yousaf-MSP/95 |sernav=Humza Yousaf MSP {{!}} PrideOfPakistan.com |malper=https://www.prideofpakistan.com/ |roja-gihiştinê=2023-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230312204149/https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/Humza-Yousaf-MSP/95 |roja-arşîvê=2023-03-12 |url-status=dead }}</ref> Humza Yousaf kurê koçberên nifşê yekemê Skotlendayê ye ku bavê wî Muzaffar Yousaf li [[Mian Channu]], [[Punjab]] a [[Pakistan]]ê ji dayik bibû û di salên 1960an de bi malbata xwe re ji [[Pakistan|Pakîstanê]] koçê [[Skotlenda]] dibe û li vir wekî mihasebe dixebite.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-global/humza-yousaf-8462737/ |sernav=Humza Yousaf picked Scotland’s next leader: Meet the Pakistani-origin politician making history |tarîx=2023-02-23 |malper=The Indian Express |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> Bapîrê wî di sala 1960an de li kargeha amûra dirûtinê ya [[Singer]]ê li [[Clydebankê]] de xebitiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.spectator.co.uk/article/despite-his-protests-yousaf-is-the-continuity-sturgeon-candidate/ |sernav=Humza Yousaf looks like Nicola Sturgeon 2.0 |paşnav=Daisley |pêşnav=Stephen |tarîx=2023-02-20 |malper=The Spectator |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> Dayika Yousaf, Shaaista Bhutta keçeke ji Nairobi, Kenyayê ye ku malbata wê bi eslê xwe ji [[Asyaya Başûr]] in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.yahoo.com/humza-yousaf-continuity-candidate-looking-141746954.html |sernav=Who is Humza Yousaf? New SNP leader is announced |malper=Yahoo News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> Malbata dayika wî ji ber ku ew wekî karkerên şûna afrîkî dihatin dîtin çend caran rastî êrîşên tundûtûjî yên nijadperestî hatine û paşê ew koçberî Skotlendayê bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.holyrood.com/inside-politics/view,interview-humza-yousaf-on-tackling-hate-headon_9401.htm |sernav=Interview: Humza Yousaf on tackling hate head-on |tarîx=2019-10-04 |malper=Holyrood Website |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> === Perwerde === Humza Yousaf xwendina xwe yê dibistana seretayî li Dibistana Seretayî ya [[Mearns]] li [[Rojhilatê Renfrewshire]] xwendiye. Yousaf yek ji wan du şagirtên kêmneteweyî bû ku diçû dibistana xwe ya seretayî.<ref name=":0"/> Bi taybetî li Hutchesons' Grammar Schoolê ku dibistanek serbixweyê li [[Glasgow]]ê ye ku li wir wî di perwerdeya lêkolînên nûjen de îlham digire ku ew beşdarî siyasetê bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hutchesons.org/news/1156_fps-humza-yousaf-and-john-mason-elected-as-msps |sernav=FPs Humza Yousaf and John Mason elected as MSPs {{!}} Hutchesons’ Grammar School |tarîx=2014-10-25 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-28 |roja-arşîvê=2014-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141025235400/http://www.hutchesons.org/news/1156_fps-humza-yousaf-and-john-mason-elected-as-msps |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://nhsscotlandevents.com/speaker/humza-yousaf-msp |sernav=Humza Yousaf MSP {{!}} NHS Scotland Events |malper=nhsscotlandevents.com |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> Dêûbavên Yousaf ji bo wî kariyerên wekî nojdarê diranan, dermansaz, muhasebe û parêzer hez kirin, lê wî tercîh kir ku li [[Zanîngeha Glasgowê]] beşa siyasetê bixwîne.<ref name=":1"/> Di dema xwendina xwe yê li zanîngehê, serokê Komeleya Xwendekarên Misilman ên Zanîngeha Glasgow bû û kesayetek naskirî bû ku di nav Encûmena Nûnerên Xwendekaran de beşdarî siyaseta xwendekaran dibû. Yousaf di sala 2007an de bi Master of Artsê (MA) xwendina xwe yê zaningehê qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gla.ac.uk/alumni/ouralumni/lifeafterglasgow/notablealumni/ |sernav=University of Glasgow - Alumni - Our alumni - Life after Glasgow - Notable alumni |malper=www.gla.ac.uk |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> === Xebatên siyasî ya destpêkê === Yousaf ji rêxistinên ciwanan heta rêxistinên komkirina alîkariyên xêrxwaziyê ji temenek biçûk ve tevlî xebatên civakî dibe. Ew berdevkê medyaya dilxwaz ji bo xêrxwaziya Islam Relief bû ku diwanzdeh salan de ji bo radyoya civatê xebitî û li ser projeyek ku pakêtên xwarinê ji kesên bêmal û penaxwazên li Glasgowê re peyda dikir.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-03-28 |sernav=Humza Yousaf |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Humza_Yousaf&oldid=1147065331 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Di sala 2005an de dema ku li Zanîngeha Glasgowê dixwend, tevlî [[Partiya Neteweyî ya Skotlendayê]] (SNP) dibe. Axaftinên serokê wê demê ya partiya Alex Salmond û çalakvana dijî şer [[Rose Gentle]] ku li dijî Şerê Iraqê axivîbûn wî qanih kir ku bêalî bûn ji bo Skotlendayê rêya yekane be ku xwe ji şer dûr bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/3/17/who-is-humza-yousaf-the-snp-favourite-to-replace-sturgeon |sernav=Who is Humza Yousaf, Scottish favourite to replace Sturgeon? |paşnav=Mallinder |pêşnav=Lorraine |malper=www.aljazeera.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> Wî dest bi kampanyayek berfireh ji bo partiya SNPê kir ku di nav de ji bo hilbijartinên parlamena Skotlendayê ya sala 2007an a ku di encamê de yekem hikûmeta SNPê li Skotlendayê dibe hikûmet û bi vê re yekemcar Yousaf di parlamena Skotlendayê de wekê parlamenter cih digire.<ref name=":0"/> == Kariyera polîtîk == === Hilbijartina Holyrood === Di gulana sala 2011an de, Yousaf ji bo Parlamena Skotlendayê wekî endamek ji bo herêma [[Glasgow]] hate hilbijartin. Di temenê 26 saliya xwe de dibe parlamenterê herî ciwanê partiya MSPê û parlamenterê herî ciwanê ku heta wî rojê ji bo Parlamena Skotlendayê tê hilbijartin. Dema ku sond a xwe yê parlamenteriyê xwar, wî sonda xwe bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] ya [[brîtanî]] û paşê bi urduyî xwar ku nasnameya wî ya brîtanî û pakistanî nîşan dide. Di dema sondxwarina xwe yê li Parlamena Skotlendayê cil û bergek şerwanî ya kevneşopî ya ku bi rengê tîmeke fitbolê ya Skotlendayê ye bi rengê [[Partick Thistle FC]] hatiye xemilandin li xwe kiribû û egalek li ser milê wî hatibû pêçan. Yusaf ji bo komîteyên Edalet û Kontrola Giştî ya Skotlendayê hate tayînkirin. Di 25ê gulana sala 2011an de ew wek Berpirsê Pêwendiyên Parlamenê li Ofîsa Wezîrê Yekem hat tayînkirin û heta 4ê îlona sala 2012ande di vê postê de ma. === Wezîrtiya ciwanan (2012–2018) === Di 5ê îlona sala 2012an de Alex Salmond Yousaf wek Wezîrê Karên Derve û Pêşkeftina Navdewletî, berpirsê karûbarên derve, pêşveçûna navneteweyî, tayîn kir. Ew yekem Asyayî û misilmanê skotlendî ye ku wek wezîr ji bo hikûmeta Skotlendayê re hatiye destnîşankirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Humza Yousaf| ]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Misilmanên brîtanî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên skotlendî]] [[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên Skotlendayê]] [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] d80r4g5rs4tbd73u058l8k2e8rwun52 Hunerên lêdanê yên hevedudanî 0 140829 2100700 2002701 2026-10-27T04:45:17Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100700 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Hunerên lêdanê yên hevedudanî''' Hunerên lêdanê yên hevedudanî (MMA) werzîşek şer a tevahî ye ku şervan dikarin ji lêdan, mil, çok, lêdan û lêdan bikar bînin. ku tê de têkelê hemû hunerên şerî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Werziş-şitil}} [[Kategorî:Werziş]] [[Kategorî:Werzişên ferdî]] i7sb7oo8vr9eimkg8ba4zyngehuu3i3 Hûrand 0 141041 2100708 1847608 2026-10-27T04:55:11Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100708 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Hûrand | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = | welat_alî = | dûgel = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 4,658 ([[2016]]) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Hûrand ''' ({{bi-fa|هوراند}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] e ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojhilat]] [[Kategorî:Bajarên Îranê]] [[Kategorî:Avabûnên 1997an li Îranê]] 7tdwn9j1a7pitbzv511fzw9qtos73gq Hîr, Erdebîl 0 141063 2100705 1750452 2026-10-27T04:53:49Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100705 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Hîr | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Erdebîl (parêzgeh)|Erdebîl]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | navê_nîştecihan = | gelhe = 2,080 | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | dem = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Hîr''' ({{bi-fa|هير }}) yek ji bajarên parêzgeha [[Erdebîl (parêzgeh)|Erdebîlê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. {{Parêzgeha Erdebîlê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Erdebîlê]] [[Kategorî:Erdebîl (navçe)]] [[Kategorî:Avabûnên 1997an li Îranê]] qu4lnuskfvn8bg8qa9cvt8ru6bpo6bj Hîçîrûd 0 141412 2100706 1750453 2026-10-27T04:54:33Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100706 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Hîçîrûd | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | dûgel = | parêzgeh = [[Mazenderan (parêzgeh)|Mazenderan]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | gelhe = 10,398 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Hîçîrûd''' bajarek li bakurê [[Îran]]ê ser bi [[Mazenderan (parêzgeh)|parêzgeha Mazenderanê]] ye. Pirranya xelkê li wir dijîn [[Mazenderanî (gel)|gelê Mazenderanî]] ne û bi [[zimanê mazenderanî]] diaxivin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Mazenderanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Mazenderanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2010an li Îranê]] ftpr68rn1we8m99zocw19ev9tz7paa4 Issendolus 0 287496 2100716 1883555 2026-10-27T05:10:13Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100716 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Issendolus | statû = Komun | sernavê_wêne = Dîmenek ji komunê }} '''Issendolus''' komuneke departmena [[Lot]]a li herêma [[Occitanie (herêm)|Oksîtanyayê]] ye ku yek ji komunên li başûrê rojavayê [[Fransa]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.insee.fr/fr/accueil |sernav=Accueil − Insee − Institut national de la statistique et des études économiques {{!}} Insee |malper=www.insee.fr |roja-gihiştinê=2024-12-10}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Komunên departmena Lotê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Fransa-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Komunên departmena Lotê]] [[Kategorî:Komunên Fransayê]] a3bsgj18fs90iibyrb7icwxnuti9ufg Karesat 0 296226 2100731 1917321 2026-10-27T05:25:52Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100731 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Karesat''', '''bobelat''' an '''afet''' bûyerek e ku zirareke cidî dide [[mirov]], [[avahî]], [[aborî]], an [[jîngeh]]ê û civata bandordar nikare bi tena serê xwe hilgire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ifrc.org/our-work/disasters-climate-and-crises/what-disaster |sernav=What is a disaster? {{!}} IFRC |malper=www.ifrc.org |roja-gihiştinê=2025-01-14 |ziman=en }}</ref> Karesatên xwezayî yên mîna berf, [[lehî]], [[erdhej]] û şewat ji ber xetereyên xwezayî çêdibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hazards.fema.gov/nri/natural-hazards |sernav=Natural Hazards {{!}} National Risk Index |malper=hazards.fema.gov |roja-gihiştinê=2025-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220629055012/https://hazards.fema.gov/nri/natural-hazards |roja-arşîvê=2022-06-29 |url-status=dead }}</ref> [[Karesata mirovî|Karesatên mirovî]] yên mîna rijandina [[neft]]ê, [[Êrîşa terorîstî|êrîşên terorîstî]] û qutkirina [[elektrîk]]ê ji aliyê mirovan ve têne çêkirin. Di roja îroyîn de ji hev veqetîna [[Karesata xwezayî|karesatên xwezayî]] û mirovî bi zehmet e, ji ber ku kiryarên mirovan dikarin karesatên xwezayî xirabtir bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/why-natural-disasters-arent-all-that-natural/ |sernav=Why natural disasters aren't all that natural {{!}} openDemocracy |malper=web.archive.org |tarîx=2020-11-29 |roja-gihiştinê=2025-01-14 |roja-arşîvê=2020-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201129131113/https://www.opendemocracy.net/en/why-natural-disasters-arent-all-that-natural/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gould |pêşnav=Kevin A. |paşnav2=Garcia |pêşnav2=M. Magdalena |paşnav3=Remes |pêşnav3=Jacob A. C. |tarîx=2016-12-01 |sernav=Beyond "natural-disasters-are-not-natural": the work of state and nature after the 2010 earthquake in Chile |url=https://journals.librarypublishing.arizona.edu/jpe/article/id/1952/ |kovar=Journal of Political Ecology |ziman=None |cild=23 |hejmar=1 |doi=10.2458/v23i1.20181 |issn=1073-0451 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://items.ssrc.org/understanding-katrina/theres-no-such-thing-as-a-natural-disaster/ |sernav=There’s No Such Thing as a Natural Disaster – Items |malper=web.archive.org |tarîx=2021-01-22 |roja-gihiştinê=2025-01-14 |roja-arşîvê=2021-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210122104324/https://items.ssrc.org/understanding-katrina/theres-no-such-thing-as-a-natural-disaster/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Guherîna avhewayê|Guhertina avhewayê]] jî bandorê li ser zêdebûna karesatan dike, ên ku ji ber bûyerên tund ên [[hewa]]yê çêdibin. Bandora neyînî ya karesatan meztir e li mirovên ku li [[welat]]ên hê pêş dikevin dijîn, li gorî mirovên ku li welatên dewlemend dijîn. Zêdetirî 95% ji [[mirin]]ên ji ber karesatan li welatên kêm-dahat diqewimin, û ew welat li gorî welatên dewlemend pir bêtir pere winda dikin. Wek mînak, zirara karesatên ku ji ber felaketên xwezayî çêdibin, li welatên ku hê pêş dikevin 20 qat ji [[welatên pîşesazkirî]] zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbank.org/ext/en/home |sernav=World Bank Group - International Development, Poverty and Sustainability |malper=www.worldbank.org |roja-gihiştinê=2025-01-14 |paşnav=WorldBank }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://54pesos.org/2008/10/04/who%E2%80%99s-getting-the-worst-of-natural-disasters |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2025-01-14 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2017-09-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170903043315/http://54pesos.org/2008/10/04/who%E2%80%99s-getting-the-worst-of-natural-disasters |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji ber ku welatên kêm-dahat gelek caran ne xwediyê avahiyên baş in, an jî ji bo mijûlbûna bi rewşên awarte re planên wan ên baş nînin. Ji bo kêmkirina zirara ji ber karesatan, girîng e ku meriv jê re amade be û xwedî binesaziya minasib be. [[Kêmkirina metirsiya karesatê]] (DRR) armanc dike ku civakan bihêztir bike û ji bo karesatan baştir amade bike. Ew giranî dide li ser tedbîrên kêmkirina xetereyê ye, berî ku karesatek çêbibe, li şûna bersiv û başkirina piştî bûyerê. DRR û tedbîrên adaptasyona guherîna avhewayê dişibin hev, ji ber ku ew armanc dikin ku xetereyên li ser mirov û cîwaran kêm bikin. Dema ku karesatek diqewime, bersiv çalakiyên mîna hişyarkirin û derxistina mirovan, rizgarkirina kesên di metirsiyê de û zû peydakirina [[xwarin]], [[stargeh]] û lênihêrîna [[bijîşkî]] vedihewîne. Armanc xilaskirina jiyana mirovan û alîkariya bi lez û bez a mirovan e. Di hin rewşan de, dibe ku alîkariya [[netewe]]yî an [[navneteweyî]] ji bo piştgirîkirina başbûnê hewce be. Ev piştgirîkirina dikare, wek nimûne, bi xebata rêxistinên mirovî pêk were. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Karesat| ]] ot6lqppe3u576iiwnthb4zmawzy4jxf Hungerford 0 309961 2100701 1949270 2026-10-27T04:45:27Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100701 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Hungerford | statû = Bajarok | sernavê_wêne = Dîmenek ji bajarokê }} '''Hungerford''' bajarokeke ku li wîlayeta [[Berkshire]] a li herêma [[Başûrê rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BRK/Parishes |sernav=Genuki: Berkshire Towns and Parishes, Berkshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2025-08-24 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya niştecihên li Berkshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Bajarokên Berkshire]] [[Kategorî:Gund û parîşên Berkshire]] oa2x79aa1idlziei966a22cxjxugv3u Ipswich Town 0 315973 2100714 2001585 2026-10-27T05:06:19Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100714 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Ipswich Town F.C. | navê_tavahî = Ipswich Town Football Club | bernav = The Tractor Boys, The Blues | wêne = [[Wêne:Ipswich Town FC logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1878]] | stad = [[Portman Road]] | kapasîte = 29.673 | serok = Mark Ashton | rahêner = [[Kieran McKenna]] | lîg = [[Premier League]] | malper = [https://www.itfc.co.uk/ itfc.co.uk] }} '''Ipswich Town Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Ipswich]]ê (Suffolk) hatiye damezrandin. Klûb di sala 1878an de hat avakirin û di sala 1936an de bû profesyonel. Ipswich Town di dîroka futbolê ya Înglistanê de xwedî cihekî taybet e. Wan di sala 1961–62an de, di sezona xwe ya yekem a di asta herî bilind de, lîga Înglistanê qezenc kirin. Serkeftina wan a herî mezin a Ewropayê qezenckirina [[Kupaya UEFA]] di sala 1981ê de ye, dema ku di bin birêvebiriya [[Bobby Robson]] de bûn.<ref>https://www.itfc.co.uk/club/history/</ref> Klûb maçên xwe li stadê [[Portman Road]] dileyize. Hevrikê wan ê herî mezin [[Norwich City]] ye û maçên wan wekî "East Anglian derby" tê naskirin. == Serkeftin == * '''Lîga Herî Bilind (Asta 1em):''' 1961–62 * '''FA Cup:''' 1978 * '''Kupaya UEFA:''' 1981 * '''Lîga Championship (Asta 2em):''' 1960–61, 1967–68, 1991–92 == Lîstikvanên Navdar == * [[Mick Mills]] (Lîstikvanê ku herî zêde kincê tîm == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1878an li Înglistanê]] 5ht6v7igrc8vehvjim0aoofbgefvbga Nasiriye 0 321381 2100737 2054179 2026-10-27T07:46:35Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100737 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Nasiriye''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ٱلنَّاصِرِيَّة ''an-Nāṣiriyya'') bajarekî li başûrê [[Iraq]]ê ye ku navenda [[Zîqar (parêzgeh)|parêzgeha Zîqarê]] ye. Ew li [[Firat|Firata jêrîn]] cih digire û bi qasî 360 kîlometre li başûr-rojhilata [[Bexda]]yê ye, nêzîkî xerîbeyên bajarê kevnar ê [[Ur (bajar)|Ur]] li kêleka wê ciheke arkeolojîk jî hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.agbi.com/tourism/2025/09/iraq-revives-old-sumerian-town-for-tourism/ |sernav=Iraq revives old Sumerian town for tourism |malper=AGBI |tarîx=2025-09-08 |roja-gihiştinê=2025-12-08 |ziman=en-US |paşnav=Kawach |pêşnav=Nadim |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251208190722/https://www.agbi.com/tourism/2025/09/iraq-revives-old-sumerian-town-for-tourism/ |roja-arşîvê=2025-12-08 |url-status=dead }}</ref> Nifûsa wê di sala 2024an derdora 700.000 bûye, ew jî dike wekê [[Lîsteya bajarên Iraqê|nehem bajarê herî mezin yê Iraqê]]. Di destpêka sedsala 20ê de nifûsa wê ya cihêreng ji [[misilman]]an, [[mendayî]] û [[Cihûtî|cihûyan]] pêk hatiye; îro niştecihên wê bi piranî [[Şiîtî|misilmanên şiî]] ne.{{sfn|Mockaitis|2013|p=291}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] [[Kategorî:Paytextên navçeyên Iraqê]] 3ug51q4p7exvjrkh5l5y6iijo1ll8a2 Hovhannes Tumanyan 0 330296 2100695 2098402 2026-10-27T04:37:33Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100695 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = [[Yekîtiya Sovyetê]] | pîşe = şaîr, novelîst û aktîvîstê giştî | xebat = [[Gîkor]] | zarok = 10, tevî [[Tamar Tumanyan]] }} '''Hovhannes Tumanyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]: Հովհաննես Թումանյան; 19ê sibata 1869ê - 23ê adara 1923ê) şair, nivîskar, tercûman û aktîvîstê giştî û edebî yê [[ermenî]] bû. Ew [[Şairê miletî|şairê miletî yê Ermenistanê]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.armenianhouse.org/tumanyan/bio-en.html |sernav=Hovhannes Tumanyan Biography |malper=armenianhouse.org |roja-gihiştinê=2026-10-07 |ziman=en}}</ref> Esera wî di nav herikîna [[Rastîparêzî|realîzmê]] de cih digire. Wî di şiîra xwe de bala xwe da ser heyata dijwar a li [[Lorî (parêzgeh)|parêzgeha Lorî]]. Warê [[Tumanyan]] ya Ermenistanê, bo navê wî hate binavkirin. Tumanyan şiîr, çarîn, roman, çîrokên fabl û meqelên rexneyî û rojnamevanî nivîsiyê.<ref name="encyclopedia.am">{{cite web |url=http://encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1182&sWord=Array |script-title=hy:Թումանյան Հովհաննես |access-date=July 10, 2012 |publisher=Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան, Գիրք II |language=hy |year=2010}}</ref> Eserên wî pirî bi şêwaza realîzmê hatine nivîsîn û pircar li dora heyata rojane ya serdema wî dizivirin.<ref name=":1" /> Tumanyan ku li gundê tarîxî yê Dseghê li herêma Lorî de ji dayik bû, di temenekî genç de diçe [[Tbîlîsî]]; bajarekî ku di sedeya 19ê û destpêka sedeya 20ê de, di bin desthilatdariya [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] de, merkeza çanda ermeniyan bû.<ref>{{cite book |title=Classification des dialectes arméniens |trans-title=Classification of Armenian dialects |last=Adjarian |first=Hrachia |author-link= |publisher=Librairie Honore Champion |year=1909 |page=72 |location=Paris |language=fr |url=http://scans.library.utoronto.ca/pdf/7/19/bibliothquedel173ecol/bibliothquedel173ecol.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005011955/http://scans.library.utoronto.ca/pdf/7/19/bibliothquedel173ecol/bibliothquedel173ecol.pdf |archive-date=October 5, 2013 |url-status=dead |access-date=July 8, 2012}}</ref> Ew zû di nava civaka berfireh a ermeniyan de bi eserên xwe yên sade lê pir şiîrî hate naskirin. Li Tbîlîsî, Tumanyan komeke edebî ava kir ku li qata jorîn a apartmana wî diciviyan. Di nav endamên wê de, ligel kesên dî, [[Avetîk Îsahakyan]] û [[Levon Şant]] jî hebûn. Di çaxa pevçûnên sala 1905an ên di navbera ermenî û tatarên misilman (tirkên kafkasyayê) de, Tumanyan wekî aştîxwazekî di navbeya her du koman de hat naskirin.<ref name="encyclopedia.am" /> Di cotmeha 1914an de, Tumanyan tevlî "Komîteya Alîkariya Qurbaniyên Şer" bû; komîteya ku alîkariya kesên di çaxa [[Nîjadkujiya ermeniyan|jenosîda ermeniyan]] de rastî zilmê hatibûn dikir da ku li [[Eçmiyazîn|Eçmiyazînê]] (gundê Ermenistanê) bi cih bibin.<ref>{{cite web |url=http://toumanian.am/toumanian/html/kens/vorbangor.html |script-title=hy:ՀՈՎՀ. ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԸ ԵՒ ՈՐԲԱԽՆԱՄ ԳՈՐԾԸ |access-date=July 15, 2012 |publisher=ՀՈՎՀ. ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԸ ԵՒ ՈՐԲԱԽՆԱՄ ԳՈՐԾԸ |language=hy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190217223252/http://www.toumanian.am/toumanian/html/kens/vorbangor.html |archive-date=February 17, 2019}}</ref> Ew bi Olga Maxkalyan re zewicî bû û deh zarokên wî hebûn.<ref>{{cite web |url=http://toumanian.am/tangaran/biography.php?clear=1&cont=5 |title=The Children |script-title=hy:Զավակները |date=2014 |access-date=August 28, 2022 |publisher=Հովհաննես Թումանյանի թանգարան |language=hy |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014405/http://toumanian.am/tangaran/biography.php?clear=1&cont=5 |archive-date=March 5, 2016}}</ref> == Eser == === Şiîr === * ''{{lang|hy-Latn|Shunn u katun}}'' (Se û pişîk, 1886) * ''{{lang|hy-Latn|Maro}}'' (1887) * ''{{lang|hy-Latn|Anush}}'' (1890) * ''{{lang|hy-Latn|Akht’amar}}'' (1891) * ''{{lang|hy-Latn|Sasunts’i Davit’}}'' (Dawûdê Sasûnê, 1902) * ''{{Lang|hy-Latn|T’mkaberdi ar’umë}}'' (Girtina Tmkaberd, 1902) * ''{{lang|hy-Latn|Mi kat’il meghr}}'' (Dilopek hingiv, 1909) * ''{{lang|hy-Latn|Ch’ari verje}}'' (Dawiya xirabiyê, 1908) * ''{{lang|hy-Latn|T’agavorn u ch’arch’in}}'' (Qral û firoşkar, 1917) === Çîrokên kurt === * ''[[Gîkor]]'' === Çîrokên gelêrî === * ''{{lang|hy-Latn|K’aj Nazar|italic=none}}'' (Nazarê mêrxas) * ''{{lang|hy-Latn|Ulikë|italic=none}}'' (Karik) * ''{{lang|hy-Latn|Dzakhord P’anos|italic=none}}'' (Panosê bêşans) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên ermenî]] [[Kategorî:Helbestvanên ermenî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1869]] [[Kategorî:Mirin 1923]] [[Kategorî:Helbestvanên ermenî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Tbîlîsiyê]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Împeratoriya Rûsî]] prz5bar9k7x54ych02lb7hcyjektldx Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê 0 330442 2100608 2100094 2026-10-26T15:41:43Z Penaber49 39672 2100608 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] cpjfzvjtfyo48rqgvd8vgxfvv9gyum6 2100609 2100608 2026-10-26T15:42:19Z Penaber49 39672 2100609 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] fd9iiaobvsqj1jqdn8ypcnx11of6c1g Destana Gudamê 0 330466 2100749 2099935 2026-10-27T10:43:13Z Kurdistanov 175167 2100749 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Destana Gudamê''', ku bi navê '''Înanna û Gudam'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Literature of Ancient Sumer |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-19-929633-0 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=a1W2mTtGVV4C&redir_esc=y}}</ref> jî tê naskirin, efsaneyeke [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ye ku bi [[Zimanê sumerî|zimanê Sumerî]] hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?charenc=gcirc&display=Crit&lineid=t134.p1&text=t.1.3.4&utm#t134.p1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-21}}</ref> Du nusxeyên vê efsaneyê yên ji serdema [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] ya kevin li bajarê [[Nîppûr|Nîppûrê]] hatine dîtin. Ji wan tenê yek bi tevahî hatiye parastin. Di katalogeke Babîlî ya serdema [[Yekemîn Împeratoriya Babîlê|Babîlê ya kevin]] de, ''Destana Gudamê'' di navbera du helbestên sumerî yên derbarê [[Gilgamêş (destan)|Gîlgamêşê]] de cih digire. Ev destan behsa kesayetiyeke dike ku di nivîsên din de nayê behskirin. Gudam bajarê [[Urûk|Urûkê]] dixe nav tevliheviyê û wê dişewitîne. Dengbêjek bi navê Lûgalgabagal rexne li tevger û kiryarên wî digire, lê gotinên wî tenê hêrsa Gudamê zêdetir dikin. Di dawiyê de, masîgirê xwedawenda [[Înanna]] pêşiya Gudam digire û wî disekinîne. Dema ku Gudam dest bi lavakirinê dike, Înanna jiyana wî dibexşîne û wî dişîne xendekekê li nêzîkî bajarê [[Zabala (Sumer)|Zabalamayê]], da ku li wir bijî. Gelek aliyên vê destanê hîn jî di warê [[Aşûrnasî|aşûrnasiyê]] de dibin mijara nîqaşê. Di nav wan de xwezaya Gudamê û nasnameya masîgirê ku wî disekinîne jî hene. Herwiha, îhtîmala hebûna têkiliyên di navbera Destana Gudamê û nivîsên din de jî hatiye nîqaşkirin. Bi taybetî, [[Gilgamêş|Gîlgamêş]] û ''[[Gayê Ezmanê]]'' wekî nivîseke ku gelek dişibe vê destanê tê dîtin. Hin lêkolîner jî herdu nivîsan bi eşkere wekî du guhertoyên vegêraneke yekê dinirxînin. == Dîrok == ''Destana Gudamê'' efsaneyeke bi [[Nivîsa mîxî|tîpên mixî]] ye ku bi zimanê sumerî di serdema Babîliya Kevin de hatiye nivîsandin. Zanyarên asûrnasiyê jî wê wekî efsaneyekê bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publikationen.badw.de/en/rla/index#4798 |sernav=BAdW · Reallexikon der Assyriologie |malper=publikationen.badw.de |roja-gihiştinê=2026-10-27}}</ref> Heta niha du kopî ji vê efsaneyê hatine dîtin û herdu jî li Nîppûrê ne. Yek ji wan (CBS 13859) tableteke temam e, ya din (Ni 4409) jî perçeyeke şikestî ya aliyê çepê yê tabletekê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gilgameš, Gudam, and the Singer in Sumerian Literature |paşnav=Gadotti |pêşnav=Alhena |weşanger=BRILL |tarîx=2006-01-01 |rr=67–83 |isbn=978-90-474-1068-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/edcoll/9789047410683/B9789047410683_s007.xml |doi=10.1163/9789047410683_007}}</ref> Wekî din, di katalogeke edebî ya Babîliya Kevin de îhtîmaleke mezin heye ku rêza yekem a vê berhemê jî hebe, lê ev rêz li ser herdu tabletan nehatiye parastin. Ew bi awayekî nîvîçûyî hatiye parastin û wekî ''gud-dam iriᵏⁱ [...]'' hatiye sererastkirin. Dibe ku di eslê xwe de ''gud-dam iriᵏⁱ ba-ra-è'' bûye, anku „Gudam derketiye bajêr“. Ev katalog vê destanê di navbera rêzên yekem ên ''Gilgamêş û [[Agayê Kîş|Akka]]'' û ''Gilgamêş û [[Humbaba]]'' (guhertoya B) de cih dike. Ev efsane cara yekem di sala 1914an de ji aliyê [[Arno Poebel]] ve hate weşandin. Piştre, di sala 1938an de, [[Maurus Witzel]] jî wergerandineke din amade kir. Lê herdu jî tenê li ser yekemîn nimûneya hatibû dîtin sekinîn û îro wekî kevn têne dîtin. Di sedsala bîstemîn de, lêkolînên din ên li ser vê efsaneyê pir kêm bûn. Di sala 1976an de, [[Samuel Noah Kramer]] perçeyeke nû (Ni 4409) dît û ev jî heta îro tenê kopiya din a naskirî ye. Beşek ji vê helbestê jî ji aliyê [[Wolfgang Heimpel]] ve, di gotara têkildar a ''[[Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie]]'' de, hate wergerandin. Yekemîn guhertoya nûjen û temam di sala 1990an de ji aliyê Willem Römer ve hate weşandin. Piştre, di sala 2001ê de, guhertoyeke din ji bo ''[[Electronic Text Corpus of Sumerian Literature]]'' hate amadekirin. Wergera [[Douglas Frayne]] jî di heman salê de derket. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Destan]] [[Kategorî:Wêjeya sumerî]] [[Kategorî:Gilgamêş (destan)]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 21ê b.z.]] [[Kategorî:Înanna]] fmtbxphvdej7tx6i6t0icbl5mq2h9qi Jacqueline Kennedy Onassis 0 330483 2100720 2100290 2026-10-27T05:16:19Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2100720 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Jacqueline Lee Kennedy Onassis''' (berê ''Bouvier''; 28ê tîrmeha 1929 – 19ê gulana 1994), di navbera salên 1961 û 1963an de, wekî hevjîna [[John F. Kennedy]], reîsê 35ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], Xanima Yekê a Dewletên Yekbûyî bû. Wê rola Xanima Yekê ku berê pirî tenê xwedî taybetmendiyeke merasîmî bû, veguherand platformeke huner û çandê; ew yek bi rêya lidarxistina gelek çalakiyên giring li [[Qesra Spî]] û pêşengiya modernkirina wê qesrê wekî cihekî tarîxî pêk hat. Bi saya şêwaza wê ya cilûbergan û têgihiştina wê ya kulturî, wê di wexta [[Şerê Sar|Herba Sar]] da ku çaxeke siyasî ya pir aloz bû, pozîsyona Dewletên Yekbûyî li ser asta Dunyayê xurtir kir. Şêwaza wê ya taybet bi navê "Jackie Look" (Dîtina Jackie) hat naskirin û di salên 1960î de bû çavkaniya îlhamê ji bo meylên modayê li seranserê Dunyayê. Bouvier ku di nava malbata zengîn a Bouvier de li Southampton, [[New York City]], jidayik bûye, li Koleja Vassarê tarîx û huner xwendiye; piştre di sala 1951ê de ji [[Zanîngeha George Washingtonê]] bi bawernameya lîsansê di warê [[Wêjeya fransî|edebiyata fransî]] de mezûn bûye. Paşê, ew li gazeteya ''Washington Times-Heraldê'' wekî fotografa lêkolîner dest bi kar kiriye.<ref>{{cite web |url=https://i.pinimg.com/originals/b8/81/a9/b881a947fca72c742707305836e44c82.jpg |title=Photograph |access-date=December 3, 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224654/https://i.pinimg.com/originals/b8/81/a9/b881a947fca72c742707305836e44c82.jpg |archive-date=December 3, 2017 |via=Pinterest}}</ref> Sala piştre, li [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] di şahiyeke şîvê de, ew bi John Fitzgerald Kennedy re nas dibe; kesê ku wê wextê ji eyaleta [[Massachusetts|Massachusettsê]] endamê Kongreyê bû. Di eynî salê de, Kennedy ji bo Senatoyê tê hilbijartin û ev her du kes di 12ê îlona 1953yê de li [[Newport, Rhode Islandê zewicîn]]. Ji wê zewacê çar zarokên wan çêdibin ku du ji wan di temenê pitikatiyê de heyata xwe ji dest dan. Piştî ku mêrê wê di sala 1960ê de bû reîscimhur, Kennedy bi taybetî ji ber modernkirina Qesra Spî (''White House''), ku di çapemeniyê de gelek deng veda, herwiha ji ber giringiya ku dida huner û kulturê, û herwiha bi şêwaza xwe ya taybet hat naskirin. Wê herwiha serdana gelek welatan kir; li wan deran, şiyana wê ya xeber kirina bi zimanên biyanî û zanina wê ya tarîxî, ew kir kesayeteke gelekî bi nav û deng.<ref>{{cite news |last=Hall |first=Mimi |date=September 26, 2010 |title=Jackie Kennedy Onassis: America's Quintessential Icon of Style and Grace |url=https://www.usatoday.com/news/washington/2010-09-26-jfk-jackie-kennedy-onassis_N.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104001600/https://usatoday30.usatoday.com/news/washington/2010-09-26-jfk-jackie-kennedy-onassis_N.htm |archive-date=November 4, 2012 |access-date=February 13, 2011 |work=[[USA Today]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.whitehousehistory.org/whha_publications/publications_documents/whitehousehistory_14.pdf |title=Circa 1961: The Kennedy White House Interiors |work=White House History |access-date=February 13, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728175022/http://www.whitehousehistory.org/whha_publications/publications_documents/whitehousehistory_14.pdf |archive-date=July 28, 2011 |last=Bachmann |first=Elaine Rice}}</ref> Di sala 1962yê de, wexta ku 33 salî bû, ji aliyê kovara [[Time (kovar)|''Time'']] ve wekî "Jina Salê" hate hilbijartin. Piştî ku mêrê wê di sala 1963yê de hat kuştin û merasîma cenazeyê wî pêk hat, Kennedy û zarokên wê hema bêje xwe ji çavên gel dûr xistin. Di sala 1968ê de, ew bi karsazê mezin ê keştiyên yûnanî, [[Aristotle Onassis]] re zewicî; ew zewac bû sebeba nîqaş û dengvedaneke mezin. Piştî mirina Onassis di sala 1975ê de, wê li bajarê New Yorkê wekî edîtora kitêban dest bi kar kir – pêşî li "Viking Press" û piştre li "Doubleday" – û hewl da ku îmaja wê yê li ber çavên gel ji nû ve baş bike. Wê di sala 1994ê de mir û li Goristana Miletî ya Arlingtonê, li kêleka Kennedy û du zarokên wan, yeke ku mirî hatibû Dunyayê û yeke din ku wextek kurt piştî jidayikbûnê miribû, hatiye veşartin.<ref>[https://ancexplorer.army.mil/publicwmv/#/arlington-national/search/results/1/CgdvbmFzc2lz/ Burial Detail: Onassis, Jacqueline K (Section 45, Grave S-45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016165543/https://ancexplorer.army.mil/publicwmv/#/arlington-national/search/results/1/CgdvbmFzc2lz/|date=October 16, 2020}} – at ANC Explorer.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Hunermendên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1929]] [[Kategorî:Mirin 1994]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Katolîkên romayî yên sedsala 20an]] fkn81rev8ksx307oo1mfh7ryg9k8ci9 Makîneya bixarê 0 330495 2100518 2100462 2026-10-26T12:39:55Z Kawa63 105128 Kawa63î/ê navê [[Motora bixarê]] weke [[Makîneya bixarê]] guhart 2100462 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Motora bixarê, [[Motora germî|motoreke germê]] ye ku [[Kar (fizîk)|şixula mekanîkî]] bikaranîna [[Bixar|bixarê]] wekî şilava şixulê pêk tîne. Motora bixarê qûweta ku ji ber zexta bixarê çêdibe bikar tîne da ku [[Piston|pistonê]] di hundurê sîlîndirê de paş û pêş bixe. Ew qûweta kişandinê dikare ji hêla [[Çîpê girêdanê|çîpek girêdanê]] û [[Çarx|çarxê]] ve were veguheztin bo qûweta zivirînê ji bo şixulê. Kelîma "motora bixarê" bi gelemperî ji bo motorên paşveger tê bikaranîn, herçiqas hin rayedaran turbîna bixarê û cîhazên wekî [[goga Hero]] jî wekî yek ji "motorên bixarê" bi nav kirine. Taybetmendiya bingehîn a motorên bixarê ew e ku ew motorên şewitandina derveyî ne ku şilava şixulê ji îşên şewitandinê tê veqetandin. [[Çerxa termodînamîkî]] ya îdeal a ku ji bo analîzkirina wê prosesê tê bikaranîn wekî [[çerxa Rankine]] tê binavkirin. Bi gelemperî, kelîma "motora bixarê" dikare ji bo santralên bixarê yên temam (di nav de [[Kazanê bixar|kazan]] hwd.), wekî [[lokomotîvên bixarê]] yên rêhesinê û [[Lokomotîv|motorên veguhêzbar]], an jî dikare ji bo makîneyên piston an turbînê tenê, wekî di motora tîrêjê û motora bixarê ya sabît de, were binavkirin. Amûrên bi bixarê dişuxilin ên wekî goga Hero di sedsala 1ê {{Pz}} de dihatin zanin, û di sedsala 16an de çend karanînên din hatine belge kirin. Di sala 1606ê de [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] dahênana ya yekê pompa avê ya bi bixarê ji bo valakirina madenan patent kir. [[Thomas Savery]] wekî dahênerê yekê amûra bi bixarê ya bazirganî tê hesibandin, pompa bixarê ku zexta buharê bikar dianî û rasterast li ser avê dişuxilî. Yekê motora serkeftî ya bazirganî ku dikaribû qûweta domdar veguhezîne makîneyekê di sala 1712yê de ji hêla [[Thomas Newcomen]] ve hate pêşve xistin. Di sala 1764ê de, [[James Watt]] bi rakirina bixara xerckirî bo kondensasyonek cuda pêşkeftinek giring kir ku bi giringî mîqdara şixulê ku ji bo her yekîneya sotemeniya ku tê xerckirin hatî bidestxistin baştir kir. Di sedsala 19ê de, motorên bixarê yên sabît di şixulgehên [[Şoreşa pîşesaziyê]] hatin bikaranîn. Motorên bixarê bûn sebeba guheztina keştiyên yelkenê bi bixarên bi pêl, û lokomotîvên bixarê yên ku li ser rêhesinan dişuxilîn. 0oj1zsj6uy5nh55ziysi2mecnc9e5cj 2100520 2100518 2026-10-26T12:41:28Z Kawa63 105128 /* */ 2100520 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Makîneya bixarê, [[Motora germî|motoreke germê]] ye ku [[Kar (fizîk)|şixula mekanîkî]] bikaranîna [[Bixar|bixarê]] wekî şilava şixulê pêk tîne. Makîneya bixarê qûweta ku ji ber zexta bixarê çêdibe bikar tîne da ku [[Piston|pistonê]] di hundurê sîlîndirê de paş û pêş bixe. Ew qûweta kişandinê dikare ji hêla [[Çîpê girêdanê|çîpek girêdanê]] û [[Çarx|çarxê]] ve were veguheztin bo qûweta zivirînê ji bo şixulê. Kelîma "makîneya bixarê" bi gelemperî ji bo makîneyên paşveger tê bikaranîn, herçiqas hin rayedaran turbîna bixarê û cîhazên wekî [[goga Hero]] jî wekî yek ji "makîneyên bixarê" bi nav kirine. Taybetmendiya bingehîn a motorên bixarê ew e ku ew motorên şewitandina derveyî ne ku şilava şixulê ji îşên şewitandinê tê veqetandin. [[Çerxa termodînamîkî]] ya îdeal a ku ji bo analîzkirina wê prosesê tê bikaranîn wekî [[çerxa Rankine]] tê binavkirin. Bi gelemperî, kelîma "makîneya bixarê" dikare ji bo santralên bixarê yên temam (di nav de [[Kazanê bixar|kazan]] hwd.), wekî [[lokomotîvên bixarê]] yên rêhesinê û [[Lokomotîv|motorên veguhêzbar]], an jî dikare ji bo makîneyên piston an turbînê tenê, wekî di motora tîrêjê û makîneya bixarê ya sabît de, were binavkirin. Amûrên bi bixarê dişuxilin ên wekî goga Hero di sedsala 1ê {{Pz}} de dihatin zanin, û di sedsala 16an de çend karanînên din hatine belge kirin. Di sala 1606ê de [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] dahênana ya yekê pompa avê ya bi bixarê ji bo valakirina madenan patent kir. [[Thomas Savery]] wekî dahênerê yekê amûra bi bixarê ya bazirganî tê hesibandin, pompa bixarê ku zexta buharê bikar dianî û rasterast li ser avê dişuxilî. Yekê makîneya serkeftî ya bazirganî ku dikaribû qûweta domdar veguhezîne makîneyekê di sala 1712yê de ji hêla [[Thomas Newcomen]] ve hate pêşve xistin. Di sala 1764ê de, [[James Watt]] bi rakirina bixara xerckirî bo kondensasyonek cuda pêşkeftinek giring kir ku bi giringî mîqdara şixulê ku ji bo her yekîneya sotemeniya ku tê xerckirin hatî bidestxistin baştir kir. Di sedsala 19ê de, makîneya bixarê yên sabît di şixulgehên [[Şoreşa pîşesaziyê]] hatin bikaranîn. Makîneyên bixarê bûn sebeba guheztina keştiyên yelkenê bi bixarên bi pêl, û lokomotîvên bixarê yên ku li ser rêhesinan dişuxilîn. nogkjmgf8l5cssyv8rk4w3glq374fkp 2100522 2100520 2026-10-26T12:44:39Z Kawa63 105128 /* */ 2100522 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Makîneya bixarê, [[Motora germî|motoreke germê]] ye ku [[Kar (fizîk)|şixula mekanîkî]] bikaranîna [[Bixar|bixarê]] wekî şilava şixulê pêk tîne. Makîneya bixarê qûweta ku ji ber zexta bixarê çêdibe bikar tîne da ku [[Piston|pistonê]] di hundurê sîlîndirê de paş û pêş bixe. Ew qûweta kişandinê dikare ji hêla [[Çîpê girêdanê|çîpek girêdanê]] û [[Çarx|çarxê]] ve were veguheztin bo qûweta zivirînê ji bo şixulê. Kelîma "makîneya bixarê" bi gelemperî ji bo makîneyên paşveger tê bikaranîn, herçiqas hin rayedaran turbîna bixarê û cîhazên wekî [[goga Hero]] jî wekî yek ji "makîneyên bixarê" bi nav kirine. Taybetmendiya bingehîn a motorên bixarê ew e ku ew motorên şewitandina derveyî ne ku şilava şixulê ji îşên şewitandinê tê veqetandin. [[Çerxa termodînamîkî]] ya îdeal a ku ji bo analîzkirina wê prosesê tê bikaranîn wekî [[çerxa Rankine]] tê binavkirin. Bi gelemperî, kelîma "makîneya bixarê" dikare ji bo santralên bixarê yên temam (di nav de [[Kazanê bixar|kazan]] hwd.), wekî [[lokomotîvên bixarê]] yên rêhesinê û [[Lokomotîv|motorên veguhêzbar]], an jî dikare ji bo makîneyên piston an turbînê tenê, wekî di motora tîrêjê û makîneya bixarê ya sabît de, were binavkirin. Amûrên bi bixarê dişuxilin ên wekî goga Hero di sedsala 1ê {{Pz}} de dihatin zanin, û di sedsala 16an de çend karanînên din hatine belge kirin. Di sala 1606ê de [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] dahênana ya yekê pompa avê ya bi bixarê ji bo valakirina madenan patent kir. [[Thomas Savery]] wekî dahênerê yekê amûra bi bixarê ya bazirganî tê hesibandin, pompa bixarê ku zexta buharê bikar dianî û rasterast li ser avê dişuxilî. Yekê makîneya serkeftî ya bazirganî ku dikaribû qûweta domdar veguhezîne makîneyekê di sala 1712yê de ji hêla [[Thomas Newcomen]] ve hate pêşve xistin. Di sala 1764ê de, [[James Watt]] bi rakirina bixara xerckirî bo kondensasyonek cuda pêşkeftinek giring kir ku bi giringî mîqdara şixulê ku ji bo her yekîneya sotemeniya ku tê xerckirin hatî bidestxistin baştir kir. Di sedsala 19ê de, makîneya bixarê yên sabît di şixulgehên [[Şoreşa pîşesaziyê]] hatin bikaranîn. Makîneyên bixarê bûn sebeba guheztina keştiyên yelkenê bi bixarên bi pêl, û lokomotîvên bixarê yên ku li ser rêhesinan dişuxilîn. Makîneyên bixarê yên bi pistonên livîner, heta destpêka sedsala 20ê çavkaniya sereke ya qûwetê bûn. Karîgeriya makîneyên bixarê yên sabît, heta derdora sala 1922yê bi awayekî berbiçav zêde bû. Di salên 1921 û 1928ê de, şuxilgeriya herî bilind a Çerxa Rankine (''Rankine Cycle'') bi rêjeya %91 û şuxilgeriya termal a giştî bi rêjeya %31 hatin temsîl kirin û weşandin. Pêşketinên di sêwirana motorên elektrîkî û motorên şewata navxweyî de bûn sebeb ku ew motor yawaş di warê bazirganî de şûna motorên bixarê bigirin. Turbînên bixarê, ji ber lêçûna kêmtir, leza şixulê ya bilindtir û şixulgeriya zêdetir, di hilberîna enerjiyê de şûna motorên bi pistonên livîner girtin. Turbînên birxê yên biçûk, li gorî yên mezin, xwedî şuxilgeriyeke pir kêmtir in. dtlgr0il89gm3w1fr2naqiqxt2m7ad7 2100523 2100522 2026-10-26T12:45:07Z Kawa63 105128 /* */ 2100523 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Makîneya bixarê, [[Motora germî|motoreke germê]] ye ku [[Kar (fizîk)|şixula mekanîkî]] bikaranîna [[Bixar|bixarê]] wekî şilava şixulê pêk tîne. Makîneya bixarê qûweta ku ji ber zexta bixarê çêdibe bikar tîne da ku [[Piston|pistonê]] di hundurê sîlîndirê de paş û pêş bixe. Ew qûweta kişandinê dikare ji hêla [[Çîpê girêdanê|çîpek girêdanê]] û [[Çarx|çarxê]] ve were veguheztin bo qûweta zivirînê ji bo şixulê. Kelîma "makîneya bixarê" bi gelemperî ji bo makîneyên paşveger tê bikaranîn, herçiqas hin rayedaran turbîna bixarê û cîhazên wekî [[goga Hero]] jî wekî yek ji "makîneyên bixarê" bi nav kirine. Taybetmendiya bingehîn a motorên bixarê ew e ku ew motorên şewitandina derveyî ne ku şilava şixulê ji îşên şewitandinê tê veqetandin. [[Çerxa termodînamîkî]] ya îdeal a ku ji bo analîzkirina wê prosesê tê bikaranîn wekî [[çerxa Rankine]] tê binavkirin. Bi gelemperî, kelîma "makîneya bixarê" dikare ji bo santralên bixarê yên temam (di nav de [[Kazanê bixar|kazan]] hwd.), wekî [[lokomotîvên bixarê]] yên rêhesinê û [[Lokomotîv|motorên veguhêzbar]], an jî dikare ji bo makîneyên piston an turbînê tenê, wekî di motora tîrêjê û makîneya bixarê ya sabît de, were binavkirin. Amûrên bi bixarê dişuxilin ên wekî goga Hero di sedsala 1ê {{Pz}} de dihatin zanin, û di sedsala 16an de çend karanînên din hatine belge kirin. Di sala 1606ê de [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] dahênana ya yekê pompa avê ya bi bixarê ji bo valakirina madenan patent kir. [[Thomas Savery]] wekî dahênerê yekê amûra bi bixarê ya bazirganî tê hesibandin, pompa bixarê ku zexta buharê bikar dianî û rasterast li ser avê dişuxilî. Yekê makîneya serkeftî ya bazirganî ku dikaribû qûweta domdar veguhezîne makîneyekê di sala 1712yê de ji hêla [[Thomas Newcomen]] ve hate pêşve xistin. Di sala 1764ê de, [[James Watt]] bi rakirina bixara xerckirî bo kondensasyonek cuda pêşkeftinek giring kir ku bi giringî mîqdara şixulê ku ji bo her yekîneya sotemeniya ku tê xerckirin hatî bidestxistin baştir kir. Di sedsala 19ê de, makîneya bixarê yên sabît di şixulgehên [[Şoreşa pîşesaziyê]] hatin bikaranîn. Makîneyên bixarê bûn sebeba guheztina keştiyên yelkenê bi bixarên bi pêl, û lokomotîvên bixarê yên ku li ser rêhesinan dişuxilîn. Makîneyên bixarê yên bi pistonên livîner, heta destpêka sedsala 20ê çavkaniya sereke ya qûwetê bûn. Karîgeriya makîneyên bixarê yên sabît, heta derdora sala 1922yê bi awayekî berbiçav zêde bû. Di salên 1921 û 1928ê de, şuxilgeriya herî bilind a Çerxa Rankine (''Rankine Cycle'') bi rêjeya %91 û şuxilgeriya termal a giştî bi rêjeya %31 hatin temsîl kirin û weşandin. Pêşketinên di sêwirana motorên elektrîkî û motorên şewata navxweyî de bûn sebeb ku ew motor yawaş di warê bazirganî de şûna motorên bixarê bigirin. Turbînên bixarê, ji ber lêçûna kêmtir, leza şixulê ya bilindtir û şixulgeriya zêdetir, di hilberîna enerjiyê de şûna motorên bi pistonên livîner girtin. Turbînên birxê yên biçûk, li gorî yên mezin, xwedî şuxilgeriyeke pir kêmtir in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} fyi5egj8mmqzkztbs8nhhp95ow1fnm3 2100524 2100523 2026-10-26T12:45:39Z Kawa63 105128 /* */ 2100524 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Makîneya bixarê, [[Makîneya germî|makîneyeke germê]] ye ku [[Kar (fizîk)|şixula mekanîkî]] bikaranîna [[Bixar|bixarê]] wekî şilava şixulê pêk tîne. Makîneya bixarê qûweta ku ji ber zexta bixarê çêdibe bikar tîne da ku [[Piston|pistonê]] di hundurê sîlîndirê de paş û pêş bixe. Ew qûweta kişandinê dikare ji hêla [[Çîpê girêdanê|çîpek girêdanê]] û [[Çarx|çarxê]] ve were veguheztin bo qûweta zivirînê ji bo şixulê. Kelîma "makîneya bixarê" bi gelemperî ji bo makîneyên paşveger tê bikaranîn, herçiqas hin rayedaran turbîna bixarê û cîhazên wekî [[goga Hero]] jî wekî yek ji "makîneyên bixarê" bi nav kirine. Taybetmendiya bingehîn a motorên bixarê ew e ku ew motorên şewitandina derveyî ne ku şilava şixulê ji îşên şewitandinê tê veqetandin. [[Çerxa termodînamîkî]] ya îdeal a ku ji bo analîzkirina wê prosesê tê bikaranîn wekî [[çerxa Rankine]] tê binavkirin. Bi gelemperî, kelîma "makîneya bixarê" dikare ji bo santralên bixarê yên temam (di nav de [[Kazanê bixar|kazan]] hwd.), wekî [[lokomotîvên bixarê]] yên rêhesinê û [[Lokomotîv|motorên veguhêzbar]], an jî dikare ji bo makîneyên piston an turbînê tenê, wekî di motora tîrêjê û makîneya bixarê ya sabît de, were binavkirin. Amûrên bi bixarê dişuxilin ên wekî goga Hero di sedsala 1ê {{Pz}} de dihatin zanin, û di sedsala 16an de çend karanînên din hatine belge kirin. Di sala 1606ê de [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] dahênana ya yekê pompa avê ya bi bixarê ji bo valakirina madenan patent kir. [[Thomas Savery]] wekî dahênerê yekê amûra bi bixarê ya bazirganî tê hesibandin, pompa bixarê ku zexta buharê bikar dianî û rasterast li ser avê dişuxilî. Yekê makîneya serkeftî ya bazirganî ku dikaribû qûweta domdar veguhezîne makîneyekê di sala 1712yê de ji hêla [[Thomas Newcomen]] ve hate pêşve xistin. Di sala 1764ê de, [[James Watt]] bi rakirina bixara xerckirî bo kondensasyonek cuda pêşkeftinek giring kir ku bi giringî mîqdara şixulê ku ji bo her yekîneya sotemeniya ku tê xerckirin hatî bidestxistin baştir kir. Di sedsala 19ê de, makîneya bixarê yên sabît di şixulgehên [[Şoreşa pîşesaziyê]] hatin bikaranîn. Makîneyên bixarê bûn sebeba guheztina keştiyên yelkenê bi bixarên bi pêl, û lokomotîvên bixarê yên ku li ser rêhesinan dişuxilîn. Makîneyên bixarê yên bi pistonên livîner, heta destpêka sedsala 20ê çavkaniya sereke ya qûwetê bûn. Karîgeriya makîneyên bixarê yên sabît, heta derdora sala 1922yê bi awayekî berbiçav zêde bû. Di salên 1921 û 1928ê de, şuxilgeriya herî bilind a Çerxa Rankine (''Rankine Cycle'') bi rêjeya %91 û şuxilgeriya termal a giştî bi rêjeya %31 hatin temsîl kirin û weşandin. Pêşketinên di sêwirana motorên elektrîkî û motorên şewata navxweyî de bûn sebeb ku ew motor yawaş di warê bazirganî de şûna motorên bixarê bigirin. Turbînên bixarê, ji ber lêçûna kêmtir, leza şixulê ya bilindtir û şixulgeriya zêdetir, di hilberîna enerjiyê de şûna motorên bi pistonên livîner girtin. Turbînên birxê yên biçûk, li gorî yên mezin, xwedî şuxilgeriyeke pir kêmtir in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 4wlbbi6jlkallmd4wg3sc0et769u0ag 2100526 2100524 2026-10-26T12:47:10Z Kawa63 105128 /* */ 2100526 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:52 8134 Hoentrop 2012-09-16.jpg|thumb|Lokomotîva bixarê li [[Almanya|Almanyaya Rojhilat]]]] Makîneya bixarê, [[Makîneya germî|makîneyeke germê]] ye ku [[Kar (fizîk)|şixula mekanîkî]] bikaranîna [[Bixar|bixarê]] wekî şilava şixulê pêk tîne. Makîneya bixarê qûweta ku ji ber zexta bixarê çêdibe bikar tîne da ku [[Piston|pistonê]] di hundurê sîlîndirê de paş û pêş bixe. Ew qûweta kişandinê dikare ji hêla [[Çîpê girêdanê|çîpek girêdanê]] û [[Çarx|çarxê]] ve were veguheztin bo qûweta zivirînê ji bo şixulê. Kelîma "makîneya bixarê" bi gelemperî ji bo makîneyên paşveger tê bikaranîn, herçiqas hin rayedaran turbîna bixarê û cîhazên wekî [[goga Hero]] jî wekî yek ji "makîneyên bixarê" bi nav kirine. Taybetmendiya bingehîn a motorên bixarê ew e ku ew motorên şewitandina derveyî ne ku şilava şixulê ji îşên şewitandinê tê veqetandin. [[Çerxa termodînamîkî]] ya îdeal a ku ji bo analîzkirina wê prosesê tê bikaranîn wekî [[çerxa Rankine]] tê binavkirin. Bi gelemperî, kelîma "makîneya bixarê" dikare ji bo santralên bixarê yên temam (di nav de [[Kazanê bixar|kazan]] hwd.), wekî [[lokomotîvên bixarê]] yên rêhesinê û [[Lokomotîv|motorên veguhêzbar]], an jî dikare ji bo makîneyên piston an turbînê tenê, wekî di motora tîrêjê û makîneya bixarê ya sabît de, were binavkirin. Amûrên bi bixarê dişuxilin ên wekî goga Hero di sedsala 1ê {{Pz}} de dihatin zanin, û di sedsala 16an de çend karanînên din hatine belge kirin. Di sala 1606ê de [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] dahênana ya yekê pompa avê ya bi bixarê ji bo valakirina madenan patent kir. [[Thomas Savery]] wekî dahênerê yekê amûra bi bixarê ya bazirganî tê hesibandin, pompa bixarê ku zexta buharê bikar dianî û rasterast li ser avê dişuxilî. Yekê makîneya serkeftî ya bazirganî ku dikaribû qûweta domdar veguhezîne makîneyekê di sala 1712yê de ji hêla [[Thomas Newcomen]] ve hate pêşve xistin. Di sala 1764ê de, [[James Watt]] bi rakirina bixara xerckirî bo kondensasyonek cuda pêşkeftinek giring kir ku bi giringî mîqdara şixulê ku ji bo her yekîneya sotemeniya ku tê xerckirin hatî bidestxistin baştir kir. Di sedsala 19ê de, makîneya bixarê yên sabît di şixulgehên [[Şoreşa pîşesaziyê]] hatin bikaranîn. Makîneyên bixarê bûn sebeba guheztina keştiyên yelkenê bi bixarên bi pêl, û lokomotîvên bixarê yên ku li ser rêhesinan dişuxilîn. Makîneyên bixarê yên bi pistonên livîner, heta destpêka sedsala 20ê çavkaniya sereke ya qûwetê bûn. Karîgeriya makîneyên bixarê yên sabît, heta derdora sala 1922yê bi awayekî berbiçav zêde bû. Di salên 1921 û 1928ê de, şuxilgeriya herî bilind a Çerxa Rankine (''Rankine Cycle'') bi rêjeya %91 û şuxilgeriya termal a giştî bi rêjeya %31 hatin temsîl kirin û weşandin. Pêşketinên di sêwirana motorên elektrîkî û motorên şewata navxweyî de bûn sebeb ku ew motor yawaş di warê bazirganî de şûna motorên bixarê bigirin. Turbînên bixarê, ji ber lêçûna kêmtir, leza şixulê ya bilindtir û şixulgeriya zêdetir, di hilberîna enerjiyê de şûna motorên bi pistonên livîner girtin. Turbînên birxê yên biçûk, li gorî yên mezin, xwedî şuxilgeriyeke pir kêmtir in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 8y55kafl8qj8njdmz7rfr1bwaxn6sbu 2100527 2100526 2026-10-26T12:47:26Z Kawa63 105128 /* */ 2100527 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:52 8134 Hoentrop 2012-09-16.jpg|thumb|Lokomotîva bixarê li [[Almanya|Almanyaya Rojhilat]]]] '''Makîneya bixarê''', [[Makîneya germî|makîneyeke germê]] ye ku [[Kar (fizîk)|şixula mekanîkî]] bikaranîna [[Bixar|bixarê]] wekî şilava şixulê pêk tîne. Makîneya bixarê qûweta ku ji ber zexta bixarê çêdibe bikar tîne da ku [[Piston|pistonê]] di hundurê sîlîndirê de paş û pêş bixe. Ew qûweta kişandinê dikare ji hêla [[Çîpê girêdanê|çîpek girêdanê]] û [[Çarx|çarxê]] ve were veguheztin bo qûweta zivirînê ji bo şixulê. Kelîma "makîneya bixarê" bi gelemperî ji bo makîneyên paşveger tê bikaranîn, herçiqas hin rayedaran turbîna bixarê û cîhazên wekî [[goga Hero]] jî wekî yek ji "makîneyên bixarê" bi nav kirine. Taybetmendiya bingehîn a motorên bixarê ew e ku ew motorên şewitandina derveyî ne ku şilava şixulê ji îşên şewitandinê tê veqetandin. [[Çerxa termodînamîkî]] ya îdeal a ku ji bo analîzkirina wê prosesê tê bikaranîn wekî [[çerxa Rankine]] tê binavkirin. Bi gelemperî, kelîma "makîneya bixarê" dikare ji bo santralên bixarê yên temam (di nav de [[Kazanê bixar|kazan]] hwd.), wekî [[lokomotîvên bixarê]] yên rêhesinê û [[Lokomotîv|motorên veguhêzbar]], an jî dikare ji bo makîneyên piston an turbînê tenê, wekî di motora tîrêjê û makîneya bixarê ya sabît de, were binavkirin. Amûrên bi bixarê dişuxilin ên wekî goga Hero di sedsala 1ê {{Pz}} de dihatin zanin, û di sedsala 16an de çend karanînên din hatine belge kirin. Di sala 1606ê de [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] dahênana ya yekê pompa avê ya bi bixarê ji bo valakirina madenan patent kir. [[Thomas Savery]] wekî dahênerê yekê amûra bi bixarê ya bazirganî tê hesibandin, pompa bixarê ku zexta buharê bikar dianî û rasterast li ser avê dişuxilî. Yekê makîneya serkeftî ya bazirganî ku dikaribû qûweta domdar veguhezîne makîneyekê di sala 1712yê de ji hêla [[Thomas Newcomen]] ve hate pêşve xistin. Di sala 1764ê de, [[James Watt]] bi rakirina bixara xerckirî bo kondensasyonek cuda pêşkeftinek giring kir ku bi giringî mîqdara şixulê ku ji bo her yekîneya sotemeniya ku tê xerckirin hatî bidestxistin baştir kir. Di sedsala 19ê de, makîneya bixarê yên sabît di şixulgehên [[Şoreşa pîşesaziyê]] hatin bikaranîn. Makîneyên bixarê bûn sebeba guheztina keştiyên yelkenê bi bixarên bi pêl, û lokomotîvên bixarê yên ku li ser rêhesinan dişuxilîn. Makîneyên bixarê yên bi pistonên livîner, heta destpêka sedsala 20ê çavkaniya sereke ya qûwetê bûn. Karîgeriya makîneyên bixarê yên sabît, heta derdora sala 1922yê bi awayekî berbiçav zêde bû. Di salên 1921 û 1928ê de, şuxilgeriya herî bilind a Çerxa Rankine (''Rankine Cycle'') bi rêjeya %91 û şuxilgeriya termal a giştî bi rêjeya %31 hatin temsîl kirin û weşandin. Pêşketinên di sêwirana motorên elektrîkî û motorên şewata navxweyî de bûn sebeb ku ew motor yawaş di warê bazirganî de şûna motorên bixarê bigirin. Turbînên bixarê, ji ber lêçûna kêmtir, leza şixulê ya bilindtir û şixulgeriya zêdetir, di hilberîna enerjiyê de şûna motorên bi pistonên livîner girtin. Turbînên birxê yên biçûk, li gorî yên mezin, xwedî şuxilgeriyeke pir kêmtir in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 5bkftb7sloinohy300gwie5b7d4ovne 2100528 2100527 2026-10-26T12:48:58Z Kawa63 105128 2100528 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:52 8134 Hoentrop 2012-09-16.jpg|thumb|Lokomotîva bixarê li [[Almanya|Almanyaya Rojhilat]]]] '''Makîneya bixarê''', [[Makîneya germî|makîneyeke germê]] ye ku [[Kar (fizîk)|şixula mekanîkî]] bikaranîna [[Bixar|bixarê]] wekî şilava şixulê pêk tîne. Makîneya bixarê qûweta ku ji ber zexta bixarê çêdibe bikar tîne da ku [[Piston|pistonê]] di hundurê sîlîndirê de paş û pêş bixe. Ew qûweta kişandinê dikare ji hêla [[Çîpê girêdanê|çîpek girêdanê]] û [[Çarx|çarxê]] ve were veguheztin bo qûweta zivirînê ji bo şixulê. Kelîma "makîneya bixarê" bi gelemperî ji bo makîneyên paşveger tê bikaranîn, herçiqas hin rayedaran turbîna bixarê û cîhazên wekî [[goga Hero]] jî wekî yek ji "makîneyên bixarê" bi nav kirine. Taybetmendiya bingehîn a motorên bixarê ew e ku ew motorên şewitandina derveyî ne ku şilava şixulê ji îşên şewitandinê tê veqetandin. [[Çerxa termodînamîkî]] ya îdeal a ku ji bo analîzkirina wê prosesê tê bikaranîn wekî [[çerxa Rankine]] tê binavkirin. Bi gelemperî, kelîma "makîneya bixarê" dikare ji bo santralên bixarê yên temam (di nav de [[Kazanê bixar|kazan]] hwd.), wekî [[lokomotîvên bixarê]] yên rêhesinê û [[Lokomotîv|motorên veguhêzbar]], an jî dikare ji bo makîneyên piston an turbînê tenê, wekî di motora tîrêjê û makîneya bixarê ya sabît de, were binavkirin. Amûrên bi bixarê dişuxilin ên wekî goga Hero di sedsala 1ê {{Pz}} de dihatin zanin, û di sedsala 16an de çend karanînên din hatine belge kirin.<ref>{{Cite book |title=The Popular science monthly |publisher=[New York, Popular Science Pub. Co., etc.] |date=1877 |others=MBLWHOI Library |url=http://archive.org/details/popularsciencemo12newy}}</ref> Di sala 1606ê de [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] dahênana ya yekê pompa avê ya bi bixarê ji bo valakirina madenan patent kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.livescience.com/44186-who-invented-the-steam-engine.html |title=Who Invented the Steam Engine? |website=[[Live Science]] |date=19 March 2014}}</ref> [[Thomas Savery]] wekî dahênerê yekê amûra bi bixarê ya bazirganî tê hesibandin, pompa bixarê ku zexta buharê bikar dianî û rasterast li ser avê dişuxilî. Yekê makîneya serkeftî ya bazirganî ku dikaribû qûweta domdar veguhezîne makîneyekê di sala 1712yê de ji hêla [[Thomas Newcomen]] ve hate pêşve xistin. Di sala 1764ê de, [[James Watt]] bi rakirina bixara xerckirî bo kondensasyonek cuda pêşkeftinek giring kir ku bi giringî mîqdara şixulê ku ji bo her yekîneya sotemeniya ku tê xerckirin hatî bidestxistin baştir kir. Di sedsala 19ê de, makîneya bixarê yên sabît di şixulgehên [[Şoreşa pîşesaziyê]] hatin bikaranîn. Makîneyên bixarê bûn sebeba guheztina keştiyên yelkenê bi bixarên bi pêl, û lokomotîvên bixarê yên ku li ser rêhesinan dişuxilîn. Makîneyên bixarê yên bi pistonên livîner, heta destpêka sedsala 20ê çavkaniya sereke ya qûwetê bûn. Karîgeriya makîneyên bixarê yên sabît, heta derdora sala 1922yê bi awayekî berbiçav zêde bû.<ref>{{Cite journal |last=Mierisch |first=Robert Charles |date=May 2018 |title=The History and Future of High Efficiency Steam Engines |url=https://www.engineersaustralia.org.au/sites/default/files/resource-files/2018-06/EHA_Magazine_Vol2_No8_May_2018_0.pdf |journal=EHA Magazine |volume=2 |issue=8 |pages=24–25 |via=engineersaustralia.org.au}}</ref> Di salên 1921 û 1928ê de, şuxilgeriya herî bilind a Çerxa Rankine (''Rankine Cycle'') bi rêjeya %91 û şuxilgeriya termal a giştî bi rêjeya %31 hatin temsîl kirin û weşandin.<ref>{{Cite book |title=Steam Power Plant Engineering |last=Gebhardt |first=G.F. |publisher=John Wiley and Sons, Inc. |year=1928 |page=405 |edition=6th |location=USA |language=English}}</ref> Pêşketinên di sêwirana motorên elektrîkî û motorên şewata navxweyî de bûn sebeb ku ew motor yawaş di warê bazirganî de şûna motorên bixarê bigirin. Turbînên bixarê, ji ber lêçûna kêmtir, leza şixulê ya bilindtir û şixulgeriya zêdetir, di hilberîna enerjiyê de şûna motorên bi pistonên livîner girtin.<ref name="Wiser">{{cite book |title=Energy resources: occurrence, production, conversion, use |last=Wiser |first=Wendell H. |publisher=Birkhäuser |year=2000 |page=190 |isbn=978-0-387-98744-6 |url=https://books.google.com/books?id=UmMx9ixu90kC&dq=steam&pg=PA190}}</ref> Turbînên birxê yên biçûk, li gorî yên mezin, xwedî şuxilgeriyeke pir kêmtir in.<ref>{{Cite book |title=Perry's Chemical Engineers' Handbook |last=Green |first=Don |publisher=McGraw-Hill |year=1997 |pages=29–24 |isbn=0-07-049841-5 |edition=7th |location=USA |language=English}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 56342hc7w1mc78x0gcmgauxmk3igf2p 2100529 2100528 2026-10-26T12:49:11Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Makîne]] 2100529 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:52 8134 Hoentrop 2012-09-16.jpg|thumb|Lokomotîva bixarê li [[Almanya|Almanyaya Rojhilat]]]] '''Makîneya bixarê''', [[Makîneya germî|makîneyeke germê]] ye ku [[Kar (fizîk)|şixula mekanîkî]] bikaranîna [[Bixar|bixarê]] wekî şilava şixulê pêk tîne. Makîneya bixarê qûweta ku ji ber zexta bixarê çêdibe bikar tîne da ku [[Piston|pistonê]] di hundurê sîlîndirê de paş û pêş bixe. Ew qûweta kişandinê dikare ji hêla [[Çîpê girêdanê|çîpek girêdanê]] û [[Çarx|çarxê]] ve were veguheztin bo qûweta zivirînê ji bo şixulê. Kelîma "makîneya bixarê" bi gelemperî ji bo makîneyên paşveger tê bikaranîn, herçiqas hin rayedaran turbîna bixarê û cîhazên wekî [[goga Hero]] jî wekî yek ji "makîneyên bixarê" bi nav kirine. Taybetmendiya bingehîn a motorên bixarê ew e ku ew motorên şewitandina derveyî ne ku şilava şixulê ji îşên şewitandinê tê veqetandin. [[Çerxa termodînamîkî]] ya îdeal a ku ji bo analîzkirina wê prosesê tê bikaranîn wekî [[çerxa Rankine]] tê binavkirin. Bi gelemperî, kelîma "makîneya bixarê" dikare ji bo santralên bixarê yên temam (di nav de [[Kazanê bixar|kazan]] hwd.), wekî [[lokomotîvên bixarê]] yên rêhesinê û [[Lokomotîv|motorên veguhêzbar]], an jî dikare ji bo makîneyên piston an turbînê tenê, wekî di motora tîrêjê û makîneya bixarê ya sabît de, were binavkirin. Amûrên bi bixarê dişuxilin ên wekî goga Hero di sedsala 1ê {{Pz}} de dihatin zanin, û di sedsala 16an de çend karanînên din hatine belge kirin.<ref>{{Cite book |title=The Popular science monthly |publisher=[New York, Popular Science Pub. Co., etc.] |date=1877 |others=MBLWHOI Library |url=http://archive.org/details/popularsciencemo12newy}}</ref> Di sala 1606ê de [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] dahênana ya yekê pompa avê ya bi bixarê ji bo valakirina madenan patent kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.livescience.com/44186-who-invented-the-steam-engine.html |title=Who Invented the Steam Engine? |website=[[Live Science]] |date=19 March 2014}}</ref> [[Thomas Savery]] wekî dahênerê yekê amûra bi bixarê ya bazirganî tê hesibandin, pompa bixarê ku zexta buharê bikar dianî û rasterast li ser avê dişuxilî. Yekê makîneya serkeftî ya bazirganî ku dikaribû qûweta domdar veguhezîne makîneyekê di sala 1712yê de ji hêla [[Thomas Newcomen]] ve hate pêşve xistin. Di sala 1764ê de, [[James Watt]] bi rakirina bixara xerckirî bo kondensasyonek cuda pêşkeftinek giring kir ku bi giringî mîqdara şixulê ku ji bo her yekîneya sotemeniya ku tê xerckirin hatî bidestxistin baştir kir. Di sedsala 19ê de, makîneya bixarê yên sabît di şixulgehên [[Şoreşa pîşesaziyê]] hatin bikaranîn. Makîneyên bixarê bûn sebeba guheztina keştiyên yelkenê bi bixarên bi pêl, û lokomotîvên bixarê yên ku li ser rêhesinan dişuxilîn. Makîneyên bixarê yên bi pistonên livîner, heta destpêka sedsala 20ê çavkaniya sereke ya qûwetê bûn. Karîgeriya makîneyên bixarê yên sabît, heta derdora sala 1922yê bi awayekî berbiçav zêde bû.<ref>{{Cite journal |last=Mierisch |first=Robert Charles |date=May 2018 |title=The History and Future of High Efficiency Steam Engines |url=https://www.engineersaustralia.org.au/sites/default/files/resource-files/2018-06/EHA_Magazine_Vol2_No8_May_2018_0.pdf |journal=EHA Magazine |volume=2 |issue=8 |pages=24–25 |via=engineersaustralia.org.au}}</ref> Di salên 1921 û 1928ê de, şuxilgeriya herî bilind a Çerxa Rankine (''Rankine Cycle'') bi rêjeya %91 û şuxilgeriya termal a giştî bi rêjeya %31 hatin temsîl kirin û weşandin.<ref>{{Cite book |title=Steam Power Plant Engineering |last=Gebhardt |first=G.F. |publisher=John Wiley and Sons, Inc. |year=1928 |page=405 |edition=6th |location=USA |language=English}}</ref> Pêşketinên di sêwirana motorên elektrîkî û motorên şewata navxweyî de bûn sebeb ku ew motor yawaş di warê bazirganî de şûna motorên bixarê bigirin. Turbînên bixarê, ji ber lêçûna kêmtir, leza şixulê ya bilindtir û şixulgeriya zêdetir, di hilberîna enerjiyê de şûna motorên bi pistonên livîner girtin.<ref name="Wiser">{{cite book |title=Energy resources: occurrence, production, conversion, use |last=Wiser |first=Wendell H. |publisher=Birkhäuser |year=2000 |page=190 |isbn=978-0-387-98744-6 |url=https://books.google.com/books?id=UmMx9ixu90kC&dq=steam&pg=PA190}}</ref> Turbînên birxê yên biçûk, li gorî yên mezin, xwedî şuxilgeriyeke pir kêmtir in.<ref>{{Cite book |title=Perry's Chemical Engineers' Handbook |last=Green |first=Don |publisher=McGraw-Hill |year=1997 |pages=29–24 |isbn=0-07-049841-5 |edition=7th |location=USA |language=English}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Makîne]] qx6ic71i45i6cbvvsbrgbfeirlsfwzl 2100530 2100529 2026-10-26T12:49:21Z Kawa63 105128 /* */ 2100530 wikitext text/x-wiki [[Wêne:52 8134 Hoentrop 2012-09-16.jpg|thumb|Lokomotîva bixarê li [[Almanya|Almanyaya Rojhilat]]]] '''Makîneya bixarê''', [[Makîneya germî|makîneyeke germê]] ye ku [[Kar (fizîk)|şixula mekanîkî]] bikaranîna [[Bixar|bixarê]] wekî şilava şixulê pêk tîne. Makîneya bixarê qûweta ku ji ber zexta bixarê çêdibe bikar tîne da ku [[Piston|pistonê]] di hundurê sîlîndirê de paş û pêş bixe. Ew qûweta kişandinê dikare ji hêla [[Çîpê girêdanê|çîpek girêdanê]] û [[Çarx|çarxê]] ve were veguheztin bo qûweta zivirînê ji bo şixulê. Kelîma "makîneya bixarê" bi gelemperî ji bo makîneyên paşveger tê bikaranîn, herçiqas hin rayedaran turbîna bixarê û cîhazên wekî [[goga Hero]] jî wekî yek ji "makîneyên bixarê" bi nav kirine. Taybetmendiya bingehîn a motorên bixarê ew e ku ew motorên şewitandina derveyî ne ku şilava şixulê ji îşên şewitandinê tê veqetandin. [[Çerxa termodînamîkî]] ya îdeal a ku ji bo analîzkirina wê prosesê tê bikaranîn wekî [[çerxa Rankine]] tê binavkirin. Bi gelemperî, kelîma "makîneya bixarê" dikare ji bo santralên bixarê yên temam (di nav de [[Kazanê bixar|kazan]] hwd.), wekî [[lokomotîvên bixarê]] yên rêhesinê û [[Lokomotîv|motorên veguhêzbar]], an jî dikare ji bo makîneyên piston an turbînê tenê, wekî di motora tîrêjê û makîneya bixarê ya sabît de, were binavkirin. Amûrên bi bixarê dişuxilin ên wekî goga Hero di sedsala 1ê {{Pz}} de dihatin zanin, û di sedsala 16an de çend karanînên din hatine belge kirin.<ref>{{Cite book |title=The Popular science monthly |publisher=[New York, Popular Science Pub. Co., etc.] |date=1877 |others=MBLWHOI Library |url=http://archive.org/details/popularsciencemo12newy}}</ref> Di sala 1606ê de [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] dahênana ya yekê pompa avê ya bi bixarê ji bo valakirina madenan patent kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.livescience.com/44186-who-invented-the-steam-engine.html |title=Who Invented the Steam Engine? |website=[[Live Science]] |date=19 March 2014}}</ref> [[Thomas Savery]] wekî dahênerê yekê amûra bi bixarê ya bazirganî tê hesibandin, pompa bixarê ku zexta buharê bikar dianî û rasterast li ser avê dişuxilî. Yekê makîneya serkeftî ya bazirganî ku dikaribû qûweta domdar veguhezîne makîneyekê di sala 1712yê de ji hêla [[Thomas Newcomen]] ve hate pêşve xistin. Di sala 1764ê de, [[James Watt]] bi rakirina bixara xerckirî bo kondensasyonek cuda pêşkeftinek giring kir ku bi giringî mîqdara şixulê ku ji bo her yekîneya sotemeniya ku tê xerckirin hatî bidestxistin baştir kir. Di sedsala 19ê de, makîneya bixarê yên sabît di şixulgehên [[Şoreşa pîşesaziyê]] hatin bikaranîn. Makîneyên bixarê bûn sebeba guheztina keştiyên yelkenê bi bixarên bi pêl, û lokomotîvên bixarê yên ku li ser rêhesinan dişuxilîn. Makîneyên bixarê yên bi pistonên livîner, heta destpêka sedsala 20ê çavkaniya sereke ya qûwetê bûn. Karîgeriya makîneyên bixarê yên sabît, heta derdora sala 1922yê bi awayekî berbiçav zêde bû.<ref>{{Cite journal |last=Mierisch |first=Robert Charles |date=May 2018 |title=The History and Future of High Efficiency Steam Engines |url=https://www.engineersaustralia.org.au/sites/default/files/resource-files/2018-06/EHA_Magazine_Vol2_No8_May_2018_0.pdf |journal=EHA Magazine |volume=2 |issue=8 |pages=24–25 |via=engineersaustralia.org.au}}</ref> Di salên 1921 û 1928ê de, şuxilgeriya herî bilind a Çerxa Rankine (''Rankine Cycle'') bi rêjeya %91 û şuxilgeriya termal a giştî bi rêjeya %31 hatin temsîl kirin û weşandin.<ref>{{Cite book |title=Steam Power Plant Engineering |last=Gebhardt |first=G.F. |publisher=John Wiley and Sons, Inc. |year=1928 |page=405 |edition=6th |location=USA |language=English}}</ref> Pêşketinên di sêwirana motorên elektrîkî û motorên şewata navxweyî de bûn sebeb ku ew motor yawaş di warê bazirganî de şûna motorên bixarê bigirin. Turbînên bixarê, ji ber lêçûna kêmtir, leza şixulê ya bilindtir û şixulgeriya zêdetir, di hilberîna enerjiyê de şûna motorên bi pistonên livîner girtin.<ref name="Wiser">{{cite book |title=Energy resources: occurrence, production, conversion, use |last=Wiser |first=Wendell H. |publisher=Birkhäuser |year=2000 |page=190 |isbn=978-0-387-98744-6 |url=https://books.google.com/books?id=UmMx9ixu90kC&dq=steam&pg=PA190}}</ref> Turbînên birxê yên biçûk, li gorî yên mezin, xwedî şuxilgeriyeke pir kêmtir in.<ref>{{Cite book |title=Perry's Chemical Engineers' Handbook |last=Green |first=Don |publisher=McGraw-Hill |year=1997 |pages=29–24 |isbn=0-07-049841-5 |edition=7th |location=USA |language=English}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Makîne]] 303j6enmcnf97t4bzhkjm7cvrjx8r80 2100531 2100530 2026-10-26T12:49:48Z Kawa63 105128 2100531 wikitext text/x-wiki [[Wêne:52 8134 Hoentrop 2012-09-16.jpg|thumb|Lokomotîva bixarê li [[Almanya|Almanyaya Rojhilat]]]] '''Makîneya bixarê''', [[Makîneya germî|makîneyeke germê]] ye ku [[Kar (fizîk)|şixula mekanîkî]] bikaranîna [[Bixar|bixarê]] wekî şilava şixulê pêk tîne. Makîneya bixarê qûweta ku ji ber zexta bixarê çêdibe bikar tîne da ku [[Piston|pistonê]] di hundurê sîlîndirê de paş û pêş bixe. Ew qûweta kişandinê dikare ji hêla [[Çîpê girêdanê|çîpek girêdanê]] û [[Çarx|çarxê]] ve were veguheztin bo qûweta zivirînê ji bo şixulê. Kelîma "makîneya bixarê" bi gelemperî ji bo makîneyên paşveger tê bikaranîn, herçiqas hin rayedaran turbîna bixarê û cîhazên wekî [[goga Hero]] jî wekî yek ji "makîneyên bixarê" bi nav kirine. Taybetmendiya bingehîn a motorên bixarê ew e ku ew motorên şewitandina derveyî ne ku şilava şixulê ji îşên şewitandinê tê veqetandin. [[Çerxa termodînamîkî]] ya îdeal a ku ji bo analîzkirina wê prosesê tê bikaranîn wekî [[çerxa Rankine]] tê binavkirin. Bi gelemperî, kelîma "makîneya bixarê" dikare ji bo santralên bixarê yên temam (di nav de [[Kazanê bixar|kazan]] hwd.), wekî [[lokomotîvên bixarê]] yên rêhesinê û [[Lokomotîv|motorên veguhêzbar]], an jî dikare ji bo makîneyên piston an turbînê tenê, wekî di motora tîrêjê û makîneya bixarê ya sabît de, were binavkirin. Amûrên bi bixarê dişuxilin ên wekî goga Hero di sedsala 1ê {{Pz}} de dihatin zanin, û di sedsala 16an de çend karanînên din hatine belge kirin.<ref>{{Cite book |title=The Popular science monthly |publisher=[New York, Popular Science Pub. Co., etc.] |date=1877 |others=MBLWHOI Library |url=http://archive.org/details/popularsciencemo12newy}}</ref> Di sala 1606ê de [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] dahênana ya yekê pompa avê ya bi bixarê ji bo valakirina madenan patent kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.livescience.com/44186-who-invented-the-steam-engine.html |title=Who Invented the Steam Engine? |website=[[Live Science]] |date=19 March 2014}}</ref> [[Thomas Savery]] wekî dahênerê yekê amûra bi bixarê ya bazirganî tê hesibandin, pompa bixarê ku zexta buharê bikar dianî û rasterast li ser avê dişuxilî. Yekê makîneya serkeftî ya bazirganî ku dikaribû qûweta domdar veguhezîne makîneyekê di sala 1712yê de ji hêla [[Thomas Newcomen]] ve hate pêşve xistin. Di sala 1764ê de, [[James Watt]] bi rakirina bixara xerckirî bo kondensasyonek cuda pêşkeftinek giring kir ku bi giringî mîqdara şixulê ku ji bo her yekîneya sotemeniya ku tê xerckirin hatî bidestxistin baştir kir. Di sedsala 19ê de, makîneya bixarê yên sabît di şixulgehên [[Şoreşa pîşesaziyê]] hatin bikaranîn. Makîneyên bixarê bûn sebeba guheztina keştiyên yelkenê bi bixarên bi pêl, û lokomotîvên bixarê yên ku li ser rêhesinan dişuxilîn. Makîneyên bixarê yên bi pistonên livîner, heta destpêka sedsala 20ê çavkaniya sereke ya qûwetê bûn. Karîgeriya makîneyên bixarê yên sabît, heta derdora sala 1922yê bi awayekî berbiçav zêde bû.<ref>{{Cite journal |last=Mierisch |first=Robert Charles |date=May 2018 |title=The History and Future of High Efficiency Steam Engines |url=https://www.engineersaustralia.org.au/sites/default/files/resource-files/2018-06/EHA_Magazine_Vol2_No8_May_2018_0.pdf |journal=EHA Magazine |volume=2 |issue=8 |pages=24–25 |via=engineersaustralia.org.au}}</ref> Di salên 1921 û 1928ê de, şuxilgeriya herî bilind a Çerxa Rankine (''Rankine Cycle'') bi rêjeya %91 û şuxilgeriya termal a giştî bi rêjeya %31 hatin temsîl kirin û weşandin.<ref>{{Cite book |title=Steam Power Plant Engineering |last=Gebhardt |first=G.F. |publisher=John Wiley and Sons, Inc. |year=1928 |page=405 |edition=6th |location=USA |language=English}}</ref> Pêşketinên di sêwirana motorên elektrîkî û motorên şewata navxweyî de bûn sebeb ku ew motor yawaş di warê bazirganî de şûna motorên bixarê bigirin. Turbînên bixarê, ji ber lêçûna kêmtir, leza şixulê ya bilindtir û şixulgeriya zêdetir, di hilberîna enerjiyê de şûna motorên bi pistonên livîner girtin.<ref name="Wiser">{{cite book |title=Energy resources: occurrence, production, conversion, use |last=Wiser |first=Wendell H. |publisher=Birkhäuser |year=2000 |page=190 |isbn=978-0-387-98744-6 |url=https://books.google.com/books?id=UmMx9ixu90kC&dq=steam&pg=PA190}}</ref> Turbînên birxê yên biçûk, li gorî yên mezin, xwedî şuxilgeriyeke pir kêmtir in.<ref>{{Cite book |title=Perry's Chemical Engineers' Handbook |last=Green |first=Don |publisher=McGraw-Hill |year=1997 |pages=29–24 |isbn=0-07-049841-5 |edition=7th |location=USA |language=English}}</ref> == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Makîne]] a4rg0tmmvowa3prqeg4asdk012ons78 Motora dûkelê 0 330496 2100521 2100460 2026-10-26T12:42:55Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Makîneya bixarê]] hat sererastkirin 2100521 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Makîneya bixarê]] iiqvcgp9trrmr1644v6wtmncpgvuh6s Tiorba 0 330500 2100515 2026-10-26T12:16:50Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Agahîdanka giştî }} '''Tiorba''' amûrekî têldar e ji malbata [[ûd]]an. Di 1600an de li [[Îtalya]]yê hate afirandin. Dengê wê kûr û nerm e û di operayên barokê de pir caran [[soprano]]yê hevaltî dike. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Amûrên muzîkê]] [[Kategorî:Amûrên têldar]]" hat çêkirin 2100515 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Tiorba''' amûrekî têldar e ji malbata [[ûd]]an. Di 1600an de li [[Îtalya]]yê hate afirandin. Dengê wê kûr û nerm e û di operayên barokê de pir caran [[soprano]]yê hevaltî dike. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Amûrên muzîkê]] [[Kategorî:Amûrên têldar]] 1tasdk84m5z77403yuk28nqz0f8ycg3 2100516 2100515 2026-10-26T12:23:39Z MikaelF 935 2100516 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Tiorba''' amûreke têldar e ji malbata [[ûd]]an. Di salên 1600an de li [[Îtalya]]yê hate afirandin. Dengê wê kûr û nerm e û di operayên [[barok]]ê de pir caran [[soprano]]yê hevaltî dike. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Amûrên muzîkê]] [[Kategorî:Amûrên têldar]] 2t1hddoy76yc89vx0e0es3oxj55kltb Motora bixarê 0 330501 2100519 2026-10-26T12:39:55Z Kawa63 105128 Kawa63î/ê navê [[Motora bixarê]] weke [[Makîneya bixarê]] guhart 2100519 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Makîneya bixarê]] iiqvcgp9trrmr1644v6wtmncpgvuh6s Sîrwan Qiço 0 330502 2100532 2026-10-26T12:57:16Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', li Amerîkayê wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Ji sala 2008an û pê de li Amerîkayê dimîne û di destpêkê de wekî rojnamevan li beşa Çavdêriya Tundrêbûnê li radyoya Dengê Amerîka li Washingtonê kar dikir. == Berhemên edebî == Heta niha (..." hat çêkirin 2100532 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', li Amerîkayê wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Ji sala 2008an û pê de li Amerîkayê dimîne û di destpêkê de wekî rojnamevan li beşa Çavdêriya Tundrêbûnê li radyoya Dengê Amerîka li Washingtonê kar dikir. == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 8v91sig0pspu4pid58z2zn64sgifjcp 2100561 2100532 2026-10-26T13:25:39Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2100561 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', li Amerîkayê wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dest bi karê xwe rojnamevantiyê li beşa [[Çavdêriya Tundrêbûnê]] li [[radyoya Dengê Amerîka]] li Waşîngtonê dike. == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] s0fryai2exaal2bdgpq1c09qs3howlm 2100564 2100561 2026-10-26T14:19:50Z MikaelF 935 /* Berhemên edebî */ 2100564 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', li Amerîkayê wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dest bi karê xwe rojnamevantiyê li beşa [[Çavdêriya Tundrêbûnê]] li [[radyoya Dengê Amerîka]] li Waşîngtonê dike. == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * Nothing but soot. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 3olsdwq6e9d8cgne8nxojvs22fmxnk8 2100565 2100564 2026-10-26T14:20:26Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2100565 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', li Amerîkayê wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dest bi karê xwe rojnamevantiyê li beşa [[Çavdêriya Tundrêbûnê]] li [[radyoya Dengê Amerîka]] li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di siyaseta navneteweyî û hikûmetê de ji [[Zanîngeha George Mason]] heye. == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * Nothing but soot. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] mjyerid0pl9hvty8rkge1z1dg0dg44m 2100566 2100565 2026-10-26T14:22:55Z MikaelF 935 2100566 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', li Amerîkayê wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dest bi karê xwe rojnamevantiyê li beşa [[Çavdêriya Tundrêbûnê]] li [[radyoya Dengê Amerîka]] li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di siyaseta navneteweyî û hikûmetê de ji [[Zanîngeha George Mason]] heye. == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * Nothing but soot. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] ir5olx0r9ezffsqeohanzncbw1o0haz 2100585 2100566 2026-10-26T14:37:42Z MikaelF 935 2100585 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dest bi karê xwe rojnamevantiyê li beşa [[Çavdêriya Tundrêbûnê]] li [[radyoya Dengê Amerîka]] li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di siyaseta navneteweyî û hikûmetê de ji [[Zanîngeha George Mason]] heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne. == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * Nothing but soot. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 752gztim3nv7yz3xd4vyrydpp9s3k0c 2100587 2100585 2026-10-26T14:38:26Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2100587 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dest bi karê xwe rojnamevantiyê li beşa [[Çavdêriya Tundrêbûnê]] li [[radyoya Dengê Amerîka]] li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di siyaseta navneteweyî û hikûmetê de ji [[Zanîngeha George Mason]] heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * Nothing but soot. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] rls3bybymcac9pix96mltkavw5ln849 2100588 2100587 2026-10-26T14:40:35Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2100588 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dest bi karê xwe rojnamevantiyê li beşa [[Çavdêriya Tundrêbûnê]] li [[radyoya Dengê Amerîka]] li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di siyaseta navneteweyî û hikûmetê de ji [[Zanîngeha George Mason]] heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * Nothing but soot. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] n4i2bynb5tun8l9a0l6n14km2z07d5u 2100589 2100588 2026-10-26T14:43:37Z MikaelF 935 2100589 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dest bi karê xwe rojnamevantiyê li beşa [[Çavdêriya Tundrêbûnê]] li [[radyoya Dengê Amerîka]] li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di siyaseta navneteweyî û hikûmetê de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * Nothing but soot. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 9e7fjmyfa513u5co5924c7kw0wbqvj6 2100590 2100589 2026-10-26T14:45:36Z MikaelF 935 2100590 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dest bi karê xwe rojnamevantiyê li beşa [[Çavdêriya Tundrêbûnê]] li [[radyoya Dengê Amerîka]] li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di siyaseta navneteweyî û hikûmetê de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) li [[Fairfax]]ê heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * Nothing but soot. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] rt5czcbfltfiv8v6dz4w54rnzz033l8 2100591 2100590 2026-10-26T14:54:51Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2100591 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dest bi karê xwe rojnamevantiyê li beşa [[Çavdêriya Tundrêbûnê]] li [[radyoya Dengê Amerîka]] li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * Nothing but soot. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] bvn4r10dwz4uficpku19jnkr9disefh 2100592 2100591 2026-10-26T14:55:38Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] 2100592 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dest bi karê xwe rojnamevantiyê li beşa [[Çavdêriya Tundrêbûnê]] li [[radyoya Dengê Amerîka]] li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * Nothing but soot. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] spybr5r3agkljk4wspod72l2itlzfy4 2100593 2100592 2026-10-26T14:55:47Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] 2100593 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dest bi karê xwe rojnamevantiyê li beşa [[Çavdêriya Tundrêbûnê]] li [[radyoya Dengê Amerîka]] li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * Nothing but soot. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] 53x3x2rg63kxw29vnr1puimlyxfeajv 2100594 2100593 2026-10-26T15:01:45Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2100594 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dûre di 2012an de dest bi karê xwe rojnamevantiyê li [[Dengê Amerîka]] beşa kurdî (VOA) li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * Nothing but soot. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] hb2s6kcokz21kpchapmw5ims4adv65j 2100595 2100594 2026-10-26T15:08:17Z MikaelF 935 /* Berhemên edebî */ 2100595 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, helbestvan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dûre di 2012an de dest bi karê xwe rojnamevantiyê li [[Dengê Amerîka]] beşa kurdî (VOA) li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * ''Nothing but soot'' (2015) {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] dcb2sbbmtnctma7a1yk9h1vadk7vqqu 2100596 2100595 2026-10-26T15:09:34Z MikaelF 935 2100596 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dûre di 2012an de dest bi karê xwe rojnamevantiyê li [[Dengê Amerîka]] beşa kurdî (VOA) li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * ''Nothing but soot'' (2015) {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] 0xvzbin06byzvknolbsa1i4sa1qsm6l 2100597 2100596 2026-10-26T15:11:22Z MikaelF 935 /* Berhemên edebî */ 2100597 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dûre di 2012an de dest bi karê xwe rojnamevantiyê li [[Dengê Amerîka]] beşa kurdî (VOA) li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * ''Nothing but soot'' (2015)<ref>https://www.rudaw.net/english/categories/culture/996430</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] qmnv53svvx2wvdsftun4sdcvn68ethf 2100598 2100597 2026-10-26T15:11:46Z MikaelF 935 /* Berhemên edebî */ 2100598 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dûre di 2012an de dest bi karê xwe rojnamevantiyê li [[Dengê Amerîka]] beşa kurdî (VOA) li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * ''Nothing but soot'' (2015)<ref>{{en}} https://www.rudaw.net/english/categories/culture/996430</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] ltypp4g4w14epk4he4lelvkiq85ngt3 2100599 2100598 2026-10-26T15:12:14Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2100599 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dûre di 2012an de dest bi karê xwe rojnamevantiyê li [[Dengê Amerîka]] beşa kurdî (VOA) li Waşîngtonê dike. Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>{{en}} https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * ''Nothing but soot'' (2015)<ref>{{en}} https://www.rudaw.net/english/categories/culture/996430</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] t0rmmr3hoy8m7midjfot17m6vtykdz5 2100600 2100599 2026-10-26T15:14:43Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2100600 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dûre di 2012an de dest bi karê xwe rojnamevantiyê li [[Dengê Amerîka]] beşa kurdî (VOA) li Waşîngtonê dike.<ref>{{en}} https://www.voanews.com/author/sirwan-kajjo/iii_p</ref> Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>{{en}} https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi zimanê inglîzî hatine çapkirin. * ''Nothing but soot'' (2015)<ref>{{en}} https://www.rudaw.net/english/categories/culture/996430</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] ex7kxb1nk2r1onnm2e1ifzgdxl4fpuo 2100601 2100600 2026-10-26T15:16:57Z MikaelF 935 /* Berhemên edebî */ 2100601 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dûre di 2012an de dest bi karê xwe rojnamevantiyê li [[Dengê Amerîka]] beşa kurdî (VOA) li Waşîngtonê dike.<ref>{{en}} https://www.voanews.com/author/sirwan-kajjo/iii_p</ref> Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>{{en}} https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi inglîzî ''Nothing but soot'' hatine çapkirin. * ''Nothing but soot'' (2015)<ref>{{en}} https://www.rudaw.net/english/categories/culture/996430</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] l46kqiwx2bwcijorq9tbtitpdn2nkia 2100602 2100601 2026-10-26T15:27:55Z MikaelF 935 /* Berhemên edebî */ 2100602 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dûre di 2012an de dest bi karê xwe rojnamevantiyê li [[Dengê Amerîka]] beşa kurdî (VOA) li Waşîngtonê dike.<ref>{{en}} https://www.voanews.com/author/sirwan-kajjo/iii_p</ref> Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>{{en}} https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi inglîzî ''Nothing but soot'' hatine çapkirin. * Xewn û vodka û tiştên din * ''Nothing but soot'' ("Tenê xwelî", 2015)<ref>{{en}} https://www.rudaw.net/english/categories/culture/996430</ref><ref>{{ku}} https://www.dengeamerika.com/a/3178550.html</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] 5wk1v5z2j560xiura6wozotpuoe8hxf 2100603 2100602 2026-10-26T15:29:40Z MikaelF 935 /* Berhemên edebî */ 2100603 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dûre di 2012an de dest bi karê xwe rojnamevantiyê li [[Dengê Amerîka]] beşa kurdî (VOA) li Waşîngtonê dike.<ref>{{en}} https://www.voanews.com/author/sirwan-kajjo/iii_p</ref> Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>{{en}} https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi inglîzî ''Nothing but soot'' hatine çapkirin. * ''Bîranên Serxweş''. * ''Xewn û vodka û tiştên din''. * ''Nothing but soot'' ("Tenê xwelî", 2015)<ref>{{en}} https://www.rudaw.net/english/categories/culture/996430</ref><ref>{{ku}} https://www.dengeamerika.com/a/3178550.html</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] d7b0u2wok9u2sb5bszbxo4e3i3sfqwm 2100604 2100603 2026-10-26T15:33:58Z MikaelF 935 2100604 wikitext text/x-wiki '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dûre di 2012an de dest bi karê xwe rojnamevantiyê li [[Dengê Amerîka]] beşa kurdî (VOA) li Waşîngtonê dike.<ref>{{en}} https://www.voanews.com/author/sirwan-kajjo/iii_p</ref> Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>{{en}} https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi inglîzî ''Nothing but soot'' hatine çapkirin. * ''Bîranên Serxweş''. * ''Xewn û vodka û tiştên din''. * ''Nothing but soot'' ("Tenê xwelî", 2015)<ref>{{en}} https://www.rudaw.net/english/categories/culture/996430</ref><ref>{{ku}} https://www.dengeamerika.com/a/3178550.html</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] getc1bcwmi0vhpk8fdrmt0i6fjnvix5 2100605 2100604 2026-10-26T15:35:03Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2100605 wikitext text/x-wiki '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dûre di 2012an de dest bi karê xwe rojnamevantiyê li [[Dengê Amerîka]] ([[Voice of America]]) beşa kurdî ([[VOA]]) li Waşîngtonê dike.<ref>{{en}} https://www.voanews.com/author/sirwan-kajjo/iii_p</ref> Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>{{en}} https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi inglîzî ''Nothing but soot'' hatine çapkirin. * ''Bîranên Serxweş''. * ''Xewn û vodka û tiştên din''. * ''Nothing but soot'' ("Tenê xwelî", 2015)<ref>{{en}} https://www.rudaw.net/english/categories/culture/996430</ref><ref>{{ku}} https://www.dengeamerika.com/a/3178550.html</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] h53z9j4bam024qz71zw54tkps56j4xv 2100606 2100605 2026-10-26T15:35:40Z MikaelF 935 2100606 wikitext text/x-wiki '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e. == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dûre di 2012an de dest bi karê xwe rojnamevantiyê li [[Dengê Amerîkayê]] ([[Voice of America]]) beşa kurdî ([[VOA]]) li Waşîngtonê dike.<ref>{{en}} https://www.voanews.com/author/sirwan-kajjo/iii_p</ref> Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>{{en}} https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi inglîzî ''Nothing but soot'' hatine çapkirin. * ''Bîranên Serxweş''. * ''Xewn û vodka û tiştên din''. * ''Nothing but soot'' ("Tenê xwelî", 2015)<ref>{{en}} https://www.rudaw.net/english/categories/culture/996430</ref><ref>{{ku}} https://www.dengeamerika.com/a/3178550.html</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] ksmwfnofvufftn2m706uh525jbmizqr 2100607 2100606 2026-10-26T15:40:33Z MikaelF 935 2100607 wikitext text/x-wiki '''Sîrwan Qiço''', bi inglîzî wek '''Sirwan Kajjo''' tê naskirin (jdb. 1986), rojnamevan, lêkolîner û nivîskarekî kurd e.<ref>{{ku}} [[Evîn Hesen]] (2021). "Min xwest beşekî ji jiyana kurdan bi xelkê Amerîkayê bidin nasîn. Çanda xwe bi cîhanê bidin naskirin.", [[Xwebûn]], 78:2021, r. 4.</ref> == Kurtejiyan == Qiço di sala 1986an de li bajarê [[Amûdê]] yê [[Rojavayê Kurdistanê]] ji dayika xwe bûye. Di 2008an de Qiço koçî Amerîkayê dike û dûre di 2012an de dest bi karê xwe rojnamevantiyê li [[Dengê Amerîkayê]] ([[Voice of America]]) beşa kurdî ([[VOA]]) li Waşîngtonê dike.<ref>{{en}} https://www.voanews.com/author/sirwan-kajjo/iii_p</ref> Bawernameya wî ya [[B.A.]] di zanista siyasî û siyaseta navneteweyî de ji [[Zanîngeha George Mason]] ([[GMU]]) heye. Îro (2026) di [[American University’s School of International Service]] li Waşîngtonê de rêvebirî, siyaset û ewlehiya cîhanî dixwîne.<ref>{{en}} https://www.american.edu/sis/research/initiatives/global-kurdish/nextgen-voices-sirwan-kajjo.cfm</ref> == Berhemên edebî == Heta niha (2021) du pirtûkên wî yên helbestan bi zimanê kurdî û romaneke bi inglîzî ''Nothing but soot'' hatine çapkirin. * ''Bîranên Serxweş''. * ''Xewn û vodka û tiştên din''. * ''Nothing but soot'' ("Tenê xwelî", 2015)<ref>{{en}} https://www.rudaw.net/english/categories/culture/996430</ref><ref>{{ku}} https://www.dengeamerika.com/a/3178550.html</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] 5p27a4me7ykonsu2o43jkb81w3rfo8w Mensûr Yaxotî 0 330503 2100533 2026-10-26T12:58:24Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2100533 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2100534 2100533 2026-10-26T13:00:51Z Kawa63 105128 /* */ 2100534 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mensûr Yaxotî (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. 9h3040k765xxchdg10cc7tl05o2dtal 2100535 2100534 2026-10-26T13:02:17Z Kawa63 105128 /* */ 2100535 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mensûr Yaxotî (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. sc1u3989t1cle9bfebz5ylcctthm0ov 2100536 2100535 2026-10-26T13:02:29Z Kawa63 105128 /* */ 2100536 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mensûr Yaxotî (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == 0b012mdspct3hmipe4gelddhmmvbiwh 2100537 2100536 2026-10-26T13:05:15Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100537 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mensûr Yaxotî (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxutî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. qs6bmcmhob76hk6yll025pge4eqk5ua 2100538 2100537 2026-10-26T13:07:53Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100538 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mensûr Yaxotî (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. mx2vip3sc5ttyoifvr9hd6wj75ho92u 2100539 2100538 2026-10-26T13:08:45Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100539 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mensûr Yaxotî (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir. emk8xkiyv9cjsysfvokl8o4003c6tba 2100540 2100539 2026-10-26T13:09:06Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100540 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mensûr Yaxotî (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir. == Şêwaza edebî == 7ucvsgg2lu6px2bhqvwo1tdk010wqda 2100541 2100540 2026-10-26T13:10:23Z Kawa63 105128 /* Şêwaza edebî */ 2100541 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mensûr Yaxotî (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir. == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike. Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da. 1yecvc49sn80fytcow1g5am07cwacaz 2100542 2100541 2026-10-26T13:10:45Z Kawa63 105128 /* Şêwaza edebî */ 2100542 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mensûr Yaxotî (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir. == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike. Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da. == Eserên wî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} 2om2pedl81r67jo4khwetp41s9fm87h 2100543 2100542 2026-10-26T13:11:18Z Kawa63 105128 /* Eserên wî */ 2100543 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mensûr Yaxotî (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir. == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike. Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da. == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: == Çavkanî == {{Çavkanî}} 1xcoprnkwyvy12956psbunwhike29ue 2100544 2100543 2026-10-26T13:16:17Z Kawa63 105128 /* Eserên wî */ 2100544 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mensûr Yaxotî (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir. == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike. Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da. == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} hlacnfcu175gssum8ylbrv2yr90jjey 2100545 2100544 2026-10-26T13:17:00Z Kawa63 105128 /* */ 2100545 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Mansoor Yaghooti.jpg|thumb|180px]] Mensûr Yaxotî (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir. == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike. Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da. == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} ami88cps2tlwwdf9y1sfrmaafr655gg 2100546 2100545 2026-10-26T13:17:15Z Kawa63 105128 /* */ 2100546 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Mansoor Yaghooti.jpg|thumb|180px|Mensûr Yaxotî]] Mensûr Yaxotî (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir. == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike. Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da. == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} tkjfdtcjjib9wspx5sb2o17q64v7ith 2100547 2100546 2026-10-26T13:18:02Z Kawa63 105128 /* */ 2100547 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Mensûr Yaxotî (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir. == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike. Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da. == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} 2tb6hsxh3mcu41bfyrt0da76cpseqml 2100548 2100547 2026-10-26T13:18:21Z Kawa63 105128 /* */ 2100548 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mensûr Yaxotî''' (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir. == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike. Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da. == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} cs2u5fnu64k8poymy74fz3kc92gsg27 2100549 2100548 2026-10-26T13:19:13Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100549 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mensûr Yaxotî''' (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/817380/renowned-kurdish-iranian-writer-mansour-yaghouti-passes-away-at-76 |title=Renowned Kurdish-Iranian writer Mansour Yaghouti passes away at 76 |website=kurdistan24.net |date=December 28, 2024}}</ref> == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike. Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da. == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3vya2y45ghya04665fso9lkaq7sp89e 2100550 2100549 2026-10-26T13:19:41Z Kawa63 105128 /* Şêwaza edebî */ 2100550 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mensûr Yaxotî''' (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/817380/renowned-kurdish-iranian-writer-mansour-yaghouti-passes-away-at-76 |title=Renowned Kurdish-Iranian writer Mansour Yaghouti passes away at 76 |website=kurdistan24.net |date=December 28, 2024}}</ref> == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike.<ref>{{Cite journal |last1=محمودی |first1=محمدعلی |last2=رضایی |first2=شمسی |date=June 22, 2014 |title=بررسی تطبیقی داستان کوتاه "گل خاص" از منصور یاقوتی و "دلتنگی" از چخوف |url=https://jor.ut.ac.ir/article_52052.html |journal=پژوهش ادبیات معاصر جهان |volume=19 |issue=1 |pages=87–102 |doi=10.22059/jor.2014.52052 |via=jor.ut.ac.ir}}</ref> Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da.<ref>{{Cite web |url=https://www.sysislamicartjournal.ir/article_143510.html?lang=en |title=Naturalism and Fable Elements in the works of Mansour Yaghouti and Abbas Katouzian}}</ref> == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} 7frvcptt6qbc0njqyv953ymkmns71gl 2100551 2100550 2026-10-26T13:20:01Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 2100551 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mensûr Yaxotî''' (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/817380/renowned-kurdish-iranian-writer-mansour-yaghouti-passes-away-at-76 |title=Renowned Kurdish-Iranian writer Mansour Yaghouti passes away at 76 |website=kurdistan24.net |date=December 28, 2024}}</ref> == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike.<ref>{{Cite journal |last1=محمودی |first1=محمدعلی |last2=رضایی |first2=شمسی |date=June 22, 2014 |title=بررسی تطبیقی داستان کوتاه "گل خاص" از منصور یاقوتی و "دلتنگی" از چخوف |url=https://jor.ut.ac.ir/article_52052.html |journal=پژوهش ادبیات معاصر جهان |volume=19 |issue=1 |pages=87–102 |doi=10.22059/jor.2014.52052 |via=jor.ut.ac.ir}}</ref> Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da.<ref>{{Cite web |url=https://www.sysislamicartjournal.ir/article_143510.html?lang=en |title=Naturalism and Fable Elements in the works of Mansour Yaghouti and Abbas Katouzian}}</ref> == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 1q8p5wkrvzzhnz4uwz0jzfpwxrccb0n 2100552 2100551 2026-10-26T13:20:11Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] 2100552 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mensûr Yaxotî''' (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/817380/renowned-kurdish-iranian-writer-mansour-yaghouti-passes-away-at-76 |title=Renowned Kurdish-Iranian writer Mansour Yaghouti passes away at 76 |website=kurdistan24.net |date=December 28, 2024}}</ref> == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike.<ref>{{Cite journal |last1=محمودی |first1=محمدعلی |last2=رضایی |first2=شمسی |date=June 22, 2014 |title=بررسی تطبیقی داستان کوتاه "گل خاص" از منصور یاقوتی و "دلتنگی" از چخوف |url=https://jor.ut.ac.ir/article_52052.html |journal=پژوهش ادبیات معاصر جهان |volume=19 |issue=1 |pages=87–102 |doi=10.22059/jor.2014.52052 |via=jor.ut.ac.ir}}</ref> Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da.<ref>{{Cite web |url=https://www.sysislamicartjournal.ir/article_143510.html?lang=en |title=Naturalism and Fable Elements in the works of Mansour Yaghouti and Abbas Katouzian}}</ref> == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] tbanvoq6u2y20phsixctpsos6iedwpe 2100553 2100552 2026-10-26T13:20:28Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên Îran]] 2100553 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mensûr Yaxotî''' (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/817380/renowned-kurdish-iranian-writer-mansour-yaghouti-passes-away-at-76 |title=Renowned Kurdish-Iranian writer Mansour Yaghouti passes away at 76 |website=kurdistan24.net |date=December 28, 2024}}</ref> == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike.<ref>{{Cite journal |last1=محمودی |first1=محمدعلی |last2=رضایی |first2=شمسی |date=June 22, 2014 |title=بررسی تطبیقی داستان کوتاه "گل خاص" از منصور یاقوتی و "دلتنگی" از چخوف |url=https://jor.ut.ac.ir/article_52052.html |journal=پژوهش ادبیات معاصر جهان |volume=19 |issue=1 |pages=87–102 |doi=10.22059/jor.2014.52052 |via=jor.ut.ac.ir}}</ref> Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da.<ref>{{Cite web |url=https://www.sysislamicartjournal.ir/article_143510.html?lang=en |title=Naturalism and Fable Elements in the works of Mansour Yaghouti and Abbas Katouzian}}</ref> == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên Îran]] 4h807rsygerj4via7wysz20zi2x3hfv 2100554 2100553 2026-10-26T13:20:38Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Helbestvanên Îran]] 2100554 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mensûr Yaxotî''' (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/817380/renowned-kurdish-iranian-writer-mansour-yaghouti-passes-away-at-76 |title=Renowned Kurdish-Iranian writer Mansour Yaghouti passes away at 76 |website=kurdistan24.net |date=December 28, 2024}}</ref> == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike.<ref>{{Cite journal |last1=محمودی |first1=محمدعلی |last2=رضایی |first2=شمسی |date=June 22, 2014 |title=بررسی تطبیقی داستان کوتاه "گل خاص" از منصور یاقوتی و "دلتنگی" از چخوف |url=https://jor.ut.ac.ir/article_52052.html |journal=پژوهش ادبیات معاصر جهان |volume=19 |issue=1 |pages=87–102 |doi=10.22059/jor.2014.52052 |via=jor.ut.ac.ir}}</ref> Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da.<ref>{{Cite web |url=https://www.sysislamicartjournal.ir/article_143510.html?lang=en |title=Naturalism and Fable Elements in the works of Mansour Yaghouti and Abbas Katouzian}}</ref> == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] tbanvoq6u2y20phsixctpsos6iedwpe 2100555 2100554 2026-10-26T13:20:48Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1949]] 2100555 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mensûr Yaxotî''' (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/817380/renowned-kurdish-iranian-writer-mansour-yaghouti-passes-away-at-76 |title=Renowned Kurdish-Iranian writer Mansour Yaghouti passes away at 76 |website=kurdistan24.net |date=December 28, 2024}}</ref> == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike.<ref>{{Cite journal |last1=محمودی |first1=محمدعلی |last2=رضایی |first2=شمسی |date=June 22, 2014 |title=بررسی تطبیقی داستان کوتاه "گل خاص" از منصور یاقوتی و "دلتنگی" از چخوف |url=https://jor.ut.ac.ir/article_52052.html |journal=پژوهش ادبیات معاصر جهان |volume=19 |issue=1 |pages=87–102 |doi=10.22059/jor.2014.52052 |via=jor.ut.ac.ir}}</ref> Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da.<ref>{{Cite web |url=https://www.sysislamicartjournal.ir/article_143510.html?lang=en |title=Naturalism and Fable Elements in the works of Mansour Yaghouti and Abbas Katouzian}}</ref> == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1949]] 0ghh463fhpk0qd711xps0wbqyrx981q 2100556 2100555 2026-10-26T13:20:57Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 2024]] 2100556 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mensûr Yaxotî''' (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/817380/renowned-kurdish-iranian-writer-mansour-yaghouti-passes-away-at-76 |title=Renowned Kurdish-Iranian writer Mansour Yaghouti passes away at 76 |website=kurdistan24.net |date=December 28, 2024}}</ref> == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike.<ref>{{Cite journal |last1=محمودی |first1=محمدعلی |last2=رضایی |first2=شمسی |date=June 22, 2014 |title=بررسی تطبیقی داستان کوتاه "گل خاص" از منصور یاقوتی و "دلتنگی" از چخوف |url=https://jor.ut.ac.ir/article_52052.html |journal=پژوهش ادبیات معاصر جهان |volume=19 |issue=1 |pages=87–102 |doi=10.22059/jor.2014.52052 |via=jor.ut.ac.ir}}</ref> Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da.<ref>{{Cite web |url=https://www.sysislamicartjournal.ir/article_143510.html?lang=en |title=Naturalism and Fable Elements in the works of Mansour Yaghouti and Abbas Katouzian}}</ref> == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1949]] [[Kategorî:Mirin 2024]] 9i7htgzknc0qbqhi3kyapz7tmhltj6k 2100557 2100556 2026-10-26T13:21:06Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê]] 2100557 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mensûr Yaxotî''' (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, şair û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê kurtçîrok û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên Îranê yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/817380/renowned-kurdish-iranian-writer-mansour-yaghouti-passes-away-at-76 |title=Renowned Kurdish-Iranian writer Mansour Yaghouti passes away at 76 |website=kurdistan24.net |date=December 28, 2024}}</ref> == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike.<ref>{{Cite journal |last1=محمودی |first1=محمدعلی |last2=رضایی |first2=شمسی |date=June 22, 2014 |title=بررسی تطبیقی داستان کوتاه "گل خاص" از منصور یاقوتی و "دلتنگی" از چخوف |url=https://jor.ut.ac.ir/article_52052.html |journal=پژوهش ادبیات معاصر جهان |volume=19 |issue=1 |pages=87–102 |doi=10.22059/jor.2014.52052 |via=jor.ut.ac.ir}}</ref> Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da.<ref>{{Cite web |url=https://www.sysislamicartjournal.ir/article_143510.html?lang=en |title=Naturalism and Fable Elements in the works of Mansour Yaghouti and Abbas Katouzian}}</ref> == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1949]] [[Kategorî:Mirin 2024]] [[Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê]] ri4v64g0h092rfgetxo4wfsp4qfqlu7 2100558 2100557 2026-10-26T13:22:00Z Kawa63 105128 /* */ 2100558 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mensûr Yaxotî''' (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, [[Helbestvan|şair]] û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê [[kurteçîrok]] û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên [[Îran|Îranê]] yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê Kirmaşanê kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/817380/renowned-kurdish-iranian-writer-mansour-yaghouti-passes-away-at-76 |title=Renowned Kurdish-Iranian writer Mansour Yaghouti passes away at 76 |website=kurdistan24.net |date=December 28, 2024}}</ref> == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike.<ref>{{Cite journal |last1=محمودی |first1=محمدعلی |last2=رضایی |first2=شمسی |date=June 22, 2014 |title=بررسی تطبیقی داستان کوتاه "گل خاص" از منصور یاقوتی و "دلتنگی" از چخوف |url=https://jor.ut.ac.ir/article_52052.html |journal=پژوهش ادبیات معاصر جهان |volume=19 |issue=1 |pages=87–102 |doi=10.22059/jor.2014.52052 |via=jor.ut.ac.ir}}</ref> Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da.<ref>{{Cite web |url=https://www.sysislamicartjournal.ir/article_143510.html?lang=en |title=Naturalism and Fable Elements in the works of Mansour Yaghouti and Abbas Katouzian}}</ref> == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1949]] [[Kategorî:Mirin 2024]] [[Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê]] 0hcqhy2eqwhkvca2ib8sewl8tn4jw63 2100559 2100558 2026-10-26T13:22:21Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100559 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mensûr Yaxotî''' (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, [[Helbestvan|şair]] û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê [[kurteçîrok]] û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên [[Îran|Îranê]] yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/817380/renowned-kurdish-iranian-writer-mansour-yaghouti-passes-away-at-76 |title=Renowned Kurdish-Iranian writer Mansour Yaghouti passes away at 76 |website=kurdistan24.net |date=December 28, 2024}}</ref> == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike.<ref>{{Cite journal |last1=محمودی |first1=محمدعلی |last2=رضایی |first2=شمسی |date=June 22, 2014 |title=بررسی تطبیقی داستان کوتاه "گل خاص" از منصور یاقوتی و "دلتنگی" از چخوف |url=https://jor.ut.ac.ir/article_52052.html |journal=پژوهش ادبیات معاصر جهان |volume=19 |issue=1 |pages=87–102 |doi=10.22059/jor.2014.52052 |via=jor.ut.ac.ir}}</ref> Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da.<ref>{{Cite web |url=https://www.sysislamicartjournal.ir/article_143510.html?lang=en |title=Naturalism and Fable Elements in the works of Mansour Yaghouti and Abbas Katouzian}}</ref> == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1949]] [[Kategorî:Mirin 2024]] [[Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê]] p7op6rcvs342xgttjmi8a6f6xj8yeff 2100560 2100559 2026-10-26T13:22:33Z Kawa63 105128 /* */ 2100560 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Mensûr Yaxotî''' (jdb. 5ê adara 1949ê li Kîweh Nan, [[Sunqûr (navçe)|Sunqûr]] - m. 29ê berfanbara 2024ê li [[Kirmaşan]]) çîroknivîs, [[Helbestvan|şair]] û rexnegirê edebî ya kurd bû ku bi [[zimanê farisî]] nivîsî. Wî di warê [[kurteçîrok]] û romanên bi zimanê farisî de eserên giring afirand û di nav nivîskarên [[Îran|Îranê]] yên salên 1960 û 1970î de wekî kesayetiyeke berbiçav tê zanin. Herwiha ew di salên 1970î de yek ji pêşengên edebiyata gundewarî û şopînerê şêwaza edebî ya [[Semed Behrengî]] bû. == Heyat == Mensûr Yaxotî di 5ê adara 1949ê de li gundê kurd ê bi navê Kîweh Nan, ku dikeve navçeya [[Sunqûr (navçe)|Sunqûrê]] ya [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]], jidayik bûye. Piştî ku ayla wî di heft saliya wî de koçî bajarê [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] kirin, ew çû Mekteba Seretayî ya Daryûşê û piştre jî Mekteba Amadeyî ya Kazaziyê; li wir bi dîplomeya di warê edebiyatè de qedand. Yaxutî, berî ku di sala 1971ê de tevlî Wezareta Perwerdehiyê bibe, di çarçoveya ''Sepah-e Daneş'' de li gundewarên Kirmaşanê wekî mielm kar kir. Piştî pênc salên mielmîtiyê li gundewaran, ew li bajarê Kirmaşanê dest bi mielmiyê kir. Yaxotî cara yekê di sala 1967ê de, wexta ku li Lîseya Kazaziyê dixwend, hat binçavkirin. Ew di sala 1977ê de, di dema rêveberiya leşkerî ya hikûmeta Serokwezîr [[Emîr-Ebas Huweyda]] de, careke din hat binçavkirin. Ew di wexta rejîma Şah de kete zindanê û piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|Şoreşa 1979ê]] jî dîsa hat zindankirin. Ji ber aktîvîteyên wî û têkiliyên bi komên siyasî re, ew rastî zextên siyasî hat û çend salan di veşartî de ma. Ew di sala 1984ê de careke din hat binçavkirin, bo Zindana Dizelabad a li Kirmaşanê hat şandin û pênc salan li wir ma. Mansûr Yaxotî di 29ê kanûna pêşîn a 2024ê de, piştî wextek ku nexweşiyê kete wî, li mala xwe ya li Kirmaşanê koça dawî kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/817380/renowned-kurdish-iranian-writer-mansour-yaghouti-passes-away-at-76 |title=Renowned Kurdish-Iranian writer Mansour Yaghouti passes away at 76 |website=kurdistan24.net |date=December 28, 2024}}</ref> == Şêwaza edebî == Yaghouti bi şêwaza xwe ya nivîsê ya kurt û rasterast dihat naskirin; ew yek bû sebeb ku Ebas Marofî wî wekî "Çexovê Îranê" bi nav bike.<ref>{{Cite journal |last1=محمودی |first1=محمدعلی |last2=رضایی |first2=شمسی |date=June 22, 2014 |title=بررسی تطبیقی داستان کوتاه "گل خاص" از منصور یاقوتی و "دلتنگی" از چخوف |url=https://jor.ut.ac.ir/article_52052.html |journal=پژوهش ادبیات معاصر جهان |volume=19 |issue=1 |pages=87–102 |doi=10.22059/jor.2014.52052 |via=jor.ut.ac.ir}}</ref> Eserên wî bi pirî heyata gundewarî û pirsgirêkên civakî temsîl didan ku ew jî têkiliya wî ya kûr a bi kokên wî re û pabendbûna wî ya ji bo ronîkirina têkoşîna xelkê asayî temsîl da.<ref>{{Cite web |url=https://www.sysislamicartjournal.ir/article_143510.html?lang=en |title=Naturalism and Fable Elements in the works of Mansour Yaghouti and Abbas Katouzian}}</ref> == Eserên wî == Ew hinek ji eserên wî yê mezin temsîl dide: * ''Gol-Khas'', 1971 * ''Zakhm'' (Birîn), 1972 * ''Koodaki-ye Man'' (Zarokatiya Min), 1974 * ''Cheraghi Bar Faraz Madyan-Kuh'' (Çirayek Li Ser Çiyayê Medyenê), 1976 * ''Afsaaneh-ye Sirang'' (Efsaneya Sirang), 1979 * ''Tusha-ye Parande-ye Gharib Zagaras'' (Çûkê Xerîb yê Zagrosê), 1982 * ''Mardane Farda'' (Mêrî Sibe), 1977 * ''Sherekat-ye Koodak va Nojavan'' (Şîrketa Zarok û Gençan), 1993 * ''Akbari dar Mah'', 1995 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1949]] [[Kategorî:Mirin 2024]] [[Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê]] 87nzufdxboslzpl88etenh4i1mlwr6a Galeriya Miletî ya Ermenistanê 0 330504 2100567 2026-10-26T14:24:00Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2100567 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2100568 2100567 2026-10-26T14:25:45Z Kawa63 105128 /* */ 2100568 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Galeriya Miletî ya Ermenistanê, hem muze ya hunerî ya herî mezin li Komara Ermenistanê ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. frft58dn9sfsjh6q9knhgslwvj7fknz 2100569 2100568 2026-10-26T14:26:00Z Kawa63 105128 /* */ 2100569 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Galeriya Miletî ya Ermenistanê, hem muze ya hunerî ya herî mezin li Komara Ermenistanê ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} lx28u2dk5dfpvsjxwp3g8vdo6hkks3z 2100570 2100569 2026-10-26T14:26:30Z Kawa63 105128 /* */ 2100570 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Galeriya Miletî ya Ermenistanê (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]];), hem muze ya hunerî ya herî mezin li Komara Ermenistanê ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} a4d2rejghvtxkul35qdmqp4x77jkwpx 2100571 2100570 2026-10-26T14:26:40Z Kawa63 105128 /* */ 2100571 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Galeriya Miletî ya Ermenistanê (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]];), hem muze ya hunerî ya herî mezin li Cimhuriyeta Ermenistanê ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} bdpxhm6al82u9w8hpxg14q031b9w0ni 2100572 2100571 2026-10-26T14:27:03Z Kawa63 105128 2100572 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Galeriya Miletî ya Ermenistanê (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]; Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, {{Transliteration|hy|Hayastani azgayin patkerasrah}}), hem muze ya hunerî ya herî mezin li Cimhuriyeta Ermenistanê ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 60r9eiciev77vp8dmeauruqzaaf7b78 2100573 2100572 2026-10-26T14:28:03Z Kawa63 105128 /* */ 2100573 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:National Gallery of Armenia, NGA.jpg|thumb|Resima muzeyê]] Galeriya Miletî ya Ermenistanê (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]; Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, {{Transliteration|hy|Hayastani azgayin patkerasrah}}), hem muze ya hunerî ya herî mezin li Cimhuriyeta Ermenistanê ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} m9tfmt977gcfrwzvejf7dzr8pnjbxzn 2100574 2100573 2026-10-26T14:29:16Z Kawa63 105128 /* */ 2100574 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:National Gallery of Armenia, NGA.jpg|thumb|Resima muzeyê]] Galeriya Miletî ya Ermenistanê (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]; Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, {{Transliteration|hy|Hayastani azgayin patkerasrah}}), hem muze ya hunerî ya herî mezin li [[Ermenistan|Cimhuriyeta Ermenistanê]] ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. Muze, ku li Meydana Cimhuriyetê ya [[Rewan|Yerîvanê]] cih digire, xwediyê yek ji cihên herî berbiçav e li paytexta Ermenistanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} ar7qwottmvi3gd11s9s4cfp421srksu 2100575 2100574 2026-10-26T14:30:56Z Kawa63 105128 /* */ 2100575 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:National Gallery of Armenia, NGA.jpg|thumb|Resima muzeyê]] Galeriya Miletî ya Ermenistanê (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]; Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, {{Transliteration|hy|Hayastani azgayin patkerasrah}}), hem muze ya hunerî ya herî mezin li [[Ermenistan|Cimhuriyeta Ermenistanê]] ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. Muze, ku li Meydana Cimhuriyetê ya [[Rewan|Yerîvanê]] cih digire, xwediyê yek ji cihên herî berbiçav e li paytexta Ermenistanê. Di muzexaneyê de arşîveke awarte ya ku nêzî 200.000 elementan dihewîne, heye; di nav wan de resim, defter, name, meqele, tiştên şexsî û materyalên belgeyî yên têkildarî hunermendên bi nav û deng ên ermenî û navmiletî, herwiha bûyerên kulturî yên giring cih digirin. Di sala 2026an de, 105.000 kes serdana muzexaneyê kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} f8ex2wh0qvccvex6z9xqm14tz864zx5 2100576 2100575 2026-10-26T14:32:18Z Kawa63 105128 /* */ 2100576 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:National Gallery of Armenia, NGA.jpg|thumb|Resima muzeyê]] Galeriya Miletî ya Ermenistanê (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]; Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, {{Transliteration|hy|Hayastani azgayin patkerasrah}}), hem muze ya hunerî ya herî mezin li [[Ermenistan|Cimhuriyeta Ermenistanê]] ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. Muze, ku li Meydana Cimhuriyetê ya [[Rewan|Yerîvanê]] cih digire, xwediyê yek ji cihên herî berbiçav e li paytexta Ermenistanê. Di muzexaneyê de arşîveke awarte ya ku nêzî 200.000 elementan dihewîne, heye; di nav wan de resim, defter, name, meqele, tiştên şexsî û materyalên belgeyî yên têkildarî hunermendên bi nav û deng ên ermenî û navmiletî, herwiha bûyerên kulturî yên giring cih digirin. Di sala 2026an de, 105.000 kes serdana muzexaneyê kirin. Galerî di sala 1921ê de, bi biryara [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê|Cimhuriyeta Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê]] hate damezrandin û beşa hunerî ya muzeya dewletê pêk tîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} evyd1k483yuh3t95td9y2uxo2rptqcz 2100577 2100576 2026-10-26T14:32:40Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Muze]] 2100577 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:National Gallery of Armenia, NGA.jpg|thumb|Resima muzeyê]] Galeriya Miletî ya Ermenistanê (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]; Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, {{Transliteration|hy|Hayastani azgayin patkerasrah}}), hem muze ya hunerî ya herî mezin li [[Ermenistan|Cimhuriyeta Ermenistanê]] ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. Muze, ku li Meydana Cimhuriyetê ya [[Rewan|Yerîvanê]] cih digire, xwediyê yek ji cihên herî berbiçav e li paytexta Ermenistanê. Di muzexaneyê de arşîveke awarte ya ku nêzî 200.000 elementan dihewîne, heye; di nav wan de resim, defter, name, meqele, tiştên şexsî û materyalên belgeyî yên têkildarî hunermendên bi nav û deng ên ermenî û navmiletî, herwiha bûyerên kulturî yên giring cih digirin. Di sala 2026an de, 105.000 kes serdana muzexaneyê kirin. Galerî di sala 1921ê de, bi biryara [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê|Cimhuriyeta Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê]] hate damezrandin û beşa hunerî ya muzeya dewletê pêk tîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Muze]] k8bt6q9g6a4dn1uecertwh6vvbuavym 2100578 2100577 2026-10-26T14:32:49Z Kawa63 105128 /* */ 2100578 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:National Gallery of Armenia, NGA.jpg|thumb|Resima muzeyê]] '''Galeriya Miletî ya Ermenistanê''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]; Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, {{Transliteration|hy|Hayastani azgayin patkerasrah}}), hem muze ya hunerî ya herî mezin li [[Ermenistan|Cimhuriyeta Ermenistanê]] ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. Muze, ku li Meydana Cimhuriyetê ya [[Rewan|Yerîvanê]] cih digire, xwediyê yek ji cihên herî berbiçav e li paytexta Ermenistanê. Di muzexaneyê de arşîveke awarte ya ku nêzî 200.000 elementan dihewîne, heye; di nav wan de resim, defter, name, meqele, tiştên şexsî û materyalên belgeyî yên têkildarî hunermendên bi nav û deng ên ermenî û navmiletî, herwiha bûyerên kulturî yên giring cih digirin. Di sala 2026an de, 105.000 kes serdana muzexaneyê kirin. Galerî di sala 1921ê de, bi biryara [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê|Cimhuriyeta Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê]] hate damezrandin û beşa hunerî ya muzeya dewletê pêk tîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Muze]] cwon484ypq0cshm1wqo3hs5f05flkml 2100579 2100578 2026-10-26T14:33:16Z Kawa63 105128 /* */ 2100579 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:National Gallery of Armenia, NGA.jpg|thumb|Resima muzeyê]] '''Galeriya Miletî ya Ermenistanê''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]; Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, {{Transliteration|hy|Hayastani azgayin patkerasrah}}), hem muze ya hunerî ya herî mezin li [[Ermenistan|Cimhuriyeta Ermenistanê]] ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. Muze, ku li Meydana Cimhuriyetê ya [[Rewan|Yerîvanê]] cih digire, xwediyê yek ji cihên herî berbiçav e li paytexta Ermenistanê. Di muzexaneyê de arşîveke awarte ya ku nêzî 200.000 elementan dihewîne, heye; di nav wan de resim, defter, name, meqele, tiştên şexsî û materyalên belgeyî yên têkildarî hunermendên bi nav û deng ên ermenî û navmiletî, herwiha bûyerên kulturî yên giring cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://armenpress.am/hy/article/1241281 |title=The National Gallery of Armenia has recorded the highest number of visitors in its entire history. |work=armenpress.am}}</ref> Di sala 2026an de, 105.000 kes serdana muzexaneyê kirin. Galerî di sala 1921ê de, bi biryara [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê|Cimhuriyeta Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê]] hate damezrandin û beşa hunerî ya muzeya dewletê pêk tîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Muze]] r32nhohgu04gei519w1jbcsxm1l6p35 2100580 2100579 2026-10-26T14:33:26Z Kawa63 105128 /* */ 2100580 wikitext text/x-wiki [[Wêne:National Gallery of Armenia, NGA.jpg|thumb|Resima muzeyê]] '''Galeriya Miletî ya Ermenistanê''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]; Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, {{Transliteration|hy|Hayastani azgayin patkerasrah}}), hem muze ya hunerî ya herî mezin li [[Ermenistan|Cimhuriyeta Ermenistanê]] ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. Muze, ku li Meydana Cimhuriyetê ya [[Rewan|Yerîvanê]] cih digire, xwediyê yek ji cihên herî berbiçav e li paytexta Ermenistanê. Di muzexaneyê de arşîveke awarte ya ku nêzî 200.000 elementan dihewîne, heye; di nav wan de resim, defter, name, meqele, tiştên şexsî û materyalên belgeyî yên têkildarî hunermendên bi nav û deng ên ermenî û navmiletî, herwiha bûyerên kulturî yên giring cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://armenpress.am/hy/article/1241281 |title=The National Gallery of Armenia has recorded the highest number of visitors in its entire history. |work=armenpress.am}}</ref> Di sala 2026an de, 105.000 kes serdana muzexaneyê kirin. Galerî di sala 1921ê de, bi biryara [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê|Cimhuriyeta Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê]] hate damezrandin û beşa hunerî ya muzeya dewletê pêk tîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Muze]] kfzc5eoqh2dp604etrlhwyhconhi4un 2100581 2100580 2026-10-26T14:34:50Z Kawa63 105128 /* */ 2100581 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:National Gallery of Armenia, NGA.jpg|thumb|Resima muzeyê]] '''Galeriya Miletî ya Ermenistanê''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]; Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, {{Transliteration|hy|Hayastani azgayin patkerasrah}}), hem muze ya hunerî ya herî mezin li [[Ermenistan|Cimhuriyeta Ermenistanê]] ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. Muze, ku li Meydana Cimhuriyetê ya [[Rewan|Yerîvanê]] cih digire, xwediyê yek ji cihên herî berbiçav e li paytexta Ermenistanê. Di muzexaneyê de arşîveke awarte ya ku nêzî 200.000 elementan dihewîne, heye; di nav wan de resim, defter, name, meqele, tiştên şexsî û materyalên belgeyî yên têkildarî hunermendên bi nav û deng ên ermenî û navmiletî, herwiha bûyerên kulturî yên giring cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://armenpress.am/hy/article/1241281 |title=The National Gallery of Armenia has recorded the highest number of visitors in its entire history. |work=armenpress.am}}</ref> Di sala 2026an de, 105.000 kes serdana muzexaneyê kirin. Galerî di sala 1921ê de, bi biryara [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê|Cimhuriyeta Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê]] hate damezrandin û beşa hunerî ya muzeya dewletê pêk tîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Muze]] 1skdtleouikf161t5syftcypfk29anz 2100582 2100581 2026-10-26T14:35:07Z Kawa63 105128 /* */ 2100582 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:National Gallery of Armenia, NGA.jpg|thumb|Resima muzeyê]] '''Galeriya Miletî ya Ermenistanê''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]; Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, {{Transliteration|hy|Hayastani azgayin patkerasrah}}), hem muze ya hunerî ya herî mezin li [[Ermenistan|Cimhuriyeta Ermenistanê]] ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. Muze, ku li Meydana Cimhuriyetê ya [[Rewan|Yerîvanê]] cih digire, xwediyê yek ji cihên herî berbiçav e li paytexta Ermenistanê. Di muzexaneyê de arşîveke awarte ya ku nêzî 200.000 elementan dihewîne, heye; di nav wan de resim, defter, name, meqele, tiştên şexsî û materyalên belgeyî yên têkildarî hunermendên bi nav û deng ên ermenî û navmiletî, herwiha bûyerên kulturî yên giring cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://armenpress.am/hy/article/1241281 |title=The National Gallery of Armenia has recorded the highest number of visitors in its entire history. |work=armenpress.am}}</ref> Di sala 2026an de, 105.000 kes serdana muzexaneyê kirin. Galerî di sala 1921ê de, bi biryara [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê|Cimhuriyeta Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê]] hate damezrandin û beşa hunerî ya muzeya dewletê pêk tîne. == Tarîx == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Muze]] l9b2odbeux60nmmkdnbm3qpzhhlf6oz 2100583 2100582 2026-10-26T14:35:28Z Kawa63 105128 /* Tarîx */ 2100583 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:National Gallery of Armenia, NGA.jpg|thumb|Resima muzeyê]] '''Galeriya Miletî ya Ermenistanê''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]; Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, {{Transliteration|hy|Hayastani azgayin patkerasrah}}), hem muze ya hunerî ya herî mezin li [[Ermenistan|Cimhuriyeta Ermenistanê]] ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. Muze, ku li Meydana Cimhuriyetê ya [[Rewan|Yerîvanê]] cih digire, xwediyê yek ji cihên herî berbiçav e li paytexta Ermenistanê. Di muzexaneyê de arşîveke awarte ya ku nêzî 200.000 elementan dihewîne, heye; di nav wan de resim, defter, name, meqele, tiştên şexsî û materyalên belgeyî yên têkildarî hunermendên bi nav û deng ên ermenî û navmiletî, herwiha bûyerên kulturî yên giring cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://armenpress.am/hy/article/1241281 |title=The National Gallery of Armenia has recorded the highest number of visitors in its entire history. |work=armenpress.am}}</ref> Di sala 2026an de, 105.000 kes serdana muzexaneyê kirin. Galerî di sala 1921ê de, bi biryara [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê|Cimhuriyeta Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê]] hate damezrandin û beşa hunerî ya muzeya dewletê pêk tîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Muze]] 1skdtleouikf161t5syftcypfk29anz 2100584 2100583 2026-10-26T14:35:58Z Kawa63 105128 /* */ 2100584 wikitext text/x-wiki [[Wêne:National Gallery of Armenia, NGA.jpg|thumb|Resima muzeyê]] '''Galeriya Miletî ya Ermenistanê''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]; Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, {{Transliteration|hy|Hayastani azgayin patkerasrah}}), hem muze ya hunerî ya herî mezin li [[Ermenistan|Cimhuriyeta Ermenistanê]] ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. Muze, ku li Meydana Cimhuriyetê ya [[Rewan|Yerîvanê]] cih digire, xwediyê yek ji cihên herî berbiçav e li paytexta Ermenistanê. Di muzexaneyê de arşîveke awarte ya ku nêzî 200.000 elementan dihewîne, heye; di nav wan de resim, defter, name, meqele, tiştên şexsî û materyalên belgeyî yên têkildarî hunermendên bi nav û deng ên ermenî û navmiletî, herwiha bûyerên kulturî yên giring cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://armenpress.am/hy/article/1241281 |title=The National Gallery of Armenia has recorded the highest number of visitors in its entire history. |work=armenpress.am}}</ref> Di sala 2026an de, 105.000 kes serdana muzexaneyê kirin. Galerî di sala 1921ê de, bi biryara [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê|Cimhuriyeta Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê]] hate damezrandin û beşa hunerî ya muzeya dewletê pêk tîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Muze]] kfzc5eoqh2dp604etrlhwyhconhi4un 2100586 2100584 2026-10-26T14:37:49Z Kawa63 105128 /* */ 2100586 wikitext text/x-wiki [[Wêne:National Gallery of Armenia, NGA.jpg|thumb|rast|Resima muzeyê]] '''Galeriya Miletî ya Ermenistanê''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]; Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, {{Transliteration|hy|Hayastani azgayin patkerasrah}}), hem muze ya hunerî ya herî mezin li [[Ermenistan|Cimhuriyeta Ermenistanê]] ye û hem jî xwediyê koleksiyona herî mezin a hunera ermenî li Dunyayê ye; ew eserên hunerî di 56 salon û odeyên pêşangehê de pêşkêş dibin. Muze, ku li Meydana Cimhuriyetê ya [[Rewan|Yerîvanê]] cih digire, xwediyê yek ji cihên herî berbiçav e li paytexta Ermenistanê. Di muzexaneyê de arşîveke awarte ya ku nêzî 200.000 elementan dihewîne, heye; di nav wan de resim, defter, name, meqele, tiştên şexsî û materyalên belgeyî yên têkildarî hunermendên bi nav û deng ên ermenî û navmiletî, herwiha bûyerên kulturî yên giring cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://armenpress.am/hy/article/1241281 |title=The National Gallery of Armenia has recorded the highest number of visitors in its entire history. |work=armenpress.am}}</ref> Di sala 2026an de, 105.000 kes serdana muzexaneyê kirin. Galerî di sala 1921ê de, bi biryara [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê|Cimhuriyeta Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê]] hate damezrandin û beşa hunerî ya muzeya dewletê pêk tîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Muze]] ffaxzs8bw174xqbbfe7uloeto6ygxph Zilfiqar Ehmedzade 0 330505 2100613 2026-10-26T17:14:05Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2100613 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2100614 2100613 2026-10-26T17:18:31Z Kawa63 105128 /* */ 2100614 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû. a0xyswfo32eunz1klnqplf7wbd34en5 2100615 2100614 2026-10-26T17:18:48Z Kawa63 105128 /* */ 2100615 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} kvbupg0lce4a8j616nfwncub47c34bj 2100616 2100615 2026-10-26T17:19:20Z Kawa63 105128 /* */ 2100616 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} oidkx08jdyjd771xk8og4431ghjtu6z 2100617 2100616 2026-10-26T17:19:52Z Kawa63 105128 /* */ 2100617 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 2gf0q4oyf3rm0qqu09uzques3h4sy4q 2100618 2100617 2026-10-26T17:20:18Z Kawa63 105128 /* */ 2100618 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == == Çavkanî == {{Çavkanî}} lywf0jshak1napds54i67ho4n55eas2 2100619 2100618 2026-10-26T17:21:42Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100619 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} kscnzhtal1wpo5u3beig8aa5e5kn4bm 2100620 2100619 2026-10-26T17:24:29Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100620 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin. Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand. == Çavkanî == {{Çavkanî}} fo39rp53bsswj5hetb73uv9cbj6tegg 2100621 2100620 2026-10-26T17:26:35Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100621 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin. Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand. Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend. == Çavkanî == {{Çavkanî}} opaq6h9tsefr2jyi75qjkgpnazfjj1f 2100622 2100621 2026-10-26T17:27:25Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100622 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin. Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand. Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend. Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} r14fvw5u6l4vq8thke306h08reksakn 2100623 2100622 2026-10-26T17:28:40Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100623 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin. Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand. Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend. Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke komunîst de wekî serokê wê dişuxilî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} h80qogoe788waqk5o9ny67ys1g0y091 2100624 2100623 2026-10-26T17:28:57Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100624 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin. Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand. Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend. Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 8f7r6gzrncydvdlnx8wslprpaxww9jm 2100625 2100624 2026-10-26T17:29:23Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100625 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin. Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand. Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend. Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê (1919) ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} aah2yxcs011pme1hq15xdzxl9lonzb0 2100626 2100625 2026-10-26T17:31:32Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100626 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin. Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand. Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend. Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê (1919) ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî. Di dawiya sala 1921ê de, ew wekî komîserê têkoşîna li dijî [[Çete|çeteyan]] hat tayînkirin û di komîteya cîbicîkar de dişuxilî. Wî di salên 1922 û 1923yê de li çiyayan bi awayekî dijwar li dijî çeteyan şer kir, ew bêçek kirin û girtin. Herwiha li Zuvandê erkê serokatiya ''Deiramispolkom'' (Komîteya Rêveber a Herêmî) bi cih anî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} t563hv7pc9nsnf8e6bentc8bmzdu8vn 2100627 2100626 2026-10-26T17:32:35Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100627 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin. Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand. Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend. Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê (1919) ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî. Di dawiya sala 1921ê de, ew wekî komîserê têkoşîna li dijî [[Çete|çeteyan]] hat tayînkirin û di komîteya cîbicîkar de dişuxilî. Wî di salên 1922 û 1923yê de li çiyayan bi awayekî dijwar li dijî çeteyan şer kir, ew bêçek kirin û girtin. Herwiha li Zuvandê erkê serokatiya ''Deiramispolkom'' (Komîteya Rêveber a Herêmî) bi cih anî. Di sala 1924ê de, ew serokê beşa axê li Lenkeran PECê bû; di sala 1925ê de jî berpirsiyarê UONOya navçeya Lenkeran bû. Di 1ê tebaxa 1926ê de, ew bo [[Kurdistana Sor]] hat şandin û wekî serokê OVUyê hat tayînkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 76ojhgqdmwiddbgivwuag1rjib690xz 2100628 2100627 2026-10-26T17:33:19Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100628 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin. Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand. Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend. Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê (1919) ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî. Di dawiya sala 1921ê de, ew wekî komîserê têkoşîna li dijî [[Çete|çeteyan]] hat tayînkirin û di komîteya cîbicîkar de dişuxilî. Wî di salên 1922 û 1923yê de li çiyayan bi awayekî dijwar li dijî çeteyan şer kir, ew bêçek kirin û girtin. Herwiha li Zuvandê erkê serokatiya ''Deiramispolkom'' (Komîteya Rêveber a Herêmî) bi cih anî. Di sala 1924ê de, ew serokê beşa axê li Lenkeran PECê bû; di sala 1925ê de jî berpirsiyarê UONOya navçeya Lenkeran bû. Di 1ê tebaxa 1926ê de, ew bo [[Kurdistana Sor]] hat şandin û wekî serokê OVUyê hat tayînkirin, ew meqamê jî heta dawiya Kurdistana Sor xizmet kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} g1nu2sac76wxi1nf787xbreent61to2 2100629 2100628 2026-10-26T17:34:04Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100629 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin. Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand. Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend. Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê (1919) ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî. Di dawiya sala 1921ê de, ew wekî komîserê têkoşîna li dijî [[Çete|çeteyan]] hat tayînkirin û di komîteya cîbicîkar de dişuxilî. Wî di salên 1922 û 1923yê de li çiyayan bi awayekî dijwar li dijî çeteyan şer kir, ew bêçek kirin û girtin. Herwiha li Zuvandê erkê serokatiya ''Deiramispolkom'' (Komîteya Rêveber a Herêmî) bi cih anî. Di sala 1924ê de, ew serokê beşa axê li Lenkeran PECê bû; di sala 1925ê de jî berpirsiyarê UONOya navçeya Lenkeran bû. Di 1ê tebaxa 1926ê de, ew bo [[Kurdistana Sor]] hat şandin û wekî serokê OVUyê hat tayînkirin, ew meqamê jî heta dawiya Kurdistana Sor xizmet kir. Zilfiqar Ehmedzade di 9ê hezîrana 1942yê de li bajarê Mariinsk a Rûsyayê mir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} j53h8gg3bfutdagu4zde98bjq4raaes 2100630 2100629 2026-10-26T17:34:14Z Kawa63 105128 /* */ 2100630 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px|Zilfiqar Ehmedzade]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair û tercûmanê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin. Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand. Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend. Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê (1919) ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî. Di dawiya sala 1921ê de, ew wekî komîserê têkoşîna li dijî [[Çete|çeteyan]] hat tayînkirin û di komîteya cîbicîkar de dişuxilî. Wî di salên 1922 û 1923yê de li çiyayan bi awayekî dijwar li dijî çeteyan şer kir, ew bêçek kirin û girtin. Herwiha li Zuvandê erkê serokatiya ''Deiramispolkom'' (Komîteya Rêveber a Herêmî) bi cih anî. Di sala 1924ê de, ew serokê beşa axê li Lenkeran PECê bû; di sala 1925ê de jî berpirsiyarê UONOya navçeya Lenkeran bû. Di 1ê tebaxa 1926ê de, ew bo [[Kurdistana Sor]] hat şandin û wekî serokê OVUyê hat tayînkirin, ew meqamê jî heta dawiya Kurdistana Sor xizmet kir. Zilfiqar Ehmedzade di 9ê hezîrana 1942yê de li bajarê Mariinsk a Rûsyayê mir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} aaqsy20oa6ww3g9vu2h0ra66ot0azr4 2100631 2100630 2026-10-26T17:34:55Z Kawa63 105128 /* */ 2100631 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px|Zilfiqar Ehmedzade]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair, tercûman û siyasetmedarê [[taliş]] bû ku lîderê vejîna kulturî û miletî yê talişan bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin. Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand. Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend. Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê (1919) ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî. Di dawiya sala 1921ê de, ew wekî komîserê têkoşîna li dijî [[Çete|çeteyan]] hat tayînkirin û di komîteya cîbicîkar de dişuxilî. Wî di salên 1922 û 1923yê de li çiyayan bi awayekî dijwar li dijî çeteyan şer kir, ew bêçek kirin û girtin. Herwiha li Zuvandê erkê serokatiya ''Deiramispolkom'' (Komîteya Rêveber a Herêmî) bi cih anî. Di sala 1924ê de, ew serokê beşa axê li Lenkeran PECê bû; di sala 1925ê de jî berpirsiyarê UONOya navçeya Lenkeran bû. Di 1ê tebaxa 1926ê de, ew bo [[Kurdistana Sor]] hat şandin û wekî serokê OVUyê hat tayînkirin, ew meqamê jî heta dawiya Kurdistana Sor xizmet kir. Zilfiqar Ehmedzade di 9ê hezîrana 1942yê de li bajarê Mariinsk a Rûsyayê mir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} dsd8w4nk0w7weys2ehozqvedgr0j32d 2100632 2100631 2026-10-26T17:35:20Z Kawa63 105128 /* */ 2100632 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px|Zilfiqar Ehmedzade]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair, tercûman û siyasetmedarê [[taliş]] bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin. Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand. Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend. Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê (1919) ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî. Di dawiya sala 1921ê de, ew wekî komîserê têkoşîna li dijî [[Çete|çeteyan]] hat tayînkirin û di komîteya cîbicîkar de dişuxilî. Wî di salên 1922 û 1923yê de li çiyayan bi awayekî dijwar li dijî çeteyan şer kir, ew bêçek kirin û girtin. Herwiha li Zuvandê erkê serokatiya ''Deiramispolkom'' (Komîteya Rêveber a Herêmî) bi cih anî. Di sala 1924ê de, ew serokê beşa axê li Lenkeran PECê bû; di sala 1925ê de jî berpirsiyarê UONOya navçeya Lenkeran bû. Di 1ê tebaxa 1926ê de, ew bo [[Kurdistana Sor]] hat şandin û wekî serokê OVUyê hat tayînkirin, ew meqamê jî heta dawiya Kurdistana Sor xizmet kir. Zilfiqar Ehmedzade di 9ê hezîrana 1942yê de li bajarê Mariinsk a Rûsyayê mir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} sj3sgobsypdqhkpsuits6lu7kr01mi4 2100633 2100632 2026-10-26T17:37:13Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100633 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px|Zilfiqar Ehmedzade]] Zilfiqar Ehmedzade (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair, tercûman û siyasetmedarê [[taliş]] bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin.<ref name=":4" /> Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand.<ref>{{Cite web |url=http://azunion.org/ru/2015-01-14-08-29-54/ |title=Культура |work=Союз азербаджанцев мира |date=2014-12-29 |access-date=2020-02-17 |language=ru |quote=Зульфугар Ахмедзаде — талышский поэт XX века |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022832/http://azunion.org/ru/2015-01-14-08-29-54/ |archive-date=2017-11-07}}</ref> Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend.<ref name=":7">{{Cite journal |author=Ахмедзаде |first=Зульфугар |date=2018 |title=Автобиография |journal=ALƏM |language=ru |edition= |location=Баку |volume=3 |issue=14 |pages=9–12}}</ref> Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê (1919) ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî.<ref name=":4" /><ref name=":0">{{Cite web |url=https://ru.openlist.wiki/Ахмед-заде_Зульфугар_Ахмед_оглы_(1898) |title=Ахмед-заде Зульфугар Ахмед оглы (1898) |access-date=2019-11-26 |publisher=ru.openlist.wiki |language=ru}}</ref> Di dawiya sala 1921ê de, ew wekî komîserê têkoşîna li dijî [[Çete|çeteyan]] hat tayînkirin û di komîteya cîbicîkar de dişuxilî. Wî di salên 1922 û 1923yê de li çiyayan bi awayekî dijwar li dijî çeteyan şer kir, ew bêçek kirin û girtin. Herwiha li Zuvandê erkê serokatiya ''Deiramispolkom'' (Komîteya Rêveber a Herêmî) bi cih anî. Di sala 1924ê de, ew serokê beşa axê li Lenkeran PECê bû; di sala 1925ê de jî berpirsiyarê UONOya navçeya Lenkeran bû. Di 1ê tebaxa 1926ê de, ew bo [[Kurdistana Sor]] hat şandin û wekî serokê OVUyê hat tayînkirin, ew meqamê jî heta dawiya Kurdistana Sor xizmet kir.<ref name=":4" /> Zilfiqar Ehmedzade di 9ê hezîrana 1942yê de li bajarê Mariinsk a Rûsyayê mir.<ref name=":7" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} fv6n01hnzevvszgb8ey9shl31rfb1nx 2100634 2100633 2026-10-26T17:37:25Z Kawa63 105128 /* */ 2100634 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px|Zilfiqar Ehmedzade]] '''Zilfiqar Ehmedzade''' (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair, tercûman û siyasetmedarê [[taliş]] bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin.<ref name=":4" /> Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand.<ref>{{Cite web |url=http://azunion.org/ru/2015-01-14-08-29-54/ |title=Культура |work=Союз азербаджанцев мира |date=2014-12-29 |access-date=2020-02-17 |language=ru |quote=Зульфугар Ахмедзаде — талышский поэт XX века |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022832/http://azunion.org/ru/2015-01-14-08-29-54/ |archive-date=2017-11-07}}</ref> Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend.<ref name=":7">{{Cite journal |author=Ахмедзаде |first=Зульфугар |date=2018 |title=Автобиография |journal=ALƏM |language=ru |edition= |location=Баку |volume=3 |issue=14 |pages=9–12}}</ref> Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê (1919) ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî.<ref name=":4" /><ref name=":0">{{Cite web |url=https://ru.openlist.wiki/Ахмед-заде_Зульфугар_Ахмед_оглы_(1898) |title=Ахмед-заде Зульфугар Ахмед оглы (1898) |access-date=2019-11-26 |publisher=ru.openlist.wiki |language=ru}}</ref> Di dawiya sala 1921ê de, ew wekî komîserê têkoşîna li dijî [[Çete|çeteyan]] hat tayînkirin û di komîteya cîbicîkar de dişuxilî. Wî di salên 1922 û 1923yê de li çiyayan bi awayekî dijwar li dijî çeteyan şer kir, ew bêçek kirin û girtin. Herwiha li Zuvandê erkê serokatiya ''Deiramispolkom'' (Komîteya Rêveber a Herêmî) bi cih anî. Di sala 1924ê de, ew serokê beşa axê li Lenkeran PECê bû; di sala 1925ê de jî berpirsiyarê UONOya navçeya Lenkeran bû. Di 1ê tebaxa 1926ê de, ew bo [[Kurdistana Sor]] hat şandin û wekî serokê OVUyê hat tayînkirin, ew meqamê jî heta dawiya Kurdistana Sor xizmet kir.<ref name=":4" /> Zilfiqar Ehmedzade di 9ê hezîrana 1942yê de li bajarê Mariinsk a Rûsyayê mir.<ref name=":7" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 17ut1iftasiimsnkykck8pi6gvvn54e 2100635 2100634 2026-10-26T17:37:38Z Kawa63 105128 /* */ 2100635 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px|Zilfiqar Ehmedzade]] '''Zilfiqar Ehmedzade''' (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair, tercûman û siyasetmedarê [[taliş]] bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin.<ref name=":4" /> Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand.<ref>{{Cite web |url=http://azunion.org/ru/2015-01-14-08-29-54/ |title=Культура |work=Союз азербаджанцев мира |date=2014-12-29 |access-date=2020-02-17 |language=ru |quote=Зульфугар Ахмедзаде — талышский поэт XX века |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022832/http://azunion.org/ru/2015-01-14-08-29-54/ |archive-date=2017-11-07}}</ref> Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend.<ref name=":7">{{Cite journal |author=Ахмедзаде |first=Зульфугар |date=2018 |title=Автобиография |journal=ALƏM |language=ru |edition= |location=Баку |volume=3 |issue=14 |pages=9–12}}</ref> Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê (1919) ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî.<ref name=":4" /><ref name=":0">{{Cite web |url=https://ru.openlist.wiki/Ахмед-заде_Зульфугар_Ахмед_оглы_(1898) |title=Ахмед-заде Зульфугар Ахмед оглы (1898) |access-date=2019-11-26 |publisher=ru.openlist.wiki |language=ru}}</ref> Di dawiya sala 1921ê de, ew wekî komîserê têkoşîna li dijî [[Çete|çeteyan]] hat tayînkirin û di komîteya cîbicîkar de dişuxilî. Wî di salên 1922 û 1923yê de li çiyayan bi awayekî dijwar li dijî çeteyan şer kir, ew bêçek kirin û girtin. Herwiha li Zuvandê erkê serokatiya ''Deiramispolkom'' (Komîteya Rêveber a Herêmî) bi cih anî. Di sala 1924ê de, ew serokê beşa axê li Lenkeran PECê bû; di sala 1925ê de jî berpirsiyarê UONOya navçeya Lenkeran bû. Di 1ê tebaxa 1926ê de, ew bo [[Kurdistana Sor]] hat şandin û wekî serokê OVUyê hat tayînkirin, ew meqamê jî heta dawiya Kurdistana Sor xizmet kir.<ref name=":4" /> Zilfiqar Ehmedzade di 9ê hezîrana 1942yê de li bajarê Mariinsk a Rûsyayê mir.<ref name=":7" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 63vvevn5a0hdpyqup265ogseowi1l4a 2100636 2100635 2026-10-26T17:38:24Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] 2100636 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px|Zilfiqar Ehmedzade]] '''Zilfiqar Ehmedzade''' (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair, tercûman û siyasetmedarê [[taliş]] bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin.<ref name=":4" /> Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand.<ref>{{Cite web |url=http://azunion.org/ru/2015-01-14-08-29-54/ |title=Культура |work=Союз азербаджанцев мира |date=2014-12-29 |access-date=2020-02-17 |language=ru |quote=Зульфугар Ахмедзаде — талышский поэт XX века |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022832/http://azunion.org/ru/2015-01-14-08-29-54/ |archive-date=2017-11-07}}</ref> Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend.<ref name=":7">{{Cite journal |author=Ахмедзаде |first=Зульфугар |date=2018 |title=Автобиография |journal=ALƏM |language=ru |edition= |location=Баку |volume=3 |issue=14 |pages=9–12}}</ref> Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê (1919) ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî.<ref name=":4" /><ref name=":0">{{Cite web |url=https://ru.openlist.wiki/Ахмед-заде_Зульфугар_Ахмед_оглы_(1898) |title=Ахмед-заде Зульфугар Ахмед оглы (1898) |access-date=2019-11-26 |publisher=ru.openlist.wiki |language=ru}}</ref> Di dawiya sala 1921ê de, ew wekî komîserê têkoşîna li dijî [[Çete|çeteyan]] hat tayînkirin û di komîteya cîbicîkar de dişuxilî. Wî di salên 1922 û 1923yê de li çiyayan bi awayekî dijwar li dijî çeteyan şer kir, ew bêçek kirin û girtin. Herwiha li Zuvandê erkê serokatiya ''Deiramispolkom'' (Komîteya Rêveber a Herêmî) bi cih anî. Di sala 1924ê de, ew serokê beşa axê li Lenkeran PECê bû; di sala 1925ê de jî berpirsiyarê UONOya navçeya Lenkeran bû. Di 1ê tebaxa 1926ê de, ew bo [[Kurdistana Sor]] hat şandin û wekî serokê OVUyê hat tayînkirin, ew meqamê jî heta dawiya Kurdistana Sor xizmet kir.<ref name=":4" /> Zilfiqar Ehmedzade di 9ê hezîrana 1942yê de li bajarê Mariinsk a Rûsyayê mir.<ref name=":7" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] hb699a511s7l52s57i0yprdaoecpgsg 2100637 2100636 2026-10-26T17:38:33Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1942]] 2100637 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px|Zilfiqar Ehmedzade]] '''Zilfiqar Ehmedzade''' (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair, tercûman û siyasetmedarê [[taliş]] bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin.<ref name=":4" /> Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand.<ref>{{Cite web |url=http://azunion.org/ru/2015-01-14-08-29-54/ |title=Культура |work=Союз азербаджанцев мира |date=2014-12-29 |access-date=2020-02-17 |language=ru |quote=Зульфугар Ахмедзаде — талышский поэт XX века |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022832/http://azunion.org/ru/2015-01-14-08-29-54/ |archive-date=2017-11-07}}</ref> Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend.<ref name=":7">{{Cite journal |author=Ахмедзаде |first=Зульфугар |date=2018 |title=Автобиография |journal=ALƏM |language=ru |edition= |location=Баку |volume=3 |issue=14 |pages=9–12}}</ref> Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê (1919) ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî.<ref name=":4" /><ref name=":0">{{Cite web |url=https://ru.openlist.wiki/Ахмед-заде_Зульфугар_Ахмед_оглы_(1898) |title=Ахмед-заде Зульфугар Ахмед оглы (1898) |access-date=2019-11-26 |publisher=ru.openlist.wiki |language=ru}}</ref> Di dawiya sala 1921ê de, ew wekî komîserê têkoşîna li dijî [[Çete|çeteyan]] hat tayînkirin û di komîteya cîbicîkar de dişuxilî. Wî di salên 1922 û 1923yê de li çiyayan bi awayekî dijwar li dijî çeteyan şer kir, ew bêçek kirin û girtin. Herwiha li Zuvandê erkê serokatiya ''Deiramispolkom'' (Komîteya Rêveber a Herêmî) bi cih anî. Di sala 1924ê de, ew serokê beşa axê li Lenkeran PECê bû; di sala 1925ê de jî berpirsiyarê UONOya navçeya Lenkeran bû. Di 1ê tebaxa 1926ê de, ew bo [[Kurdistana Sor]] hat şandin û wekî serokê OVUyê hat tayînkirin, ew meqamê jî heta dawiya Kurdistana Sor xizmet kir.<ref name=":4" /> Zilfiqar Ehmedzade di 9ê hezîrana 1942yê de li bajarê Mariinsk a Rûsyayê mir.<ref name=":7" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] [[Kategorî:Mirin 1942]] itlzqddif7mp0nektfi682ujr19t2z3 2100638 2100637 2026-10-26T17:38:53Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Taliş]] 2100638 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Zulfugar Ahmedzade.jpg|thumb|180px|Zilfiqar Ehmedzade]] '''Zilfiqar Ehmedzade''' (bi [[Zimanê talişî|talişî]]: ''Zulfuğar Əhmədzodə''; jdb. 14ê hezîrana 1898ê li [[Penser]], Azerbaycan - m. 9ê hezîrana 1942yê li [[Mariinsk]], Rûsya) şair, tercûman û siyasetmedarê [[taliş]] bû.<ref name=":4">{{Cite journal |author=Həşimov |first=Ulduz |date=2012 |title=30-cu illərin represiya qurbanları: Zülfüqar Əhmədzadə |url=http://www.talish.org/news/30_cu_ill_rin_represiya_qurbanlari_zulfuqar_hm_dzad/2012-02-11-885 |journal=Tolışon Sədo |language=az |edition= |volume=4 |issue=16}}</ref> == Heyat == Zilfiqar Ehmedzadeh di sala 1898ê de li gundê Pensarê (ku dikeve herêma [[Astara, Azerbaycan (navçe)|Astarayê]]), di nava malbateke cotkarên taliş ên feqîr de jidayik bûye. Dê û bavê wî bi çandiniyê re mijûl dibûn. Dê û bavê wî berî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] mirin.<ref name=":4" /> Bi 9 salî, bo pêşniyara bavê wî, ew li ba mielmekî gund mezin bû; li wir ew 2 salan xwend û fêrî xwendin, nivîs û xeberdana bi [[zimanê farisî]] bû. Di salên 1913-1914ê de, wî li gundê xwe Pensarê xwendin li mektebeke gundî ku bi zimanê farisî bû qedand, fêrî xeberdan û nivîsa bi farisî bû û dest bi xwendina [[zimanê erebî]] kir. Di salên 1916-1917ê de, wî li heman gundê Pensarê, xwendina xwe ya li mektebeke gundî ya 2-polî qedand.<ref>{{Cite web |url=http://azunion.org/ru/2015-01-14-08-29-54/ |title=Культура |work=Союз азербаджанцев мира |date=2014-12-29 |access-date=2020-02-17 |language=ru |quote=Зульфугар Ахмедзаде — талышский поэт XX века |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022832/http://azunion.org/ru/2015-01-14-08-29-54/ |archive-date=2017-11-07}}</ref> Di temenê 12 saliyê de, şiyana wî ya xêzkirin û [[Helbest|şairê]] derket holê. Hevalekî bavê wî ku welatiyê bajarê [[Lenkeran|Lenkeranê]] bû bi navê Ebulfes Hesenov, piştî dîtina vê şiyanê, ew qanî kir ku dev ji çandiniyê berde û dest bi bazirganiyê bike. Wî ew kir hevalê xwe yê kar û pere dan wî. Ehmedzade bi van pereyan dest bi bazirganiyê kir û salekê ew îş domand; lê ji ber ku genç bû û ezmûna wî tune bû, û herwiha dilê wî jî bi rastî li ser bazirganiyê nebû, ne tenê qezenc nekir, belkî pereyên di destê wî de jî xerc kirin. Di eynî wextê de, li gund mielmekî bi eslê xwe rûs hebû; Ehmedzade çû cem wî û 4 mehan [[zimanê rûsî]] xwend.<ref name=":7">{{Cite journal |author=Ахмедзаде |first=Зульфугар |date=2018 |title=Автобиография |journal=ALƏM |language=ru |edition= |location=Баку |volume=3 |issue=14 |pages=9–12}}</ref> Di sala 1916ê de, wexta ku ew 19 salî bû, wekî ajîtator-propagandîst tevlî rêxistina Lenkeranê ya partiya “Ədalət”ê bû û li bajarê Lenkeran û gundên derdora wê dişuxilî. Piştî Şoreşa Nîsanê (1919) ya li Azerbaycanê, ew li gundê wî yê Pensarê bû mielm û di hucreyeke [[Komunîzm|komunîst]] de wekî serokê wê dişuxilî.<ref name=":4" /><ref name=":0">{{Cite web |url=https://ru.openlist.wiki/Ахмед-заде_Зульфугар_Ахмед_оглы_(1898) |title=Ахмед-заде Зульфугар Ахмед оглы (1898) |access-date=2019-11-26 |publisher=ru.openlist.wiki |language=ru}}</ref> Di dawiya sala 1921ê de, ew wekî komîserê têkoşîna li dijî [[Çete|çeteyan]] hat tayînkirin û di komîteya cîbicîkar de dişuxilî. Wî di salên 1922 û 1923yê de li çiyayan bi awayekî dijwar li dijî çeteyan şer kir, ew bêçek kirin û girtin. Herwiha li Zuvandê erkê serokatiya ''Deiramispolkom'' (Komîteya Rêveber a Herêmî) bi cih anî. Di sala 1924ê de, ew serokê beşa axê li Lenkeran PECê bû; di sala 1925ê de jî berpirsiyarê UONOya navçeya Lenkeran bû. Di 1ê tebaxa 1926ê de, ew bo [[Kurdistana Sor]] hat şandin û wekî serokê OVUyê hat tayînkirin, ew meqamê jî heta dawiya Kurdistana Sor xizmet kir.<ref name=":4" /> Zilfiqar Ehmedzade di 9ê hezîrana 1942yê de li bajarê Mariinsk a Rûsyayê mir.<ref name=":7" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1898]] [[Kategorî:Mirin 1942]] [[Kategorî:Taliş]] fr63c7ycz95mw9vym6mi0mw48q1gwn3 Bantûstan 0 330506 2100639 2026-10-26T17:58:41Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} {{Agahîdanka giştî }} '''Bantustan''', an jî '''''Homeland''''' (bi wateya "welat", wekî ''homelanda'' Bantuyan, ''homelanda'' Reşikan û dewleta Reşikan jî dihat naskirin, bi afrîkansî: ''Bantoestan'' an jî ''Tuisland'') herêmên xweser an serbixwe yên ku rêveberiya [[Partiya Neteweyî ya Yekîtiya Afrîkaya Başûr]] (1910-1961) û paşê rejîma nîjadperest a [[Afrîkaya Başûr]] (1961-1994) ji niştecihên reşik ên Afrîkaya Başûr..." hat çêkirin 2100639 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî }} '''Bantustan''', an jî '''''Homeland''''' (bi wateya "welat", wekî ''homelanda'' Bantuyan, ''homelanda'' Reşikan û dewleta Reşikan jî dihat naskirin, bi afrîkansî: ''Bantoestan'' an jî ''Tuisland'') herêmên xweser an serbixwe yên ku rêveberiya [[Partiya Neteweyî ya Yekîtiya Afrîkaya Başûr]] (1910-1961) û paşê rejîma nîjadperest a [[Afrîkaya Başûr]] (1961-1994) ji niştecihên reşik ên Afrîkaya Başûr û Afrîkaya Başûr-Rojava (niha [[Namîbya]]) re veqetandibûn, wekî beşek ji siyaseta xwe ya [[apartheid]]ê. Ev herêm xwedî erkên bisînorkirî bûn û ji aliyê dewleta Afrîkaya Başûr ve dihatin fînansekirin. Bi milyonan afrikiyan li van herêman di bin dorpêçê de bûn û ji mafên welatîbûna dewleta Afrîka Başûr bêpar man. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Afrîka Başûr]] n24q0lvr6vpauhmwqn8w2z8payfiqmf 2100685 2100639 2026-10-26T20:42:02Z MikaelF 935 2100685 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî }} '''Bantûstan''', an jî '''''Homeland''''' (bi wateya "welat", wekî ''homelanda'' Bantuyan, ''homelanda'' Reşikan û dewleta Reşikan jî dihat naskirin, bi afrîkansî: ''Bantoestan'' an jî ''Tuisland'') herêmên xweser an serbixwe yên ku rêveberiya [[Partiya Neteweyî ya Yekîtiya Afrîkaya Başûr]] (1910-1961) û paşê rejîma nîjadperest a [[Afrîkaya Başûr]] (1961-1994) ji niştecihên reşik ên Afrîkaya Başûr û Afrîkaya Başûr-Rojava (niha [[Namîbya]]) re veqetandibûn, wekî beşek ji siyaseta xwe ya [[apartheid]]ê. Ev herêm xwedî erkên bisînorkirî bûn û ji aliyê dewleta Afrîkaya Başûr ve dihatin fînansekirin. Bi milyonan afrikiyan li van herêman di bin dorpêçê de bûn û ji mafên welatîbûna dewleta Afrîka Başûr bêpar man.<ref>[[Necat Ayaz]] (2021). "Bantûstana Başûr.", [[Xwebûn]], 78:2021, r. 8.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Afrîka Başûr]] n3nyynpv4q1u7y157kfgi1u7z593f4d Mihemed Moîn 0 330507 2100642 2026-10-26T19:49:34Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2100642 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2100643 2100642 2026-10-26T19:52:03Z Kawa63 105128 /* */ 2100643 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed Moîn (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. av25mmzgmpti96js1zptnvltz5dm80h 2100644 2100643 2026-10-26T19:52:36Z Kawa63 105128 /* */ 2100644 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed Moîn (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesorê di Zanîngeha Tehranê şuxilî. 05z5qhmu14azua4fgxci40std2xsbqj 2100645 2100644 2026-10-26T19:53:33Z Kawa63 105128 /* */ 2100645 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed Moîn (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesorê di Zanîngeha Tehranê şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya xwe ya di ''Ferhenga Dehkhoda'' de tê naskirin. kmgsyx8wxh10i6l4jms4kni7acgahmc 2100646 2100645 2026-10-26T19:54:01Z Kawa63 105128 /* */ 2100646 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed Moîn (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesorê di Zanîngeha Tehranê şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya xwe ya di ''Ferhenga Dehkhoda'' de tê naskirin. == Weşanên wî == ngvv0fan44fdwkw0dibne0xbtwvn4e0 2100647 2100646 2026-10-26T19:54:59Z Kawa63 105128 /* Weşanên wî */ 2100647 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed Moîn (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesorê di Zanîngeha Tehranê şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya xwe ya di ''Ferhenga Dehkhoda'' de tê naskirin. == Weşanên wî == * {{Cite book |title=Dehkhoda Dictionary Encyclopedia - Loghat Nameh Dehkhoda ("Volume 50") |last1=Moin |first1=Mohammad |last2=Dehkhoda |first2=Ali Akbar |authorlink=Mohammad Moin |year=1958 |publisher=Koleja Zanist û Edebiyatê, Zaningeha Tehranê |isbn= |pages= |url=https://www.amazon.com/Dehkhoda-Dictionary-Encyclopedia-Loghat-Nameh/dp/B005C1A5IY/ref=sr_1_5?qid=1680771879&refinements=p_27%3AMohammad+Moin&s=books&sr=1-5 |accessdate=2023-04-06}} 3zdx2m2do7gal338qe493stliprkj48 2100648 2100647 2026-10-26T19:55:24Z Kawa63 105128 /* Weşanên wî */ 2100648 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed Moîn (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesorê di Zanîngeha Tehranê şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya xwe ya di ''Ferhenga Dehkhoda'' de tê naskirin. == Weşanên wî == * {{Cite book |title=Dehkhoda Dictionary Encyclopedia - Loghat Nameh Dehkhoda ("Volume 50") |last1=Moîn |first1=Mihemed |last2=Dehkhoda |first2=Ali Akbar |authorlink= |year=1958 |publisher=Koleja Zanist û Edebiyatê, Zaningeha Tehranê |isbn= |pages= |url=https://www.amazon.com/Dehkhoda-Dictionary-Encyclopedia-Loghat-Nameh/dp/B005C1A5IY/ref=sr_1_5?qid=1680771879&refinements=p_27%3AMohammad+Moin&s=books&sr=1-5 |accessdate=2023-04-06}} 4x7kzsfmj1prhn34jdehkf70qt81hl3 2100649 2100648 2026-10-26T19:55:42Z Kawa63 105128 /* Weşanên wî */ 2100649 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed Moîn (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesorê di Zanîngeha Tehranê şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya xwe ya di ''Ferhenga Dehkhoda'' de tê naskirin. == Weşanên wî == * {{Cite book |title=Dehkhoda Dictionary Encyclopedia - Loghat Nameh Dehkhoda ("Volume 50") |last1=Moîn |first1=Mihemed |last2=Dehkhoda |first2=Ali Akbar |authorlink= |year=1958 |publisher=Koleja Zanist û Edebiyatê, Zaningeha Tehranê |isbn= |pages= |url=https://www.amazon.com/Dehkhoda-Dictionary-Encyclopedia-Loghat-Nameh/dp/B005C1A5IY/ref=sr_1_5?qid=1680771879&refinements=p_27%3AMohammad+Moin&s=books&sr=1-5 |accessdate=2023-04-06}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} 04bib8guuqt8wg2izg209xud7j0w0sl 2100650 2100649 2026-10-26T19:57:24Z Kawa63 105128 /* */ 2100650 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed Moîn (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesorê di Zanîngeha Tehranê şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya xwe ya di ''Ferhenga Dehkhoda'' de tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/28937/Moin-was-another-Arash-whose-arrow-was-his-language-litt%C3%A9rateur |sernav=Moin was another Arash whose arrow was his language: littérateur |malper=Mehr News Agency |tarîx=2008-07-13 |roja-gihiştinê=2026-10-26 |weşanger=Mehr News Agency |ziman=en}}</ref> == Weşanên wî == * {{Cite book |title=Dehkhoda Dictionary Encyclopedia - Loghat Nameh Dehkhoda ("Volume 50") |last1=Moîn |first1=Mihemed |last2=Dehkhoda |first2=Ali Akbar |authorlink= |year=1958 |publisher=Koleja Zanist û Edebiyatê, Zaningeha Tehranê |isbn= |pages= |url=https://www.amazon.com/Dehkhoda-Dictionary-Encyclopedia-Loghat-Nameh/dp/B005C1A5IY/ref=sr_1_5?qid=1680771879&refinements=p_27%3AMohammad+Moin&s=books&sr=1-5 |accessdate=2023-04-06}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} ie4koty5s9ce9ae6e8xrj4x5vglbsl5 2100651 2100650 2026-10-26T19:57:55Z Kawa63 105128 /* */ 2100651 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Mohammad Moin 2.jpg|thumb]] Mihemed Moîn (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesorê di Zanîngeha Tehranê şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya xwe ya di ''Ferhenga Dehkhoda'' de tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/28937/Moin-was-another-Arash-whose-arrow-was-his-language-litt%C3%A9rateur |sernav=Moin was another Arash whose arrow was his language: littérateur |malper=Mehr News Agency |tarîx=2008-07-13 |roja-gihiştinê=2026-10-26 |weşanger=Mehr News Agency |ziman=en}}</ref> == Weşanên wî == * {{Cite book |title=Dehkhoda Dictionary Encyclopedia - Loghat Nameh Dehkhoda ("Volume 50") |last1=Moîn |first1=Mihemed |last2=Dehkhoda |first2=Ali Akbar |authorlink= |year=1958 |publisher=Koleja Zanist û Edebiyatê, Zaningeha Tehranê |isbn= |pages= |url=https://www.amazon.com/Dehkhoda-Dictionary-Encyclopedia-Loghat-Nameh/dp/B005C1A5IY/ref=sr_1_5?qid=1680771879&refinements=p_27%3AMohammad+Moin&s=books&sr=1-5 |accessdate=2023-04-06}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} 72pcp5xxp64gywg037yrmvbrnelwdl7 2100652 2100651 2026-10-26T19:58:11Z Kawa63 105128 /* */ 2100652 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Mohammad Moin 2.jpg|thumb|180px|Mihemmed Moîn]] Mihemed Moîn (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesorê di Zanîngeha Tehranê şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya xwe ya di ''Ferhenga Dehkhoda'' de tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/28937/Moin-was-another-Arash-whose-arrow-was-his-language-litt%C3%A9rateur |sernav=Moin was another Arash whose arrow was his language: littérateur |malper=Mehr News Agency |tarîx=2008-07-13 |roja-gihiştinê=2026-10-26 |weşanger=Mehr News Agency |ziman=en}}</ref> == Weşanên wî == * {{Cite book |title=Dehkhoda Dictionary Encyclopedia - Loghat Nameh Dehkhoda ("Volume 50") |last1=Moîn |first1=Mihemed |last2=Dehkhoda |first2=Ali Akbar |authorlink= |year=1958 |publisher=Koleja Zanist û Edebiyatê, Zaningeha Tehranê |isbn= |pages= |url=https://www.amazon.com/Dehkhoda-Dictionary-Encyclopedia-Loghat-Nameh/dp/B005C1A5IY/ref=sr_1_5?qid=1680771879&refinements=p_27%3AMohammad+Moin&s=books&sr=1-5 |accessdate=2023-04-06}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} 1vsxfm9t5fsuv6i0yrw3z7pa3zwc6ur 2100653 2100652 2026-10-26T19:58:23Z Kawa63 105128 /* */ 2100653 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Mohammad Moin 2.jpg|thumb|180px|Mihemmed Moîn]] '''Mihemed Moîn''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesorê di Zanîngeha Tehranê şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya xwe ya di ''Ferhenga Dehkhoda'' de tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/28937/Moin-was-another-Arash-whose-arrow-was-his-language-litt%C3%A9rateur |sernav=Moin was another Arash whose arrow was his language: littérateur |malper=Mehr News Agency |tarîx=2008-07-13 |roja-gihiştinê=2026-10-26 |weşanger=Mehr News Agency |ziman=en}}</ref> == Weşanên wî == * {{Cite book |title=Dehkhoda Dictionary Encyclopedia - Loghat Nameh Dehkhoda ("Volume 50") |last1=Moîn |first1=Mihemed |last2=Dehkhoda |first2=Ali Akbar |authorlink= |year=1958 |publisher=Koleja Zanist û Edebiyatê, Zaningeha Tehranê |isbn= |pages= |url=https://www.amazon.com/Dehkhoda-Dictionary-Encyclopedia-Loghat-Nameh/dp/B005C1A5IY/ref=sr_1_5?qid=1680771879&refinements=p_27%3AMohammad+Moin&s=books&sr=1-5 |accessdate=2023-04-06}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} g2yejh7qpx63nj6xtwi9h3yg54fooim 2100654 2100653 2026-10-26T19:59:00Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] 2100654 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Mohammad Moin 2.jpg|thumb|180px|Mihemmed Moîn]] '''Mihemed Moîn''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesorê di Zanîngeha Tehranê şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya xwe ya di ''Ferhenga Dehkhoda'' de tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/28937/Moin-was-another-Arash-whose-arrow-was-his-language-litt%C3%A9rateur |sernav=Moin was another Arash whose arrow was his language: littérateur |malper=Mehr News Agency |tarîx=2008-07-13 |roja-gihiştinê=2026-10-26 |weşanger=Mehr News Agency |ziman=en}}</ref> == Weşanên wî == * {{Cite book |title=Dehkhoda Dictionary Encyclopedia - Loghat Nameh Dehkhoda ("Volume 50") |last1=Moîn |first1=Mihemed |last2=Dehkhoda |first2=Ali Akbar |authorlink= |year=1958 |publisher=Koleja Zanist û Edebiyatê, Zaningeha Tehranê |isbn= |pages= |url=https://www.amazon.com/Dehkhoda-Dictionary-Encyclopedia-Loghat-Nameh/dp/B005C1A5IY/ref=sr_1_5?qid=1680771879&refinements=p_27%3AMohammad+Moin&s=books&sr=1-5 |accessdate=2023-04-06}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] 13ijbaoyu3pfmmjv219pj0ar0ooj4sk 2100655 2100654 2026-10-26T19:59:08Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1971]] 2100655 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Mohammad Moin 2.jpg|thumb|180px|Mihemmed Moîn]] '''Mihemed Moîn''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesorê di Zanîngeha Tehranê şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya xwe ya di ''Ferhenga Dehkhoda'' de tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/28937/Moin-was-another-Arash-whose-arrow-was-his-language-litt%C3%A9rateur |sernav=Moin was another Arash whose arrow was his language: littérateur |malper=Mehr News Agency |tarîx=2008-07-13 |roja-gihiştinê=2026-10-26 |weşanger=Mehr News Agency |ziman=en}}</ref> == Weşanên wî == * {{Cite book |title=Dehkhoda Dictionary Encyclopedia - Loghat Nameh Dehkhoda ("Volume 50") |last1=Moîn |first1=Mihemed |last2=Dehkhoda |first2=Ali Akbar |authorlink= |year=1958 |publisher=Koleja Zanist û Edebiyatê, Zaningeha Tehranê |isbn= |pages= |url=https://www.amazon.com/Dehkhoda-Dictionary-Encyclopedia-Loghat-Nameh/dp/B005C1A5IY/ref=sr_1_5?qid=1680771879&refinements=p_27%3AMohammad+Moin&s=books&sr=1-5 |accessdate=2023-04-06}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1971]] 7rojbc2ow72g5dx6sldwxkqfw3uavhb 2100656 2100655 2026-10-26T19:59:18Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Zanyarên îranî]] 2100656 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Mohammad Moin 2.jpg|thumb|180px|Mihemmed Moîn]] '''Mihemed Moîn''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesorê di Zanîngeha Tehranê şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya xwe ya di ''Ferhenga Dehkhoda'' de tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/28937/Moin-was-another-Arash-whose-arrow-was-his-language-litt%C3%A9rateur |sernav=Moin was another Arash whose arrow was his language: littérateur |malper=Mehr News Agency |tarîx=2008-07-13 |roja-gihiştinê=2026-10-26 |weşanger=Mehr News Agency |ziman=en}}</ref> == Weşanên wî == * {{Cite book |title=Dehkhoda Dictionary Encyclopedia - Loghat Nameh Dehkhoda ("Volume 50") |last1=Moîn |first1=Mihemed |last2=Dehkhoda |first2=Ali Akbar |authorlink= |year=1958 |publisher=Koleja Zanist û Edebiyatê, Zaningeha Tehranê |isbn= |pages= |url=https://www.amazon.com/Dehkhoda-Dictionary-Encyclopedia-Loghat-Nameh/dp/B005C1A5IY/ref=sr_1_5?qid=1680771879&refinements=p_27%3AMohammad+Moin&s=books&sr=1-5 |accessdate=2023-04-06}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1971]] [[Kategorî:Zanyarên îranî]] k34b0u0wjophvfdvmsap39ghqzrabey 2100657 2100656 2026-10-26T19:59:38Z Kawa63 105128 /* */ 2100657 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Mohammad Moin 2.jpg|thumb|180px|Mihemmed Moîn]] '''Mihemed Moîn''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesorê di Zanîngeha Tehranê şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya xwe ya di ''Ferhenga Dehkhoda'' de tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/28937/Moin-was-another-Arash-whose-arrow-was-his-language-litt%C3%A9rateur |sernav=Moin was another Arash whose arrow was his language: littérateur |malper=Mehr News Agency |tarîx=2008-07-13 |roja-gihiştinê=2026-10-26 |weşanger=Mehr News Agency |ziman=en}}</ref> == Weşanên wî == * {{Cite book |title=Dehkhoda Dictionary Encyclopedia - Loghat Nameh Dehkhoda ("Volume 50") |last1=Moîn |first1=Mihemed |last2=Dehkhoda |first2=Ali Akbar |authorlink= |year=1958 |publisher=Koleja Zanist û Edebiyatê, Zaningeha Tehranê |isbn= |pages= |url=https://www.amazon.com/Dehkhoda-Dictionary-Encyclopedia-Loghat-Nameh/dp/B005C1A5IY/ref=sr_1_5?qid=1680771879&refinements=p_27%3AMohammad+Moin&s=books&sr=1-5 |accessdate=2023-04-06}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1971]] [[Kategorî:Zanyarên îranî]] 7rsp9ka79do95o8o3rn2dnxhy96bsy4 2100658 2100657 2026-10-26T19:59:49Z Kawa63 105128 /* */ 2100658 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Mohammad Moin 2.jpg|thumb|180px|Mihemmed Moîn]] '''Mihemed Moîn''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesor di Zanîngeha Tehranê de şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya xwe ya di ''Ferhenga Dehkhoda'' de tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/28937/Moin-was-another-Arash-whose-arrow-was-his-language-litt%C3%A9rateur |sernav=Moin was another Arash whose arrow was his language: littérateur |malper=Mehr News Agency |tarîx=2008-07-13 |roja-gihiştinê=2026-10-26 |weşanger=Mehr News Agency |ziman=en}}</ref> == Weşanên wî == * {{Cite book |title=Dehkhoda Dictionary Encyclopedia - Loghat Nameh Dehkhoda ("Volume 50") |last1=Moîn |first1=Mihemed |last2=Dehkhoda |first2=Ali Akbar |authorlink= |year=1958 |publisher=Koleja Zanist û Edebiyatê, Zaningeha Tehranê |isbn= |pages= |url=https://www.amazon.com/Dehkhoda-Dictionary-Encyclopedia-Loghat-Nameh/dp/B005C1A5IY/ref=sr_1_5?qid=1680771879&refinements=p_27%3AMohammad+Moin&s=books&sr=1-5 |accessdate=2023-04-06}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1971]] [[Kategorî:Zanyarên îranî]] l7h23yfnzvucphvgy5gwim20xmo8e3w 2100659 2100658 2026-10-26T20:01:43Z Kawa63 105128 /* */ 2100659 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Mohammad Moin 2.jpg|thumb|180px|Mihemmed Moîn]] '''Mihemed Moîn''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesor di Zanîngeha Tehranê de şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya wî di ''Ferhenga Dexuda'' de tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/28937/Moin-was-another-Arash-whose-arrow-was-his-language-litt%C3%A9rateur |sernav=Moin was another Arash whose arrow was his language: littérateur |malper=Mehr News Agency |tarîx=2008-07-13 |roja-gihiştinê=2026-10-26 |weşanger=Mehr News Agency |ziman=en}}</ref> == Weşanên wî == * {{Cite book |title=Dehkhoda Dictionary Encyclopedia - Loghat Nameh Dehkhoda ("Volume 50") |last1=Moîn |first1=Mihemed |last2=Dehkhoda |first2=Ali Akbar |authorlink= |year=1958 |publisher=Koleja Zanist û Edebiyatê, Zaningeha Tehranê |isbn= |pages= |url=https://www.amazon.com/Dehkhoda-Dictionary-Encyclopedia-Loghat-Nameh/dp/B005C1A5IY/ref=sr_1_5?qid=1680771879&refinements=p_27%3AMohammad+Moin&s=books&sr=1-5 |accessdate=2023-04-06}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1971]] [[Kategorî:Zanyarên îranî]] 1fst06sloujqz32xcmy8qovfeybgio2 2100660 2100659 2026-10-26T20:02:01Z Kawa63 105128 /* */ 2100660 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Mohammad Moin 2.jpg|thumb|180px|Mihemmed Moîn]] '''Mihemed Moîn''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمد معین; jdb. 12ê tîrmeha 1914ê li [[Reşt]] - m. 4ê tîrmeha 1971ê li [[Tehran]]) zanyarê îranî bû ku bi [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] û [[Îrannasî|îrannasiyê]] re mijûl bû. Ew wekî pirofesor di Zanîngeha Tehranê de şuxilî. Ew herî zêde bi ''Ferhenga Ensîklopedîk a Moîn'' û herwiha bi beşdariya wî di ''Ferhenga Dexûda'' de tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.mehrnews.com/news/28937/Moin-was-another-Arash-whose-arrow-was-his-language-litt%C3%A9rateur |sernav=Moin was another Arash whose arrow was his language: littérateur |malper=Mehr News Agency |tarîx=2008-07-13 |roja-gihiştinê=2026-10-26 |weşanger=Mehr News Agency |ziman=en}}</ref> == Weşanên wî == * {{Cite book |title=Dehkhoda Dictionary Encyclopedia - Loghat Nameh Dehkhoda ("Volume 50") |last1=Moîn |first1=Mihemed |last2=Dehkhoda |first2=Ali Akbar |authorlink= |year=1958 |publisher=Koleja Zanist û Edebiyatê, Zaningeha Tehranê |isbn= |pages= |url=https://www.amazon.com/Dehkhoda-Dictionary-Encyclopedia-Loghat-Nameh/dp/B005C1A5IY/ref=sr_1_5?qid=1680771879&refinements=p_27%3AMohammad+Moin&s=books&sr=1-5 |accessdate=2023-04-06}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Mirin 1971]] [[Kategorî:Zanyarên îranî]] 2u5kyvn4m8jfm3ek3un1h9rvya0m1es Elîekber Dehxûda 0 330508 2100661 2026-10-26T20:02:37Z Kawa63 105128 Rûpel bi " {{Xebat}}" hat çêkirin 2100661 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} tpjguupenmd0q25i0ciqy3vmvaujg72 2100662 2100661 2026-10-26T20:06:18Z Kawa63 105128 /* */ 2100662 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elîekber Dexûda (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. a2j9bpsi868cwqk0qwj5oo98k34izs0 2100663 2100662 2026-10-26T20:07:59Z Kawa63 105128 /* */ 2100663 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elîekber Dexûda (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin. paqbrjpwxmm3uspyswpe67zms442x4w 2100664 2100663 2026-10-26T20:08:55Z Kawa63 105128 /* */ 2100664 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elîekber Dexûda (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} gcqvzquw2iavs5ql5ptjdu09c45979g 2100665 2100664 2026-10-26T20:09:22Z Kawa63 105128 /* */ 2100665 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elîekber Dexûda (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 7hasr8sicpobskphb81m6ed1dwoefoz 2100666 2100665 2026-10-26T20:10:37Z Kawa63 105128 /* */ 2100666 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dexûda]] Elîekber Dexûda (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} qdkpwn82bbs20t26g7ifq6mpkl5phrl 2100667 2100666 2026-10-26T20:10:50Z Kawa63 105128 /* */ 2100667 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dexûda]] '''Elîekber Dexûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3oh5udirdhhjhi2m5t8xyvrciq7esju 2100668 2100667 2026-10-26T20:11:56Z Kawa63 105128 /* */ 2100668 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dexûda]] '''Elîekber Dexûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} a78og93hu4n86vtlg0kngx3jo3ffqxq 2100669 2100668 2026-10-26T20:12:15Z Kawa63 105128 /* */ 2100669 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dexûda]] '''Elîekber Dexûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} nb7dx8gojpzskwwgsm256xnh9en2jgb 2100670 2100669 2026-10-26T20:12:28Z Kawa63 105128 /* */ 2100670 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dexûda]] '''Elîekber Dexûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} ov1tpmzbrddd8180o2wrl7llg4yfhxf 2100671 2100670 2026-10-26T20:12:39Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] 2100671 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dexûda]] '''Elîekber Dexûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] myuc22rktwd964bs0mvfvutmfxh7fs3 2100672 2100671 2026-10-26T20:12:49Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1956]] 2100672 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dexûda]] '''Elîekber Dexûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] [[Kategorî:Mirin 1956]] ch0dsce2yc9cdealkc2jhg0l2iugefm 2100673 2100672 2026-10-26T20:13:05Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] 2100673 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dexûda]] '''Elîekber Dexûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] [[Kategorî:Mirin 1956]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] qkt4yxxd5n1v15h7e913lao4yjhn98z 2100674 2100673 2026-10-26T20:15:05Z Kawa63 105128 /* */ 2100674 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dexûda]] '''Elîekber Dexûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. Bavê wî wexta ku ew tenê 9 salî bû, mir. Dehxûda di [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Wêjeya fransî|fransî]] de zû bi pêş ket û serkeftineke mezin bi dest xist. Ew li Mekteba Zanistên Siyasî hat qeydkirin; mektebeke ku di nav mielmên wê de kesayetên wekî Wezîrê Karên Derve û sekreterê wî jî hebûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] [[Kategorî:Mirin 1956]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] 1t14mwwqni6z0csx9wjurav6qwm7v5i 2100675 2100674 2026-10-26T20:15:23Z Kawa63 105128 Kawa63î/ê navê [[Elîekber Dexûda]] weke [[Elîekber Dehxûda]] guhart 2100674 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dexûda]] '''Elîekber Dexûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. Bavê wî wexta ku ew tenê 9 salî bû, mir. Dehxûda di [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Wêjeya fransî|fransî]] de zû bi pêş ket û serkeftineke mezin bi dest xist. Ew li Mekteba Zanistên Siyasî hat qeydkirin; mektebeke ku di nav mielmên wê de kesayetên wekî Wezîrê Karên Derve û sekreterê wî jî hebûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] [[Kategorî:Mirin 1956]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] 1t14mwwqni6z0csx9wjurav6qwm7v5i 2100677 2100675 2026-10-26T20:15:42Z Kawa63 105128 /* */ 2100677 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dehxûda]] '''Elîekber Dehxûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. Bavê wî wexta ku ew tenê 9 salî bû, mir. Dehxûda di [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Wêjeya fransî|fransî]] de zû bi pêş ket û serkeftineke mezin bi dest xist. Ew li Mekteba Zanistên Siyasî hat qeydkirin; mektebeke ku di nav mielmên wê de kesayetên wekî Wezîrê Karên Derve û sekreterê wî jî hebûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] [[Kategorî:Mirin 1956]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] 5ngjgu1flta06897utvj6nckj7dt42e 2100678 2100677 2026-10-26T20:16:34Z Kawa63 105128 /* */ 2100678 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dehxûda]] '''Elîekber Dehxûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. Bavê wî wexta ku ew tenê 9 salî bû, mir. Dehxûda di [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Wêjeya fransî|fransî]] de zû bi pêş ket û serkeftineke mezin bi dest xist. Ew li Mekteba Zanistên Siyasî hat qeydkirin; mektebeke ku di nav mielmên wê de kesayetên wekî Wezîrê Karên Derve û sekreterê wî jî hebûn. Di sala 1903an de, ew wekî karmendekî balyozxaneya Îranê çû [[Balkan|Balkanê]], lê piştî du salan vegeriya Îranê û tevlî Şoreşa Destûra Bingehîn a Îranê bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] [[Kategorî:Mirin 1956]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] 5b0gt1y3mzrp7ggb93unkvyas2wtgbu 2100679 2100678 2026-10-26T20:18:22Z Kawa63 105128 /* */ 2100679 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dehxûda]] '''Elîekber Dehxûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. Bavê wî wexta ku ew tenê 9 salî bû, mir. Dehxûda di [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Wêjeya fransî|fransî]] de zû bi pêş ket û serkeftineke mezin bi dest xist. Ew li Mekteba Zanistên Siyasî hat qeydkirin; mektebeke ku di nav mielmên wê de kesayetên wekî Wezîrê Karên Derve û sekreterê wî jî hebûn. Di sala 1903an de, ew wekî karmendekî balyozxaneya Îranê çû [[Balkan|Balkanê]], lê piştî du salan vegeriya Îranê û tevlî Şoreşa Destûra Bingehîn a Îranê bû. Dehxûda, [[Mîrza Cehangîr Xan]] û Qasim Xan nêzî du salan gazeteya ''Sur-e Esrafil'' weşan kirin; heta ku [[Mihemed Elî Şahê Qacar]] ​​parlamenterê fesih kir û Dehxûda û çend lîberalên din sirgûnî Ewropayê kirin. Li wir, wî berdewam kir bi weşandina meqele û nivîsarên edîtoriyê, lê wexta ku Mihemed Elî Şah di sala 1911ê de ji desthilatê hat dûrxistin, ew vegeriya welêt û bû endamê Meclîsa nû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] [[Kategorî:Mirin 1956]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] quj6amm28y684nihatwokkbnvpkjgln 2100680 2100679 2026-10-26T20:18:54Z Kawa63 105128 /* */ 2100680 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dehxûda]] '''Elîekber Dehxûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. Bavê wî wexta ku ew tenê 9 salî bû, mir. Dehxûda di [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Wêjeya fransî|fransî]] de zû bi pêş ket û serkeftineke mezin bi dest xist. Ew li Mekteba Zanistên Siyasî hat qeydkirin; mektebeke ku di nav mielmên wê de kesayetên wekî Wezîrê Karên Derve û sekreterê wî jî hebûn.<ref>{{cite web |url=http://www.ut.ac.ir/en/main-links/historical.htm |title=University of Tehran |access-date=2010-09-07 |publisher=Ut.ac.ir |language=fa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110203013254/http://www.ut.ac.ir/en/main-links/historical.htm |archive-date=2011-02-03}}</ref> Di sala 1903an de, ew wekî karmendekî balyozxaneya Îranê çû [[Balkan|Balkanê]], lê piştî du salan vegeriya Îranê û tevlî Şoreşa Destûra Bingehîn a Îranê bû. Dehxûda, [[Mîrza Cehangîr Xan]] û Qasim Xan nêzî du salan gazeteya ''Sur-e Esrafil'' weşan kirin; heta ku [[Mihemed Elî Şahê Qacar]] ​​parlamenterê fesih kir û Dehxûda û çend lîberalên din sirgûnî Ewropayê kirin. Li wir, wî berdewam kir bi weşandina meqele û nivîsarên edîtoriyê, lê wexta ku Mihemed Elî Şah di sala 1911ê de ji desthilatê hat dûrxistin, ew vegeriya welêt û bû endamê Meclîsa nû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] [[Kategorî:Mirin 1956]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] h5iayhcoau9qo2was3275bsrjerg5zf 2100681 2100680 2026-10-26T20:19:19Z Kawa63 105128 /* */ 2100681 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dehxûda]] '''Elîekber Dehxûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Bavê wî wexta ku ew tenê 9 salî bû, mir. Dehxûda di [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Wêjeya fransî|fransî]] de zû bi pêş ket û serkeftineke mezin bi dest xist. Ew li Mekteba Zanistên Siyasî hat qeydkirin; mektebeke ku di nav mielmên wê de kesayetên wekî Wezîrê Karên Derve û sekreterê wî jî hebûn.<ref>{{cite web |url=http://www.ut.ac.ir/en/main-links/historical.htm |title=University of Tehran |access-date=2010-09-07 |publisher=Ut.ac.ir |language=fa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110203013254/http://www.ut.ac.ir/en/main-links/historical.htm |archive-date=2011-02-03}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. Di sala 1903an de, ew wekî karmendekî balyozxaneya Îranê çû [[Balkan|Balkanê]], lê piştî du salan vegeriya Îranê û tevlî Şoreşa Destûra Bingehîn a Îranê bû. Dehxûda, [[Mîrza Cehangîr Xan]] û Qasim Xan nêzî du salan gazeteya ''Sur-e Esrafil'' weşan kirin; heta ku [[Mihemed Elî Şahê Qacar]] ​​parlamenterê fesih kir û Dehxûda û çend lîberalên din sirgûnî Ewropayê kirin. Li wir, wî berdewam kir bi weşandina meqele û nivîsarên edîtoriyê, lê wexta ku Mihemed Elî Şah di sala 1911ê de ji desthilatê hat dûrxistin, ew vegeriya welêt û bû endamê Meclîsa nû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] [[Kategorî:Mirin 1956]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] ei39rg4jlne5am7mj90lflz1qmkrh2u 2100682 2100681 2026-10-26T20:20:03Z Kawa63 105128 /* Çavkanî */ 2100682 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dehxûda]] '''Elîekber Dehxûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Bavê wî wexta ku ew tenê 9 salî bû, mir. Dehxûda di [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Wêjeya fransî|fransî]] de zû bi pêş ket û serkeftineke mezin bi dest xist. Ew li Mekteba Zanistên Siyasî hat qeydkirin; mektebeke ku di nav mielmên wê de kesayetên wekî Wezîrê Karên Derve û sekreterê wî jî hebûn.<ref>{{cite web |url=http://www.ut.ac.ir/en/main-links/historical.htm |title=University of Tehran |access-date=2010-09-07 |publisher=Ut.ac.ir |language=fa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110203013254/http://www.ut.ac.ir/en/main-links/historical.htm |archive-date=2011-02-03}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. Di sala 1903an de, ew wekî karmendekî balyozxaneya Îranê çû [[Balkan|Balkanê]], lê piştî du salan vegeriya Îranê û tevlî Şoreşa Destûra Bingehîn a Îranê bû. Dehxûda, [[Mîrza Cehangîr Xan]] û Qasim Xan nêzî du salan gazeteya ''Sur-e Esrafil'' weşan kirin; heta ku [[Mihemed Elî Şahê Qacar]] ​​parlamenterê fesih kir û Dehxûda û çend lîberalên din sirgûnî Ewropayê kirin. Li wir, wî berdewam kir bi weşandina meqele û nivîsarên edîtoriyê, lê wexta ku Mihemed Elî Şah di sala 1911ê de ji desthilatê hat dûrxistin, ew vegeriya welêt û bû endamê Meclîsa nû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] [[Kategorî:Mirin 1956]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] oolu4jqgmeoved0w29vamxzfgh3q0yi 2100683 2100682 2026-10-26T20:20:30Z Kawa63 105128 /* Girêdanên dervê */ 2100683 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dehxûda]] '''Elîekber Dehxûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Bavê wî wexta ku ew tenê 9 salî bû, mir. Dehxûda di [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Wêjeya fransî|fransî]] de zû bi pêş ket û serkeftineke mezin bi dest xist. Ew li Mekteba Zanistên Siyasî hat qeydkirin; mektebeke ku di nav mielmên wê de kesayetên wekî Wezîrê Karên Derve û sekreterê wî jî hebûn.<ref>{{cite web |url=http://www.ut.ac.ir/en/main-links/historical.htm |title=University of Tehran |access-date=2010-09-07 |publisher=Ut.ac.ir |language=fa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110203013254/http://www.ut.ac.ir/en/main-links/historical.htm |archive-date=2011-02-03}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. Di sala 1903an de, ew wekî karmendekî balyozxaneya Îranê çû [[Balkan|Balkanê]], lê piştî du salan vegeriya Îranê û tevlî Şoreşa Destûra Bingehîn a Îranê bû. Dehxûda, [[Mîrza Cehangîr Xan]] û Qasim Xan nêzî du salan gazeteya ''Sur-e Esrafil'' weşan kirin; heta ku [[Mihemed Elî Şahê Qacar]] ​​parlamenterê fesih kir û Dehxûda û çend lîberalên din sirgûnî Ewropayê kirin. Li wir, wî berdewam kir bi weşandina meqele û nivîsarên edîtoriyê, lê wexta ku Mihemed Elî Şah di sala 1911ê de ji desthilatê hat dûrxistin, ew vegeriya welêt û bû endamê Meclîsa nû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} * [http://www.iranicaonline.org/articles/dehkoda ALÈ-AKBAR QAZVÈNÈ ''Dehkhodā''] @ ''[[Encyclopaedia Iranica]]'' [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] [[Kategorî:Mirin 1956]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] gu29elhzihjr0xp1ga1izba3w5lsfix 2100684 2100683 2026-10-26T20:20:47Z Kawa63 105128 /* */ 2100684 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ali-Akbar-Dehkhoda.jpg|thumb|180px|Elîekber Dehxûda]] '''Elîekber Dehxûda''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: علی‌اکبر دهخدا; jdb. 1879 li [[Qazwên]] - m. 9ê adara 1956ê li [[Tehran]]) nivîskarê edebî, [[Fîlolojî|fîlolog]] û ferhengvanê îranî yê bi nav û deng bû. Ew nivîskarê ''Ferhenga Dehxûda'' bû ku ferhenga herî berfireh a [[zimanê farisî]] ye, û heta niha tê weşandin.<ref>{{cite web |url=http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |title=Ali akbar dehkhoda |website=Real Iran |access-date=2 August 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021061758/http://realiran.org/ali-akbar-dehkhoda/ |archive-date=21 October 2017}}</ref> Bavê wî wexta ku ew tenê 9 salî bû, mir. Dehxûda di [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Wêjeya fransî|fransî]] de zû bi pêş ket û serkeftineke mezin bi dest xist. Ew li Mekteba Zanistên Siyasî hat qeydkirin; mektebeke ku di nav mielmên wê de kesayetên wekî Wezîrê Karên Derve û sekreterê wî jî hebûn.<ref>{{cite web |url=http://www.ut.ac.ir/en/main-links/historical.htm |title=University of Tehran |access-date=2010-09-07 |publisher=Ut.ac.ir |language=fa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110203013254/http://www.ut.ac.ir/en/main-links/historical.htm |archive-date=2011-02-03}}</ref> Ew di siyasetê de jî aktîv bû û wekî endamê parlementerê ji [[Kirman (Îran)|Kirman]] û Tehranê di meclîsê de xizmet kir. Di sala 1903an de, ew wekî karmendekî balyozxaneya Îranê çû [[Balkan|Balkanê]], lê piştî du salan vegeriya Îranê û tevlî Şoreşa Destûra Bingehîn a Îranê bû. Dehxûda, [[Mîrza Cehangîr Xan]] û Qasim Xan nêzî du salan gazeteya ''Sur-e Esrafil'' weşan kirin; heta ku [[Mihemed Elî Şahê Qacar]] ​​parlamenterê fesih kir û Dehxûda û çend lîberalên din sirgûnî Ewropayê kirin. Li wir, wî berdewam kir bi weşandina meqele û nivîsarên edîtoriyê, lê wexta ku Mihemed Elî Şah di sala 1911ê de ji desthilatê hat dûrxistin, ew vegeriya welêt û bû endamê Meclîsa nû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} * [http://www.iranicaonline.org/articles/dehkoda ALÈ-AKBAR QAZVÈNÈ ''Dehkhodā''] @ ''[[Encyclopaedia Iranica]]'' [[Kategorî:Jidayikbûn 1879]] [[Kategorî:Mirin 1956]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] p1zvxq9yjaroebi698zoaf7bgq9xlhv Elîekber Dexûda 0 330509 2100676 2026-10-26T20:15:23Z Kawa63 105128 Kawa63î/ê navê [[Elîekber Dexûda]] weke [[Elîekber Dehxûda]] guhart 2100676 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Elîekber Dehxûda]] setnjqv1ss3w1qfkox2nsbl0xm6a6ma Hussein Smko 0 330510 2100686 2026-10-26T22:58:25Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Hussein Smko''', bi kurdî '''Hisên Simko''' (jdb. 1994), [[koreograf]] û derhêner û [[hunermendê dansê]] yê kurd e ku li Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) hatiye dinyayê.<ref>https://www.nytimes.com/2024/03/05/arts/dance/hussein-smko-kurdish-dancer-pontus-lidberg.html</ref> == Kurtejiyan == Smko di 1994an de li Hewlêrê ji dayika xwe bûye. Wî di 2016an de koçî Amerîkayê (DYA) kir, dûre di 2019an de kompaniya xwe ya şano û dansa dîn..." hat çêkirin 2100686 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Hussein Smko''', bi kurdî '''Hisên Simko''' (jdb. 1994), [[koreograf]] û derhêner û [[hunermendê dansê]] yê kurd e ku li Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) hatiye dinyayê.<ref>https://www.nytimes.com/2024/03/05/arts/dance/hussein-smko-kurdish-dancer-pontus-lidberg.html</ref> == Kurtejiyan == Smko di 1994an de li Hewlêrê ji dayika xwe bûye. Wî di 2016an de koçî Amerîkayê (DYA) kir, dûre di 2019an de kompaniya xwe ya şano û dansa dînamîk a [[Project Tag]] ava kir. Belgefîlma bi navê ''The Performance'' riya hunerî ya Smko pêşkêş dike. Fîlma derhênerê [[Alfredo Chiarappa]] û fîlmçêkera [[Caterina Clireci]] ye. {{Çk}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] [[Kategorî:Koreografên kurd]] rzfpmlarermyl1tysnzz3wp8mog2ymm 2100687 2100686 2026-10-26T23:02:35Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2100687 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Hussein Smko''', bi kurdî '''Hisên Simko''' (jdb. 1994), [[koreograf]] û derhêner û [[hunermendê dansê]] yê kurd e ku li Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) hatiye dinyayê.<ref>https://www.nytimes.com/2024/03/05/arts/dance/hussein-smko-kurdish-dancer-pontus-lidberg.html</ref> == Kurtejiyan == Smko di 1994an de li Hewlêrê ji dayika xwe bûye. Wî di 2016an de koçî Amerîkayê (DYA) kir, dûre di 2019an de kompaniya xwe ya şano û dansa dînamîk a [[Project Tag]] ava kir. Belgefîlma bi navê ''The Performance'' (2023) riya hunerî ya Smko pêşkêş dike. Fîlma derhênerê [[Alfredo Chiarappa]] û fîlmçêkera [[Caterina Clireci]] ye.<ref>https://www.imdb.com/title/tt27481317/</ref> {{Çk}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] [[Kategorî:Koreografên kurd]] dcvu4k80bzaooy0h2xdlep0uz23iwgq 2100688 2100687 2026-10-26T23:07:45Z MikaelF 935 2100688 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Hussein Smko''', bi kurdî '''Hisên Simko''' (jdb. 1994), [[koreograf]] û derhêner û [[hunermendê dansê]] yê kurd e ku li Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) hatiye dinyayê.<ref>https://www.nytimes.com/2024/03/05/arts/dance/hussein-smko-kurdish-dancer-pontus-lidberg.html</ref> == Kurtejiyan == Smko di 1994an de li Hewlêrê ji dayika xwe bûye. Ew di 2016an de li Amerîkayê (DYA) bi cih dibe; piştî çûyîna wî bi sê salan, di 2019an de kompaniya xwe ya şano û dansa dînamîk a [[Project Tag]] ava dike. Belgefîlma bi navê ''The Performance'' (2023) riya hunerî ya Smko pêşkêş dike. Fîlma derhênerê [[Alfredo Chiarappa]] û fîlmçêkera [[Caterina Clireci]] ye.<ref>https://www.imdb.com/title/tt27481317/</ref> {{Çk}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] [[Kategorî:Koreografên kurd]] 7kh9vowb6qm2kjeiamxujaruaqhlcbd 2100689 2100688 2026-10-26T23:10:23Z MikaelF 935 2100689 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Hussein Smko''', anku '''Hisên Simko''' (jdb. 1994), [[koreograf]] û derhêner û [[hunermendê dansê]] yê kurd e ku li Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) hatiye dinyayê.<ref>https://www.nytimes.com/2024/03/05/arts/dance/hussein-smko-kurdish-dancer-pontus-lidberg.html</ref> == Kurtejiyan == Smko di 1994an de li Hewlêrê ji dayika xwe bûye. Ew di 2016an de li Amerîkayê (DYA) bi cih dibe; piştî çûyîna wî bi sê salan, di 2019an de kompaniya xwe ya şano û dansa dînamîk a [[Project Tag]] ava dike. Belgefîlma bi navê ''The Performance'' (2023) riya hunerî ya Smko pêşkêş dike. Fîlma derhênerê [[Alfredo Chiarappa]] û fîlmçêkera [[Caterina Clireci]] ye.<ref>https://www.imdb.com/title/tt27481317/</ref> {{Çk}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] [[Kategorî:Koreografên kurd]] dcrqm96eq678cun22251cene84yi5by 2100691 2100689 2026-10-27T04:29:07Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] 2100691 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Hussein Smko''', anku '''Hisên Simko''' (jdb. 1994), [[koreograf]] û derhêner û [[hunermendê dansê]] yê kurd e ku li Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) hatiye dinyayê.<ref>https://www.nytimes.com/2024/03/05/arts/dance/hussein-smko-kurdish-dancer-pontus-lidberg.html</ref> == Kurtejiyan == Smko di 1994an de li Hewlêrê ji dayika xwe bûye. Ew di 2016an de li Amerîkayê (DYA) bi cih dibe; piştî çûyîna wî bi sê salan, di 2019an de kompaniya xwe ya şano û dansa dînamîk a [[Project Tag]] ava dike. Belgefîlma bi navê ''The Performance'' (2023) riya hunerî ya Smko pêşkêş dike. Fîlma derhênerê [[Alfredo Chiarappa]] û fîlmçêkera [[Caterina Clireci]] ye.<ref>https://www.imdb.com/title/tt27481317/</ref> {{Çk}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] [[Kategorî:Koreografên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] 7z376apybsn8u6wy9g1xl1zhah26ixe 2100692 2100691 2026-10-27T04:29:20Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1994]] 2100692 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Hussein Smko''', anku '''Hisên Simko''' (jdb. 1994), [[koreograf]] û derhêner û [[hunermendê dansê]] yê kurd e ku li Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) hatiye dinyayê.<ref>https://www.nytimes.com/2024/03/05/arts/dance/hussein-smko-kurdish-dancer-pontus-lidberg.html</ref> == Kurtejiyan == Smko di 1994an de li Hewlêrê ji dayika xwe bûye. Ew di 2016an de li Amerîkayê (DYA) bi cih dibe; piştî çûyîna wî bi sê salan, di 2019an de kompaniya xwe ya şano û dansa dînamîk a [[Project Tag]] ava dike. Belgefîlma bi navê ''The Performance'' (2023) riya hunerî ya Smko pêşkêş dike. Fîlma derhênerê [[Alfredo Chiarappa]] û fîlmçêkera [[Caterina Clireci]] ye.<ref>https://www.imdb.com/title/tt27481317/</ref> {{Çk}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] [[Kategorî:Koreografên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1994]] l35wr0qty4oiyudde1d4p64tndpvgps Wîkîpediya:Zazakî/Tirk 4 330511 2100734 2026-10-27T06:23:02Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Tirk''' (bî [[Wîkîpediya:Zazakî/Ziwanê tirkî|tirkî]]: Türkler) yew grûba etnîkiya ke zaf şarê xo Anatolîye, Trakya Rocvetişî û Kiprisê Zimeyî de ciwiyenê. Nifusê pêroyî yo şarê Tirkiya yo ke teberê welatî de yo, 6,5 mîlyon ra vêreno ra; nê ra pey 5,5 mîlyon welatanê Ewropaya Rocawanî de ciwiyenê. Tirkê ke teberê Tirkiya de, erde İmperatoriya Usmanice yo ke verê de bî, uca de mende û ewro zî mabenê kêmneteweyan de asenê...." hat çêkirin 2100734 wikitext text/x-wiki '''Tirk''' (bî [[Wîkîpediya:Zazakî/Ziwanê tirkî|tirkî]]: Türkler) yew grûba etnîkiya ke zaf şarê xo Anatolîye, Trakya Rocvetişî û Kiprisê Zimeyî de ciwiyenê. Nifusê pêroyî yo şarê Tirkiya yo ke teberê welatî de yo, 6,5 mîlyon ra vêreno ra; nê ra pey 5,5 mîlyon welatanê Ewropaya Rocawanî de ciwiyenê. Tirkê ke teberê Tirkiya de, erde İmperatoriya Usmanice yo ke verê de bî, uca de mende û ewro zî mabenê kêmneteweyan de asenê. Tirk eslê xo ra Asya Miyanî ra yê û bî şaranê tirkî ra sey Azerî, Turkmen, Teterê Qirimî, Ozbek, Ûygûr, Yaqût û ê bînan ra girey danê. Tirkê "Muhacirî" sey 10 mîlyon kesê misilmanê dewleta Ûsmanican biyê, û neviyê xo ke pey ra hûna zerrotişê İmperatoriya Ûsmanican dima biyê, zafê xo Tirk ê, lê Alban, Bosnak, Yûnanê misilmanî, Çerkez, Teterê Qirimî, Bulgarê misilmanî, Pomak û Romayê misilmanî zî estê ke seserra 18îne ra heta seserra 20îne şeran ra xelesiyayişî ra ameyê Trakya Rocvetişî û Anatolîye de ca girewto. Ewro çaryeg ra heta hûray nifûsê Tirkiya yo 85 mîlyon ra yew leteyê xo eslê xo ra nê Muhaciran ra yê. 5q3w1lfxu6pw2o6zmiljo1xgm6xlsfm 2100735 2100734 2026-10-27T06:26:14Z Kurdistanov 175167 2100735 wikitext text/x-wiki {{zazakî}} '''Tirk''' (bî [[Wîkîpediya:Zazakî/Ziwanê tirkî|tirkî]]: Türkler) yew grûba etnîkiya ke zaf şarê xo Anatolîye, Trakya Rocvetişî û Kiprisê Zimeyî de ciwiyenê. Nifusê pêroyî yo şarê Tirkiya yo ke teberê welatî de yo, 6,5 mîlyon ra vêreno ra; nê ra pey 5,5 mîlyon welatanê Ewropaya Rocawanî de ciwiyenê. Tirkê ke teberê Tirkiya de, erde İmperatoriya Usmanice yo ke verê de bî, uca de mende û ewro zî mabenê kêmneteweyan de asenê. Tirk eslê xo ra Asya Miyanî ra yê û bî şaranê tirkî ra sey Azerî, Turkmen, Teterê Qirimî, Ozbek, Ûygûr, Yaqût û ê bînan ra girey danê. Tirkê "Muhacirî" sey 10 mîlyon kesê misilmanê dewleta Ûsmanican biyê, û neviyê xo ke pey ra hûna zerrotişê İmperatoriya Ûsmanican dima biyê, zafê xo Tirk ê, lê Alban, Bosnak, Yûnanê misilmanî, Çerkez, Teterê Qirimî, Bulgarê misilmanî, Pomak û Romayê misilmanî zî estê ke seserra 18îne ra heta seserra 20îne şeran ra xelesiyayişî ra ameyê Trakya Rocvetişî û Anatolîye de ca girewto. Ewro çaryeg ra heta hûray nifûsê Tirkiya yo 85 mîlyon ra yew leteyê xo eslê xo ra nê Muhaciran ra yê. [[Kategorî:Gotara bi zazakî]] ke5edty0v6muztbc9p92qio092ztqv4 2100736 2100735 2026-10-27T06:27:22Z Kurdistanov 175167 2100736 wikitext text/x-wiki {{zazakî}} '''Tirk''' (bî [[Wîkîpediya:Zazakî/Ziwanê tirkî|tirkî]]: Türkler) yew grûba etnîkiya ke zaf şarê xo Anatolîye, Trakya Rocvetişî û Kiprisê Zimeyî de ciwiyenê. Nifûsê pêroyî yo şarê Tirkiya yo ke teberê welatî de yo, 6,5 mîlyon ra vêreno ra; nê ra pey 5,5 mîlyon welatanê Ewropaya Rocawanî de ciwiyenê. Tirkê ke teberê Tirkiya de, erde İmperatoriya Usmanice yo ke verê de bî, uca de mende û ewro zî mabenê kêmneteweyan de asenê. Tirk eslê xo ra Asya Miyanî ra yê û bî şaranê tirkî ra sey Azerî, Turkmen, Teterê Qirimî, Ozbek, Ûygûr, Yaqût û ê bînan ra girey danê. Tirkê "Muhacirî" sey 10 mîlyon kesê misilmanê dewleta Ûsmanican biyê, û neviyê xo ke pey ra hûna zerrotişê İmperatoriya Ûsmanican dima biyê, zafê xo Tirk ê, lê Alban, Bosnak, Yûnanê misilmanî, Çerkez, Teterê Qirimî, Bulgarê misilmanî, Pomak û Romayê misilmanî zî estê ke seserra 18îne ra heta seserra 20îne şeran ra xelesiyayişî ra ameyê Trakya Rocvetişî û Anatolîye de ca girewto. Ewro çaryeg ra heta hûray nifûsê Tirkiya yo 85 mîlyon ra yew leteyê xo eslê xo ra nê Muhaciran ra yê. [[Kategorî:Gotara bi zazakî]] gz73rjc74ez4dml38gogpcrp1l9be28 Wîkîpediya:Zazakî/Evolusyon 4 330512 2100739 2026-10-27T08:31:29Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "{{zazakî}} '''Evolusyon''', bîyolocîye de be raverşîyayişî zemanî ra vurîyayişo ganîyano, vurîyayişo cênetîko û karaktero newe girotiş, karaktero kihan vînîkerdişo. Verênî evolusyon her çî de esto. Evolusyon de ganî/ganîe halî ciyo verênî ra vurîno/vurîna, teberî ci û zerrey ci de vurîyayiş beno. Ewro evolusyon bîyolocîye de kerreya serîya û bîyolocîye her çî sero raya evolusyonî ra unina.[1] Evolusyon jew teorîya û na..." hat çêkirin 2100739 wikitext text/x-wiki {{zazakî}} '''Evolusyon''', bîyolocîye de be raverşîyayişî zemanî ra vurîyayişo ganîyano, vurîyayişo cênetîko û karaktero newe girotiş, karaktero kihan vînîkerdişo. Verênî evolusyon her çî de esto. Evolusyon de ganî/ganîe halî ciyo verênî ra vurîno/vurîna, teberî ci û zerrey ci de vurîyayiş beno. Ewro evolusyon bîyolocîye de kerreya serîya û bîyolocîye her çî sero raya evolusyonî ra unina.[1] Evolusyon jew teorîya û na teorîye de heme ganîyan heywan, resayoẍî (nebatî) û ganîê bînî ke dinya ser de estî, heme înan ganîê ke verê înan ra est bî, uca ra yenî. Evolusyon de yew populasyonî ganîyan, kompozîsyonî cênetîkî de be mutasyonî tesadufî ra virazîyeno. Cên de mutasyonî, goçî ya zî turê bînan mîyan de transferî cênan ra vecîno û peyênî ganîo newe/ganîa newîye de varyasyonî virazenî, no evolusyono. Evolusyon no vurnayişî ra deha hêdîo û pêro populasyonan de beno. [[Kategorî:Gotara bi zazakî]] dnp45zt9jx6ybj23y8x9gmvi68akh7t Wîkîpediya:Soranî/Anne Frank 4 330513 2100740 2026-10-27T09:23:07Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Annelies Marie (Anne) Frank''' 12î Hezîranî 1929 – Şubat yan Azarî 1945) Cûlekeyekî Elmanî-Holendî bû, beyekîk le baskirawtirîn kes le naw qurbanîyanî Holokost dadinrêt. Benûsîneweî yadewerîyekanî nawbangî le duway mirinî derkirid, emeş duway billawbûneweî kitêbî bîrewerîyekanî keçêkî genc (nawê resenekey: Het Achterhuis), ke belgenamey jîyanî xoşardeneweyî bû le salanî 1942 bo 1944, lekatî dagîrkirdinî Holenda le lay..." hat çêkirin 2100740 wikitext text/x-wiki '''Annelies Marie (Anne) Frank''' 12î Hezîranî 1929 – Şubat yan Azarî 1945) Cûlekeyekî Elmanî-Holendî bû, beyekîk le baskirawtirîn kes le naw qurbanîyanî Holokost dadinrêt. Benûsîneweî yadewerîyekanî nawbangî le duway mirinî derkirid, emeş duway billawbûneweî kitêbî bîrewerîyekanî keçêkî genc (nawê resenekey: Het Achterhuis), ke belgenamey jîyanî xoşardeneweyî bû le salanî 1942 bo 1944, lekatî dagîrkirdinî Holenda le layen Elmaniya le serdemî cengî cîhanîy duwem. Kitêbekey Anne beyekêk le benawbangtirîn kitêbekanî cîhan dadinrêt, herweha bûwete serçawey komełêk şanogerî û fîlm. Anne le dayikbûyî Frankfort, Elmanîyaye belam zorbeî jîyanî lenaw yan ninzîk Emsterdam, Holenda beserberduwe. Anne temenî çuwar salan bûwe, katêk xêzanekey le Elmanîyawe çûnete Holenda, lekatî geyiştine destelatî Nazîyekan. Le salî 1941, hawlatînamey Elmanî lésendrayewe, bemeş bûwe kesêkî bêwilat. Le Ayarî 1940, Anne le Emsterdam gîrî xward, emeş duway dagîrkirdinî Holenda lelayen Elmanîyay Nazîyewe. Leduway zîyadbûnî metirsî û komełkûjî gelî cû, ewa Anne le jûrêkî nihênî xoy şardewe, ke le pişt kitêbxaneyekda bû, jûreke le heman ew balexaneyeda bû ke bawkî, Otto Frank karî lê dekird. Lewkatewe takû gîranî xêzanekey lelayen Gestapokan le Abî 1944, ew xerîkî nûsîn û parastinî yadnameyekî bû ke bedyarî pêy drabû, beşêweyekî rêk û berdewam lêy denûsî. Duwa beduway gîranîyan ewa xêzanî Frak brane kempî zoremlêy Nazîyekan. Le Teşrînî yekem yan duwemî 1944, Anne legel xwuşkekey Margot, le kempî Aşvîtz gwastranewe bo kempî Bergen Bîlsen, ke duway çend mangêk, lewê mirdin. Begwêrey raportî nêzîkkiraweî xaçî sûr, ewa le mangî Azar mirdin, destelatî Holenda mirdinî ewanî be 31î Azar wek rojî fermî mirdinî Anne dana, belam duwatir le salî 2015, bepêy twêjîneweîyekî xaney Anne Frank ewa pêdeçêt mirdinî le mangî Şubat bûbêt. Otto, take rizgarbûyî xêzanekey bû, ke leduway ceng gerayewe Emsterdam we bînî yadewerî Anne lelayen sekretêrekeyewe parêzgarî lêkirawe, Mîp Gîs ke duwatir be hewlî Otto wek kitêb le salî 1947 çapkira. Yadewerîyeke bezimanî Holendî nûsrabû, duwatir le salî 1952 wergêranî bokraye ser zimanî Îngilîzî û ta êsta bo zîyatir le 70 ziman wergêranî bokrawe. == Seretay Jîyan == Annelies Marie (Anne) Frank le dayikbûyî 12î Hezîranî 1929, le klînîkîkî xaçî sûr le Frankfort, Elmaniya. Dayikî nawî Edith bû, bawkîşî Otto, herweha xwuşkêkî lexoy gewretir hebu, benawî Margot. Xêzanî Frank, cûlekey lîbralî bûn, hemû rêweresmêkî cûlekayetîyan nedekird. Edith û Otto kesî birwadarbûn, ke zîyatir hewlî fêrbûnîyan deda û xawenî kitêbxaneyekî gewreş bûn; herdukîyan hanî mindalekanîyan deda ta bixwêninewe. Lekatî ledayikbûnî Anne, xêzaneke le malekeyan le Marbaçug 307 dejîyan, ke du nihomîyan bekrê girtibû. Le salî 1931 xêzaneke çûne gerrekêkî modern û lîbral kepêy degutra gerrekî şi'r (Dichterviertel). Herdu maleke heta êstaş mawn. Le salî 1933, duway birdinewey hizbî Nazî be serkiridayetî Hîtler le helbjardinekan, ewa Hîtler kiraye rawêjkarî wilat, lewkateda Anne legel dayik û xwuşkekey le malî dapîrey le Axn dejîyan, bawkîşî le Frankfort bû belam duway wergirtinî pêşniyarêkî karkirdin le Emsterdam ewa biryariyan da malekeyan bigwaznewe ew şare, sereta Otto betenya çû, boewey karekanî û şwênî manewê bo xêzanekey dabîn bikat. Otto destikird bekarkirdin le kompaniay Opekta. Duwatir xêzaneke şwênêkîyan legerrekî Rîvernbert doziyewe, ke penaberêkî zorî cûy Elmanî lewê nîşteci bûn. Le Kanunî yekemî 1933, Edith û Margot çûne lay Otto le Holenda, belam Anne lelay dapîrey mayewe takû mangî Şubat, ke lew kateda xêzaneke yekyangirtewe le Holenda. Xêzanî Frank lenaw ew 300 hezar cûlekeda bûn ke lesalanî 1933 bo 1939 koçiyankird. Leduway çûne Emsterdam, ewa Anne û Margot le qutabxane wergîran, Margot çûye qutabxaney hukumî herweha Anne çû bo qutabxaneyekî Montîsorî. Wêray kêşe seretayîyekanî legel zimanî Holendî, ewa Margarêt bûwe qutabîyekî balêk le Emsterdam. Anne lemalewe xwêndinî Montîsorî dekird û mindalanî hawtemenî xoy debînî, yekêk lewaneş Hana Goslar bû ke duwatir bûne baştirîn hawrêy yekter. Le salî 1938, Otto Frank legel kompaniay duwemî destî bekarkirdin kird, benawî Pektakon, ke le berhemhênanî soseç karyan dekird. Hêrman Van Pîls le kompaniay Pektakon wek rawêjkarî berhemhênanî bîber karî dekird, ew goştfiroşêkî cûleke bû, ke legel xêzanekey Elmanîyawe hatibûn. Le salî 1939, dapîrey Anne hate Holenda û legel xêzanî Frank jîya takû mirdinî le Kanunî duwemî 1942. Le Ayarî 1940, Elmaniya Holenday dagîrkird, hukumetî dagîrker destikird be girtin û kokirdinewey cûlekekan bepêy yasay ciyakarî û snûrdarkirdin. Lewkateda Otto Frank hewlî koçkirdinî xêzanekeyda bo Emerîka, ew şwêney kedekra lêwey beselametî bijîn - belam prosesî wergirtinî vîze bo xêzanî Frank neçûye barî cêbecêkirdinewe, çunke behoy rewşewkewe ke bûwe hoy daxiranî konsulxaney Emerîka le Ruweterdam û winbûnî hemu kaẍezekan lewê, lenêwîşanda dawakariyekanî fîze. Eger proseseke cê be cêş krabûwaye ewa lewkateda, Emerîka beçawî dost û sîxurî Elmanîyay Nazî lew xelkey derwanî. s28ugifcloenb6hbggs47oos7oqb9t9 Kubar (kovar) 0 330514 2100743 2026-10-27T10:05:05Z MikaelF 935 Rûpel bi "'''Kubar''' [[e-kovar]]eke kurdî ya li ser [[moda]], [[trend]]ên dawî yên jin û mêran û [[dekorasyon]]ê bû ku hejmara ewil di kanûna paşîn a 2020an de derket. Edîtorên vê hejmarê Ayşenûr Ozel û Leyla Arisoy bûn û ji 26 rûpelan pêk hat. Di hezîrana 2021ê de hejmara 5em a kovarê derket. Di vê hejmarê de hevpeyvîneke bi [[Leila Lois]] a balerîna kurd re heye. Tê de Loisê qala kar, huner û jiyana xwe dike. {{Çk}} {{şitil}} Katego..." hat çêkirin 2100743 wikitext text/x-wiki '''Kubar''' [[e-kovar]]eke kurdî ya li ser [[moda]], [[trend]]ên dawî yên jin û mêran û [[dekorasyon]]ê bû ku hejmara ewil di kanûna paşîn a 2020an de derket. Edîtorên vê hejmarê Ayşenûr Ozel û Leyla Arisoy bûn û ji 26 rûpelan pêk hat. Di hezîrana 2021ê de hejmara 5em a kovarê derket. Di vê hejmarê de hevpeyvîneke bi [[Leila Lois]] a balerîna kurd re heye. Tê de Loisê qala kar, huner û jiyana xwe dike. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî]] bav8d2k7op64dmx1ie2pirl6pgrirq2 2100744 2100743 2026-10-27T10:06:38Z MikaelF 935 2100744 wikitext text/x-wiki '''Kubar''' [[e-kovar]]eke kurdî ya li ser [[moda]], [[trend]]ên dawî yên jin û mêran û [[dekorasyon]]ê bû ku hejmara ewil di kanûna paşîn a 2020an de derket. Edîtorên vê hejmarê [[Ayşenûr Ozel]] û [[Leyla Arisoy]] bûn û ji 26 rûpelan pêk hat. Di hezîrana 2021ê de hejmara 5em a kovarê derket. Di vê hejmarê de hevpeyvîneke bi [[Leila Lois]] a [[balerîn]]a kurd re heye. Tê de Loisê qala kar, huner û jiyana xwe dike. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî]] 90dtn2v22lrbbddgjkyvyf9q5ccs92i 2100745 2100744 2026-10-27T10:11:01Z MikaelF 935 2100745 wikitext text/x-wiki '''Kubar''' [[e-kovar]]eke kurdî ya li ser [[moda]], [[trend]]ên dawî yên jin û mêran û [[dekorasyon]]ê bû ku hejmara ewil di kanûna paşîn a 2020an de derket. Edîtorên vê hejmarê [[Ayşenûr Ozel]] û [[Leyla Arisoy]] bûn û ji 26 rûpelan pêk hat. Di hezîrana 2021ê de hejmara 5em a kovarê derket. Di vê hejmarê de hevpeyvîneke bi [[Leila Lois]] a [[balerîn]]a kurd re heye. Tê de Loisê qala kar, huner û jiyana xwe dike.<ref>(2021). "Kubar bi hejmara 5'an derket.", [[Xwebûn]], 78:2021, r. 11.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî]] 0jd9zhfs368v0c9jn3t1alujzhkgywb 2100746 2100745 2026-10-27T10:11:53Z MikaelF 935 2100746 wikitext text/x-wiki {{Sernav îtalîk}} '''Kubar''' [[e-kovar]]eke kurdî ya li ser [[moda]], [[trend]]ên dawî yên jin û mêran û [[dekorasyon]]ê bû ku hejmara ewil di kanûna paşîn a 2020an de derket. Edîtorên vê hejmarê [[Ayşenûr Ozel]] û [[Leyla Arisoy]] bûn û ji 26 rûpelan pêk hat. Di hezîrana 2021ê de hejmara 5em a kovarê derket. Di vê hejmarê de hevpeyvîneke bi [[Leila Lois]] a [[balerîn]]a kurd re heye. Tê de Loisê qala kar, huner û jiyana xwe dike.<ref>(2021). "Kubar bi hejmara 5'an derket.", [[Xwebûn]], 78:2021, r. 11.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî]] edwesllboou22rhzatg40xa8vpehvfz 2100747 2100746 2026-10-27T10:12:40Z MikaelF 935 2100747 wikitext text/x-wiki {{Sernav îtalîk}} '''Kubar''' [[e-kovar]]eke kurdî ya li ser [[moda]], [[trend]]ên dawî yên jin û mêran û [[dekorasyon]]ê bû ku hejmara ewil di kanûna paşîn a 2020an de derket. Edîtorên vê hejmarê [[Ayşenûr Ozel]] û [[Leyla Arisoy]] bûn û kovar ji 26 rûpelan pêk hat. Di hezîrana 2021ê de hejmara 5em a kovarê derket. Di vê hejmarê de hevpeyvîneke bi [[Leila Lois]] a [[balerîn]]a kurd re heye. Tê de Loisê qala kar, huner û jiyana xwe dike.<ref>(2021). "Kubar bi hejmara 5'an derket.", [[Xwebûn]], 78:2021, r. 11.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî]] 4hgtkl3bkhv31zddbhrgknl7bu8jlzh 2100748 2100747 2026-10-27T10:13:54Z MikaelF 935 2100748 wikitext text/x-wiki {{Sernav îtalîk}} '''Kubar''' [[e-kovar]]eke kurdî ya li ser [[moda]], [[trend]]ên dawî yên jin û mêran û [[dekorasyon]]ê bû ku hejmara ewil di kanûna paşîn a 2020an de derket. Edîtorên vê hejmarê [[Ayşenûr Ozel]] û [[Leyla Arisoy]] bûn û kovar ji 26 rûpelan pêk hat. Di hezîrana 2021ê de hejmara 5em a kovara dijîtal derket. Di vê hejmarê de hevpeyvîneke bi [[Leila Lois]] a [[balerîn]]a kurd re heye. Tê de Loisê qala kar, huner û jiyana xwe dike.<ref>(2021). "Kubar bi hejmara 5'an derket.", [[Xwebûn]], 78:2021, r. 11.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî]] 3nbcdpkqcpsdt0hevbyo32f9od9pqui Gotûbêj:Jacqueline Kennedy Onassis 1 330515 2100750 2026-10-27T11:44:26Z Avestaboy 34898 /* Hesabên sexte */ beşeke nû 2100750 wikitext text/x-wiki == Hesabên sexte == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Li ser Wîkîpediyaya bi kurdî, bi hesabên sexte gotarên xirab bi peyvên biyanî tên çêkirin; wekî mînak, peyva '''gazete''' li şûna peyva [[rojname]] tê bi kar anîn. Li gorî rêzikên Wîkîpediyayê, mirov tenê dikare hesabekî bi kar bîne. Ji kerema xwe re van hesaban kontrol bikin û asteng bikin.Heke ev manîpulasyon berdewam bikeberdewam bike, ez ê dev ji nivîsandinê berdim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:44, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) bmo0xiva31hkorqivkcbp3poqktts14 2100752 2100750 2026-10-27T11:45:19Z Avestaboy 34898 /* Hesabên sexte */ Bersiv 2100752 wikitext text/x-wiki == Hesabên sexte == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Li ser Wîkîpediyaya bi kurdî, bi hesabên sexte gotarên xirab bi peyvên biyanî tên çêkirin; wekî mînak, peyva '''gazete''' li şûna peyva [[rojname]] tê bi kar anîn. Li gorî rêzikên Wîkîpediyayê, mirov tenê dikare hesabekî bi kar bîne. Ji kerema xwe re van hesaban kontrol bikin û asteng bikin.Heke ev manîpulasyon berdewam bikeberdewam bike, ez ê dev ji nivîsandinê berdim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:44, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :P.S. @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:45, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 0srajn1b6rceon9vhfmzf6vco0lm826 2100753 2100752 2026-10-27T11:50:46Z Avestaboy 34898 /* Hesabên sexte */ 2100753 wikitext text/x-wiki == Hesabên sexte == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Li ser Wîkîpediyaya bi kurdî, bi hesabên sexte gotarên xirab bi peyvên biyanî tên çêkirin; wekî mînak, peyva '''gazete''' li şûna peyva [[rojname]] tê bi kar anîn. Li gorî rêzikên Wîkîpediyayê, mirov tenê dikare hesabekî bi kar bîne. Ji kerema xwe re van hesaban kontrol bikin û asteng bikin.Heke ev manîpulasyon berdewam bibe, ez ê dev ji nivîsandinê berdim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:44, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :P.S. @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:45, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 8uhla67emqx9kwewl8z7bksa84mr8xt