Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 766 2100776 2042737 2026-10-27T15:59:12Z MikaelF 935 /* Berhem */ 2100776 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = 2013 }} '''Helîm Yûsiv''' [[Lîsteya nivîskarên kurd|nivîskarekî]] [[kurd]] e ku di sala [[1967]]an de li [[Amûdê]] (biniya xetê) hatiye dinyayê. Wî li Zanîngeha [[Heleb]]ê xwendina hiqûqê qedandiye û ji sala [[2000]]î û vir ve li [[Almanya]]yê dijî.<ref>[[Imer Kalo]] (2011). Nivîskar Helîm Yûsif: Piştî konfransa parlemana nivîskarên Ewrupayê, hevpeyvînek. [[Dilname]], 2:2011, r. 16-19.</ref> Bi dehan gotarên wêjeyî di kovar û rojnameyên erebî û kurdî de weşandine. Heta niha berhemên wî bi [[Kurdî]], [[Erebî]], [[Tirkî]] û [[Elmanî]] hatine weşandin. Hemû berhemên wî yên bi [[Kurdî]] ji hêla weşanxaneya [[Avesta]] yê ve li [[Stembol]]ê hatine weşandin. Heta niha ev berhemên Helîm Yûsiv çap bûne: Mêrê avis, çîrok, 1991 bi erebî, 1997 bi kurdî. / Jinên qatê bilind, çîrok, 1995 bi erebî, 1998 bi kurdî. / Mirî ranazin, çîrok, 1996 bi kurdî, 1998 bi tirkî. / Sobarto, roman, 1999 bi kurdî û erebî. Wekî din çend çîrokên Helîm Yûsiv bûne [[şano]] û wî herweha li [[Sûriyê]] di [[antolojî|antolojiyeke]] çîrokên Sûriyê de jî cih girtiye. == Berhem == # ''[[Mêrê avis]]'', çîrok, (1991 bi erebî, 1997 bi kurdî, 2004 bi elmanî). # ''[[Jinên qatê bilind]]'', çîrok, (1995 bi erebî, 1998 bi kurdî). # ''[[Mirî ranazin]]'', çîrok, (1996 bi kurdî, 1998 bi tirkî). # ''[[Sobarto]]'', roman, (1999 bi kurdî û erebî). # ''[[Memê bê Zîn]] '', roman, 2003 bi kurdî. # ''[[Tirsa bê diran]]'', roman, 2006 bi kurdî. # ''[[Gava masî tî dibin]]'', roman, Amed 2009, bi kurdî, Weşanên Lîs. # ''[[Romana kurdî]]'' lêkolîn, 2011, bi kurdî, Weşanên Ronahî. # ''[[Ausländer beg]]'' çîrok, 2011, bi kurdî, weşanên Lîs. # ''[[99 Morîkên Belavbûyî]]'', roman, 2015, bi kurdî, Weşanên Peywend. # ''[[Mêrê ku li teriya xwe digere]], roman, 2021, Weşanên Peywend.<ref>(2021). "Mêrê ku li teriya xwe digere.", [[Xwebûn]], 79:2021, r. 11.</ref> === Ji şanoyên ku ji nivîsên wî hatine girtin === # Komara dînan # Bidarvekirina pozekî # Sol û serî == Xebatên televizyonê == Ji [[11ê çiriya paşîn]] sala [[2000]]an, bernameyeke wêjeyî, bi navê [[Gava Sêyemîn]], heftane, di [[Medya TV]] û [[Mezopotamya TV]] û niha jî di [[Roj TV]] de amade û pêşkêş dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.helimyusiv.com Malpera Fermî ya Helîm Yûsiv]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Amûdê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] b2cfe73pjx2epo7xzj8rrdxlxvddyt1 0 2248 2100802 2097066 2026-10-27T19:13:58Z ~2026-57361-00 190445 /* Lîsteya berhemên çapkirî */ 2100802 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Amed Tîgrîs''' [[nivîskar]] û [[mamoste]]yê [[zimanê kurdî]] ye. == Kurtejiyan == Amed Tîgrîs li Licêya Amedê hatiye dinê. Dibistana seretayî li Licê û ya mamostetiyê jî li [[Erxenî|Erxeniyê]] xwendiye.<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Berhem bi kîjan zimanî be, dibe malê wî zimanî. Bihuşta dilê min Amed e.", [[Xwebûn]], 37:2020, r. 4.</ref> Di sala 1980î de li [[Stockholm]]a paytexta [[Swêd]]ê bi cî bûye. Li wir li dibistanên swêdî bi awayekî fermî bi qasî 25 salan mamostetîya kurdî kiriye. Mamoste Amed Tîgrîs di gelek komîteyên amadekkirina pirtûk û materyalên kurdî de bi awayekî aktîv cî girtîye. Bi salan di dezgeh, weşanxane û medya kurdî de wekî nivîskar, redaktor û mamoste xebitîye. Ji bo wergera pirtûkên zarokan ji swêdî bo kurdî ji destpêkê ve di redaksiyona Weşanxaneya APECê de wekî endamê redaksiyonê kar kiriye û hîn jî dike. Di Med TV de bi navê ‘‘''Rojbaş mamoste,'' ''Dibistana kurdî û Xwendegeha kurdî''’’ de bernameyên perwerde û hînkirinê amade û pêşkêş kirine. Demeke dirêj serokatiya [[Înstîtuya Kurdî ya Stockholmê]] kirîye. Tîgrîs di heman demê de qunciknivîskarê rojnameya ''Welat'' û ''Azadiya Welat'' bû û niha jî qunciknivîskarê rojnameya ''Xwebûnê'' ye. Bi wergeran ve heta niha 46 pirtûk nivîsîne. Amed Tîgrîs ji xebata kolektîv hez dike, ji ber vê yekê, ji van 49 pirtûkan hinek jê yên wî bi xwe ne, hinek jî li gel hevalên xwe yên nivîskar nivîsandine. Ew di sala 2010an de ji Stockholmê bi paş ve vegeriyaye welêt û niha li welatê bav û kalê xwe li navenda Amedê dijî. == Lîsteya berhemên çapkirî == # ''Em Bixwînin'', Amed Tîgrîs (Jîr Rexnegir), Ahmed Cantekin, Reşît Batı, Nesrin Aydın (pirtûka dersê), Weşananên SİDA -1986 # ''Em Binivîsin'', Amed Tîgrîs (Jîr Rexnegir), Ahmed Cantekin, Reşît Batı, Nesrin Aydın (pirtûka dersê), Weşanên SİDA -1986 # ''Ken û Girî'', Amed Tîgrîs & Roman Motkî (pêkenî) Apec-1989 # ''Dîroka Kurd û Kurdistanê'', Amed Tîgrîs & Aso Germîyanî, (Pirtûka dersê, kurmancî-1990 û soranî- 1992), Apec # ''Navên kurdî çapa yekem Apec 1990 û çapa duyem Şaredarîya Amedê ya Bajarê Mezin''-2006 # ''Kurterastî'', Amed Tîgrîs & B. Welatevîn (pirtûka dersê) Apec -1991 # ''Çend Gotin Li Ser Ronekbîrên Kurd'', (İsmail Beşikçi, wergera ji tirkî) Amed Tîgrîs & J. İhsan Espar, Apec-1991 # ''Şerê Kendavê'', Amed Tîgrîs, Xorto, Cemal Batum (dokument) Apec -1992 # ''Cografîya Kurdistanê'', Amed Tîgrîs, Ferhad Gardewan, Nasir Razazî, (pirtûka dersê bi kurmancî û Soranî) Apec –1993 # ''PKK û Başûrê Biçûk, (geştname), Weşanên Rewşen'' -1994 # ''Çelenga Jinan Hevala Zîlan'', (wergera ji tirkî), weşanên Rewşen -1996 # ''Perspektîv'', (wergera ji tirkî), Weşanên Rewşen -1996 # ''Gotinên Pêşîyan, (berhevok), Weşanên Rewşen'' -2001 # ''Pêşkît û Parkît, (lêkolîn), Weşanên Medya'' -2001 # ''Du Heval,'' (wergera ji swêdî, çîrok), Apec- 2002 # ''Findo Ciyê Dibe'', (wergera ji swêdî), Apec-2002 # ''Ji Xelatgirên Nobelê Çîrokên Ciwanan'', (Wergera ji swêdî), Apec-2002 # ''Çêlepisîk bi tiştanokan dizane'', (wergera ji swêdî), Apec -2003 # ''Manga Sor Paqijîyê Dike'', (wergera ji swêdî), Apec -2004 # ''Şagird Diçin Dibistanê'', Amed Tîgrîs, Sebiha Otlu, Husametîn Aslan û Haluk Özturk, (pirtûka dersê) SİDA- 2004 # ''Ansîklopedîya Zarokan'', Amed Tîgrîs, Elî Çiftçî, Hesenê Metê, Seyîdxan Anter, Mahmûd Lewendî, (wergera ji swêdî), Weşanên Apecê-2004 # ''Morîs li Mêrga Mezin'', (wergera ji swêdî), Apec-2004 # ''Zargotina Kurdî,'' Amed Tîgrîs, Reşo Zîlan û Husametin Aslan, Weşanên Weqfa Kurdî- 2005 # ''Manga Sor Hildikişe Ser Darê'', (wergera ji Swêdî), Apec -2005 # ''Licê, (lêkolîn), Weşanên Apec -''2008 # ''Anadili Eğitimi ve Birden Fazla Resmi Dil, Apec'' -2009 # ''Perwerdeya bi zimanê Zikmakî û Pirzimanîya Fermî, Apec'' -2009 # ''Tûtê Bi Pişê re Dileyize'', (wergera ji swêdî), Apec-2010 # ''Tûtê û Malî,'' (wergera ji swêdî), Apec-2011 # ''Amed dîrok, coğrafya û çand,'' Amed Tîgrîs & Yıldız Çakar, (lêkolîn), weşanên Şaredarîya Bajarê Mezin a Amedê - 2012 # ''Nîşan û Dawet'', (lêkolîn) bi kurmancî, Weşanên Apec -1991 û wergera farisî Ebas Ferhadî Tûpkanlû, Tahran -2012 # ''Ji 20 welatan 20 çîrok,'' (wergera ji swêdî), Weşanên Sîtav -2013 # ''AMED tarih, coğrafya ve kültür,'' Amed Tîgrîs & Yıldız Çakar (wergera ji kurdî), Weşanên Şaredarîya Bajarê Mezin a Amedê- 2013 # ''Ma Tu Mam Mendo û Findo Nas dikî'', wergera ji swêdî, Apec -2013 # ''Di Prosesa Nivîsê de wêne, sembol û alfabe, Apec''- 2014 # ''Êzdîxan û 97 Ferman'', Amed Tîgrîs & Rojîn Zarg, (lêkolîn), Weşanên Apec-2018 # ''Qewl, beyt û duayên êzdîyan, Amed Tîgrîs & Rojîn Zarg, (berhevok), Weşanên Apec-2018'' # ''Bermekî eşîr bav û kalên me'', (lêkolîn),Weşanên Apec- 2018 # ''Xurafeyên Me (''bi komeke 14 kesî re), (berhevok), Weşanên Apec-2019 # ''Katibê Şêx Seîd FEHMİYÊ BÎLAL, Amed Tîgrîs & Baki Kaymak, (lêkolîn û hevpeyvîn) Weşanên Apec-2019'' # ''Edebîyata Kurdî''- pirtûka dersê, Amed Tîgrîs, Ali Çiftçi, J. Îhsan Espar, Mahmûd Lewendî û Hesenê Metê, Apec-2020 # ''Dîcle û Ferat,'' (lêkolîn), ''Weşanên Apec-2020'' # ''Mala Zalê û Teyrê Sîmir (Romana efsanewî), Apec-2021'' # ''Bîranînên min Apec- 2021'' # ''Li Swêd û Tirkîyê perwerde'' Weşanên Apec- 2024 # ''Amîda'' (çîrok'')'' Weşanên Apec. 2024 # Hevwate (sînonîm) Weşanên Zarg - 2026 == Berhemên li ber çapê == # ''Hevwateyên Kurdî'' (xebata 15 salan) # ''Biwêjên kurdî'' (xebata bi salan) # ''Şîrfiroş'' (roman) # ''Ax, av û tav'' (roman) # [[Parkit]] {{Çk}} == Binêre == * [[Lîsteya zimannasên kurdî]] == Girêdanên derve == * [http://web.comhem.se/amedtigris/ Malpera Amed Tîgrîs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829194500/http://web.comhem.se/amedtigris/ |date=2008-08-29 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Licêyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Zimannasên kurd]] aq7ggt5jyqkbqdykcoecya68shvpoor 2100805 2100802 2026-10-27T19:15:39Z ~2026-57361-00 190445 /* Berhemên li ber çapê */ 2100805 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Amed Tîgrîs''' [[nivîskar]] û [[mamoste]]yê [[zimanê kurdî]] ye. == Kurtejiyan == Amed Tîgrîs li Licêya Amedê hatiye dinê. Dibistana seretayî li Licê û ya mamostetiyê jî li [[Erxenî|Erxeniyê]] xwendiye.<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2020). "Berhem bi kîjan zimanî be, dibe malê wî zimanî. Bihuşta dilê min Amed e.", [[Xwebûn]], 37:2020, r. 4.</ref> Di sala 1980î de li [[Stockholm]]a paytexta [[Swêd]]ê bi cî bûye. Li wir li dibistanên swêdî bi awayekî fermî bi qasî 25 salan mamostetîya kurdî kiriye. Mamoste Amed Tîgrîs di gelek komîteyên amadekkirina pirtûk û materyalên kurdî de bi awayekî aktîv cî girtîye. Bi salan di dezgeh, weşanxane û medya kurdî de wekî nivîskar, redaktor û mamoste xebitîye. Ji bo wergera pirtûkên zarokan ji swêdî bo kurdî ji destpêkê ve di redaksiyona Weşanxaneya APECê de wekî endamê redaksiyonê kar kiriye û hîn jî dike. Di Med TV de bi navê ‘‘''Rojbaş mamoste,'' ''Dibistana kurdî û Xwendegeha kurdî''’’ de bernameyên perwerde û hînkirinê amade û pêşkêş kirine. Demeke dirêj serokatiya [[Înstîtuya Kurdî ya Stockholmê]] kirîye. Tîgrîs di heman demê de qunciknivîskarê rojnameya ''Welat'' û ''Azadiya Welat'' bû û niha jî qunciknivîskarê rojnameya ''Xwebûnê'' ye. Bi wergeran ve heta niha 46 pirtûk nivîsîne. Amed Tîgrîs ji xebata kolektîv hez dike, ji ber vê yekê, ji van 49 pirtûkan hinek jê yên wî bi xwe ne, hinek jî li gel hevalên xwe yên nivîskar nivîsandine. Ew di sala 2010an de ji Stockholmê bi paş ve vegeriyaye welêt û niha li welatê bav û kalê xwe li navenda Amedê dijî. == Lîsteya berhemên çapkirî == # ''Em Bixwînin'', Amed Tîgrîs (Jîr Rexnegir), Ahmed Cantekin, Reşît Batı, Nesrin Aydın (pirtûka dersê), Weşananên SİDA -1986 # ''Em Binivîsin'', Amed Tîgrîs (Jîr Rexnegir), Ahmed Cantekin, Reşît Batı, Nesrin Aydın (pirtûka dersê), Weşanên SİDA -1986 # ''Ken û Girî'', Amed Tîgrîs & Roman Motkî (pêkenî) Apec-1989 # ''Dîroka Kurd û Kurdistanê'', Amed Tîgrîs & Aso Germîyanî, (Pirtûka dersê, kurmancî-1990 û soranî- 1992), Apec # ''Navên kurdî çapa yekem Apec 1990 û çapa duyem Şaredarîya Amedê ya Bajarê Mezin''-2006 # ''Kurterastî'', Amed Tîgrîs & B. Welatevîn (pirtûka dersê) Apec -1991 # ''Çend Gotin Li Ser Ronekbîrên Kurd'', (İsmail Beşikçi, wergera ji tirkî) Amed Tîgrîs & J. İhsan Espar, Apec-1991 # ''Şerê Kendavê'', Amed Tîgrîs, Xorto, Cemal Batum (dokument) Apec -1992 # ''Cografîya Kurdistanê'', Amed Tîgrîs, Ferhad Gardewan, Nasir Razazî, (pirtûka dersê bi kurmancî û Soranî) Apec –1993 # ''PKK û Başûrê Biçûk, (geştname), Weşanên Rewşen'' -1994 # ''Çelenga Jinan Hevala Zîlan'', (wergera ji tirkî), weşanên Rewşen -1996 # ''Perspektîv'', (wergera ji tirkî), Weşanên Rewşen -1996 # ''Gotinên Pêşîyan, (berhevok), Weşanên Rewşen'' -2001 # ''Pêşkît û Parkît, (lêkolîn), Weşanên Medya'' -2001 # ''Du Heval,'' (wergera ji swêdî, çîrok), Apec- 2002 # ''Findo Ciyê Dibe'', (wergera ji swêdî), Apec-2002 # ''Ji Xelatgirên Nobelê Çîrokên Ciwanan'', (Wergera ji swêdî), Apec-2002 # ''Çêlepisîk bi tiştanokan dizane'', (wergera ji swêdî), Apec -2003 # ''Manga Sor Paqijîyê Dike'', (wergera ji swêdî), Apec -2004 # ''Şagird Diçin Dibistanê'', Amed Tîgrîs, Sebiha Otlu, Husametîn Aslan û Haluk Özturk, (pirtûka dersê) SİDA- 2004 # ''Ansîklopedîya Zarokan'', Amed Tîgrîs, Elî Çiftçî, Hesenê Metê, Seyîdxan Anter, Mahmûd Lewendî, (wergera ji swêdî), Weşanên Apecê-2004 # ''Morîs li Mêrga Mezin'', (wergera ji swêdî), Apec-2004 # ''Zargotina Kurdî,'' Amed Tîgrîs, Reşo Zîlan û Husametin Aslan, Weşanên Weqfa Kurdî- 2005 # ''Manga Sor Hildikişe Ser Darê'', (wergera ji Swêdî), Apec -2005 # ''Licê, (lêkolîn), Weşanên Apec -''2008 # ''Anadili Eğitimi ve Birden Fazla Resmi Dil, Apec'' -2009 # ''Perwerdeya bi zimanê Zikmakî û Pirzimanîya Fermî, Apec'' -2009 # ''Tûtê Bi Pişê re Dileyize'', (wergera ji swêdî), Apec-2010 # ''Tûtê û Malî,'' (wergera ji swêdî), Apec-2011 # ''Amed dîrok, coğrafya û çand,'' Amed Tîgrîs & Yıldız Çakar, (lêkolîn), weşanên Şaredarîya Bajarê Mezin a Amedê - 2012 # ''Nîşan û Dawet'', (lêkolîn) bi kurmancî, Weşanên Apec -1991 û wergera farisî Ebas Ferhadî Tûpkanlû, Tahran -2012 # ''Ji 20 welatan 20 çîrok,'' (wergera ji swêdî), Weşanên Sîtav -2013 # ''AMED tarih, coğrafya ve kültür,'' Amed Tîgrîs & Yıldız Çakar (wergera ji kurdî), Weşanên Şaredarîya Bajarê Mezin a Amedê- 2013 # ''Ma Tu Mam Mendo û Findo Nas dikî'', wergera ji swêdî, Apec -2013 # ''Di Prosesa Nivîsê de wêne, sembol û alfabe, Apec''- 2014 # ''Êzdîxan û 97 Ferman'', Amed Tîgrîs & Rojîn Zarg, (lêkolîn), Weşanên Apec-2018 # ''Qewl, beyt û duayên êzdîyan, Amed Tîgrîs & Rojîn Zarg, (berhevok), Weşanên Apec-2018'' # ''Bermekî eşîr bav û kalên me'', (lêkolîn),Weşanên Apec- 2018 # ''Xurafeyên Me (''bi komeke 14 kesî re), (berhevok), Weşanên Apec-2019 # ''Katibê Şêx Seîd FEHMİYÊ BÎLAL, Amed Tîgrîs & Baki Kaymak, (lêkolîn û hevpeyvîn) Weşanên Apec-2019'' # ''Edebîyata Kurdî''- pirtûka dersê, Amed Tîgrîs, Ali Çiftçi, J. Îhsan Espar, Mahmûd Lewendî û Hesenê Metê, Apec-2020 # ''Dîcle û Ferat,'' (lêkolîn), ''Weşanên Apec-2020'' # ''Mala Zalê û Teyrê Sîmir (Romana efsanewî), Apec-2021'' # ''Bîranînên min Apec- 2021'' # ''Li Swêd û Tirkîyê perwerde'' Weşanên Apec- 2024 # ''Amîda'' (çîrok'')'' Weşanên Apec. 2024 # Hevwate (sînonîm) Weşanên Zarg - 2026 == Berhemên li ber çapê == # ''Biwêjên kurdî'' (xebata bi salan) # ''Şîrfiroş'' (roman) # ''Ax, av û tav'' (roman) # [[Parkit]] {{Çk}} == Binêre == * [[Lîsteya zimannasên kurdî]] == Girêdanên derve == * [http://web.comhem.se/amedtigris/ Malpera Amed Tîgrîs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829194500/http://web.comhem.se/amedtigris/ |date=2008-08-29 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1948]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Licêyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Zimannasên kurd]] cu5uf49opda2frvwwssauggo8iy5iyf 10 15287 2100829 1960844 2026-10-28T06:05:52Z Kurdistanov 175167 2100829 wikitext text/x-wiki {{Navbox |bodyclass = |name = Dewletên Ewropayê |title = [[Ewropa|Dewletên Ewropayê]] |titleclass = |state = autocollapse |image = [[Wêne:Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg|80px]] |above = |list1 = [[Albanya]] · [[Almanya]] · [[Andorra]] · [[Awistriya]] · [[Azerbaycan]] · [[Belarûs]] · [[Belçîka]] · [[Bosniya û Herzegovîna]] · [[Bulgaristan]] · [[Danîmarka]] · [[Ermenistan]] · [[Estonya]] · [[Fînlenda]] · [[Fransa]] · [[Gurcistan]] · [[Holenda]] · [[Komara Îrlendayê|Îrlenda]] · [[Keyaniya Yekbûyî]] · [[Çekya]] · [[Kroatya]] · [[Îslenda]] · [[Îtalya]] · [[Makedonyaya Bakur]] · [[Letonya]] · [[Liechtenstein]] · [[Lîtvanya]] · [[Lûksembûrg]] · [[Mecaristan]] · [[Malta]] · [[Moldova]] · [[Monako]] · [[Montenegro]] · [[Norwêc]] · [[Polonya]] · [[Portugal]] · [[Qazaxistan]] · [[Qibris]] · [[Romanya]] · [[Rûsya]] · [[San Marîno]] · [[Serbistan]] · [[Slovakya]] · [[Slovenya]] · [[Spanya]] · [[Swêd]] · [[Swîsre]] · [[Tirkiye]] · [[Ûkrayna]] · [[Vatîkan]] · [[Yewnanistan]] |below = '''''Dewletên ne aşartî''''': [[Abxazya]] · [[Bakurê Qibrisê|Komara Tirk a Bakurê Qibrisê]] · [[Kosova]] · [[Osetyaya Başûr]] · [[Komara Nagorno Qerebaxê|Qerebaxa Jorîn]] · [[Transnîstriya]] }}<noinclude> [[Kategorî:Dewletên Ewropayê]] [[Kategorî:şablonên erdnîgariyê]] </noinclude> 8h4f72h2cjq74slrw04shmhuhhk92gm 0 20997 2100764 2096728 2026-10-27T13:59:25Z Kurdistanov 175167 2100764 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Real Madrid C.F. | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Yaneya Futbolê ya Real Madrid (bi [[spanî]]: ''Real Madrid Club de Fútbol'') | bernavk = Los Blancos (Yên Spî) Los Merengues, Los Galácticos, Los Vikingos | navê_pêşanî = ''RMA'', ''R. Madrid'' | damezrandin = 6 adar 1902 | reng = Xemrî - Spî | stadyum = [[Santiago Bernabéu]] | zerengî = 85.044 | şampiyona = [[La Liga]](1.) | darayîvan = | serok = {{Sembola alayê|ESP}} Florentino Pérez | rahêner = {{Sembola alayê|POR}} José Mourinho | malper = [http://www.realmadrid.com/ www.realmadrid.com] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = | pattern_la1 = _realmadridcf2324h | pattern_b1 = _realmadridcf2324h | pattern_ra1 = _realmadridcf2324h | pattern_sh1 = _realmadridcf2324h | pattern_so1 = _realmadridcf2324hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _realmadridcf2324a | pattern_b2 = _realmadridcf2324a | pattern_ra2 = _realmadridcf2324a | pattern_sh2 = _realmadridcf2324a | pattern_so2 = _realmadridcf2324al | leftarm2 = 000030 | body2 = 000030 | rightarm2 = 000030 | shorts2 = 000030 | socks2 = 000030 | pattern_la3 = _realmadridcf2324t | pattern_b3 = _realmadridcf2324t | pattern_ra3 = _realmadridcf2324t | pattern_sh3 = _realmadridcf2324t | pattern_so3 = _realmadridcf2324tl | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''Real Madrîd C.F.''' (bi spanî: Real Madrid Club de Fútbol), ku bi navê '''Real Madrîd''' tê naskirin, yaneyeke [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel a [[Spanya|Spanyayê]] ye. Ew di 6ê adara 1902an de hatiye damezrandin û navenda wê li bajarê [[Madrîd|Madrîdê]], paytexta Spanyayê, ye. Real Madrîd di [[La Liga|Lîga Spanyayê]] de dilîze û yek ji yaneyên herî navdar û serkeftî yên futbolê li cîhanê tê hesibandin. Di sedsala bîstan de, ev yane ji aliyê gelek saziyên werzîşê ve wekî yek ji baştirîn yaneyên futbolê yên cîhanê hatiye nirxandin.. Yane 36 caran Lîga Spanyayê bi dest xistiye, ev serkeftina herî bilind a vê lîgê ye, û 20 caran jî [[Kûpaya Keyê Spanyayê|Kûpaya Padîşahê Spanyayê]] wergirtiye.<ref>{{Cite web |url=https://sports.asharq.com/football/39770/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A9-36-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE/ |sernav= |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2024-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240505184345/https://sports.asharq.com/football/39770/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D8%B7%D9%84%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A9-36-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Her wiha bi 15 serkeftinan rêkora [[UEFA Champions League|Lîga Şampiyonan a Ewropayê]] di destê xwe de digre.<ref>{{Cite web |url=http://www.uefa.com/competitions/ucl/news/kind=8192/newsid=3047.html |sernav= |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2009-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090517074641/http://www.uefa.com/competitions/ucl/news/kind=8192/newsid=3047.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Real Madrîd berê yek ji endamên [[G-14]] bû. G-14, komeke yaneyên pêşeng ên [[Ewropa]]yê bû ku di sala 2008an de hate betalkirin û li şûna wê [[Komeleya Klûbên Ewropayê]] hate damezrandin.<ref>{{Cite web |url=http://www.g14.com/ |sernav= |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2010-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425145131/http://www.g14.com/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Yane di salên pêncî yên sedsala bîstan de bi hêzeke mezin li ser qada futbolê ya Ewropa û Spanyayê derket pêş. Heta di salên heştê yên heman sedsalê, ev yane yek ji baştirîn taximên werzîşê li Ewropayê bû, ku bi navê «Pola Pênc Kerxur» (''Quinta del Buitre'') dihat naskirin. Ev taxim du caran li pey hev [[Lîga Ewropayê|Kûpaya Yekîtiya Ewropayê]] (ku îro wek Lîga Ewropayê tê naskirin), pênc şampiyoniyên Spanyayê, carekê Kûpaya Spanyayê û sê [[Supercopa de España|Kûpên Superê Spanyayê]] bi dest xist. Yane yek ji sê yaneyên Spanyayê ye ku heta niha qet ji asta herî bilind a futbolê ya Spanyayê neketiye asta jêrîn; du yaneyên din [[Athletic Bilbao]] û [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]] ne. Her wiha, ew yek ji wan yaneyan e ku li seranserê cîhanê xwedî bingeheke piştgirên pir berfireh e. Yane herwiha bi pêşbirkên xwe yên demdirêj ên dijî du yaneyên Barcelona û [[Atlético Madrid|Atlético Madrîd]] navdar e. Pêşbaziya di navbera Real Madrîd û Barcelona de bi navê [[Klasîko|El Clásico]] tê naskirin û pêşbaziya di navbera Real Madrîd û Atlético Madrîd de bi navê [[Derbeya Madrîdê]] (''El Derbi madrileño'') tê naskirin. Real Mardid hemû maçên xwe yên malê li [[Yarîgeha Santiago Bernabéu]] li paytexta Spanyayê, Madrîdê, dilîze. Ev yane ji gelek yaneyên din ên li seranserê cîhanê cuda ye, ji ber ku endamên yaneyê xwediyê wê ne. Ji destpêka damezrandina yaneyê di sala 1902an de ve, endamên yaneyê karûbarên yaneya xwe bi hilbijartina serokekî ku li şûna wan kar dike, birêve dibin. Di 23ê kanûna pêşîn a 2000ê de, [[FIFA]] taxima Spanyayê wekî «Baştirîn Yaneya Sedsala Bîstan» hilbijart. Paşê, di 11ê gulana 2010an de, [[Federasyona Navneteweyî ya Dîrok û Statîstîkên Futbolê]] jî Real Madrîd wekî baştirîn yaneya Ewropayê ya sedsala bîstan hilbijart. Di sala 2004an de, yane ji aliyê FIFAyê Medalyaya Layiqbûnê wergirt. Di sala 2015an de jî federasyona navneteweyî ya navborî Real Madrîd careke din wekî baştirîn yaneya cîhanê de ragihand.<ref>{{Cite web |url=https://iffhs.de/club-world-ranking-2014/ |sernav= |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2019-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321211801/https://iffhs.de/club-world-ranking-2014/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Di heman salê de, Real Madrîd di rêza yaneyên Lîga Ewropayê ya Futbolê de jî li pêş hemûyan bû.<ref>{{Cite web |url=http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method4/trank2015.html |sernav= |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2015-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629035207/http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method4/trank2015.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Li gorî lêkolînekê ku [[Zanîngeha Harvardê]] di sala 2007an de kir, Real Madrîd ji hêla bingeha temaşevan û piştgirên xwe ve mezintirîn yane ye.<ref>{{Cite web |url=https://www.realmadrid.com/en-US |sernav=}}</ref> Her wiha, îro Real Madrîd li gorî budceya salane wekî dewlemendtirîn yaneya cîhanê tê hesibandin û yek ji yaneyên herî biha ye. Nirxê wê nêzî 1,4 milyar euro tê texmînkirin. Di sala 2011an de, yane dahateke pir mezin bi dest xist ku nêzî 438,6 milyon euro hat texmînkirin. Li gorî lîsteya Deloitte ya bo demsala 2014–2015an, dahata yane gihişt 577 milyon euro û Real Madrîd di nav hemû yaneyên futbolê de di rêza yekem de cih girt.<ref>{{Cite web |url=http://www.deloitte.com/dtt/press_release/0,1014,sid%3D2834%26cid%3D191865,00.html |sernav= |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2008-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123042222/http://www.deloitte.com/dtt/press_release/0,1014,sid%3D2834%26cid%3D191865,00.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Di sala 2015an de, kovara [[Forbes (kovar)|Forbes]] nirxê vê yaneyê nêzî 3,24 milyar euro, anku 3,65 milyar dolar, texmîn kir. Di heman demê de, qezenca salane ya yane nêzî 577 milyon euro bû.<ref>{{Cite web |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/uk/Documents/sports-business-group/deloitte-football-money-league-2015.PDF |sernav= |roja-gihiştinê=2026-09-01 |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404224924/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/uk/Documents/sports-business-group/deloitte-football-money-league-2015.PDF |url-status=dead }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1902an li Spanyayê]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Spanyayê]] h6rsv7n1ccqw28av513cf1lizhtepga 0 26172 2100830 2025942 2026-10-28T06:08:10Z Kurdistanov 175167 2100830 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|es|bijartî=1}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = }} '''Ebxazya''' yan jî '''Ebxazistan''' (bi [[Zimanê ebxazî|ebxazî]]: Аҧсны, ''Aṗsny'', [[gurcî]]: აფხაზეთი, ''Abxasetî'', [[rûsî]]: Абхазия, ''Abxazya'') welateka li [[Kafkasya]] li beravên [[Deryaya Reş]] dimêye. Wê xwe ji [[Gurcistan]]ê wek dewleteka serbixwe dazanîn jî statûya wê hîn bi tunî neyê vebirî ye. == Erdnîgarî == Ew li başûra Kafkasyayê li beravên Deryaya Reş ên bakur û rojavaya çemê [[Enguri]] li Gurcistanê dimê. == Gel == Hejmertina nifûsêyê dawiyê ko di dema [[YKSS]] di [[1989]]an de hatibû kirin de nifûsa wê derê dorê 500.000 kes bû. Ji wan 48% gurcî û 17% ebxazî bûn. Lê di dema şerê navbera wan û Gurcistanê de nêzî 250.000 kes, yên 200.000 gurcî bûn, ji wir hatin der xistin. Gorî hejmertina di 2005an de 125.000 (45%) ê xwe ebxaz, 60.000 (18,2%) ermenî, 40.000 (12,9%) gurcî, 22.000 rûs û 6.000 (0,2%) [[estonî]] hebûn. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Ridge view from pitsunda cape.jpg|Ebxazya </gallery> == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Abkhazia}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Ebxazya| ]] [[Kategorî:Gurcistan| ]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Gurcistanê]] [[Kategorî:Qefqasya]] 86644991fbtp2dvq8o6jq469boixj19 0 29294 2100774 2094378 2026-10-27T15:47:18Z MikaelF 935 /* Berhem */ 2100774 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Yildiz Çakar''' ({{Jidayikbûn|1978|j=1}}, li [[Amed]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]], [[Tirkiye]]) helbestvan, şanonivîs û romannivîs, [[nivîskar]] û [[rojnamevan]]eke [[kurd]] e. Ji sala [[2002]]an vir de li Amedê dijî, endama Komeleya Nivîskarên Kurd û PENa kurd e. == Jiyan == Yildiz Çakar di sala 1978an de li Amedê ji dayik bûye. Di temenekî ciwan de di rojnameyên bi kurdî û tirkî de [[peyamhênerî]] û edîtorî kiriye. Helbestên wê yên ku di navbera salên 1999-2003an de di rojnameya ''Azadiya Welat'' û kovara ''Jiyana Rewşen''ê de hatine weşandin, di sala 2004an de bi navê ''Goristana Stêrkan'' hatine çapkirin. Yek ji endamên damezirîner ên [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] e û berî komele bê girtin seroka komeleyê bû. Heya niha heft pirtûkên wê hatine weşandin, ku şeş ji wan wêjeyîne. Gelek helbest, şano û çîrokên Çakarê bo tirkî, erebî, elmanî û îngîlîzî hatine wergandin û hin weşanada de belav bûne == Berhem == ;Helbest * ''Goristana Stêrkan'', Weşanên Elma, 2004 * ''Derî'', Weşanên Avesta, 2012 * ''Leylanok'', Weşanên Avesta, 2014 ;Kurteçîroka senaryoyan: * ''Ala'', Weşanên Yekîtiya Nivîskarên Duhokê, 2008 ;Lêkolîn, gotar û bend: * ''[[Amed, Erdnîgarî, Dîrok, Çand|Amed-Ansiklopediya Erdnîgarî Dîrok Çand]]'', li gel [[Amed Tîgrîs]], Weşanên Şaredariya Bajarê Mezin ya Amedê, 2012 ;Roman: * ''Gerîneka Guernicayê'', Weşanên Lîs, 2016 * ''Ev Rê Naçe Bihuştê'', Weşanên Lîsê, 2019 * ''Hangar Fünf, Deriyê Winda'', Weşanên Lîsê, 2022 ;Şano * Şanoya Kraliyetê ya Shakespeare (Royal Shakespeare Company) re bi navê "Çavê Winda" monologek * Şanoya Maxîm Gorkî re jî şanoyek bi navê "Bîra miriyan" nivîsandiye. * Ligel vê yekê ji bo şanoya Theatre EastNBull monologa bi navê "Mohra Reş" nivîsand. "Mohra Reş" bi tirkî û bi îngîlîzî hate wergerandin û li festiwala navnetewî (atîna) ya hunerê yek ji metnên ku xelata "metna orjînal ya herî baş" wergirt. == Xelat == * ''Xelata Kurteçîrokên Filîman a NÇM’ya Stembolê'' bi kurteçîroka xwe ya bi navê "''Pelweşîna Li Biharê".'' * ''Xelata Tîrêjên Zînê'' bi kurteçîroka xwe ya bi navê "''Zayîna Çewt".'' * ''Xelata Mûsa Anter'' bi helbesta xwe ya bi navê "''Tu"'' * Xelata ziman û wêjeyê ya Komeleya Wêjekarên Kurd û Med-Derê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.gorki.de/de/yildiz-cakar Yildiz Çakar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614154224/https://www.gorki.de/de/yildiz-cakar |date=2021-06-14 }} li ser gorki.de * [https://www.kurdilit.net/?p=2695 Yildiz Çakar] li ser [[kurdilit]] * {{asoya helbesta kurdî|https://www.helbestakurdi.com/helbestvan/yildiz-cakar.html}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin]] hzw5x7zyiouqvl77me5c87atqhzfy04 2100775 2100774 2026-10-27T15:52:02Z MikaelF 935 /* Berhem */ 2100775 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Yildiz Çakar''' ({{Jidayikbûn|1978|j=1}}, li [[Amed]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]], [[Tirkiye]]) helbestvan, şanonivîs û romannivîs, [[nivîskar]] û [[rojnamevan]]eke [[kurd]] e. Ji sala [[2002]]an vir de li Amedê dijî, endama Komeleya Nivîskarên Kurd û PENa kurd e. == Jiyan == Yildiz Çakar di sala 1978an de li Amedê ji dayik bûye. Di temenekî ciwan de di rojnameyên bi kurdî û tirkî de [[peyamhênerî]] û edîtorî kiriye. Helbestên wê yên ku di navbera salên 1999-2003an de di rojnameya ''Azadiya Welat'' û kovara ''Jiyana Rewşen''ê de hatine weşandin, di sala 2004an de bi navê ''Goristana Stêrkan'' hatine çapkirin. Yek ji endamên damezirîner ên [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] e û berî komele bê girtin seroka komeleyê bû. Heya niha heft pirtûkên wê hatine weşandin, ku şeş ji wan wêjeyîne. Gelek helbest, şano û çîrokên Çakarê bo tirkî, erebî, elmanî û îngîlîzî hatine wergandin û hin weşanada de belav bûne == Berhem == === Helbest === * ''Goristana Stêrkan'', Weşanên Elma, 2004 * ''Derî'', Weşanên Avesta, 2012 * ''Leylanok'', Weşanên Avesta, 2014 === Kurteçîroka senaryoyan === * ''Ala'', Weşanên Yekîtiya Nivîskarên Duhokê, 2008 === Lêkolîn, gotar û bend === * ''[[Amed, Erdnîgarî, Dîrok, Çand|Amed-Ansiklopediya Erdnîgarî Dîrok Çand]]'', li gel [[Amed Tîgrîs]], Weşanên Şaredariya Bajarê Mezin ya Amedê, 2012 === Roman === * ''Gerîneka Guernicayê'', Weşanên Lîs, 2016 * ''Ev Rê Naçe Bihuştê'', Weşanên Lîsê, 2019<ref>[[Elîf Gûn]] (2021). "Analîzek li ser romana ‘Ev rê naçe bihuştê’.", [[Xwebûn]], 79:2021, r. 5.</ref> * ''Hangar Fünf, Deriyê Winda'', Weşanên Lîsê, 2022 === Şano === * Şanoya Kraliyetê ya Shakespeare (Royal Shakespeare Company) re bi navê "Çavê Winda" monologek * Şanoya Maxîm Gorkî re jî şanoyek bi navê "Bîra miriyan" nivîsandiye. * Ligel vê yekê ji bo şanoya Theatre EastNBull monologa bi navê "Mohra Reş" nivîsand. "Mohra Reş" bi tirkî û bi îngîlîzî hate wergerandin û li festiwala navnetewî (atîna) ya hunerê yek ji metnên ku xelata "metna orjînal ya herî baş" wergirt. == Xelat == * ''Xelata Kurteçîrokên Filîman a NÇM’ya Stembolê'' bi kurteçîroka xwe ya bi navê "''Pelweşîna Li Biharê".'' * ''Xelata Tîrêjên Zînê'' bi kurteçîroka xwe ya bi navê "''Zayîna Çewt".'' * ''Xelata Mûsa Anter'' bi helbesta xwe ya bi navê "''Tu"'' * Xelata ziman û wêjeyê ya Komeleya Wêjekarên Kurd û Med-Derê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.gorki.de/de/yildiz-cakar Yildiz Çakar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614154224/https://www.gorki.de/de/yildiz-cakar |date=2021-06-14 }} li ser gorki.de * [https://www.kurdilit.net/?p=2695 Yildiz Çakar] li ser [[kurdilit]] * {{asoya helbesta kurdî|https://www.helbestakurdi.com/helbestvan/yildiz-cakar.html}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin]] 96flnz7amuztkoh64kpg654fu1dwfmm 0 83823 2100771 2100641 2026-10-27T15:30:33Z Biyolojiyabikurdi 31567 2100771 wikitext text/x-wiki '''Vîrus''' an jî '''vayros''' pêkhateyeke nexaneyî û nezindî ye ko mişexwera neçar a navxaneyê ye.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> [[Wêne:Basic Scheme of Virus ku.svg|thumb|Vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne.]] Di [[zimanê latînî]] de peyva vîrus ji bo [[jehr]]ê an jî tiştên jehrî dihat bikaranîn.<ref name="BIOLOGY (the study of life) "/> Liqê [[Mîkrobiyolojî|mîkrobiyolojiyê]] ko li ser pêkhate, cor û duhendebûna vîrusan û nexweşiyên vîrusî xebat dike wekî ''vîruszanî'' ({{Bi-en|''virology''}}) tê navkirin. [[Zanistvan|Zanyarên]] ko li ser vîrusan xebat dikin jî wekî ''vîruszan'' ({{Bi-en|''virologist''}}) tên navkirin.<ref name="VILLEE"/> Xaneya ko vîrus tûşî wê dibe û di nav wê de duhende dibe, wekî ''xaneya xanexwê'' ({{Bi-en|''host cell''}}) tê navkirin. == Taybetmendiyên zîndeweran == Ji ber ko vîrus pêkhateyên nexaneyî û mişexwer (parazît) in, di nav ti cîhanek zîndeweran de nayên polenkirin. Berevajî zîndeweran, vîrus ti [[endamok]]ên xaneyî lixwe nagirin û nikarin bi tena serê xwe [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] bibin û pir bibin. Di şûna wê de,vîrus tûşî [[xane]]yekê dibe û dikeve nav xaneya xanexwê. Di nav xaneya xanexwê de, vîrus endamokên xaneyê, asîdên nukleyî û awêteyên endamî yên wê xaneyê ji bo pirbûna xwe bi kar tînin. Loma vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne ({{Bi-en|''obligate intracellular parasites''}}).<ref name="VILLEE" /> Vîrus dikarin tûşî xaneyên hemû cor zîndeweran; [[Heywan|ajal]], [[riwek]], [[Kuvark|karok]], [[protîst]] û [[Bakterî|bakteriyan]] bibin. Vîrus pêkhateyên zindî an jî nezindî nînin,<ref name="OpenStax, Biology" /> lê dikarin zîndeweran tûşî nexweşiyan bikin. Ji bo pêkhateyek wek zindî were hesibandin, divê xwediyê hin taybetmendiyan be. Hinek taybetmendiyên zîndeweran: [[Organîzm|Zîndewer]] herî kêm ji yek [[xane]]yê pêk tên û di xaneyên xwe de [[molekul]]a embarkirina zanyariyên [[Genetîk|bomaweyî]] lixwe digirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi xurek û xwedîbûnê heye. Hemû zîndewer xurekan [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û bi [[henaseya xaneyê]] xurekan diguherînin bo [[Enerjî|enerjiyê]]. Pêdiviya hemû zîndeweran bi deravêtina madeyên paşmayî heye. Hemû zîndewer geşe dibin, diperisin û dilivin. Hemû zîndewer ji bo berdewamiya nijada xwe [[Pirbûna zayendî|pir dibin]]. Hemû zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorên xwe re bertek nîşan didin. Hemû zîndewer li gor [[metabolîzm]]aya xwe di nav xaneyên xwe de hin molekulan çêdikin an ji hildiweşînin. Hemû zîndewer bi guncandinan ({{Bi-en|''adaptation''}}) li jingehê de derfetên jiyana xwe zêde dikin. Vîrus ji van taybetmendiyên zîndeweran tenê sê taybetmandî lixwe digirin. Vîrus xwediyê molekula bomaweyî ne, dikarin di nav xaneya xanexwê de pir bibin û vîrus bi [[mutasyon]]an tên guncandin. Bi van taybetmendiyên xwe, vîrus dişibin zîndeweran, lê ji ber ko hemû taybetmendiyên zîndeweran lixwe nagirin, vîrus wekî pêkhateyên zindî nayên hesibandin. Herwiha vîrus hebûneke nezindî jî nîn e. Ango vîrus, pêkhateyek li peravê zindîbûn û nezindîbûnê ye.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Keşifa vîrusan == Mirovahî cara pêşîn bi parzûna porselenî ji hebûna vîrusan agahdar bû. Parzûna porselenî wekî parzûna Chamberland- Pasteur tê navkirin. Di nav [[şile]]meniyê de hemû tiştên hûrik û bakteriyên ko tenê bi mîkroskobê dihatin dîtin, bi parzûna Chamberland- Pasteur ve dihatin parzûnkirin. Di sala 1886an de Adolph Meyer da nîşankirin ko nexweşiyeke riweka titûnê, nexweşiya mozaîka titûnê (bi înglîzî: ''tobacco mosaic disease'') dikare bi şilemeniya ko ji riweka nexweş hatiye derxistin, were guhaztin bo riwekeke sax.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di sala 1892an de [[Dmitri Ivanovsky]] da nîşankirin ko hokara nexweşiya mozaîka titûnê bi parzûna Chamberland- Pasteur, ji şilemeniyê ji riweka nexweş hatiye derxistin, cihê nabe û ji parzûnê derbas dibe. Ango hokara nexweşiyê ji bakteriyan piçûktir ê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Vîrus pêkhateyên evqas piçuk in ko bi mîkroskoba ronakî nayên dîtin. Loma herçiqas mirovahî ji salên 1890iyan şûn ve ji hebûna vîrusan agahdar bûn jî, heta salên 1930yan vîrus nehatin dîtin. Bi keşifa [[Mîkroskop|mîkroskoba elektronî]], zanyariyên derbarê hebûn û pêkhateya vîrusan jî zêde bûn.<ref name="Biology"/> == Pêkhateya vîrusan == [[Wêne:Non-enveloped and enveloped virions ku.png|thumb|400x400px|Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên [[proteîn]]î hene.]] [[Wêne:Qebareya vîrusan ku.png|thumb|401x401px|Vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in]] Vîrusa li derveyî xaneya xanexwêyê, wekî ''vîrîon'' tê navkirin. Bi eslê xwe beşa vîrusê ya ko di nav xaneya xanexwê de pir bûye, xaneyê terikandiye û dikare tûşî xaneyeke nû ya xanexwêyê bibe, wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="VILLEE" /> Vîrus bi şêwe û qebareyên corbicor in, lê di hemû vîrusan de pêkhate dişibe hev. Di hemû vîrusan de genoma ji yek an jî zêdetir asîda nukleyî ([[ADN]] an jî [[ARN]]) bi çîneke parêzger a proteînî dorpêçî ye. Ji vê çînê re tê gotin poşerê proteînî (bi înglîzî: ''capcid''). Dibe ko di hin vîrusan de li gel asîda nukleyî [[enzîm]] jî hebin. Poşer ji binebeşên proteînî yên bi navê kapsomer (bi înglîzî: ''capsomere'') pêk tê. Di hin vîrusan de poşer bi şeweyê gogî ya ji firerûyên (bi înglîzî: ''polyhedral'') sêgoşeyî ye, di hin vîrusan de poşer bi pêkhateya lûlpêçî ye.<ref name="Biology" /> Wekî mînak vîrusa mozaîka titûnê ji poşerê lûlpêçî pêk tê. Di hin vîrusan de, wekî mînak, di vîrusa grîpê (bi înglîzî: ''Influenza virus'') de poşer ji aliyê çînek ve dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg. Çavkaniya bergê vîrusê, parzûna xaneyê ya xaneya xanexwê ye. Berg [[fosolîpîd]] û proteînên parzûnê yên xaneya xanexwê lixwe digire. Herwisa berg proteîn û glîkoproteînên vîrusê jî lixwe digire.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref><ref name="Biology" /> Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên (bi înglîzî: ''spikes'') glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên proteînî hene û wekî wergirên vîrusî (bi înglîzî:''viral receptors'') tên navkirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhateya nûkê taybet e ji bo her cor vîrusek. Wekî mînak, du cor nûkên vîrusa gripê hene. Nûkên hemagglutînîn (H) (bi înglîzî: ''hemagglutinin spikes'') ji bo girêdana xaneya xanexwêyê û têperbûna ARN-yê kar dikin. Nûkên nêramînîdaz (N) (bi înglîzî: ''neuraminidase spikes'') vîrusê ji xaneya xanexwêyê cihê dikin ko vîrîon ji xaneyê dûr bikevin.Vîrusên grîpê bi gelemperî li gor nûkên N û H tên diyarkirin. Wekî mînak, Vîrusa grîpê ya H1N1 berpirsê [[Pandemî|pandemiyên]] di salên 1918 û 2009an e.<ref>J. Cohen. “What’s Old Is New: 1918 Virus Matches 2009 H1N1 Strain. Science 327, no. 5973 (2010): 1563–1564.</ref> Vîrusa H2N2 berpirsê pandemiya sala 1957an e, vîrusa H3N2 jî di sala 1968an de bi awayekî pandemî belav bû.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Qebareya vîrusan ne yek e, bi gelemperî, tîreya vîrusa herî piçûk bi qasî 20 nanometre, ya herî gewre jî bi qasî 400 nanometre ye. Ango vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in. Tîreya bakteriyek asayî bi qasî 1000 nanometre ye. Tîreya xaneyên zîndewerên navikrasteqînan jî 10 heta 1000 car ji ya bakteriyan mezintir e. Vîrusên bi navê adenovîrus, tûşî coga [[koendama henaseyê]] û coga [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisa mirov]] dibin û mirov nexweş dikin. Tîreya adenovîrusan bi qasî 75 nm ye. Bi qasî 50 mîlyon adenovîrus dikarin di yek xaneyek mirov de cih bibin.<ref name="Biology" /> Vîrus nikare bi tena serê xwe zêde bibe. Genên vîrusê, xaneya xanexwêyê ji bo çêkirina vîrusên nû çalak dike. Xaneya xanexwê, li gor zanyariyên bomaweyî yên vîrusa tûşî wê bûye, yekeyên vîrusê çêdike, yekeyan bi hev re girê dide û vîrusê peyda dike.<ref name="Concepts and Applications" /> == Polenkirina nefermî ya vîrusan == Li gel polenkirina zanistî, vîrus hin caran bi awayekî nefermî jî tên polenkirin. Di polenkirina nefermî de vîrus li gor şêwe, genom, pêkhate û xaneya xanexwê tên dabeşkirin. === Vîrus li gor cor û pêkhateya genomê === Madeya bomaweyî ya nav vîrusê, wekî genoma vîrusê (bi înglîzî:''viral genome'') tê navkirin. Ji ber ko vîrus bi tena serê xwe nikarin duhende bibin, pêdiviya genoma vîrusan tenê bi genên ji bo çêkirin û yekkirina beşên vîrusê heye. Di genoma vîrusan de ji bo rêkxistina çalakiyên xaneya xanexwê, genên bo kodkirina hin proteîn an jî [[enzîm]]an jî cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Cor û pêkhateya genoma vîrusê li cem vîrusan ne yek e. Asîda nukleyî ya hin vîrusan [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] ye û evan vîrusan wekî vîrusên ADN-yî tên navkirin. Lê di hin corên vîrusan de molekula bomaweyî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] ye, loma ew jî wekî vîrusên ARN-yî tên navkirin.<ref name="Biology"/>Ango berevajî hemû zîndeweran, di vîrusên ARN-yî de embara zanyariyên bomaweyî ne ADN, lê ARN ye. Di hin vîrusan de asîda ADN tek zincîrî ye, di hinekan de jî cot zincîrî ye. Herwiha di hin vîrusên ARN-yî de, ARN-ya vîrusê tek zincîrî ye, lê di hinek vîrusan de ARN cot zincîrî ye.<ref name="Campbell"/> === Genoma vîrusan li gor şêweyî wan === Genoma vîrusan li gor cora vîrusê dibe ko bi şeweyê xelekî (bazineyî) an jî xêzî be. Di hin vîrusan de ne yek lê zêdetir kopiyên genomê hene.<ref name="Campbell"/> Qebareya genoma vîrusî jî ji hev cuda ne. Dibe ko di vîrusek de genom tenê ji çend hezar nukleotîdan pêk hatibe, lê di vîruseke din de dibe ko hejmara nukleotîdên genomê ji sed hezaran zêdetir bin. Wekî mînak, genoma vîrusa mozaîka titûnê ji 6400 cotên nukleotîdan pêk tê û tenê şeş gen lixwe digire.<ref name="Biology"/> Lê di genoma vîrusên bakteriyofaj bi hejmara gelek zêde gen cih digirin. === Vîrus li gor şeweyê poşerê proteînî === Vîrus li gor şêweyê poşerê xwe bi sê koman de tên polenkirin: # Vîrusên bi poşerê lûlpêçî (bi inglîzî: ''helical''), # Vîrusên firerûyî (bi înglîzî: ''polyhedral''), # Vîrusên bi poşerê aloz (bi înglîzî: ''complex'')<ref name="Microbiology" /> Poşerê vîrusa mozaîka titûnê bêberg e û bi şeweyî lûlpêçî ye. Poşerê vîrusa ebola bi bergek dorpêçî ye û poşer bi şeweyî lûlpêçî ye. Di hin vîrusan de poşer ji firerûyên sêgoşeyî pêk tê. Bi gelemperî di vîrusên firerûyî de, poşer ji 20 rûyên sêgoşeyî pêk tê. Wekî mînak, vîrusa nexweşiya îflîca zarokan (bi înglîzî: ''polio'') û vîrusa herpes (bi tûşîbûna vîrusa ''Herpes simplex'' di dev û lêvên mirov de peqilkên hûrik peyda dibe), vîrusên bi poşerê bistrûyî (bi înglîzî:icosahedral) ne. Vîrusên lûlpêçî û vîrusên bîstrûyî dibe ko biberg an jî bêberg bin. Vîrusên bêberg wekî vîrusên rût (bi înglîzî: naked virus), vîrusên ko poşerê proteînî bi bergek fosfolîpîdî pêçayî ye jî wekî vîrusên biberg (bi înglîzî: ''enveloped vîrus'') tên navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> === Polenkirina vîrusan li gor xaneya xanexwê === Vîrus tûşkerê kîjan xaneyê be, bi navê wê xaneya xanexwê ve tê navkirin. Wekî mînak, vîrusa ajalan, vîrusa riwekan, vîrusa karokan û hwd. ==== Vîrusên riwekan ==== Vîrusên ko tûşî xaneya riwekan dibin û bi têkbirina geşe û peresînê, berhemdariya riwekê kêm dikin, wekî vîrusên riwekan tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology"/> Hema hemû vîrusên rivekan, virusên ARN-yî ne. Piraniya wan, wekî vîrusa moazika titûnê bi şeweyî çîlkeyî (bi înglîzî: ''rod-shaped'') ne.Ji bo tûşî riwekan bibe, divê vîrus pêşî ji şaneya poşêrê ya çîna derveyî ya riwekê derbas bibin. Riwekên ji ba û sermayê ziyan girtine û birîndar bûne, an jî yên ji aliyê ajal û karokan ve hatine birîndarkirin, riwekên herî guncaw in ji bo tûşbûnê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> ==== Vîrusên ajalan ==== Vîrusên tûşî xaneyên ajal dibin û dibin sedema nexweşiyan, wekî vîrusên ajalan tên navkirin. Vîrusa grîpê mînak e ji bo vîrusa ajalan. Di piraniya vîrusên ajalan de poşerê proteînî yê vîrusê bi çînek fosfolîpîdî dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg.Vîrus bi alîkariya bergê, xaneya xanexwêyê nas dike, dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Biology with Physiology"/> Dibe ko genoma vîrusên ajalan ADN an jî ARN be. Vîrusên nexweşiya grîpê, vîrusa îflica zarokan, vîrusa sorikê û vîrusa HIV a [[AIDS]]-ê jî tê de, gelek vîrusên ajalan, vîrusê ARN-yî ne. Vîrusên nexweşiya hepatîta B û xuriya mirişkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') mînak in bo vîrusên ADN-yî. ==== Vîrusên bakteriyan ==== {{Gotara bingehîn|Bakteriyofaj}} [[Wêne:Bakteriyofaj ku.png|thumb|Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz.]] Vîrusên ko tenê dikarin tûşî bakterî an jî arkebakteriyan bibin û di nav xaneya wan de duhende bibin, wekî bakteriyofaj (bi înglîzî:''bacteriophage'') an jî bi kurtî wekî faj (phage) tên navkirin.<ref>Kasman LM, Porter LD. Bacteriophages. [Updated 2022 Sep 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493185/]</ref> Peyva [[bakteriyofaj]], cara pêşîn di sala 1917yê de ji aliyê biyologê frensî Félix d’Hérelle ve hat bikaranîn. Di zimanê grekî de “phago” ji bo “xwarin” an jî ”a ko dixwe” tê bikaranîn. Ango bakteriyofaj bi wateya bakterixwer (a ko bakteriyê dixwe) tê bikaranîn.<ref>"Bacteriophage ." The Gale Encyclopedia of Science. . Encyclopedia.com. 3 Dec. 2024 [https://www.encyclopedia.com].</ref> Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz. Bakteriyofaj bi gelek cor û şêweyê ne. Lê di hemû bakteriyofajan de genoma asîda nukleyî di nav poşerê proteînî de cih digire. Poşer, genomê diparêze û guhaztina wê bo xaneya xanexwê rêk dixe. Di bin mikroskoba elektronî de di gelemperiya bakteriyofajan de sê beş xuya dibin; serî, kilik û rîşalên kilikê. Madeya bomaweyî ya nav bakteriyofajê, wekî genom tê navkirin. Genoma bakteriyofaja T4 û piraniya fajên din ADN-ya cotşerîdî ye, lê dibe ko genoma hin corên fajan ADN-ya tek şerîdî be. Herwiha genoma hin bakteriyofajan jî ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tek şerîdî ye. Di piraniya fajan de genom bi şêweyê xêzî ye, lê bakteriyofajên bi genoma xelekî jî hene. Wekî mînak, di bakteriyafaja bi navê ''Pseudoalteromonas virus PM2'' de genom ji ADN-ya xelekî pêk tê.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/report_9th/dsDNA/Corticoviridae]</ref> == Polenkirina zanistî ya vîrusan == Di sala 1966ê de “Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan” (bi înglîzî: ''International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)'') hat avakirin. Ji sala 1971ê vir vê polenkirina vîrusan bi awayek zanistî ji aliyê vê desteyê (komîteyê) ve tê rêvebirin.Komîte di sala 2020ê de bîryar da ko êdî di warê polenkirina vîrusan de, wê polenkirina dunav (binominal), were bikaranîn. Ango vîrus jî bi awayê ko zîndewer tên polenkirin wê bi du navan werin navkirin. Polenzaniya (taksonomî) vîrusan dişibe taksonomiya [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]], lê di navbera herdu taksonomiyan de hin cudahî jî hene. Vîrus di 15 astan de tên polenkirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee. The new scope of virus taxonomy: partitioning the virosphere into 15 hierarchical ranks. Nat Microbiol. 2020 May;5(5):668-674. doi: 10.1038/s41564-020-0709-x. Epub 2020 Apr 27. PMID: 32341570; PMCID: PMC7186216.</ref> Polenkirina vîrusan bi asta realm dest pê dike heta asta corê, bi 15 astan tê nîşankirin. Ji bilî asta corê, di her astek de paşgirek taybet tê bikaranîn. Heta niha vîrus di asta 7 realam de hatine polenkirin. Li taboya jêr de, astên polenkirina vîrusan hatiye nîşankirin û taksonomîya vîrusa hariyê (bi înglîzî: ''rabies'') jî wekî mînak hatiye ravekirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301733&taxon_name=Lyssavirus%20rabies]</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" | '''<big>Taksonomiya vîrusan a</big>''' '''<big>li gor</big>''' '''<big>"Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan”</big>''' |- !'''<big>Asta polenkirinê</big>''' !'''<big>Paşgira taybet</big>''' !'''<big>Mînak</big>''' |- |'''Realm''' (realm) |''(-viria)'' |''Riboviria'' |- |'''Jêrerealm''' (subrealm) |''(-vira)'' | |- |'''Cîhan''' (kingdom) |''(-virae)'' |''Orthornavirae'' |- |'''Jêrecîhan''' (subkingdom) |''(-virites)'' | |- |'''Liq''' (phylum) |''(-viricota)'' |''Negarnaviricota'' |- |'''Jêreliq''' (subphylum) |''(-viricotina)'' |''Haploviricotina'' |- |'''Pol''' (class) |''(-viricetes)'' |''Monjiviricetes'' |- |'''Jêrepol''' (subclass) |''(-viricetidae)'' | |- |'''Kom''' (order) |''(-virales)'' |''Mononegavirales'' |- |'''Jêrekom''' (suborder) |''(-virineae)'' | |- |'''Xêzan''' (family) |''(-viridae)'' |''Rhabdoviridae'' |- |'''Jêrexêzan''' (subfamily) |''(-virinae)'' |''Alpharhabdovirinae'' |- |'''Tuxm''' (genus) |''(-virus)'' |''Lyssavirus'' |- |'''Jêretuxm''' (subgenus) |''(-virus)'' | |- |'''Cor''' (species) |''(ne standard'' e'')'' |''Lyssavirus rabies'' <u>(vîrusa hariyê</u>) |} == Polenkirina Baltimor == Ev sîstem di destpêka salên 1970yan de ji aliyê biyolog David Baltimore ve hat pêşniyarkirin, loma wekî polenkirina Baltimore tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di xebatên zanistî de wekî alternatîfa polenkirina ICTV-yê herî zêde ev sîstema polenkirinê tê bikaranîn. Di polenkirina Baltimore de li gel şêwe û genoma vîrusê, ARN-peyamber a vîrusê ji bo polenkirinê wekî krîtera serekî tê bikaranîn. Bi kurtasî di sîstema polenkirina Baltimore de, polenkirina vîrusan li ser bingeha çêbûna ARN-peyamberê ava bûye.<ref>Šimičić P, Židovec-Lepej S. A Glimpse on the Evolution of RNA Viruses: Implications and Lessons from SARS-CoV-2. Viruses. 2022 Dec 20;15(1):1. doi: 10.3390/v15010001. PMID: 36680042; PMCID: PMC9866536.</ref> ARN-peyamber di dema çerxa duhendebûnê de tê çêkirin ko proteînên vîrusê werin berhemanîn. Li gor polenkirina Baltimore, virus di heft koman de tên polenkirin.<ref>Mahmoudabadi G, Phillips R. A comprehensive and quantitative exploration of thousands of viral genomes. Elife. 2018 Apr 19;7:e31955. doi: 10.7554/eLife.31955. PMID: 29624169; PMCID: PMC5908442.</ref> Koma I, ji vîrusên bi genoma ADN-ya cotşerîdî (''dsDNA'') pêk tê. Di endamên vê komê de ARN-peyamber ji zincîra qalip a ADN-ya vîrusê tê çêkirin. Pêvajoya çêkirina ARN-pêyamber dişibe pêvajoya [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] ya di ADN-ya xaneyan de rû dide. Di vîrusên Koma II de genom ADN-ya tekşerîdî (''ssDNA'') ye. Berê ko libergirtina ARN-peyamber rû bide, genoma tekşerîdî tê guhertin bo genoma cot şerîdî ya navincî (bi înglîzî: ''intermediate''). ARN-peyamber bi pêvajoya libergirtinê, ji ADN-ya navincî tê berhemkirin. Genoma vîrusên Koma III, ARN-ya cotşerîdî (''dsRNA'') ye. Dema duhendebûnê, şerîd ji hev cihê dibin û yek ji şerîdan wekî şerîda qalib tê bikaranîn, bi hankirina ARN-polîmeraza vîrusê, ARN-peyamber tê berhemkirin. Vîrusên Koma IV, bi genoma ARN-ya tekşerîdî (''ssRNA(+)'') ya bi cemsergiriya pozîtîf in. Wateya cemsergiriya pozîtîf ev ko, ARN-ya genomê rasterast wekî ARN-peyamber tê bikaranîn. <ref>Eugene V. Koonin, Mart Krupovic, Vadim I. Agol. The Baltimore Classification of Viruses 50 Years Later: How Does It Stand in the Light of Virus Evolution?. Microbiology and Molecular Biology Reviews, 2021, 85 (3), pp.e0005321. ff10.1128/MMBR.00053-21ff. ffpasteur-03698244f</ref>Bi kopîkirina ARN-ya genomê, ARN-yên cotşerîdî yên navincî tên çêkirin. Ji ARN-ya cotşerîdî, şerîda ARN-ya bi cemsergiriya negatîf (temamkerê ARN-ya genomê ya bi cemsergiriya pozîtîf) tê bidestxistin. Paşê ev ARN wekî qalib tên bikaranîn, ARN-yên bi cemsergiriya pozîtîf en genomî û ARN-peyamberên vîrusê tên berhemanîn. Genoma vîrusên Koma V, ARN-ya tekşerîdî ya bi cemsergiriya negatîf e (''ssRNA(-)''). Ango rêzeya ARN-ya vîrusê, temamkerê ARN-peyamber e. Vîrusên Koma VI, du kopyayên ARN-ya tekşerîdî wekî genom lixwe digirin. ARN-yên tekşerîdî bi navbeynkariya enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') tên guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî tê guhaztin bo navika xaneya xanexwê û têkilê ADN-ya xaneyê dibe. Paşê ji ADN-ya vîrusê ya têkilê ADN-ya xaneya xanexwê bibû, bi libergirtinê, ARN-peyamber tê çêkirin. Di vîrusên Koma VII de genom bi qismî ADN-ya cotşerîdî ye, lê duhendebûna wan ne mîna vîrusên Koma I-ê ye. Genoma vîrusên Koma VII, ARN-ya tekşerîdî ya navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar dike. Herwiha ARN-ya tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. {| class="wikitable" |+ |- !II !ADN-ya tekşerîdî !Berê ko ARN-peyamber were libergirtin, ADN tê guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. !''Anelloviridae'', ''Circoviridae'' û ''Parvoviridae''. |- !III !ARN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !'''Vîrusa rota (rotavirus)''' |- !IV !ARN-ya tekşerîdî (+) !Genoma vîrusê wekî ARN-peyamber kar dike. !Vîrusa arsimê (''Pircornavirus'') |- !V !ARN-ya tekşerîdî (-) !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !Vîrusa hariyê (''Rhabdovirus'') |- !VI !Vîrusên ARN-ya tekşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !Bi navbeynkariya transkîptaza pêçewane, ji ARN-ya genomê ADN tê çêkirin. ADN têkilê genoma xaneya xanexwê dibe. ARN-peyamber ji beşa têkilbûyî tê libergirtin !vîrusa nemana bergiriya mirov ''(HIV)'' |- !VII !Vîrusên ADN-ya cotşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !ADN-ya genomê, ARN-yên tekşerîdî yên navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar bikin. Herwiha ARN-yên tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. !Vîrusa hepaptîta B (''Hepadnavirus'') |} == Duhendebûna vîrusan == Gava vîrus tûşî xaneya xanexwê dibe, [[derbirîna gen]]ên vîruse di xaneyê de dibe sedema destpêkirina rêzeçalakiyan ko wekî duhendebûna vîrusê tê navkirin. Bi duhendebûnê, vîrusên nû peyda dibin.<ref name="Biology"/> Di gavên duhendebüna virusên ajalan û yên bakteriyan de hin cudahî hebin jî, di piraniya vîrusan de çerxa duhendebûnê ji pênc gavên serekî pêk tê. 1.Pêvegirêbûn (''attachment''): Di vîrusan de glîkoproteînên bergê an jî proteînên taybet ên poşerê wekî proteînên girêdanê kar dikin. Proteînên girêdanê bi awayekî kîmyayî, wergirên taybet ên li ser [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] xanexwêyê nas dikin, û vîrusê bi xaneyê ve girê didin. Ango heke proteînên girêdanê yên vîrusê, li ser parzûna xaneyek de restê wergirên guncaw werin, vîrus bi navbeynkariya proteînên girêdanê, xwe bi wergirên xaneyê ve girê dide. Proteînên girêdanê yên vîrusê taybet e ji bo wergirên xaneya xanexwê, loma vîrus tenê hin corên xaneyan wekî xaneya xanexwê bi kar tînin.<ref name="Concepts and Applications" /> 2.Têketin (têkirina genomê) (''penetration''): Genoma vîrusê (ADN an jî ARN) ji parzûna xaneyê derbasî nav sîtoplazmaya xaneya xanexwêyê dibe. 3. Duhendebûn û berhemkirin (''synthesis''): ADN an jî ARN-ya vîrusê ji bo çêkirina asîdên nukleyî û proteînên vîrusê, kiryarên libergirtin û [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] ya xaneya xanexwêyê digirin bin kontrola xwe. Ji bo vîrusên nû genom û proteîn didin çêkirin. 4. Xwerêxistin (''assembly''): Hemû parçeyên nûçêbûyî (asîda nûkleyî, enzîm, poşer hwd.) bi hev re tên yekkirin û vîrusek nû peyda dibe. 5. Derpirandin (''release''): Xaneya xanexwê hildiweşe, vîrusên nû, ji xaneyê tên berdan, di vê qonaxa li derveyê xaneyê de, vîrus wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ji bo duhendebûn û kiryarên metabolî, pêdiviya hemû vîrusan bi xaneyên zindî heye. Vîrus bi tena serê xwe nikarin enzîmên ji bo duhendebûnê çêbikin. Vîrus di nav xaneya xanexwê de, ADN, ARN, [[rîbozom]] û hin beşên din ên xaneyê dikin bin kontrola xwe, bi xebata van beşan,vîrusên nû didin berhemkirin.<ref>Louten J. Virus Replication. Essential Human Virology. 2016:49–70. doi: 10.1016/B978-0-12-800947-5.00004-1. Epub 2016 May 6. PMCID: PMC7149683.</ref> === Taybetmendiyên gelemperî yên çerxên duhendebûnê bo vîrusan === Bi xaneya xanexwê ve xwe girêdana vîrusê û şandina genoma vîrusê bo nav xaneyê, tûşbûna vîrusê dede destpêkirin. Cora vîrusê û cora xaneya xanexwê awayê têperbûna genoma vîrusê bo nav xaneyê diyar dikin.Wekî mînak, vîrusên bakteriyofaj, kilikên xwe bi kar tînin ji bo şandina genoma xwe bo nav xaneya xanexwê. Vîrusên din bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibin. Di hin vîrusan de jî bergê virusê têkilê [[parzûna plazmayê]] ya xaneya xanexwê dibe, bi vî awayê genoma vîrusê derbasê nav xaneyê dibe. Gava genoma vîrusê di nav xaneya xanexwêyê de ye, deshilatdarîya xwe radigihîne. Ango li şûna ADN-ya xaneyê, genoma vîrusê karlêkên xaneya xanexwêyê digire bin kontrola xwe. Ji ber ko genoma vîrusê ji zanyariyên bo asîda nukleyî ya vîrusê û proteînên vîrusê pêk tê, nukleotîd, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], enzîm, rîbozom, ATP, ARN-yên guhêzer û pêkhateyên din ên xaneya xanexwê, ji bo çêkirina genom û proteînên vîrusê tên bikaranîn.<ref name="Campbell" /> Vîrusên ADN-yî, ADN-ya xwe wekî qalip bi kar tînin û bi navbenkariya ADN-polîmeraza xaneya xanexwêyê ADN-ya xwe duhende dikin, genomên nû didin berhemanîn. Vîrusên ARN-yî ji bo duhendekirina ARN-ya xwe, ARN-polîmeraz a vîrusê, û ARN ya vîrusê jî wekî qalip bi kar tînin. Piştî molekulên asîdên nukleyî yên vîrusê û molekulên poşerê proteînî hatin berhemkirin, ji bo çêkirina vîrusek nû xwe bixwe tên ba hev ev bûyer wekî xwerêxistin tê navkirin. Bi duhendebûnê, hejmara vîrusên nav xaneyê di demek kurt de gelek zêde dibin, bi gelemperî di nav xaneyê de bi berhevbûna sed hezaran vîrusan, xaneya xanexwê ziyan digire û diqelişe, vîrusên nû (vîrîon) yên ji xaneyê belavê hawirdorê dibin, tûşî xaneyên nû dibin û nexweşiyê belav dikin. Bakteriyofaj tenê di [[sîtoplazma]]ya bakteriya xanexwê de duhende dibin. Di xanexwêyên navikrasteqîn de, piraniya vîrusên ADN-yî di nav navikê de duhende dibin, tenê hin vîrusên ADN-yî yên gewre, wekî mînak, vîrusên xuriyê (bi înglîzî: ''poxviruses'') di sîtoplazmayê de duhende dibin. Vîrusên ARN-yê bi gelemperî di sîtoplazmayê de duhende dibin.<ref name="Microbiology"/> == Çerxên duhendebûnê di vîrusên bakteriyofaj de == Dema vîrusek tuşî xaneya xanexwê dibe, derbirîna genên vîrusê dibe sedema rêzek gavan, ko jê re çerxa duhendebûna vîrusê tê gotin û di encamê de vîrusên nû çêdibin. Bakteriyofaj bi gelemperî yek ji du çerxên duhendebûnê pir didibin; 1. Çerxa şîbûnê û 2.Çerxa têkilbûnê Di [[çerxa têkilbûnê]] (bi înglîzî: ''lysogenic cycle'') de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology"/>Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşî xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Vîrusên ko çerxa têkilbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temprate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell"/> Di [[çerxa şîbûnê]] de (bi înglîzî: ''lytic cycle''), piştî tûşbûnê, bakteriyofaj di nav xaneya xanexwê de tê duhendekirin, bi zêdebûna hejmara fajên nû, şîbûneya xaneya xanexwê rû dide, xane hildiweşe û vîrus belavê havirdorê dibin.<ref>Zhang M, Zhang T, Yu M, Chen YL, Jin M. The Life Cycle Transitions of Temperate Phages: Regulating Factors and Potential Ecological Implications. Viruses. 2022 Aug 28;14(9):1904. doi: 10.3390/v14091904. PMID: 36146712; PMCID: PMC9502458.</ref>Ango di çerxa şîbûnê de bakterî dimire. Bakteriyofajên ko tenê bi çerxa şîbûneyê duhende dibin (zêde dibin), wekî fajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phage'') tên navkirin. Çerxên duhendebûnê di bakteriyofajan de bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ji van gavan, qonaxa têkilbûnê, tenê ji bo bakteriyofajên bi çerxa têkilbûnê duhende dibin de rû dide. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa şîbûnê de piştî qonaxa têketinê, di qonaxa sentezê de genom û proteînên vîrusê tên çêkirin. Di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. === Pêvajoya çerxa duhendebûnê === [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|400x400px|Di [[çerxa têkilbûnê]] de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.]] Li vir gavên çerxa têkilbûnê, bi çerxa duhendebûna bakteriyofaja λ (lambda) tên nîşankirin. Bakteriyofaja lambda, vîrusek ADN-yî ya bêberg (bi înglîzî: ''non-enveloped'').<ref name="Campbell"/> Çerxa şîbûnê jî ji bilî qonaxa têkilbûnê, dişibe çerxa têkilbûnê Gava 1.: Pêvegirêdan (bi înglîzî: ''attachment'') Di vê qonaxê de proteînên vîrusê wergirên taybet ên li ser rûyê xaneya xanexwê nas dikin û li wir girê dibin. Di bakteriyofaja λ de rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî parzûna plazmayê ya bakteriya E.coli (Escherichia coli) ve girê dibin. Gava 2.: Têketin (bi înglîzî: ''entry-penetration'') Piştî girêdanê, genoma vîrusê dikeve nav xaneya xanexwê.Pêvegirêdana faj λ yê, dibe sedema hanbûna proteînên kalanê kilikê, kilik girj dibe û ADN ber bi nav sîtoplazmaya bakteriyê tê pladan. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir genên vîrusê tên derbîrandin. Derbîrîna van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name="Biology"/> Faja λ jî tê de, genoma hin vîrusan, bi kromozoma xaneya xanexwê ve yek dibin. Di van vîrusan de çerxa duhendebûnê bi qonaxa têkilbûnê didome. Lê vîrusên ko bi çerxa şîbûnê duhende dibin, beyî ko bikevin qonaxa têkilbûnê, bi qonaxa çarem, bi qonaxa sentezê çerxa duhendebûna şîbûnê didomînin û di demek kurt de vîrusên nû didin çêkirin. Gava 3.: Têkilbûn (bi înglîzî: ''integration'') Ev qonax tenê di çerxa têkilbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan de rû dide.Vîrusên ko tevlê çerxa tekilbûnê dibin, genek ji bo derbirîna enzîma întegrazê lixwe digirin. Enzîma întegraz (bi înglîzî: integrase enzyme) ADN-ya xaneya xanexwêyê jê dike û genoma vîrusê tevlê kromozomê dike.Di faja λ de ADN-ya cot şerîdî, bi ketina nav sîtoplazmayê ve, rasterast têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"/> Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê.Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna enzîma recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". Encyclopedia Britannica, 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus.] Accessed 4 December 2024.</ref> Gava 4.: Sentez (bi înglîzî: ''synthesis'') Di vê qonaxê de ji aliyê xaneya xanexwê ve duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Ji bo senteza beşên vîrusê, divê profaj ji ADN-ya xaneya xanexwê hatibe dûrxistin. Piştî cihêbûna ADN-ya vîrusê, enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-yê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. Rîbozomên xaneya xanexwê bi wergerana ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi derbirîna hin genên genoma vîrusê, ADN-ya kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Gava 5.: Xwerêxistin (''assembly'') Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus).Ji bo xwerêxistina bakteriyofaja λ, proteînên vîrusê yên ko ne beşek poşerê proteînî ne alîkarî dikin.Hinek ji van proteînan wekî enzîm kar dikin û proteînên poşerê rêk dixin. Hinek proteîn jî ji bo xwerêxistina poşerê kar dikin. Gava 6.: Derpirandin (bi înglîzî: ''release'') Ji ber ko bakterî li gel parzûna xaneyê, bi dîwerên xaneyê ve jî dorpêçî ne, ji bo derketina fajê, divê faj dîwerê xaneya bakteriyê hilweşîne û derkeve derveyî xaneyê. Fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. == Maweya bêdengiyê == Çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn, lê di hin vîrusên tûşî xaneyên navikrasteqîn dibin de jî rû dide. Hin vîrusên tûşî ajal an jî riwekan dibin jî beyî ko di nav xaneyê de bi duhendebûnê pir bibin, ji bo demek dirêj di nav xaneyê de bêdeng dimînin. Ev rewşa vîrusan wekî maweya bêdengî (bi înglîzî: ''latency period'') tê navkirin. Mînakek ji bo vîrusên ajalan, vîrusa herpes e (bi înglîzî: ''herpesviruses'' ). Vîrusa herpes tûşî xaneyên [[şaneya demarê]] dibe û di xaneya xanexwê de beyî ko duhende bibe, hebûna xwe ji bo demek dirêj didomîne û di nav xaneyê de bêdeng dimîne. Lê hin caran, ji ber hin bandorên hawirdorê duhendebûna vîrusê dest pê dike, vîrus li derdora devê mirov an jî di endamê zayendê yê mirov de dibin sedema çêbûna peqilkên piçûk ên bi şilemenî tijî ji van peqilkan re tê gotin tamîsk an jî pelepûçk.<ref name="Concepts and Applications" />Ne tene vîrusên ADN-yî lê di çerxa duhendebûna hin vîrusên ARN-yî de jî maweya bêdengiyê rû dide. Wekî mînak, vîrusa HIV-ê vîrusek ARN-yî ye ko di mirov de dibe sedema nexweşiya AIDS-ê. Lê ji ber ko di xanexwêyên navikrasteqîn de vîrusên ARN-yî di sîtoplazmaya xaneyê de duhende dibin, maweya bêdengiyê li cem vîrusên ARN-yî de ne gelemper e. Vîrusa HIV-ê de enzîma întegraz û enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') têkilbûna genoma vîrusê bi ADN-ya xaneya xanexwêyê ve rêk dixin. Çerxa têkilbûnê û maweya bêdengî dişibin hev, lê çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Genên vîrusê yên bo kodkirina proteînên vîrusê, di ADN-ya xaneya xanexwê de dibe ko ji bo demek dirêj bêdeng bîmînin. Hin hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên serbinefşî an jî tîrojên X-ê (bi înglîzî: ''x-rays'') dibin sedema dawîbûna bêdengiya virusê. == Çerxa duhendebûna vîrusên ajalan == [[Wêne:Duhendebûna vîrusa ajalan ku.png|thumb|400x400px|Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. ]] Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan û ji gavên; pêvegirêbûn, têketin, sentez, xwerixistin û derpirandinê pêk tê.Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. Piştê vîrusên ajalan bi wergirên xaneya xanexwê ve tên girêdan, tevahiya vîrusê bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibe. Ango vîrus ji aliyê xaneya xanexwê ve tê daqurtandin. Di hin vîrusan de jî, bergê vîrusê bi parzûna xaneyê ya xanexwê ve yek dibe, genom û enzîmên vîruse yên bi poşerê proteînî ve pêçayî, dikevin nav xaneyê. Vîrus tenê tûşî xanexwêya diyarkirî dibin. Ango di navbera vîrus û xanexwêyê de guncandinek taybet heye, bi gelemperî vîrus ji bilî xanexwêya taybet tûşî zîndeweran nabin. Piraniya vîrusan di laşê zîndewerê firexaneyî de, tenê tûşî xaneyên hinek [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] dibin. Ev rewş wekî meyldariya şaneyê (bi înglîzî: ''tissue tropism'') tê navkirin. Wekî mînak, hokara nexweşiya îflîca zarokan, ''Poliovirus'' di xaneyên [[Demaxê mirov|demax]] û dirkebetikê (bi înglîzî: ''spinal cord'') de cih dibin. Herwiha vîrusa influenza ya nexweşiya grîpê, tûşî xaneyên şaneyên coga henaseyê dibe. Ji ber taybetmendiya meyldariya şaneyê, tu vîrusên riwek û bakteriyan tûşî mirov nabin. Derbirîna genan di vîrusên ajalan de her tim bi şeweyê asayî ya ADN <chem> -> </chem> ARN <chem> -> </chem> Proteîn, rû nade. Genoma hinek vîrusan ADN-ya cotşerîdî ye, qonaxên derbirîna genan bi awayekî asayî rû dide. Li di vîrusên din de, dibe ko genom ADN-ya tekşerîdî, ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tekşerîdî be.Pêkhateya genomê, duhendebûna genomê û derbirîna genan bo çêkirina proteînên vîrusê diyar dike. Heke genoma vîrusê ADN-ya tekşerîdî be, enzîmên xaneya xanexwê ji bo zincîra temamker were çêkirin, tên bikaranîn. Bi vî awayê genoma vîrusê diguhere bo ADN-ya codşerîdî. ADN-ya cot şerî êdî mîna ADN-ya xanexwê dikare duhende bibe, were libergirtin û wergerandin.<ref name="Microbiology"/> Heke genoma vîrusê ARN be, vê gavê sê mekanîzmên cuda tên bikaranîn. Di vîrusên ARN-yî de genom yek ji sê coran e; ARN-ya cot şerîdî, ARN-ya tekşerîdî ya negatîf û ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf. Heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf (''+ssRNA'') be, rasterast bi wergeran a genomê proteînên vîrusê tên çêkirin. Ango genoma vîrusê mîna ARN-peyamber a xaneya xanexwê kar dike. Lê heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya negatîf be, divê genom were duhendekirin bo ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf. Duhendekirina genoma vîrusê ji aliyê ARN-polîmeraza jêrdestê ARN-ya vîrusê (bi înglîzî:''RNA-dependent RNA polymerase (RdRP)'') ve tê birêvebirin. RdRP di nav vîrusê de tê guhaztin nav xaneya xanexê û ji bo çekirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, ji ARN-ya tekşerîdî ya negatîf tê bikaranîn.<ref name="Microbiology" /> Herwiha enzîma RdRP duhendebûna vîrusên bi genoma ARN-ya cotşerîdî jî rêk dixe. Enzîma RdRP, şerîda negatîf a genoma cotşerîdî ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, wekî qalib bi kar tîne. ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf a nû çêbûyî, ji bo wergeranê, ji aliyê rîbozomên xanexwê ve tê bikaranîn. Herwiha ji bo çêkirina genomên nû yên cotşerîdî jî, ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, ji aliyê RdRP ve tê duhendekirin.<ref>"Double-stranded RNA virus replication"[https://viralzone.expasy.org/1936]. ViralZone. Swiss Institute of Bioinformatics. Retrieved 6 August 2020.</ref> Retrovîrus (''retrovirus''),vîrusên ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf in. Di retrovîrusan de ji bo çêkirina asîda nukleyî ya vîrusên nû, mekanîzmek cuda tê bikaranin. Vîrusa HIV jî retrovîrusek e, li gel genoma ARN-ya tekşerîdî, HIV enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') jî di poşerê xwe de digire.Transkrîptaza pêçewane, genoma ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf wekî qalip bi kar tîne û kopyayên temamkerê ADN-ya tekşerîdî berhem dike. Ji ADN-yên tekşerîdî, ADN-ya cotşerî tê çêkirin. ADN-ya cotşerîdî têkilê kromozoma xanexwêyê dibe û wekî beşek daîmî ya xaneyê kar dike. Beşa genoma vîrusê ya têkilê kromozomê bûye, wekî provîrus tê navkirin. Qonaxa provîrusê dişibe qonaxa profaja bakteriyofajê ko di dema çerxa têkilbûnê de peyda dibe,lê provîrus piştî têkilbûnê, ji kromozomê naqete. == Nexweşiyên vîrusî di laşê mirov de == Nexweşiyên ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin, wekî nexweşiyên vîrusî (bi înglîzî: ''viral diseases'') tên navkirin. Ango di nexweşiyên vîrusî de, hokara nexweşiyê vîrus e. Bi hin nexweşiyên vîrusî yên di temenê zaroktiyê de, piştî saxbûnê, bi gelemperî li dij wê vîrusê [[Bergiriya destketî|bergiriyek demdirêj]] ava dibe. Wekî mînak nexweşiya xuriya mirîşkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') nexweşiyek vîrusî ye, heke mirov di zaroktiya xwe de tûşî vê vîrusê bibe û sax bibe, li dij vîrusê di laş de bergirî ava dibe û bi gelemperî mirov êdî bi vê nexweşiyê nakeve.Lê di laş de, li dij hinek nexweşiyan, bergiriyek xurt ava nabe, loma piştî saxbûnê dibe ko mirov dîsa tûşî vîrusê bibe û bi nexweşiyê bikeve. Wekî mînak, dibe ko mirov di dirêjiya temenê xwe de çendan car tûşî nexweşiya arsimê (sermagirtin) dibe. Ji ber ko hokara nexweşiya arsimê ne yek, lê çendan cor vîrusên cuda ne, bergiriya li dij corek vîrusê avabûyî, li dij vîrusên din, bêbandor e. Loma her ko corek nû ya vîrusa arsimê tûşî mirov dibe, mirov dîsa bi nexweşiya arsimê dikeve. Herwiha di hin corên vîrusan de genoma vîrusê ji ber [[mutasyon]]an, zû diguhere. Di rewşek wiha de, piştî saxbûnê, heke rojek îcar vîrusa mutant tûşî mirov bibe, mirov dîsa bi nexweşiyê dikeve. Wekî mînak, vîrusa influenza, mirov tûşî nexweşiya grîpê (bi înglîzî:''flu'') dike. Influenza bi mutasyonê diguhere û vîrusên bi genoma cuda peyda dibe, li dij vîrusên nû yên mutant di laş de bergiriya avakirî tune, û mirov dîsa bi nexweşiya grîpê dikeve. Hokara hin corên pençeşêran vîrus in. Dermanên dijevîrus tenê li ser hin corên vîrusan bandor dikin. Dermanên dijevîrus, bi gelemperî rê li ber duhendebûna genomma vîrusê digirin. Dermanên dijezindeyî (bi înglîzî:''antibiotics'') li dij nexweşiyên vîrusî bêbandor in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "viral disease". Encyclopedia Britannica, [https://www.britannica.com/science/viral-disease]. Accessed 19 December 2024.</ref> Li jêr hinek ji nexweşiyên vîrusê bi awayekî kurt û sade hatine diyarkirin, lê ji bîlî van nexweşiyan hê gelek nexweşiyên vîrusê hene ko tûşî mirov dibin û mirov nexweş dikin. === Nexweşiya harî === Hokara neweşiya harî (bi înglîzî: ''rabies''), vîrusa Lyssavirus rabies e. Bi geztina mirov ji aliyê ajala tûşî vîrusa hariyê bûye û hilgirê nexweşiya hariyê ye, vîrusa harî tûşî mirov dibe. Ajalên wekî [[kûçik]], [[rovî]], pisîk, [[gur]] hilgirên nexweşiya hariyê ne. Li gor daneyên Rêxistina Tendirustiyê ya Cîhanê, nexweşiya harî bi rêjeya %99 ji kûçikan tûşî mirov dibe.<ref> World Health Organisation (WHO).Rabies [https://www.who.int/health-topics/rabies#tab=tab_1]</ref>Vîrusa harî di laşê mirov de bandor li ser xaneyên koendama demarê dike. Li dijî nexweşiya harî, [[Vaksîn|kutav]] (vaksîn) heye, lê divê hê ko vîrus di [[demarexane]]yan de cih nebûye, kutav were lêdan. === Grip === Grîp (bi înglîzî: ''influenza- flu'') nexweşiyek ji ber tûşbûna vîrusên grîbê ye. Hokara nexweşiyê ne yek, lê gelek cor vîrus in. Herwiha nexweşiya grîpê jî ne yek cor e. Wekî mînak, grîpa asayî, grîpa balîndeyan (bi înglîzî:''avian influenza''), grîpa berazan (bi înglîzî: ''swine influenza'') heye.Grîpa asayî bi gelemperî di demsala payiz û zivistanê de hê pirtir tûşî mirov dibe, loma ji vê gîpê re tê gotin grîpa demsalî (bi înglîzî: ''seasonal influenza''). Grîp bi rêya koendama hensasyê, ji hewayê tûşî mirov dibe. Ji nişkê ve bilindbûna asta [[Ta (biyolojî)|ta]] (bi înglîzî:''fever''), kuxik (kuxika ziwa), serêşî, di masûlkeyan û [[geh]]an de êş, êşa [[Qirrik|qirik]] û [[Gewriya mirov|gewriyê]], sistî û bêteqatiya laş, herika poz, nîşaneyên serekî ne bo nexweşiya grîpê. Bi gelemperî mirov di nav hefteyek de ji nexweşiyê sax dibe, lê dibe ko kuxik zêdetirê du hefteyan bidome.<ref>World Health Organisation (WHO). Influenza [https://www.who.int/health-topics/influenza-seasonal#tab=tab_2]</ref> === Arsim (sermagirtin) === Nexweşiya arsim (bi înglîzî: ''cold'',an jî ''common cold'') xwe bi herika poz an jî bi xitimbûna poz, serêşî, kuxik, bêhnijîn û êşa qirik û qewriyê nîşan dike. Bi qasî 200 cor vîrus hokarên arsimê ne. Nexweşiya arsim dişibe grîpê, lê di arsimê de bi gelemperî, taya laş bilind nabe. Vîrusên arsimê di koendama henaseyê de, di başa [[Coga henaseyê|jorê coga henaseyê]] de cih dibin. Dibe ko mirov di her demên salê de tûşî vîrusên arsimê bibe. Nexweşi bi gelemperî di nav hefteyek de baş dibe.<ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention. Common cold [https://www.cdc.gov/common-cold/about/index.html]</ref> === AIDS === {{Gotara bingehîn|AIDS}} [[Wêne:HIV ku.png|thumb|410x410px|Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.]] Nîşana Nemana Bergiriya Destketî (bi înglîzî: ''Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS)'') nexweşiyek ji ber tûşbûna bi Vîrusa Nemana Bergiriya Mirovan e (bi îngilîzî: ''Human Immunodeficiency'' ''Virus (HIV)''). Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye. Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.<ref>World Health Organisation (WHO). HIV [https://www.who.int/health-topics/hiv-aids#tab=tab_1]</ref>Li ser rûyê parzûna xaneyê yên xaneyên T-alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 hene. Vîrusa HIV-ê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayî tûşî [[Lîmfexane|xaneyên lîmfê]] dibe.Di nav [[xwîn]] û şileya laşê kesên bi nexweşiya AIDS-ê de vîrusa HIV-ê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrusa HIV-ê jî ji kesê nexweş diguhêze bo kesê sax.Bi kesên tûşbûyî ve peywendiya seksî (zayendî), rêya herî bingehîn e ji bo veguhêztina vîrusa HIV-ê. Bi awayek hewbeş bikaranîna derziyek, ji bo derzîdana madeyên hişbîr an jî ji bo tiştek din jî rê li ber veguhaztina HIV-ê ve dike. Heke dayik tûşî HIV-ê be, dema [[Ducanî|ducaniyê]], bi riya xwînê, piştê zayînê bi riya şîrê dayikê vîrusa HIV-ê ji dayik diguhaze derguşê.Heke kesek bi vîrusa HIV-ê tûşbûyî, wekî bexşîner, xwîna [[Xwînguhaztin|xwe bide]] mirovekî sax, ew mirovê xwînwergir jî tûşî vîrusa HIV-ê dibe. === Sorik === Sorik (bi înglîzî: ''measles'') nexweşiyek ji ber vîrusa ''Morbillivirus hominis'' e. Ev nexweşî bi gelemperî di temenê zaroktiyê de tûşî mirov dibe. Ji salên 1960yan vir ve li dij sorikê kutav (vaksîn) tê bikaranîn. Bi gelemperî kutava sorikê, bi kutava sorika almanî (bi îglîzî: ''rubella'') û kutava binguhikê (bi înglîzî: ''mumps'') re wekî “kutava têkil” tê kutandin. Ji bo dabînkirina bergiriya laş, zarok du caran tên vaksînkirin. Vîrusa sorikê bi dilopikên ji dev boz û girika kesên nexweş belavê hawirdorê dibe, bi hensagirtinê jî tûşî mirovê sax dibe. Bi gelemperî 10 heta 14 roj piştî tûşbûna vîrusê, nîşaneyên nexweşiyê peyda dibin. Di laş de taya bi asta bilind, herika poz, çavên bixwîn, li kêlekên nav dev de peydabûna xalên spî nîşaneyên serekî ne. Çendan roj şûn ve, di rû û jorê stû de sorayî xuya dibin, sorayiyên çerm hêdî-hêdî belavê laş dibin.<ref>World Health Organisation (WHO). Measles [https://www.who.int/health-topics/measles#tab=tab_2]</ref> === Îflîca zarokan (polîo) === Îflîca zarokan (bi înglîzî: ''poliomyelitis'' an jî bi kurtî ''polio'') bi vîrusa poliovirus tûşî mirov dibe. Îflîca zarokan nexweşiyek gelek vegir e (bi înglîzî: ''contagious''), pir zû belav dibe û tûşî mirovên sax dibe.Vîrusa nexweşiyê di xaneyên koendama demarê de cih dibin û dibe ko di nav çendan saetan de di hin masûlkeyan de rê li ber girjbûn û xavbûnê bigirin û îflîcbûn (bi înglîzî: ''paralysis'') rû bide. Hin caran dibe ko îflîcbûn di masûlkeyên koendama henaseyê de rû bide, di vê rewşê de mirin rû dide. Nexweşî herî zêde di nav zarokên ji 5 salan piçûktir de bi bandor e. Bi kutanê, rê li ber nexweşiyê hatiye girtin. Ji salên 1960yan vir ve li dijî nexweşiya îflîca zarokan kutav tê bikaranîn. Vîrus bi rêya dev, tûşî laşê mirov dibe. Poliovirus di linceperdeya gewriyê û ya [[rûviya zirav]] de cih dibin û di [[Lîmfegirê|limfegireyên]] wir de duhende dibin. %1 heta 2 yê van tûşbûnan de vîrus êrîşê demarexaneyên livînê (bi înglîzî: motor neurons) yên [[demarekoendama navendî]] dikin. Tûşbûna nexweşiyê ji mirovek ber bi mirovek din rû dide. Ji ber ko vîrus di rûviya zirav de cih dibin, riya sereke ya belavbûna vîrusê pîsayî (gû) ya mirovê nexweş e. Bi gelemperî bi rêya ava qirêj an jî destên qirêj û xurekên qirêj, vîrus tûşî mirovan dibe.Di despêka tûşbûnê de nexweşî, xwe wekî nexweşiya grîpê nîşan dike. Ta, bêhalî, serêşî û hin caran eşa gehan nîşaneyên serekî ne. Di 200 nexweşiyan de bi qasî kesek de, bi gelemperî di masûlkeyên ling û pê de îflîcbûn rû dide.<ref>The Institut Pasteur. Poliomyelitis [https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/poliomyelitis]</ref> === Hepatît (Kezebkulî, zerik) === Peyva hepatît (bi înglîzî: ''hepatitis'') ji bo rewşa kulbûna (bi înglîzî: ''inflammation'') [[kezeb]]ê tê bikaranîn. Li dewsa hepatîtê di, nav gel de peyvên “zerik” û “kezebkulî” jî tên bikaranîn. Kulbûna kezebê bi gelemperî ji ber tûşbûna vîrusan rû dide, lê dibe ko bakterî an jî madeyên kîmyayî yên wekî alkol jî bibin sedema kezebkuliyê. 5 corên hepatîtê hene ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin. Cora hepatîtê navê xwe ji cora vîrusê digire. Vîrusa A,Vîrusa B, Vîrusa C, Vîrusa D û Vîrusa E di kezeba mirov de dibin sedema çêbûna nexweşiyên Hepatîta A,B,C,D û E.<ref>NHS. Hepatitis[https://www.nhs.uk/conditions/hepatitis/]</ref> ==== Hin nîşaneyên hepatîtê: ==== Êşa masûlke û gehan, di laş de taya bi asta bilind, hestê bêteqatî û westiyayî, xwesteka xwarin û vexwarinê de kêmbûn (bêmadeyî), êşa zikê, [[mîz]]a bi rengê zer heta rengê qehweyî, pîsayî (gû) ya bi rengê gewr, di çavan û çerm de rengê zerokiyê. Vîrusa hepatîta A bi xwarin û vexwarinên tûşî pîsayî ya kesên bi nexweşiya hepatîta A bûne, tûşî mirov dibe. Li dijê nexweşiyê kutav heye. Nexweşiya hepatîta B bi rêya xwînê, ji kesên tûşbûyî belav dibe. Ango dibe ko ji dayika ducanî nexweşî derbasî pitika wê bibe. Herwiha bi reya têkiliya zayendî jî nexweşî ji kesek derbasî kesek din dibe. Ji bo avakirina bergiriyê, li dijî nexweşiyê, kutava hepatîta B tê bikaranîn. Vîrusa hepatîta C jî wekî mîna hebatîta B, bi rêya xwînê belav dibe. Kesên bi nexweşiya hepatîta C ketine, bi dermanan baş dibin. Lê ji bo avakirina bergiriyê li dijê vîrusên hepatîta C, kutav tune. Hepatîda D, ji aliyê vîrusa hepatîda D ve tûşî mirov dibe. Lê ev vîrus tenê tûşî kesên bi nexweşiya hepatîta B-yê ne dibe. Ango vîrusa hepatîta D, di hebûna vîrusa hepatîta B de duhende dibe. Nexweşî bi rêya xwînê an jî bi têkiliya zayendî tûşî mirov dibe. Li dijî hepatîta D-yê kutavek taybet tune, lê kutava hepatîta B, mirov ji tûşbûna vîrusa hepatîta D-yê jî diparêze. Vîrusên nexweşiya hepatîda E bi gelemperî ji goştên xav an jî kêmpijiyayî yên beraz û pezkûviyan tûşî mirov dibe. Ji bo avakirina bergiriyê li dijî vê nexweşiyê kutav tune. == Bandora vîrusan li ser çêbûna nexweşiya şêrpenceyê == Hin xebatên zanistî de hatiye nîşankirin ko piştî tûşbûna vîrusan dibe ko beşa laş a tûşbûyî de şêrpence peyda bibe. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya hepatîta B yê ne dibe ko bi şêrpenceya kezebê ve rû bi rû bimînin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Piştî tûşbûna hin corên vîrusa ''Human papillomaviruses'' (HPV) dibe ko di stûyê malzarokê (bi înglîzî: ''cervix'') de şêrpence peyda bibe.<ref>NHS. Human papillomavirus [https://www.nhs.uk/conditions/human-papilloma-virus-hpv/]</ref>Dibe ko %15 yê şêrpenceyên mirov ji ber hebûna vîrusan rû bide. Gava vîrus tûşî xaneyê dibe, dikare taybetmendiyên geşebûna xaneyê biguherine. Vîrus di xaneya xanexwê de [[derbirîna gen]]ên dibin sedema şêrpenceyê, han dikin, ji van genan re tê gotin onkogen (bi înglîzî: ''oncogenes''). Bi derbirîna van genan, çalakiya xaneyê jî diguhere û dibe ko şêrpence peyda bibe. Herwiha hin caran jî dibe ko vîrus bixwe onkogenan kod bikin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> Dibe ko têkilbûna genoma vîrusê bi kromozomên xaneya xanexwê ve, gena ji bo kontrolkirina dabeşbûna xaneyê xirab bike. Ev rewş jî dibe sedema çêbûna şêrpenceyê. Di sala 2006 de ji bo di mêyan de rê li ber şêrpenceyên ji ber HPV were girtin, kutav hat çêkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Bi kutana vê kutavê, egera çêbûna şêrpenceya stûyê malzarokê tê kêmkirin. == Li dij vîrusan berxwedana xanexwêyê == Tûşbûna vîrusan bergiriya laş han dike. Li dij vîrusan, di laşê mirov de [[bergiriya giştî]] û bergiriya taybet ([[bergiriya xaneyî]] û [[bergiriya derdanî]]) çalak dibe. Bergiriya giştî bi gelemperî rê li ber zêdebûna hejmara vîrusan digire. Wekî mînak, xaneya tûşbûyî proteînek taybet a bi navê [[înterferon]] berhem dike û der dide. Înterferon di xaneyên tûşbûyî de duhendebûna vîrusan asteng dike.<ref>British Society for Immunology “Immune responses to viruses”[https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/pathogens-disease/immune-responses-viruses]</ref> Herwiha interferon bi xaneyên cînar ên hê tûşî vîrusê nebûne ve tê girêdan û wan li dij tûşbûna vîrusê bihêz dike. Di laşê mirov de [[Xaneya B|lîmfexaneyên B]] wekî bersîva tûşbûnê, li dij vîrusan, bi bergiriya derdanî, [[dijeten]] berhem dikin. Lê gava virusek cara ewil tûşî laş dibe, xaneyên mirov nikarin bi lez dijeten berhem bikin, loma dibe ko bandora dijeten sinordar be.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Dijeten bandor li ser vîrîonên li derveyî xaneyan dike. Bergiriya xaneyî jî bi taybetî ji aliyê [[Xaneya T|Xaneyên T]] ve tê rêkxistin. Di bergiriya xaneyî de, vîrusên nav xaneya tûşbûyî jî tên armancgirtin. == Çandina vîrusan == [[Wêne:Cultivation of viruses ku.png|thumb|400x400px|Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê de, di nav şûşeya çandina xaneyê de an jî di nav firaqa Petri de tên çandin. ]] Ji bo naskirina (teşxîskirin) vîrusan, dîtina dermanan bo çareseriya nexweşiyên vîrusî, çêkirina kutavan (vaksîn) û ji bo lêkolînên zanistî pêdivî bi çandina vîrusan heye. Ji ber ko vîrus mişexwer in û nikarin bi tena serê xwe pir bibin, vîrus di laşê zîndeweran de an jî di xaneyek zindî de dikarin werin çandin û duhendekirin. Heke ji bo çandinê tevahiya laşê zindî were bikaranîn ev çandina vîrusê wekî çandina di vîvo de (bi înglîzî: in vivo) tê navkirin.Peyva “in vivo” di latînî de bi wateya “ di nav tişta zindî” de tê bikaranîn. Ne tenê ji bo çandina vîrusan lê ji bo hemû xebat û ezmûnên ko li ser laşê ajal û riwekan ve tên kirin jî ev peyv tê bikaranîn.<ref>“In vivo.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/in%20vivo.] Accessed 24 Dec. 2024.</ref> Di çandina di vîvo de xanexwê dibe ko embriyoyek be an jî heka pîtandî ya mirîşkan be. Hin caran jî dibe ko ajalek be. Wekî mînak her sal ji bo çêkirina piraniya kutavên grîbê (bi înglîzî: influenza vaccines), vîrusên grîbê di hêkên mirîşkan de tên çandin.<ref>Wadell G. Cultivation of viruses. Textbook of Medical Virology. 1983:38–44. doi: 10.1016/B978-0-407-00253-1.50010-4. Epub 2014 Jun 27. PMCID: PMC7173560.</ref> Ango embriyo an jî ajala xanexwê wekî kargeha çêkirina vîrusan kar dikin. Hin caran jî vîrus li derveyî laşê zîndewer lê di nav xaneyên zîndewerê de di hawirdorek destkarî de tên çandin, vê çandina vîrusan wekî çandina di vîtro de (bi înglîzî: ''in vitro'') tê navkirin. Peyva “in vitro” bi wateya “li derveyî laşê zindewerê” an jî “di şûşeyê de” tê bikaranîn. Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê (bi înglîzî: ''test tube'') de, di nav şûşeya çandina xaneyê (bi înglîzî: ''cell culture flask'') de an jî di nav firaqa Petri (bi înglîzî: ''Petri dish'') de tên çandin. Ji bo çandina bakteriyofajan, pêşî bakterî di firaqa Petrî de li ser tebeqaya agarê tên çandin, paşê, bakterî bi bakteriyofajan ve tên tûşkirin. Vîrus di nav bakteriyan de duhende dibin. Ji bo duhendebûnê, pêdiviya vîrusên ajalan bi ajala xanexwê an jî xaneyên ajalê heye. Ji bo xebatên bi çandina di vîtro de, xaneyên ajala xanexwê di şûşeyên çandinê de tên xwedîkirin, paşê bi vîrusan tên tûşkirin. Ji endam an jî şaneyên ajala xanexwê hinek xane tên derxistin. Di nav şûşeya çandinê de hinek şileya ji bo çandina xaneyan heye. Xane di nav vê şileyê de tên xwedîkirin. Bi dûhendebûnê, xaneyên nû çêdibin û xwe bi rûyê şûşeyê ve girê didin û geşe dibin. Paşê, bi tûşkirina vîrusan, vîrus dikevin nav xaneyan û duhende dibin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus| ]] pm6rqkcyo8mtjeot5d0dqhe3wzznouk 2100777 2100771 2026-10-27T16:16:17Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Duhendebûna vîrusan */ 2100777 wikitext text/x-wiki '''Vîrus''' an jî '''vayros''' pêkhateyeke nexaneyî û nezindî ye ko mişexwera neçar a navxaneyê ye.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> [[Wêne:Basic Scheme of Virus ku.svg|thumb|Vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne.]] Di [[zimanê latînî]] de peyva vîrus ji bo [[jehr]]ê an jî tiştên jehrî dihat bikaranîn.<ref name="BIOLOGY (the study of life) "/> Liqê [[Mîkrobiyolojî|mîkrobiyolojiyê]] ko li ser pêkhate, cor û duhendebûna vîrusan û nexweşiyên vîrusî xebat dike wekî ''vîruszanî'' ({{Bi-en|''virology''}}) tê navkirin. [[Zanistvan|Zanyarên]] ko li ser vîrusan xebat dikin jî wekî ''vîruszan'' ({{Bi-en|''virologist''}}) tên navkirin.<ref name="VILLEE"/> Xaneya ko vîrus tûşî wê dibe û di nav wê de duhende dibe, wekî ''xaneya xanexwê'' ({{Bi-en|''host cell''}}) tê navkirin. == Taybetmendiyên zîndeweran == Ji ber ko vîrus pêkhateyên nexaneyî û mişexwer (parazît) in, di nav ti cîhanek zîndeweran de nayên polenkirin. Berevajî zîndeweran, vîrus ti [[endamok]]ên xaneyî lixwe nagirin û nikarin bi tena serê xwe [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] bibin û pir bibin. Di şûna wê de,vîrus tûşî [[xane]]yekê dibe û dikeve nav xaneya xanexwê. Di nav xaneya xanexwê de, vîrus endamokên xaneyê, asîdên nukleyî û awêteyên endamî yên wê xaneyê ji bo pirbûna xwe bi kar tînin. Loma vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne ({{Bi-en|''obligate intracellular parasites''}}).<ref name="VILLEE" /> Vîrus dikarin tûşî xaneyên hemû cor zîndeweran; [[Heywan|ajal]], [[riwek]], [[Kuvark|karok]], [[protîst]] û [[Bakterî|bakteriyan]] bibin. Vîrus pêkhateyên zindî an jî nezindî nînin,<ref name="OpenStax, Biology" /> lê dikarin zîndeweran tûşî nexweşiyan bikin. Ji bo pêkhateyek wek zindî were hesibandin, divê xwediyê hin taybetmendiyan be. Hinek taybetmendiyên zîndeweran: [[Organîzm|Zîndewer]] herî kêm ji yek [[xane]]yê pêk tên û di xaneyên xwe de [[molekul]]a embarkirina zanyariyên [[Genetîk|bomaweyî]] lixwe digirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi xurek û xwedîbûnê heye. Hemû zîndewer xurekan [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û bi [[henaseya xaneyê]] xurekan diguherînin bo [[Enerjî|enerjiyê]]. Pêdiviya hemû zîndeweran bi deravêtina madeyên paşmayî heye. Hemû zîndewer geşe dibin, diperisin û dilivin. Hemû zîndewer ji bo berdewamiya nijada xwe [[Pirbûna zayendî|pir dibin]]. Hemû zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorên xwe re bertek nîşan didin. Hemû zîndewer li gor [[metabolîzm]]aya xwe di nav xaneyên xwe de hin molekulan çêdikin an ji hildiweşînin. Hemû zîndewer bi guncandinan ({{Bi-en|''adaptation''}}) li jingehê de derfetên jiyana xwe zêde dikin. Vîrus ji van taybetmendiyên zîndeweran tenê sê taybetmandî lixwe digirin. Vîrus xwediyê molekula bomaweyî ne, dikarin di nav xaneya xanexwê de pir bibin û vîrus bi [[mutasyon]]an tên guncandin. Bi van taybetmendiyên xwe, vîrus dişibin zîndeweran, lê ji ber ko hemû taybetmendiyên zîndeweran lixwe nagirin, vîrus wekî pêkhateyên zindî nayên hesibandin. Herwiha vîrus hebûneke nezindî jî nîn e. Ango vîrus, pêkhateyek li peravê zindîbûn û nezindîbûnê ye.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Keşifa vîrusan == Mirovahî cara pêşîn bi parzûna porselenî ji hebûna vîrusan agahdar bû. Parzûna porselenî wekî parzûna Chamberland- Pasteur tê navkirin. Di nav [[şile]]meniyê de hemû tiştên hûrik û bakteriyên ko tenê bi mîkroskobê dihatin dîtin, bi parzûna Chamberland- Pasteur ve dihatin parzûnkirin. Di sala 1886an de Adolph Meyer da nîşankirin ko nexweşiyeke riweka titûnê, nexweşiya mozaîka titûnê (bi înglîzî: ''tobacco mosaic disease'') dikare bi şilemeniya ko ji riweka nexweş hatiye derxistin, were guhaztin bo riwekeke sax.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di sala 1892an de [[Dmitri Ivanovsky]] da nîşankirin ko hokara nexweşiya mozaîka titûnê bi parzûna Chamberland- Pasteur, ji şilemeniyê ji riweka nexweş hatiye derxistin, cihê nabe û ji parzûnê derbas dibe. Ango hokara nexweşiyê ji bakteriyan piçûktir ê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Vîrus pêkhateyên evqas piçuk in ko bi mîkroskoba ronakî nayên dîtin. Loma herçiqas mirovahî ji salên 1890iyan şûn ve ji hebûna vîrusan agahdar bûn jî, heta salên 1930yan vîrus nehatin dîtin. Bi keşifa [[Mîkroskop|mîkroskoba elektronî]], zanyariyên derbarê hebûn û pêkhateya vîrusan jî zêde bûn.<ref name="Biology"/> == Pêkhateya vîrusan == [[Wêne:Non-enveloped and enveloped virions ku.png|thumb|400x400px|Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên [[proteîn]]î hene.]] [[Wêne:Qebareya vîrusan ku.png|thumb|401x401px|Vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in]] Vîrusa li derveyî xaneya xanexwêyê, wekî ''vîrîon'' tê navkirin. Bi eslê xwe beşa vîrusê ya ko di nav xaneya xanexwê de pir bûye, xaneyê terikandiye û dikare tûşî xaneyeke nû ya xanexwêyê bibe, wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="VILLEE" /> Vîrus bi şêwe û qebareyên corbicor in, lê di hemû vîrusan de pêkhate dişibe hev. Di hemû vîrusan de genoma ji yek an jî zêdetir asîda nukleyî ([[ADN]] an jî [[ARN]]) bi çîneke parêzger a proteînî dorpêçî ye. Ji vê çînê re tê gotin poşerê proteînî (bi înglîzî: ''capcid''). Dibe ko di hin vîrusan de li gel asîda nukleyî [[enzîm]] jî hebin. Poşer ji binebeşên proteînî yên bi navê kapsomer (bi înglîzî: ''capsomere'') pêk tê. Di hin vîrusan de poşer bi şeweyê gogî ya ji firerûyên (bi înglîzî: ''polyhedral'') sêgoşeyî ye, di hin vîrusan de poşer bi pêkhateya lûlpêçî ye.<ref name="Biology" /> Wekî mînak vîrusa mozaîka titûnê ji poşerê lûlpêçî pêk tê. Di hin vîrusan de, wekî mînak, di vîrusa grîpê (bi înglîzî: ''Influenza virus'') de poşer ji aliyê çînek ve dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg. Çavkaniya bergê vîrusê, parzûna xaneyê ya xaneya xanexwê ye. Berg [[fosolîpîd]] û proteînên parzûnê yên xaneya xanexwê lixwe digire. Herwisa berg proteîn û glîkoproteînên vîrusê jî lixwe digire.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref><ref name="Biology" /> Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên (bi înglîzî: ''spikes'') glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên proteînî hene û wekî wergirên vîrusî (bi înglîzî:''viral receptors'') tên navkirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhateya nûkê taybet e ji bo her cor vîrusek. Wekî mînak, du cor nûkên vîrusa gripê hene. Nûkên hemagglutînîn (H) (bi înglîzî: ''hemagglutinin spikes'') ji bo girêdana xaneya xanexwêyê û têperbûna ARN-yê kar dikin. Nûkên nêramînîdaz (N) (bi înglîzî: ''neuraminidase spikes'') vîrusê ji xaneya xanexwêyê cihê dikin ko vîrîon ji xaneyê dûr bikevin.Vîrusên grîpê bi gelemperî li gor nûkên N û H tên diyarkirin. Wekî mînak, Vîrusa grîpê ya H1N1 berpirsê [[Pandemî|pandemiyên]] di salên 1918 û 2009an e.<ref>J. Cohen. “What’s Old Is New: 1918 Virus Matches 2009 H1N1 Strain. Science 327, no. 5973 (2010): 1563–1564.</ref> Vîrusa H2N2 berpirsê pandemiya sala 1957an e, vîrusa H3N2 jî di sala 1968an de bi awayekî pandemî belav bû.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Qebareya vîrusan ne yek e, bi gelemperî, tîreya vîrusa herî piçûk bi qasî 20 nanometre, ya herî gewre jî bi qasî 400 nanometre ye. Ango vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in. Tîreya bakteriyek asayî bi qasî 1000 nanometre ye. Tîreya xaneyên zîndewerên navikrasteqînan jî 10 heta 1000 car ji ya bakteriyan mezintir e. Vîrusên bi navê adenovîrus, tûşî coga [[koendama henaseyê]] û coga [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisa mirov]] dibin û mirov nexweş dikin. Tîreya adenovîrusan bi qasî 75 nm ye. Bi qasî 50 mîlyon adenovîrus dikarin di yek xaneyek mirov de cih bibin.<ref name="Biology" /> Vîrus nikare bi tena serê xwe zêde bibe. Genên vîrusê, xaneya xanexwêyê ji bo çêkirina vîrusên nû çalak dike. Xaneya xanexwê, li gor zanyariyên bomaweyî yên vîrusa tûşî wê bûye, yekeyên vîrusê çêdike, yekeyan bi hev re girê dide û vîrusê peyda dike.<ref name="Concepts and Applications" /> == Polenkirina nefermî ya vîrusan == Li gel polenkirina zanistî, vîrus hin caran bi awayekî nefermî jî tên polenkirin. Di polenkirina nefermî de vîrus li gor şêwe, genom, pêkhate û xaneya xanexwê tên dabeşkirin. === Vîrus li gor cor û pêkhateya genomê === Madeya bomaweyî ya nav vîrusê, wekî genoma vîrusê (bi înglîzî:''viral genome'') tê navkirin. Ji ber ko vîrus bi tena serê xwe nikarin duhende bibin, pêdiviya genoma vîrusan tenê bi genên ji bo çêkirin û yekkirina beşên vîrusê heye. Di genoma vîrusan de ji bo rêkxistina çalakiyên xaneya xanexwê, genên bo kodkirina hin proteîn an jî [[enzîm]]an jî cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Cor û pêkhateya genoma vîrusê li cem vîrusan ne yek e. Asîda nukleyî ya hin vîrusan [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] ye û evan vîrusan wekî vîrusên ADN-yî tên navkirin. Lê di hin corên vîrusan de molekula bomaweyî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] ye, loma ew jî wekî vîrusên ARN-yî tên navkirin.<ref name="Biology"/>Ango berevajî hemû zîndeweran, di vîrusên ARN-yî de embara zanyariyên bomaweyî ne ADN, lê ARN ye. Di hin vîrusan de asîda ADN tek zincîrî ye, di hinekan de jî cot zincîrî ye. Herwiha di hin vîrusên ARN-yî de, ARN-ya vîrusê tek zincîrî ye, lê di hinek vîrusan de ARN cot zincîrî ye.<ref name="Campbell"/> === Genoma vîrusan li gor şêweyî wan === Genoma vîrusan li gor cora vîrusê dibe ko bi şeweyê xelekî (bazineyî) an jî xêzî be. Di hin vîrusan de ne yek lê zêdetir kopiyên genomê hene.<ref name="Campbell"/> Qebareya genoma vîrusî jî ji hev cuda ne. Dibe ko di vîrusek de genom tenê ji çend hezar nukleotîdan pêk hatibe, lê di vîruseke din de dibe ko hejmara nukleotîdên genomê ji sed hezaran zêdetir bin. Wekî mînak, genoma vîrusa mozaîka titûnê ji 6400 cotên nukleotîdan pêk tê û tenê şeş gen lixwe digire.<ref name="Biology"/> Lê di genoma vîrusên bakteriyofaj bi hejmara gelek zêde gen cih digirin. === Vîrus li gor şeweyê poşerê proteînî === Vîrus li gor şêweyê poşerê xwe bi sê koman de tên polenkirin: # Vîrusên bi poşerê lûlpêçî (bi inglîzî: ''helical''), # Vîrusên firerûyî (bi înglîzî: ''polyhedral''), # Vîrusên bi poşerê aloz (bi înglîzî: ''complex'')<ref name="Microbiology" /> Poşerê vîrusa mozaîka titûnê bêberg e û bi şeweyî lûlpêçî ye. Poşerê vîrusa ebola bi bergek dorpêçî ye û poşer bi şeweyî lûlpêçî ye. Di hin vîrusan de poşer ji firerûyên sêgoşeyî pêk tê. Bi gelemperî di vîrusên firerûyî de, poşer ji 20 rûyên sêgoşeyî pêk tê. Wekî mînak, vîrusa nexweşiya îflîca zarokan (bi înglîzî: ''polio'') û vîrusa herpes (bi tûşîbûna vîrusa ''Herpes simplex'' di dev û lêvên mirov de peqilkên hûrik peyda dibe), vîrusên bi poşerê bistrûyî (bi înglîzî:icosahedral) ne. Vîrusên lûlpêçî û vîrusên bîstrûyî dibe ko biberg an jî bêberg bin. Vîrusên bêberg wekî vîrusên rût (bi înglîzî: naked virus), vîrusên ko poşerê proteînî bi bergek fosfolîpîdî pêçayî ye jî wekî vîrusên biberg (bi înglîzî: ''enveloped vîrus'') tên navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> === Polenkirina vîrusan li gor xaneya xanexwê === Vîrus tûşkerê kîjan xaneyê be, bi navê wê xaneya xanexwê ve tê navkirin. Wekî mînak, vîrusa ajalan, vîrusa riwekan, vîrusa karokan û hwd. ==== Vîrusên riwekan ==== Vîrusên ko tûşî xaneya riwekan dibin û bi têkbirina geşe û peresînê, berhemdariya riwekê kêm dikin, wekî vîrusên riwekan tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology"/> Hema hemû vîrusên rivekan, virusên ARN-yî ne. Piraniya wan, wekî vîrusa moazika titûnê bi şeweyî çîlkeyî (bi înglîzî: ''rod-shaped'') ne.Ji bo tûşî riwekan bibe, divê vîrus pêşî ji şaneya poşêrê ya çîna derveyî ya riwekê derbas bibin. Riwekên ji ba û sermayê ziyan girtine û birîndar bûne, an jî yên ji aliyê ajal û karokan ve hatine birîndarkirin, riwekên herî guncaw in ji bo tûşbûnê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> ==== Vîrusên ajalan ==== Vîrusên tûşî xaneyên ajal dibin û dibin sedema nexweşiyan, wekî vîrusên ajalan tên navkirin. Vîrusa grîpê mînak e ji bo vîrusa ajalan. Di piraniya vîrusên ajalan de poşerê proteînî yê vîrusê bi çînek fosfolîpîdî dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg.Vîrus bi alîkariya bergê, xaneya xanexwêyê nas dike, dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Biology with Physiology"/> Dibe ko genoma vîrusên ajalan ADN an jî ARN be. Vîrusên nexweşiya grîpê, vîrusa îflica zarokan, vîrusa sorikê û vîrusa HIV a [[AIDS]]-ê jî tê de, gelek vîrusên ajalan, vîrusê ARN-yî ne. Vîrusên nexweşiya hepatîta B û xuriya mirişkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') mînak in bo vîrusên ADN-yî. ==== Vîrusên bakteriyan ==== {{Gotara bingehîn|Bakteriyofaj}} [[Wêne:Bakteriyofaj ku.png|thumb|Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz.]] Vîrusên ko tenê dikarin tûşî bakterî an jî arkebakteriyan bibin û di nav xaneya wan de duhende bibin, wekî bakteriyofaj (bi înglîzî:''bacteriophage'') an jî bi kurtî wekî faj (phage) tên navkirin.<ref>Kasman LM, Porter LD. Bacteriophages. [Updated 2022 Sep 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493185/]</ref> Peyva [[bakteriyofaj]], cara pêşîn di sala 1917yê de ji aliyê biyologê frensî Félix d’Hérelle ve hat bikaranîn. Di zimanê grekî de “phago” ji bo “xwarin” an jî ”a ko dixwe” tê bikaranîn. Ango bakteriyofaj bi wateya bakterixwer (a ko bakteriyê dixwe) tê bikaranîn.<ref>"Bacteriophage ." The Gale Encyclopedia of Science. . Encyclopedia.com. 3 Dec. 2024 [https://www.encyclopedia.com].</ref> Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz. Bakteriyofaj bi gelek cor û şêweyê ne. Lê di hemû bakteriyofajan de genoma asîda nukleyî di nav poşerê proteînî de cih digire. Poşer, genomê diparêze û guhaztina wê bo xaneya xanexwê rêk dixe. Di bin mikroskoba elektronî de di gelemperiya bakteriyofajan de sê beş xuya dibin; serî, kilik û rîşalên kilikê. Madeya bomaweyî ya nav bakteriyofajê, wekî genom tê navkirin. Genoma bakteriyofaja T4 û piraniya fajên din ADN-ya cotşerîdî ye, lê dibe ko genoma hin corên fajan ADN-ya tek şerîdî be. Herwiha genoma hin bakteriyofajan jî ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tek şerîdî ye. Di piraniya fajan de genom bi şêweyê xêzî ye, lê bakteriyofajên bi genoma xelekî jî hene. Wekî mînak, di bakteriyafaja bi navê ''Pseudoalteromonas virus PM2'' de genom ji ADN-ya xelekî pêk tê.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/report_9th/dsDNA/Corticoviridae]</ref> == Polenkirina zanistî ya vîrusan == Di sala 1966ê de “Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan” (bi înglîzî: ''International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)'') hat avakirin. Ji sala 1971ê vir vê polenkirina vîrusan bi awayek zanistî ji aliyê vê desteyê (komîteyê) ve tê rêvebirin.Komîte di sala 2020ê de bîryar da ko êdî di warê polenkirina vîrusan de, wê polenkirina dunav (binominal), were bikaranîn. Ango vîrus jî bi awayê ko zîndewer tên polenkirin wê bi du navan werin navkirin. Polenzaniya (taksonomî) vîrusan dişibe taksonomiya [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]], lê di navbera herdu taksonomiyan de hin cudahî jî hene. Vîrus di 15 astan de tên polenkirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee. The new scope of virus taxonomy: partitioning the virosphere into 15 hierarchical ranks. Nat Microbiol. 2020 May;5(5):668-674. doi: 10.1038/s41564-020-0709-x. Epub 2020 Apr 27. PMID: 32341570; PMCID: PMC7186216.</ref> Polenkirina vîrusan bi asta realm dest pê dike heta asta corê, bi 15 astan tê nîşankirin. Ji bilî asta corê, di her astek de paşgirek taybet tê bikaranîn. Heta niha vîrus di asta 7 realam de hatine polenkirin. Li taboya jêr de, astên polenkirina vîrusan hatiye nîşankirin û taksonomîya vîrusa hariyê (bi înglîzî: ''rabies'') jî wekî mînak hatiye ravekirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301733&taxon_name=Lyssavirus%20rabies]</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" | '''<big>Taksonomiya vîrusan a</big>''' '''<big>li gor</big>''' '''<big>"Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan”</big>''' |- !'''<big>Asta polenkirinê</big>''' !'''<big>Paşgira taybet</big>''' !'''<big>Mînak</big>''' |- |'''Realm''' (realm) |''(-viria)'' |''Riboviria'' |- |'''Jêrerealm''' (subrealm) |''(-vira)'' | |- |'''Cîhan''' (kingdom) |''(-virae)'' |''Orthornavirae'' |- |'''Jêrecîhan''' (subkingdom) |''(-virites)'' | |- |'''Liq''' (phylum) |''(-viricota)'' |''Negarnaviricota'' |- |'''Jêreliq''' (subphylum) |''(-viricotina)'' |''Haploviricotina'' |- |'''Pol''' (class) |''(-viricetes)'' |''Monjiviricetes'' |- |'''Jêrepol''' (subclass) |''(-viricetidae)'' | |- |'''Kom''' (order) |''(-virales)'' |''Mononegavirales'' |- |'''Jêrekom''' (suborder) |''(-virineae)'' | |- |'''Xêzan''' (family) |''(-viridae)'' |''Rhabdoviridae'' |- |'''Jêrexêzan''' (subfamily) |''(-virinae)'' |''Alpharhabdovirinae'' |- |'''Tuxm''' (genus) |''(-virus)'' |''Lyssavirus'' |- |'''Jêretuxm''' (subgenus) |''(-virus)'' | |- |'''Cor''' (species) |''(ne standard'' e'')'' |''Lyssavirus rabies'' <u>(vîrusa hariyê</u>) |} == Polenkirina Baltimor == Ev sîstem di destpêka salên 1970yan de ji aliyê biyolog David Baltimore ve hat pêşniyarkirin, loma wekî polenkirina Baltimore tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di xebatên zanistî de wekî alternatîfa polenkirina ICTV-yê herî zêde ev sîstema polenkirinê tê bikaranîn. Di polenkirina Baltimore de li gel şêwe û genoma vîrusê, ARN-peyamber a vîrusê ji bo polenkirinê wekî krîtera serekî tê bikaranîn. Bi kurtasî di sîstema polenkirina Baltimore de, polenkirina vîrusan li ser bingeha çêbûna ARN-peyamberê ava bûye.<ref>Šimičić P, Židovec-Lepej S. A Glimpse on the Evolution of RNA Viruses: Implications and Lessons from SARS-CoV-2. Viruses. 2022 Dec 20;15(1):1. doi: 10.3390/v15010001. PMID: 36680042; PMCID: PMC9866536.</ref> ARN-peyamber di dema çerxa duhendebûnê de tê çêkirin ko proteînên vîrusê werin berhemanîn. Li gor polenkirina Baltimore, virus di heft koman de tên polenkirin.<ref>Mahmoudabadi G, Phillips R. A comprehensive and quantitative exploration of thousands of viral genomes. Elife. 2018 Apr 19;7:e31955. doi: 10.7554/eLife.31955. PMID: 29624169; PMCID: PMC5908442.</ref> Koma I, ji vîrusên bi genoma ADN-ya cotşerîdî (''dsDNA'') pêk tê. Di endamên vê komê de ARN-peyamber ji zincîra qalip a ADN-ya vîrusê tê çêkirin. Pêvajoya çêkirina ARN-pêyamber dişibe pêvajoya [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] ya di ADN-ya xaneyan de rû dide. Di vîrusên Koma II de genom ADN-ya tekşerîdî (''ssDNA'') ye. Berê ko libergirtina ARN-peyamber rû bide, genoma tekşerîdî tê guhertin bo genoma cot şerîdî ya navincî (bi înglîzî: ''intermediate''). ARN-peyamber bi pêvajoya libergirtinê, ji ADN-ya navincî tê berhemkirin. Genoma vîrusên Koma III, ARN-ya cotşerîdî (''dsRNA'') ye. Dema duhendebûnê, şerîd ji hev cihê dibin û yek ji şerîdan wekî şerîda qalib tê bikaranîn, bi hankirina ARN-polîmeraza vîrusê, ARN-peyamber tê berhemkirin. Vîrusên Koma IV, bi genoma ARN-ya tekşerîdî (''ssRNA(+)'') ya bi cemsergiriya pozîtîf in. Wateya cemsergiriya pozîtîf ev ko, ARN-ya genomê rasterast wekî ARN-peyamber tê bikaranîn. <ref>Eugene V. Koonin, Mart Krupovic, Vadim I. Agol. The Baltimore Classification of Viruses 50 Years Later: How Does It Stand in the Light of Virus Evolution?. Microbiology and Molecular Biology Reviews, 2021, 85 (3), pp.e0005321. ff10.1128/MMBR.00053-21ff. ffpasteur-03698244f</ref>Bi kopîkirina ARN-ya genomê, ARN-yên cotşerîdî yên navincî tên çêkirin. Ji ARN-ya cotşerîdî, şerîda ARN-ya bi cemsergiriya negatîf (temamkerê ARN-ya genomê ya bi cemsergiriya pozîtîf) tê bidestxistin. Paşê ev ARN wekî qalib tên bikaranîn, ARN-yên bi cemsergiriya pozîtîf en genomî û ARN-peyamberên vîrusê tên berhemanîn. Genoma vîrusên Koma V, ARN-ya tekşerîdî ya bi cemsergiriya negatîf e (''ssRNA(-)''). Ango rêzeya ARN-ya vîrusê, temamkerê ARN-peyamber e. Vîrusên Koma VI, du kopyayên ARN-ya tekşerîdî wekî genom lixwe digirin. ARN-yên tekşerîdî bi navbeynkariya enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') tên guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî tê guhaztin bo navika xaneya xanexwê û têkilê ADN-ya xaneyê dibe. Paşê ji ADN-ya vîrusê ya têkilê ADN-ya xaneya xanexwê bibû, bi libergirtinê, ARN-peyamber tê çêkirin. Di vîrusên Koma VII de genom bi qismî ADN-ya cotşerîdî ye, lê duhendebûna wan ne mîna vîrusên Koma I-ê ye. Genoma vîrusên Koma VII, ARN-ya tekşerîdî ya navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar dike. Herwiha ARN-ya tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. {| class="wikitable" |+ |- !II !ADN-ya tekşerîdî !Berê ko ARN-peyamber were libergirtin, ADN tê guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. !''Anelloviridae'', ''Circoviridae'' û ''Parvoviridae''. |- !III !ARN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !'''Vîrusa rota (rotavirus)''' |- !IV !ARN-ya tekşerîdî (+) !Genoma vîrusê wekî ARN-peyamber kar dike. !Vîrusa arsimê (''Pircornavirus'') |- !V !ARN-ya tekşerîdî (-) !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !Vîrusa hariyê (''Rhabdovirus'') |- !VI !Vîrusên ARN-ya tekşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !Bi navbeynkariya transkîptaza pêçewane, ji ARN-ya genomê ADN tê çêkirin. ADN têkilê genoma xaneya xanexwê dibe. ARN-peyamber ji beşa têkilbûyî tê libergirtin !vîrusa nemana bergiriya mirov ''(HIV)'' |- !VII !Vîrusên ADN-ya cotşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !ADN-ya genomê, ARN-yên tekşerîdî yên navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar bikin. Herwiha ARN-yên tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. !Vîrusa hepaptîta B (''Hepadnavirus'') |} == Duhendebûna vîrusan == Gava vîrus tûşî xaneya xanexwê dibe, [[derbirîna gen]]ên vîruse di xaneyê de dibe sedema destpêkirina rêzeçalakiyan ko wekî duhendebûna vîrusê tê navkirin. Bi duhendebûnê, vîrusên nû peyda dibin.<ref name="Biology"/> Di gavên duhendebüna virusên ajalan û yên bakteriyan de hin cudahî hebin jî, di piraniya vîrusan de çerxa duhendebûnê ji pênc gavên serekî pêk tê. 1.Pêvegirêbûn (''attachment''): Di vîrusan de glîkoproteînên bergê an jî proteînên taybet ên poşerê wekî proteînên girêdanê kar dikin. Proteînên girêdanê bi awayekî kîmyayî, wergirên taybet ên li ser [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] xanexwêyê nas dikin, û vîrusê bi xaneyê ve girê didin. Ango heke proteînên girêdanê yên vîrusê, li ser parzûna xaneyek de restê wergirên guncaw werin, vîrus bi navbeynkariya proteînên girêdanê, xwe bi wergirên xaneyê ve girê dide. Proteînên girêdanê yên vîrusê taybet e ji bo wergirên xaneya xanexwê, loma vîrus tenê hin corên xaneyan wekî xaneya xanexwê bi kar tînin.<ref name="Concepts and Applications" /> 2.Têketin (têkirina genomê) (''penetration''): Genoma vîrusê (ADN an jî ARN) ji parzûna xaneyê derbasî nav sîtoplazmaya xaneya xanexwêyê dibe. 3. Duhendebûn û berhemkirin (''synthesis''): ADN an jî ARN-ya vîrusê ji bo çêkirina asîdên nukleyî û proteînên vîrusê, kiryarên libergirtin û [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] ya xaneya xanexwêyê digirin bin kontrola xwe. Ji bo vîrusên nû genom û proteîn didin çêkirin. 4. Xwerêxistin (''assembly''): Hemû parçeyên nûçêbûyî (asîda nûkleyî, enzîm, poşer hwd.) bi hev re tên yekkirin û vîrusek nû peyda dibe. 5. Derpirandin (''release''): Xaneya xanexwê hildiweşe, vîrusên nû, ji xaneyê tên berdan, di vê qonaxa li derveyê xaneyê de, vîrus wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ji bo duhendebûn û kiryarên metabolî, pêdiviya hemû vîrusan bi xaneyên zindî heye. Vîrus bi tena serê xwe nikarin enzîmên ji bo duhendebûnê çêbikin. Vîrus di nav xaneya xanexwê de, ADN, ARN, [[rîbozom]] û hin beşên din ên xaneyê dikin bin kontrola xwe, bi xebata van beşan,vîrusên nû didin berhemkirin.<ref>Louten J. Virus Replication. Essential Human Virology. 2016:49–70. doi: 10.1016/B978-0-12-800947-5.00004-1. Epub 2016 May 6. PMCID: PMC7149683.</ref> === Taybetmendiyên gelemperî yên çerxên duhendebûnê bo vîrusan === Bi xaneya xanexwê ve xwe girêdana vîrusê û şandina genoma vîrusê bo nav xaneyê, tûşbûna vîrusê dide destpêkirin. Cora vîrusê û cora xaneya xanexwê awayê têperbûna genoma vîrusê bo nav xaneyê diyar dikin.Wekî mînak, vîrusên bakteriyofaj, kilikên xwe bi kar tînin ji bo şandina genoma xwe bo nav xaneya xanexwê. Vîrusên din bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibin. Di hin vîrusan de jî bergê virusê têkilê [[parzûna plazmayê]] ya xaneya xanexwê dibe, bi vî awayê genoma vîrusê derbasê nav xaneyê dibe. Gava genoma vîrusê di nav xaneya xanexwêyê de ye, deshilatdarîya xwe radigihîne. Ango li şûna ADN-ya xaneyê, genoma vîrusê karlêkên xaneya xanexwêyê digire bin kontrola xwe. Ji ber ko genoma vîrusê ji zanyariyên bo asîda nukleyî ya vîrusê û proteînên vîrusê pêk tê, nukleotîd, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], enzîm, rîbozom, ATP, ARN-yên guhêzer û pêkhateyên din ên xaneya xanexwê, ji bo çêkirina genom û proteînên vîrusê tên bikaranîn.<ref name="Campbell" /> Vîrusên ADN-yî, ADN-ya xwe wekî qalip bi kar tînin û bi navbenkariya ADN-polîmeraza xaneya xanexwêyê ADN-ya xwe duhende dikin, genomên nû didin berhemanîn. Vîrusên ARN-yî ji bo duhendekirina ARN-ya xwe, ARN-polîmeraz a vîrusê, û ARN ya vîrusê jî wekî qalip bi kar tînin. Piştî molekulên asîdên nukleyî yên vîrusê û molekulên poşerê proteînî hatin berhemkirin, ji bo çêkirina vîrusek nû xwe bixwe tên ba hev ev bûyer wekî xwerêxistin tê navkirin. Bi duhendebûnê, hejmara vîrusên nav xaneyê di demek kurt de gelek zêde dibin, bi gelemperî di nav xaneyê de bi berhevbûna sed hezaran vîrusan, xaneya xanexwê ziyan digire û diqelişe, vîrusên nû (vîrîon) yên ji xaneyê belavê hawirdorê dibin, tûşî xaneyên nû dibin û nexweşiyê belav dikin. Bakteriyofaj tenê di [[sîtoplazma]]ya bakteriya xanexwê de duhende dibin. Di xanexwêyên navikrasteqîn de, piraniya vîrusên ADN-yî di nav navikê de duhende dibin, tenê hin vîrusên ADN-yî yên gewre, wekî mînak, vîrusên xuriyê (bi înglîzî: ''poxviruses'') di sîtoplazmayê de duhende dibin. Vîrusên ARN-yê bi gelemperî di sîtoplazmayê de duhende dibin.<ref name="Microbiology"/> == Çerxên duhendebûnê di vîrusên bakteriyofaj de == Dema vîrusek tuşî xaneya xanexwê dibe, derbirîna genên vîrusê dibe sedema rêzek gavan, ko jê re çerxa duhendebûna vîrusê tê gotin û di encamê de vîrusên nû çêdibin. Bakteriyofaj bi gelemperî yek ji du çerxên duhendebûnê pir didibin; 1. Çerxa şîbûnê û 2.Çerxa têkilbûnê Di [[çerxa têkilbûnê]] (bi înglîzî: ''lysogenic cycle'') de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology"/>Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşî xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Vîrusên ko çerxa têkilbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temprate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell"/> Di [[çerxa şîbûnê]] de (bi înglîzî: ''lytic cycle''), piştî tûşbûnê, bakteriyofaj di nav xaneya xanexwê de tê duhendekirin, bi zêdebûna hejmara fajên nû, şîbûneya xaneya xanexwê rû dide, xane hildiweşe û vîrus belavê havirdorê dibin.<ref>Zhang M, Zhang T, Yu M, Chen YL, Jin M. The Life Cycle Transitions of Temperate Phages: Regulating Factors and Potential Ecological Implications. Viruses. 2022 Aug 28;14(9):1904. doi: 10.3390/v14091904. PMID: 36146712; PMCID: PMC9502458.</ref>Ango di çerxa şîbûnê de bakterî dimire. Bakteriyofajên ko tenê bi çerxa şîbûneyê duhende dibin (zêde dibin), wekî fajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phage'') tên navkirin. Çerxên duhendebûnê di bakteriyofajan de bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ji van gavan, qonaxa têkilbûnê, tenê ji bo bakteriyofajên bi çerxa têkilbûnê duhende dibin de rû dide. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa şîbûnê de piştî qonaxa têketinê, di qonaxa sentezê de genom û proteînên vîrusê tên çêkirin. Di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. === Pêvajoya çerxa duhendebûnê === [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|400x400px|Di [[çerxa têkilbûnê]] de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.]] Li vir gavên çerxa têkilbûnê, bi çerxa duhendebûna bakteriyofaja λ (lambda) tên nîşankirin. Bakteriyofaja lambda, vîrusek ADN-yî ya bêberg (bi înglîzî: ''non-enveloped'').<ref name="Campbell"/> Çerxa şîbûnê jî ji bilî qonaxa têkilbûnê, dişibe çerxa têkilbûnê Gava 1.: Pêvegirêdan (bi înglîzî: ''attachment'') Di vê qonaxê de proteînên vîrusê wergirên taybet ên li ser rûyê xaneya xanexwê nas dikin û li wir girê dibin. Di bakteriyofaja λ de rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî parzûna plazmayê ya bakteriya E.coli (Escherichia coli) ve girê dibin. Gava 2.: Têketin (bi înglîzî: ''entry-penetration'') Piştî girêdanê, genoma vîrusê dikeve nav xaneya xanexwê.Pêvegirêdana faj λ yê, dibe sedema hanbûna proteînên kalanê kilikê, kilik girj dibe û ADN ber bi nav sîtoplazmaya bakteriyê tê pladan. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir genên vîrusê tên derbîrandin. Derbîrîna van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name="Biology"/> Faja λ jî tê de, genoma hin vîrusan, bi kromozoma xaneya xanexwê ve yek dibin. Di van vîrusan de çerxa duhendebûnê bi qonaxa têkilbûnê didome. Lê vîrusên ko bi çerxa şîbûnê duhende dibin, beyî ko bikevin qonaxa têkilbûnê, bi qonaxa çarem, bi qonaxa sentezê çerxa duhendebûna şîbûnê didomînin û di demek kurt de vîrusên nû didin çêkirin. Gava 3.: Têkilbûn (bi înglîzî: ''integration'') Ev qonax tenê di çerxa têkilbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan de rû dide.Vîrusên ko tevlê çerxa tekilbûnê dibin, genek ji bo derbirîna enzîma întegrazê lixwe digirin. Enzîma întegraz (bi înglîzî: integrase enzyme) ADN-ya xaneya xanexwêyê jê dike û genoma vîrusê tevlê kromozomê dike.Di faja λ de ADN-ya cot şerîdî, bi ketina nav sîtoplazmayê ve, rasterast têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"/> Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê.Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna enzîma recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". Encyclopedia Britannica, 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus.] Accessed 4 December 2024.</ref> Gava 4.: Sentez (bi înglîzî: ''synthesis'') Di vê qonaxê de ji aliyê xaneya xanexwê ve duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Ji bo senteza beşên vîrusê, divê profaj ji ADN-ya xaneya xanexwê hatibe dûrxistin. Piştî cihêbûna ADN-ya vîrusê, enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-yê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. Rîbozomên xaneya xanexwê bi wergerana ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi derbirîna hin genên genoma vîrusê, ADN-ya kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Gava 5.: Xwerêxistin (''assembly'') Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus).Ji bo xwerêxistina bakteriyofaja λ, proteînên vîrusê yên ko ne beşek poşerê proteînî ne alîkarî dikin.Hinek ji van proteînan wekî enzîm kar dikin û proteînên poşerê rêk dixin. Hinek proteîn jî ji bo xwerêxistina poşerê kar dikin. Gava 6.: Derpirandin (bi înglîzî: ''release'') Ji ber ko bakterî li gel parzûna xaneyê, bi dîwerên xaneyê ve jî dorpêçî ne, ji bo derketina fajê, divê faj dîwerê xaneya bakteriyê hilweşîne û derkeve derveyî xaneyê. Fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. == Maweya bêdengiyê == Çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn, lê di hin vîrusên tûşî xaneyên navikrasteqîn dibin de jî rû dide. Hin vîrusên tûşî ajal an jî riwekan dibin jî beyî ko di nav xaneyê de bi duhendebûnê pir bibin, ji bo demek dirêj di nav xaneyê de bêdeng dimînin. Ev rewşa vîrusan wekî maweya bêdengî (bi înglîzî: ''latency period'') tê navkirin. Mînakek ji bo vîrusên ajalan, vîrusa herpes e (bi înglîzî: ''herpesviruses'' ). Vîrusa herpes tûşî xaneyên [[şaneya demarê]] dibe û di xaneya xanexwê de beyî ko duhende bibe, hebûna xwe ji bo demek dirêj didomîne û di nav xaneyê de bêdeng dimîne. Lê hin caran, ji ber hin bandorên hawirdorê duhendebûna vîrusê dest pê dike, vîrus li derdora devê mirov an jî di endamê zayendê yê mirov de dibin sedema çêbûna peqilkên piçûk ên bi şilemenî tijî ji van peqilkan re tê gotin tamîsk an jî pelepûçk.<ref name="Concepts and Applications" />Ne tene vîrusên ADN-yî lê di çerxa duhendebûna hin vîrusên ARN-yî de jî maweya bêdengiyê rû dide. Wekî mînak, vîrusa HIV-ê vîrusek ARN-yî ye ko di mirov de dibe sedema nexweşiya AIDS-ê. Lê ji ber ko di xanexwêyên navikrasteqîn de vîrusên ARN-yî di sîtoplazmaya xaneyê de duhende dibin, maweya bêdengiyê li cem vîrusên ARN-yî de ne gelemper e. Vîrusa HIV-ê de enzîma întegraz û enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') têkilbûna genoma vîrusê bi ADN-ya xaneya xanexwêyê ve rêk dixin. Çerxa têkilbûnê û maweya bêdengî dişibin hev, lê çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Genên vîrusê yên bo kodkirina proteînên vîrusê, di ADN-ya xaneya xanexwê de dibe ko ji bo demek dirêj bêdeng bîmînin. Hin hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên serbinefşî an jî tîrojên X-ê (bi înglîzî: ''x-rays'') dibin sedema dawîbûna bêdengiya virusê. == Çerxa duhendebûna vîrusên ajalan == [[Wêne:Duhendebûna vîrusa ajalan ku.png|thumb|400x400px|Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. ]] Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan û ji gavên; pêvegirêbûn, têketin, sentez, xwerixistin û derpirandinê pêk tê.Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. Piştê vîrusên ajalan bi wergirên xaneya xanexwê ve tên girêdan, tevahiya vîrusê bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibe. Ango vîrus ji aliyê xaneya xanexwê ve tê daqurtandin. Di hin vîrusan de jî, bergê vîrusê bi parzûna xaneyê ya xanexwê ve yek dibe, genom û enzîmên vîruse yên bi poşerê proteînî ve pêçayî, dikevin nav xaneyê. Vîrus tenê tûşî xanexwêya diyarkirî dibin. Ango di navbera vîrus û xanexwêyê de guncandinek taybet heye, bi gelemperî vîrus ji bilî xanexwêya taybet tûşî zîndeweran nabin. Piraniya vîrusan di laşê zîndewerê firexaneyî de, tenê tûşî xaneyên hinek [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] dibin. Ev rewş wekî meyldariya şaneyê (bi înglîzî: ''tissue tropism'') tê navkirin. Wekî mînak, hokara nexweşiya îflîca zarokan, ''Poliovirus'' di xaneyên [[Demaxê mirov|demax]] û dirkebetikê (bi înglîzî: ''spinal cord'') de cih dibin. Herwiha vîrusa influenza ya nexweşiya grîpê, tûşî xaneyên şaneyên coga henaseyê dibe. Ji ber taybetmendiya meyldariya şaneyê, tu vîrusên riwek û bakteriyan tûşî mirov nabin. Derbirîna genan di vîrusên ajalan de her tim bi şeweyê asayî ya ADN <chem> -> </chem> ARN <chem> -> </chem> Proteîn, rû nade. Genoma hinek vîrusan ADN-ya cotşerîdî ye, qonaxên derbirîna genan bi awayekî asayî rû dide. Li di vîrusên din de, dibe ko genom ADN-ya tekşerîdî, ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tekşerîdî be.Pêkhateya genomê, duhendebûna genomê û derbirîna genan bo çêkirina proteînên vîrusê diyar dike. Heke genoma vîrusê ADN-ya tekşerîdî be, enzîmên xaneya xanexwê ji bo zincîra temamker were çêkirin, tên bikaranîn. Bi vî awayê genoma vîrusê diguhere bo ADN-ya codşerîdî. ADN-ya cot şerî êdî mîna ADN-ya xanexwê dikare duhende bibe, were libergirtin û wergerandin.<ref name="Microbiology"/> Heke genoma vîrusê ARN be, vê gavê sê mekanîzmên cuda tên bikaranîn. Di vîrusên ARN-yî de genom yek ji sê coran e; ARN-ya cot şerîdî, ARN-ya tekşerîdî ya negatîf û ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf. Heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf (''+ssRNA'') be, rasterast bi wergeran a genomê proteînên vîrusê tên çêkirin. Ango genoma vîrusê mîna ARN-peyamber a xaneya xanexwê kar dike. Lê heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya negatîf be, divê genom were duhendekirin bo ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf. Duhendekirina genoma vîrusê ji aliyê ARN-polîmeraza jêrdestê ARN-ya vîrusê (bi înglîzî:''RNA-dependent RNA polymerase (RdRP)'') ve tê birêvebirin. RdRP di nav vîrusê de tê guhaztin nav xaneya xanexê û ji bo çekirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, ji ARN-ya tekşerîdî ya negatîf tê bikaranîn.<ref name="Microbiology" /> Herwiha enzîma RdRP duhendebûna vîrusên bi genoma ARN-ya cotşerîdî jî rêk dixe. Enzîma RdRP, şerîda negatîf a genoma cotşerîdî ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, wekî qalib bi kar tîne. ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf a nû çêbûyî, ji bo wergeranê, ji aliyê rîbozomên xanexwê ve tê bikaranîn. Herwiha ji bo çêkirina genomên nû yên cotşerîdî jî, ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, ji aliyê RdRP ve tê duhendekirin.<ref>"Double-stranded RNA virus replication"[https://viralzone.expasy.org/1936]. ViralZone. Swiss Institute of Bioinformatics. Retrieved 6 August 2020.</ref> Retrovîrus (''retrovirus''),vîrusên ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf in. Di retrovîrusan de ji bo çêkirina asîda nukleyî ya vîrusên nû, mekanîzmek cuda tê bikaranin. Vîrusa HIV jî retrovîrusek e, li gel genoma ARN-ya tekşerîdî, HIV enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') jî di poşerê xwe de digire.Transkrîptaza pêçewane, genoma ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf wekî qalip bi kar tîne û kopyayên temamkerê ADN-ya tekşerîdî berhem dike. Ji ADN-yên tekşerîdî, ADN-ya cotşerî tê çêkirin. ADN-ya cotşerîdî têkilê kromozoma xanexwêyê dibe û wekî beşek daîmî ya xaneyê kar dike. Beşa genoma vîrusê ya têkilê kromozomê bûye, wekî provîrus tê navkirin. Qonaxa provîrusê dişibe qonaxa profaja bakteriyofajê ko di dema çerxa têkilbûnê de peyda dibe,lê provîrus piştî têkilbûnê, ji kromozomê naqete. == Nexweşiyên vîrusî di laşê mirov de == Nexweşiyên ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin, wekî nexweşiyên vîrusî (bi înglîzî: ''viral diseases'') tên navkirin. Ango di nexweşiyên vîrusî de, hokara nexweşiyê vîrus e. Bi hin nexweşiyên vîrusî yên di temenê zaroktiyê de, piştî saxbûnê, bi gelemperî li dij wê vîrusê [[Bergiriya destketî|bergiriyek demdirêj]] ava dibe. Wekî mînak nexweşiya xuriya mirîşkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') nexweşiyek vîrusî ye, heke mirov di zaroktiya xwe de tûşî vê vîrusê bibe û sax bibe, li dij vîrusê di laş de bergirî ava dibe û bi gelemperî mirov êdî bi vê nexweşiyê nakeve.Lê di laş de, li dij hinek nexweşiyan, bergiriyek xurt ava nabe, loma piştî saxbûnê dibe ko mirov dîsa tûşî vîrusê bibe û bi nexweşiyê bikeve. Wekî mînak, dibe ko mirov di dirêjiya temenê xwe de çendan car tûşî nexweşiya arsimê (sermagirtin) dibe. Ji ber ko hokara nexweşiya arsimê ne yek, lê çendan cor vîrusên cuda ne, bergiriya li dij corek vîrusê avabûyî, li dij vîrusên din, bêbandor e. Loma her ko corek nû ya vîrusa arsimê tûşî mirov dibe, mirov dîsa bi nexweşiya arsimê dikeve. Herwiha di hin corên vîrusan de genoma vîrusê ji ber [[mutasyon]]an, zû diguhere. Di rewşek wiha de, piştî saxbûnê, heke rojek îcar vîrusa mutant tûşî mirov bibe, mirov dîsa bi nexweşiyê dikeve. Wekî mînak, vîrusa influenza, mirov tûşî nexweşiya grîpê (bi înglîzî:''flu'') dike. Influenza bi mutasyonê diguhere û vîrusên bi genoma cuda peyda dibe, li dij vîrusên nû yên mutant di laş de bergiriya avakirî tune, û mirov dîsa bi nexweşiya grîpê dikeve. Hokara hin corên pençeşêran vîrus in. Dermanên dijevîrus tenê li ser hin corên vîrusan bandor dikin. Dermanên dijevîrus, bi gelemperî rê li ber duhendebûna genomma vîrusê digirin. Dermanên dijezindeyî (bi înglîzî:''antibiotics'') li dij nexweşiyên vîrusî bêbandor in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "viral disease". Encyclopedia Britannica, [https://www.britannica.com/science/viral-disease]. Accessed 19 December 2024.</ref> Li jêr hinek ji nexweşiyên vîrusê bi awayekî kurt û sade hatine diyarkirin, lê ji bîlî van nexweşiyan hê gelek nexweşiyên vîrusê hene ko tûşî mirov dibin û mirov nexweş dikin. === Nexweşiya harî === Hokara neweşiya harî (bi înglîzî: ''rabies''), vîrusa Lyssavirus rabies e. Bi geztina mirov ji aliyê ajala tûşî vîrusa hariyê bûye û hilgirê nexweşiya hariyê ye, vîrusa harî tûşî mirov dibe. Ajalên wekî [[kûçik]], [[rovî]], pisîk, [[gur]] hilgirên nexweşiya hariyê ne. Li gor daneyên Rêxistina Tendirustiyê ya Cîhanê, nexweşiya harî bi rêjeya %99 ji kûçikan tûşî mirov dibe.<ref> World Health Organisation (WHO).Rabies [https://www.who.int/health-topics/rabies#tab=tab_1]</ref>Vîrusa harî di laşê mirov de bandor li ser xaneyên koendama demarê dike. Li dijî nexweşiya harî, [[Vaksîn|kutav]] (vaksîn) heye, lê divê hê ko vîrus di [[demarexane]]yan de cih nebûye, kutav were lêdan. === Grip === Grîp (bi înglîzî: ''influenza- flu'') nexweşiyek ji ber tûşbûna vîrusên grîbê ye. Hokara nexweşiyê ne yek, lê gelek cor vîrus in. Herwiha nexweşiya grîpê jî ne yek cor e. Wekî mînak, grîpa asayî, grîpa balîndeyan (bi înglîzî:''avian influenza''), grîpa berazan (bi înglîzî: ''swine influenza'') heye.Grîpa asayî bi gelemperî di demsala payiz û zivistanê de hê pirtir tûşî mirov dibe, loma ji vê gîpê re tê gotin grîpa demsalî (bi înglîzî: ''seasonal influenza''). Grîp bi rêya koendama hensasyê, ji hewayê tûşî mirov dibe. Ji nişkê ve bilindbûna asta [[Ta (biyolojî)|ta]] (bi înglîzî:''fever''), kuxik (kuxika ziwa), serêşî, di masûlkeyan û [[geh]]an de êş, êşa [[Qirrik|qirik]] û [[Gewriya mirov|gewriyê]], sistî û bêteqatiya laş, herika poz, nîşaneyên serekî ne bo nexweşiya grîpê. Bi gelemperî mirov di nav hefteyek de ji nexweşiyê sax dibe, lê dibe ko kuxik zêdetirê du hefteyan bidome.<ref>World Health Organisation (WHO). Influenza [https://www.who.int/health-topics/influenza-seasonal#tab=tab_2]</ref> === Arsim (sermagirtin) === Nexweşiya arsim (bi înglîzî: ''cold'',an jî ''common cold'') xwe bi herika poz an jî bi xitimbûna poz, serêşî, kuxik, bêhnijîn û êşa qirik û qewriyê nîşan dike. Bi qasî 200 cor vîrus hokarên arsimê ne. Nexweşiya arsim dişibe grîpê, lê di arsimê de bi gelemperî, taya laş bilind nabe. Vîrusên arsimê di koendama henaseyê de, di başa [[Coga henaseyê|jorê coga henaseyê]] de cih dibin. Dibe ko mirov di her demên salê de tûşî vîrusên arsimê bibe. Nexweşi bi gelemperî di nav hefteyek de baş dibe.<ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention. Common cold [https://www.cdc.gov/common-cold/about/index.html]</ref> === AIDS === {{Gotara bingehîn|AIDS}} [[Wêne:HIV ku.png|thumb|410x410px|Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.]] Nîşana Nemana Bergiriya Destketî (bi înglîzî: ''Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS)'') nexweşiyek ji ber tûşbûna bi Vîrusa Nemana Bergiriya Mirovan e (bi îngilîzî: ''Human Immunodeficiency'' ''Virus (HIV)''). Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye. Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.<ref>World Health Organisation (WHO). HIV [https://www.who.int/health-topics/hiv-aids#tab=tab_1]</ref>Li ser rûyê parzûna xaneyê yên xaneyên T-alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 hene. Vîrusa HIV-ê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayî tûşî [[Lîmfexane|xaneyên lîmfê]] dibe.Di nav [[xwîn]] û şileya laşê kesên bi nexweşiya AIDS-ê de vîrusa HIV-ê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrusa HIV-ê jî ji kesê nexweş diguhêze bo kesê sax.Bi kesên tûşbûyî ve peywendiya seksî (zayendî), rêya herî bingehîn e ji bo veguhêztina vîrusa HIV-ê. Bi awayek hewbeş bikaranîna derziyek, ji bo derzîdana madeyên hişbîr an jî ji bo tiştek din jî rê li ber veguhaztina HIV-ê ve dike. Heke dayik tûşî HIV-ê be, dema [[Ducanî|ducaniyê]], bi riya xwînê, piştê zayînê bi riya şîrê dayikê vîrusa HIV-ê ji dayik diguhaze derguşê.Heke kesek bi vîrusa HIV-ê tûşbûyî, wekî bexşîner, xwîna [[Xwînguhaztin|xwe bide]] mirovekî sax, ew mirovê xwînwergir jî tûşî vîrusa HIV-ê dibe. === Sorik === Sorik (bi înglîzî: ''measles'') nexweşiyek ji ber vîrusa ''Morbillivirus hominis'' e. Ev nexweşî bi gelemperî di temenê zaroktiyê de tûşî mirov dibe. Ji salên 1960yan vir ve li dij sorikê kutav (vaksîn) tê bikaranîn. Bi gelemperî kutava sorikê, bi kutava sorika almanî (bi îglîzî: ''rubella'') û kutava binguhikê (bi înglîzî: ''mumps'') re wekî “kutava têkil” tê kutandin. Ji bo dabînkirina bergiriya laş, zarok du caran tên vaksînkirin. Vîrusa sorikê bi dilopikên ji dev boz û girika kesên nexweş belavê hawirdorê dibe, bi hensagirtinê jî tûşî mirovê sax dibe. Bi gelemperî 10 heta 14 roj piştî tûşbûna vîrusê, nîşaneyên nexweşiyê peyda dibin. Di laş de taya bi asta bilind, herika poz, çavên bixwîn, li kêlekên nav dev de peydabûna xalên spî nîşaneyên serekî ne. Çendan roj şûn ve, di rû û jorê stû de sorayî xuya dibin, sorayiyên çerm hêdî-hêdî belavê laş dibin.<ref>World Health Organisation (WHO). Measles [https://www.who.int/health-topics/measles#tab=tab_2]</ref> === Îflîca zarokan (polîo) === Îflîca zarokan (bi înglîzî: ''poliomyelitis'' an jî bi kurtî ''polio'') bi vîrusa poliovirus tûşî mirov dibe. Îflîca zarokan nexweşiyek gelek vegir e (bi înglîzî: ''contagious''), pir zû belav dibe û tûşî mirovên sax dibe.Vîrusa nexweşiyê di xaneyên koendama demarê de cih dibin û dibe ko di nav çendan saetan de di hin masûlkeyan de rê li ber girjbûn û xavbûnê bigirin û îflîcbûn (bi înglîzî: ''paralysis'') rû bide. Hin caran dibe ko îflîcbûn di masûlkeyên koendama henaseyê de rû bide, di vê rewşê de mirin rû dide. Nexweşî herî zêde di nav zarokên ji 5 salan piçûktir de bi bandor e. Bi kutanê, rê li ber nexweşiyê hatiye girtin. Ji salên 1960yan vir ve li dijî nexweşiya îflîca zarokan kutav tê bikaranîn. Vîrus bi rêya dev, tûşî laşê mirov dibe. Poliovirus di linceperdeya gewriyê û ya [[rûviya zirav]] de cih dibin û di [[Lîmfegirê|limfegireyên]] wir de duhende dibin. %1 heta 2 yê van tûşbûnan de vîrus êrîşê demarexaneyên livînê (bi înglîzî: motor neurons) yên [[demarekoendama navendî]] dikin. Tûşbûna nexweşiyê ji mirovek ber bi mirovek din rû dide. Ji ber ko vîrus di rûviya zirav de cih dibin, riya sereke ya belavbûna vîrusê pîsayî (gû) ya mirovê nexweş e. Bi gelemperî bi rêya ava qirêj an jî destên qirêj û xurekên qirêj, vîrus tûşî mirovan dibe.Di despêka tûşbûnê de nexweşî, xwe wekî nexweşiya grîpê nîşan dike. Ta, bêhalî, serêşî û hin caran eşa gehan nîşaneyên serekî ne. Di 200 nexweşiyan de bi qasî kesek de, bi gelemperî di masûlkeyên ling û pê de îflîcbûn rû dide.<ref>The Institut Pasteur. Poliomyelitis [https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/poliomyelitis]</ref> === Hepatît (Kezebkulî, zerik) === Peyva hepatît (bi înglîzî: ''hepatitis'') ji bo rewşa kulbûna (bi înglîzî: ''inflammation'') [[kezeb]]ê tê bikaranîn. Li dewsa hepatîtê di, nav gel de peyvên “zerik” û “kezebkulî” jî tên bikaranîn. Kulbûna kezebê bi gelemperî ji ber tûşbûna vîrusan rû dide, lê dibe ko bakterî an jî madeyên kîmyayî yên wekî alkol jî bibin sedema kezebkuliyê. 5 corên hepatîtê hene ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin. Cora hepatîtê navê xwe ji cora vîrusê digire. Vîrusa A,Vîrusa B, Vîrusa C, Vîrusa D û Vîrusa E di kezeba mirov de dibin sedema çêbûna nexweşiyên Hepatîta A,B,C,D û E.<ref>NHS. Hepatitis[https://www.nhs.uk/conditions/hepatitis/]</ref> ==== Hin nîşaneyên hepatîtê: ==== Êşa masûlke û gehan, di laş de taya bi asta bilind, hestê bêteqatî û westiyayî, xwesteka xwarin û vexwarinê de kêmbûn (bêmadeyî), êşa zikê, [[mîz]]a bi rengê zer heta rengê qehweyî, pîsayî (gû) ya bi rengê gewr, di çavan û çerm de rengê zerokiyê. Vîrusa hepatîta A bi xwarin û vexwarinên tûşî pîsayî ya kesên bi nexweşiya hepatîta A bûne, tûşî mirov dibe. Li dijê nexweşiyê kutav heye. Nexweşiya hepatîta B bi rêya xwînê, ji kesên tûşbûyî belav dibe. Ango dibe ko ji dayika ducanî nexweşî derbasî pitika wê bibe. Herwiha bi reya têkiliya zayendî jî nexweşî ji kesek derbasî kesek din dibe. Ji bo avakirina bergiriyê, li dijî nexweşiyê, kutava hepatîta B tê bikaranîn. Vîrusa hepatîta C jî wekî mîna hebatîta B, bi rêya xwînê belav dibe. Kesên bi nexweşiya hepatîta C ketine, bi dermanan baş dibin. Lê ji bo avakirina bergiriyê li dijê vîrusên hepatîta C, kutav tune. Hepatîda D, ji aliyê vîrusa hepatîda D ve tûşî mirov dibe. Lê ev vîrus tenê tûşî kesên bi nexweşiya hepatîta B-yê ne dibe. Ango vîrusa hepatîta D, di hebûna vîrusa hepatîta B de duhende dibe. Nexweşî bi rêya xwînê an jî bi têkiliya zayendî tûşî mirov dibe. Li dijî hepatîta D-yê kutavek taybet tune, lê kutava hepatîta B, mirov ji tûşbûna vîrusa hepatîta D-yê jî diparêze. Vîrusên nexweşiya hepatîda E bi gelemperî ji goştên xav an jî kêmpijiyayî yên beraz û pezkûviyan tûşî mirov dibe. Ji bo avakirina bergiriyê li dijî vê nexweşiyê kutav tune. == Bandora vîrusan li ser çêbûna nexweşiya şêrpenceyê == Hin xebatên zanistî de hatiye nîşankirin ko piştî tûşbûna vîrusan dibe ko beşa laş a tûşbûyî de şêrpence peyda bibe. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya hepatîta B yê ne dibe ko bi şêrpenceya kezebê ve rû bi rû bimînin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Piştî tûşbûna hin corên vîrusa ''Human papillomaviruses'' (HPV) dibe ko di stûyê malzarokê (bi înglîzî: ''cervix'') de şêrpence peyda bibe.<ref>NHS. Human papillomavirus [https://www.nhs.uk/conditions/human-papilloma-virus-hpv/]</ref>Dibe ko %15 yê şêrpenceyên mirov ji ber hebûna vîrusan rû bide. Gava vîrus tûşî xaneyê dibe, dikare taybetmendiyên geşebûna xaneyê biguherine. Vîrus di xaneya xanexwê de [[derbirîna gen]]ên dibin sedema şêrpenceyê, han dikin, ji van genan re tê gotin onkogen (bi înglîzî: ''oncogenes''). Bi derbirîna van genan, çalakiya xaneyê jî diguhere û dibe ko şêrpence peyda bibe. Herwiha hin caran jî dibe ko vîrus bixwe onkogenan kod bikin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> Dibe ko têkilbûna genoma vîrusê bi kromozomên xaneya xanexwê ve, gena ji bo kontrolkirina dabeşbûna xaneyê xirab bike. Ev rewş jî dibe sedema çêbûna şêrpenceyê. Di sala 2006 de ji bo di mêyan de rê li ber şêrpenceyên ji ber HPV were girtin, kutav hat çêkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Bi kutana vê kutavê, egera çêbûna şêrpenceya stûyê malzarokê tê kêmkirin. == Li dij vîrusan berxwedana xanexwêyê == Tûşbûna vîrusan bergiriya laş han dike. Li dij vîrusan, di laşê mirov de [[bergiriya giştî]] û bergiriya taybet ([[bergiriya xaneyî]] û [[bergiriya derdanî]]) çalak dibe. Bergiriya giştî bi gelemperî rê li ber zêdebûna hejmara vîrusan digire. Wekî mînak, xaneya tûşbûyî proteînek taybet a bi navê [[înterferon]] berhem dike û der dide. Înterferon di xaneyên tûşbûyî de duhendebûna vîrusan asteng dike.<ref>British Society for Immunology “Immune responses to viruses”[https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/pathogens-disease/immune-responses-viruses]</ref> Herwiha interferon bi xaneyên cînar ên hê tûşî vîrusê nebûne ve tê girêdan û wan li dij tûşbûna vîrusê bihêz dike. Di laşê mirov de [[Xaneya B|lîmfexaneyên B]] wekî bersîva tûşbûnê, li dij vîrusan, bi bergiriya derdanî, [[dijeten]] berhem dikin. Lê gava virusek cara ewil tûşî laş dibe, xaneyên mirov nikarin bi lez dijeten berhem bikin, loma dibe ko bandora dijeten sinordar be.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Dijeten bandor li ser vîrîonên li derveyî xaneyan dike. Bergiriya xaneyî jî bi taybetî ji aliyê [[Xaneya T|Xaneyên T]] ve tê rêkxistin. Di bergiriya xaneyî de, vîrusên nav xaneya tûşbûyî jî tên armancgirtin. == Çandina vîrusan == [[Wêne:Cultivation of viruses ku.png|thumb|400x400px|Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê de, di nav şûşeya çandina xaneyê de an jî di nav firaqa Petri de tên çandin. ]] Ji bo naskirina (teşxîskirin) vîrusan, dîtina dermanan bo çareseriya nexweşiyên vîrusî, çêkirina kutavan (vaksîn) û ji bo lêkolînên zanistî pêdivî bi çandina vîrusan heye. Ji ber ko vîrus mişexwer in û nikarin bi tena serê xwe pir bibin, vîrus di laşê zîndeweran de an jî di xaneyek zindî de dikarin werin çandin û duhendekirin. Heke ji bo çandinê tevahiya laşê zindî were bikaranîn ev çandina vîrusê wekî çandina di vîvo de (bi înglîzî: in vivo) tê navkirin.Peyva “in vivo” di latînî de bi wateya “ di nav tişta zindî” de tê bikaranîn. Ne tenê ji bo çandina vîrusan lê ji bo hemû xebat û ezmûnên ko li ser laşê ajal û riwekan ve tên kirin jî ev peyv tê bikaranîn.<ref>“In vivo.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/in%20vivo.] Accessed 24 Dec. 2024.</ref> Di çandina di vîvo de xanexwê dibe ko embriyoyek be an jî heka pîtandî ya mirîşkan be. Hin caran jî dibe ko ajalek be. Wekî mînak her sal ji bo çêkirina piraniya kutavên grîbê (bi înglîzî: influenza vaccines), vîrusên grîbê di hêkên mirîşkan de tên çandin.<ref>Wadell G. Cultivation of viruses. Textbook of Medical Virology. 1983:38–44. doi: 10.1016/B978-0-407-00253-1.50010-4. Epub 2014 Jun 27. PMCID: PMC7173560.</ref> Ango embriyo an jî ajala xanexwê wekî kargeha çêkirina vîrusan kar dikin. Hin caran jî vîrus li derveyî laşê zîndewer lê di nav xaneyên zîndewerê de di hawirdorek destkarî de tên çandin, vê çandina vîrusan wekî çandina di vîtro de (bi înglîzî: ''in vitro'') tê navkirin. Peyva “in vitro” bi wateya “li derveyî laşê zindewerê” an jî “di şûşeyê de” tê bikaranîn. Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê (bi înglîzî: ''test tube'') de, di nav şûşeya çandina xaneyê (bi înglîzî: ''cell culture flask'') de an jî di nav firaqa Petri (bi înglîzî: ''Petri dish'') de tên çandin. Ji bo çandina bakteriyofajan, pêşî bakterî di firaqa Petrî de li ser tebeqaya agarê tên çandin, paşê, bakterî bi bakteriyofajan ve tên tûşkirin. Vîrus di nav bakteriyan de duhende dibin. Ji bo duhendebûnê, pêdiviya vîrusên ajalan bi ajala xanexwê an jî xaneyên ajalê heye. Ji bo xebatên bi çandina di vîtro de, xaneyên ajala xanexwê di şûşeyên çandinê de tên xwedîkirin, paşê bi vîrusan tên tûşkirin. Ji endam an jî şaneyên ajala xanexwê hinek xane tên derxistin. Di nav şûşeya çandinê de hinek şileya ji bo çandina xaneyan heye. Xane di nav vê şileyê de tên xwedîkirin. Bi dûhendebûnê, xaneyên nû çêdibin û xwe bi rûyê şûşeyê ve girê didin û geşe dibin. Paşê, bi tûşkirina vîrusan, vîrus dikevin nav xaneyan û duhende dibin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus| ]] k08gkhkrj48da8g6eppukvhcpyz6svb 2100783 2100777 2026-10-27T17:06:42Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Çerxa duhendebûna vîrusên ajalan */ 2100783 wikitext text/x-wiki '''Vîrus''' an jî '''vayros''' pêkhateyeke nexaneyî û nezindî ye ko mişexwera neçar a navxaneyê ye.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> [[Wêne:Basic Scheme of Virus ku.svg|thumb|Vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne.]] Di [[zimanê latînî]] de peyva vîrus ji bo [[jehr]]ê an jî tiştên jehrî dihat bikaranîn.<ref name="BIOLOGY (the study of life) "/> Liqê [[Mîkrobiyolojî|mîkrobiyolojiyê]] ko li ser pêkhate, cor û duhendebûna vîrusan û nexweşiyên vîrusî xebat dike wekî ''vîruszanî'' ({{Bi-en|''virology''}}) tê navkirin. [[Zanistvan|Zanyarên]] ko li ser vîrusan xebat dikin jî wekî ''vîruszan'' ({{Bi-en|''virologist''}}) tên navkirin.<ref name="VILLEE"/> Xaneya ko vîrus tûşî wê dibe û di nav wê de duhende dibe, wekî ''xaneya xanexwê'' ({{Bi-en|''host cell''}}) tê navkirin. == Taybetmendiyên zîndeweran == Ji ber ko vîrus pêkhateyên nexaneyî û mişexwer (parazît) in, di nav ti cîhanek zîndeweran de nayên polenkirin. Berevajî zîndeweran, vîrus ti [[endamok]]ên xaneyî lixwe nagirin û nikarin bi tena serê xwe [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] bibin û pir bibin. Di şûna wê de,vîrus tûşî [[xane]]yekê dibe û dikeve nav xaneya xanexwê. Di nav xaneya xanexwê de, vîrus endamokên xaneyê, asîdên nukleyî û awêteyên endamî yên wê xaneyê ji bo pirbûna xwe bi kar tînin. Loma vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne ({{Bi-en|''obligate intracellular parasites''}}).<ref name="VILLEE" /> Vîrus dikarin tûşî xaneyên hemû cor zîndeweran; [[Heywan|ajal]], [[riwek]], [[Kuvark|karok]], [[protîst]] û [[Bakterî|bakteriyan]] bibin. Vîrus pêkhateyên zindî an jî nezindî nînin,<ref name="OpenStax, Biology" /> lê dikarin zîndeweran tûşî nexweşiyan bikin. Ji bo pêkhateyek wek zindî were hesibandin, divê xwediyê hin taybetmendiyan be. Hinek taybetmendiyên zîndeweran: [[Organîzm|Zîndewer]] herî kêm ji yek [[xane]]yê pêk tên û di xaneyên xwe de [[molekul]]a embarkirina zanyariyên [[Genetîk|bomaweyî]] lixwe digirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi xurek û xwedîbûnê heye. Hemû zîndewer xurekan [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û bi [[henaseya xaneyê]] xurekan diguherînin bo [[Enerjî|enerjiyê]]. Pêdiviya hemû zîndeweran bi deravêtina madeyên paşmayî heye. Hemû zîndewer geşe dibin, diperisin û dilivin. Hemû zîndewer ji bo berdewamiya nijada xwe [[Pirbûna zayendî|pir dibin]]. Hemû zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorên xwe re bertek nîşan didin. Hemû zîndewer li gor [[metabolîzm]]aya xwe di nav xaneyên xwe de hin molekulan çêdikin an ji hildiweşînin. Hemû zîndewer bi guncandinan ({{Bi-en|''adaptation''}}) li jingehê de derfetên jiyana xwe zêde dikin. Vîrus ji van taybetmendiyên zîndeweran tenê sê taybetmandî lixwe digirin. Vîrus xwediyê molekula bomaweyî ne, dikarin di nav xaneya xanexwê de pir bibin û vîrus bi [[mutasyon]]an tên guncandin. Bi van taybetmendiyên xwe, vîrus dişibin zîndeweran, lê ji ber ko hemû taybetmendiyên zîndeweran lixwe nagirin, vîrus wekî pêkhateyên zindî nayên hesibandin. Herwiha vîrus hebûneke nezindî jî nîn e. Ango vîrus, pêkhateyek li peravê zindîbûn û nezindîbûnê ye.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Keşifa vîrusan == Mirovahî cara pêşîn bi parzûna porselenî ji hebûna vîrusan agahdar bû. Parzûna porselenî wekî parzûna Chamberland- Pasteur tê navkirin. Di nav [[şile]]meniyê de hemû tiştên hûrik û bakteriyên ko tenê bi mîkroskobê dihatin dîtin, bi parzûna Chamberland- Pasteur ve dihatin parzûnkirin. Di sala 1886an de Adolph Meyer da nîşankirin ko nexweşiyeke riweka titûnê, nexweşiya mozaîka titûnê (bi înglîzî: ''tobacco mosaic disease'') dikare bi şilemeniya ko ji riweka nexweş hatiye derxistin, were guhaztin bo riwekeke sax.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di sala 1892an de [[Dmitri Ivanovsky]] da nîşankirin ko hokara nexweşiya mozaîka titûnê bi parzûna Chamberland- Pasteur, ji şilemeniyê ji riweka nexweş hatiye derxistin, cihê nabe û ji parzûnê derbas dibe. Ango hokara nexweşiyê ji bakteriyan piçûktir ê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Vîrus pêkhateyên evqas piçuk in ko bi mîkroskoba ronakî nayên dîtin. Loma herçiqas mirovahî ji salên 1890iyan şûn ve ji hebûna vîrusan agahdar bûn jî, heta salên 1930yan vîrus nehatin dîtin. Bi keşifa [[Mîkroskop|mîkroskoba elektronî]], zanyariyên derbarê hebûn û pêkhateya vîrusan jî zêde bûn.<ref name="Biology"/> == Pêkhateya vîrusan == [[Wêne:Non-enveloped and enveloped virions ku.png|thumb|400x400px|Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên [[proteîn]]î hene.]] [[Wêne:Qebareya vîrusan ku.png|thumb|401x401px|Vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in]] Vîrusa li derveyî xaneya xanexwêyê, wekî ''vîrîon'' tê navkirin. Bi eslê xwe beşa vîrusê ya ko di nav xaneya xanexwê de pir bûye, xaneyê terikandiye û dikare tûşî xaneyeke nû ya xanexwêyê bibe, wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="VILLEE" /> Vîrus bi şêwe û qebareyên corbicor in, lê di hemû vîrusan de pêkhate dişibe hev. Di hemû vîrusan de genoma ji yek an jî zêdetir asîda nukleyî ([[ADN]] an jî [[ARN]]) bi çîneke parêzger a proteînî dorpêçî ye. Ji vê çînê re tê gotin poşerê proteînî (bi înglîzî: ''capcid''). Dibe ko di hin vîrusan de li gel asîda nukleyî [[enzîm]] jî hebin. Poşer ji binebeşên proteînî yên bi navê kapsomer (bi înglîzî: ''capsomere'') pêk tê. Di hin vîrusan de poşer bi şeweyê gogî ya ji firerûyên (bi înglîzî: ''polyhedral'') sêgoşeyî ye, di hin vîrusan de poşer bi pêkhateya lûlpêçî ye.<ref name="Biology" /> Wekî mînak vîrusa mozaîka titûnê ji poşerê lûlpêçî pêk tê. Di hin vîrusan de, wekî mînak, di vîrusa grîpê (bi înglîzî: ''Influenza virus'') de poşer ji aliyê çînek ve dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg. Çavkaniya bergê vîrusê, parzûna xaneyê ya xaneya xanexwê ye. Berg [[fosolîpîd]] û proteînên parzûnê yên xaneya xanexwê lixwe digire. Herwisa berg proteîn û glîkoproteînên vîrusê jî lixwe digire.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref><ref name="Biology" /> Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên (bi înglîzî: ''spikes'') glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên proteînî hene û wekî wergirên vîrusî (bi înglîzî:''viral receptors'') tên navkirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhateya nûkê taybet e ji bo her cor vîrusek. Wekî mînak, du cor nûkên vîrusa gripê hene. Nûkên hemagglutînîn (H) (bi înglîzî: ''hemagglutinin spikes'') ji bo girêdana xaneya xanexwêyê û têperbûna ARN-yê kar dikin. Nûkên nêramînîdaz (N) (bi înglîzî: ''neuraminidase spikes'') vîrusê ji xaneya xanexwêyê cihê dikin ko vîrîon ji xaneyê dûr bikevin.Vîrusên grîpê bi gelemperî li gor nûkên N û H tên diyarkirin. Wekî mînak, Vîrusa grîpê ya H1N1 berpirsê [[Pandemî|pandemiyên]] di salên 1918 û 2009an e.<ref>J. Cohen. “What’s Old Is New: 1918 Virus Matches 2009 H1N1 Strain. Science 327, no. 5973 (2010): 1563–1564.</ref> Vîrusa H2N2 berpirsê pandemiya sala 1957an e, vîrusa H3N2 jî di sala 1968an de bi awayekî pandemî belav bû.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Qebareya vîrusan ne yek e, bi gelemperî, tîreya vîrusa herî piçûk bi qasî 20 nanometre, ya herî gewre jî bi qasî 400 nanometre ye. Ango vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in. Tîreya bakteriyek asayî bi qasî 1000 nanometre ye. Tîreya xaneyên zîndewerên navikrasteqînan jî 10 heta 1000 car ji ya bakteriyan mezintir e. Vîrusên bi navê adenovîrus, tûşî coga [[koendama henaseyê]] û coga [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisa mirov]] dibin û mirov nexweş dikin. Tîreya adenovîrusan bi qasî 75 nm ye. Bi qasî 50 mîlyon adenovîrus dikarin di yek xaneyek mirov de cih bibin.<ref name="Biology" /> Vîrus nikare bi tena serê xwe zêde bibe. Genên vîrusê, xaneya xanexwêyê ji bo çêkirina vîrusên nû çalak dike. Xaneya xanexwê, li gor zanyariyên bomaweyî yên vîrusa tûşî wê bûye, yekeyên vîrusê çêdike, yekeyan bi hev re girê dide û vîrusê peyda dike.<ref name="Concepts and Applications" /> == Polenkirina nefermî ya vîrusan == Li gel polenkirina zanistî, vîrus hin caran bi awayekî nefermî jî tên polenkirin. Di polenkirina nefermî de vîrus li gor şêwe, genom, pêkhate û xaneya xanexwê tên dabeşkirin. === Vîrus li gor cor û pêkhateya genomê === Madeya bomaweyî ya nav vîrusê, wekî genoma vîrusê (bi înglîzî:''viral genome'') tê navkirin. Ji ber ko vîrus bi tena serê xwe nikarin duhende bibin, pêdiviya genoma vîrusan tenê bi genên ji bo çêkirin û yekkirina beşên vîrusê heye. Di genoma vîrusan de ji bo rêkxistina çalakiyên xaneya xanexwê, genên bo kodkirina hin proteîn an jî [[enzîm]]an jî cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Cor û pêkhateya genoma vîrusê li cem vîrusan ne yek e. Asîda nukleyî ya hin vîrusan [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] ye û evan vîrusan wekî vîrusên ADN-yî tên navkirin. Lê di hin corên vîrusan de molekula bomaweyî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] ye, loma ew jî wekî vîrusên ARN-yî tên navkirin.<ref name="Biology"/>Ango berevajî hemû zîndeweran, di vîrusên ARN-yî de embara zanyariyên bomaweyî ne ADN, lê ARN ye. Di hin vîrusan de asîda ADN tek zincîrî ye, di hinekan de jî cot zincîrî ye. Herwiha di hin vîrusên ARN-yî de, ARN-ya vîrusê tek zincîrî ye, lê di hinek vîrusan de ARN cot zincîrî ye.<ref name="Campbell"/> === Genoma vîrusan li gor şêweyî wan === Genoma vîrusan li gor cora vîrusê dibe ko bi şeweyê xelekî (bazineyî) an jî xêzî be. Di hin vîrusan de ne yek lê zêdetir kopiyên genomê hene.<ref name="Campbell"/> Qebareya genoma vîrusî jî ji hev cuda ne. Dibe ko di vîrusek de genom tenê ji çend hezar nukleotîdan pêk hatibe, lê di vîruseke din de dibe ko hejmara nukleotîdên genomê ji sed hezaran zêdetir bin. Wekî mînak, genoma vîrusa mozaîka titûnê ji 6400 cotên nukleotîdan pêk tê û tenê şeş gen lixwe digire.<ref name="Biology"/> Lê di genoma vîrusên bakteriyofaj bi hejmara gelek zêde gen cih digirin. === Vîrus li gor şeweyê poşerê proteînî === Vîrus li gor şêweyê poşerê xwe bi sê koman de tên polenkirin: # Vîrusên bi poşerê lûlpêçî (bi inglîzî: ''helical''), # Vîrusên firerûyî (bi înglîzî: ''polyhedral''), # Vîrusên bi poşerê aloz (bi înglîzî: ''complex'')<ref name="Microbiology" /> Poşerê vîrusa mozaîka titûnê bêberg e û bi şeweyî lûlpêçî ye. Poşerê vîrusa ebola bi bergek dorpêçî ye û poşer bi şeweyî lûlpêçî ye. Di hin vîrusan de poşer ji firerûyên sêgoşeyî pêk tê. Bi gelemperî di vîrusên firerûyî de, poşer ji 20 rûyên sêgoşeyî pêk tê. Wekî mînak, vîrusa nexweşiya îflîca zarokan (bi înglîzî: ''polio'') û vîrusa herpes (bi tûşîbûna vîrusa ''Herpes simplex'' di dev û lêvên mirov de peqilkên hûrik peyda dibe), vîrusên bi poşerê bistrûyî (bi înglîzî:icosahedral) ne. Vîrusên lûlpêçî û vîrusên bîstrûyî dibe ko biberg an jî bêberg bin. Vîrusên bêberg wekî vîrusên rût (bi înglîzî: naked virus), vîrusên ko poşerê proteînî bi bergek fosfolîpîdî pêçayî ye jî wekî vîrusên biberg (bi înglîzî: ''enveloped vîrus'') tên navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> === Polenkirina vîrusan li gor xaneya xanexwê === Vîrus tûşkerê kîjan xaneyê be, bi navê wê xaneya xanexwê ve tê navkirin. Wekî mînak, vîrusa ajalan, vîrusa riwekan, vîrusa karokan û hwd. ==== Vîrusên riwekan ==== Vîrusên ko tûşî xaneya riwekan dibin û bi têkbirina geşe û peresînê, berhemdariya riwekê kêm dikin, wekî vîrusên riwekan tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology"/> Hema hemû vîrusên rivekan, virusên ARN-yî ne. Piraniya wan, wekî vîrusa moazika titûnê bi şeweyî çîlkeyî (bi înglîzî: ''rod-shaped'') ne.Ji bo tûşî riwekan bibe, divê vîrus pêşî ji şaneya poşêrê ya çîna derveyî ya riwekê derbas bibin. Riwekên ji ba û sermayê ziyan girtine û birîndar bûne, an jî yên ji aliyê ajal û karokan ve hatine birîndarkirin, riwekên herî guncaw in ji bo tûşbûnê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> ==== Vîrusên ajalan ==== Vîrusên tûşî xaneyên ajal dibin û dibin sedema nexweşiyan, wekî vîrusên ajalan tên navkirin. Vîrusa grîpê mînak e ji bo vîrusa ajalan. Di piraniya vîrusên ajalan de poşerê proteînî yê vîrusê bi çînek fosfolîpîdî dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg.Vîrus bi alîkariya bergê, xaneya xanexwêyê nas dike, dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Biology with Physiology"/> Dibe ko genoma vîrusên ajalan ADN an jî ARN be. Vîrusên nexweşiya grîpê, vîrusa îflica zarokan, vîrusa sorikê û vîrusa HIV a [[AIDS]]-ê jî tê de, gelek vîrusên ajalan, vîrusê ARN-yî ne. Vîrusên nexweşiya hepatîta B û xuriya mirişkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') mînak in bo vîrusên ADN-yî. ==== Vîrusên bakteriyan ==== {{Gotara bingehîn|Bakteriyofaj}} [[Wêne:Bakteriyofaj ku.png|thumb|Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz.]] Vîrusên ko tenê dikarin tûşî bakterî an jî arkebakteriyan bibin û di nav xaneya wan de duhende bibin, wekî bakteriyofaj (bi înglîzî:''bacteriophage'') an jî bi kurtî wekî faj (phage) tên navkirin.<ref>Kasman LM, Porter LD. Bacteriophages. [Updated 2022 Sep 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493185/]</ref> Peyva [[bakteriyofaj]], cara pêşîn di sala 1917yê de ji aliyê biyologê frensî Félix d’Hérelle ve hat bikaranîn. Di zimanê grekî de “phago” ji bo “xwarin” an jî ”a ko dixwe” tê bikaranîn. Ango bakteriyofaj bi wateya bakterixwer (a ko bakteriyê dixwe) tê bikaranîn.<ref>"Bacteriophage ." The Gale Encyclopedia of Science. . Encyclopedia.com. 3 Dec. 2024 [https://www.encyclopedia.com].</ref> Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz. Bakteriyofaj bi gelek cor û şêweyê ne. Lê di hemû bakteriyofajan de genoma asîda nukleyî di nav poşerê proteînî de cih digire. Poşer, genomê diparêze û guhaztina wê bo xaneya xanexwê rêk dixe. Di bin mikroskoba elektronî de di gelemperiya bakteriyofajan de sê beş xuya dibin; serî, kilik û rîşalên kilikê. Madeya bomaweyî ya nav bakteriyofajê, wekî genom tê navkirin. Genoma bakteriyofaja T4 û piraniya fajên din ADN-ya cotşerîdî ye, lê dibe ko genoma hin corên fajan ADN-ya tek şerîdî be. Herwiha genoma hin bakteriyofajan jî ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tek şerîdî ye. Di piraniya fajan de genom bi şêweyê xêzî ye, lê bakteriyofajên bi genoma xelekî jî hene. Wekî mînak, di bakteriyafaja bi navê ''Pseudoalteromonas virus PM2'' de genom ji ADN-ya xelekî pêk tê.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/report_9th/dsDNA/Corticoviridae]</ref> == Polenkirina zanistî ya vîrusan == Di sala 1966ê de “Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan” (bi înglîzî: ''International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)'') hat avakirin. Ji sala 1971ê vir vê polenkirina vîrusan bi awayek zanistî ji aliyê vê desteyê (komîteyê) ve tê rêvebirin.Komîte di sala 2020ê de bîryar da ko êdî di warê polenkirina vîrusan de, wê polenkirina dunav (binominal), were bikaranîn. Ango vîrus jî bi awayê ko zîndewer tên polenkirin wê bi du navan werin navkirin. Polenzaniya (taksonomî) vîrusan dişibe taksonomiya [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]], lê di navbera herdu taksonomiyan de hin cudahî jî hene. Vîrus di 15 astan de tên polenkirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee. The new scope of virus taxonomy: partitioning the virosphere into 15 hierarchical ranks. Nat Microbiol. 2020 May;5(5):668-674. doi: 10.1038/s41564-020-0709-x. Epub 2020 Apr 27. PMID: 32341570; PMCID: PMC7186216.</ref> Polenkirina vîrusan bi asta realm dest pê dike heta asta corê, bi 15 astan tê nîşankirin. Ji bilî asta corê, di her astek de paşgirek taybet tê bikaranîn. Heta niha vîrus di asta 7 realam de hatine polenkirin. Li taboya jêr de, astên polenkirina vîrusan hatiye nîşankirin û taksonomîya vîrusa hariyê (bi înglîzî: ''rabies'') jî wekî mînak hatiye ravekirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301733&taxon_name=Lyssavirus%20rabies]</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" | '''<big>Taksonomiya vîrusan a</big>''' '''<big>li gor</big>''' '''<big>"Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan”</big>''' |- !'''<big>Asta polenkirinê</big>''' !'''<big>Paşgira taybet</big>''' !'''<big>Mînak</big>''' |- |'''Realm''' (realm) |''(-viria)'' |''Riboviria'' |- |'''Jêrerealm''' (subrealm) |''(-vira)'' | |- |'''Cîhan''' (kingdom) |''(-virae)'' |''Orthornavirae'' |- |'''Jêrecîhan''' (subkingdom) |''(-virites)'' | |- |'''Liq''' (phylum) |''(-viricota)'' |''Negarnaviricota'' |- |'''Jêreliq''' (subphylum) |''(-viricotina)'' |''Haploviricotina'' |- |'''Pol''' (class) |''(-viricetes)'' |''Monjiviricetes'' |- |'''Jêrepol''' (subclass) |''(-viricetidae)'' | |- |'''Kom''' (order) |''(-virales)'' |''Mononegavirales'' |- |'''Jêrekom''' (suborder) |''(-virineae)'' | |- |'''Xêzan''' (family) |''(-viridae)'' |''Rhabdoviridae'' |- |'''Jêrexêzan''' (subfamily) |''(-virinae)'' |''Alpharhabdovirinae'' |- |'''Tuxm''' (genus) |''(-virus)'' |''Lyssavirus'' |- |'''Jêretuxm''' (subgenus) |''(-virus)'' | |- |'''Cor''' (species) |''(ne standard'' e'')'' |''Lyssavirus rabies'' <u>(vîrusa hariyê</u>) |} == Polenkirina Baltimor == Ev sîstem di destpêka salên 1970yan de ji aliyê biyolog David Baltimore ve hat pêşniyarkirin, loma wekî polenkirina Baltimore tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di xebatên zanistî de wekî alternatîfa polenkirina ICTV-yê herî zêde ev sîstema polenkirinê tê bikaranîn. Di polenkirina Baltimore de li gel şêwe û genoma vîrusê, ARN-peyamber a vîrusê ji bo polenkirinê wekî krîtera serekî tê bikaranîn. Bi kurtasî di sîstema polenkirina Baltimore de, polenkirina vîrusan li ser bingeha çêbûna ARN-peyamberê ava bûye.<ref>Šimičić P, Židovec-Lepej S. A Glimpse on the Evolution of RNA Viruses: Implications and Lessons from SARS-CoV-2. Viruses. 2022 Dec 20;15(1):1. doi: 10.3390/v15010001. PMID: 36680042; PMCID: PMC9866536.</ref> ARN-peyamber di dema çerxa duhendebûnê de tê çêkirin ko proteînên vîrusê werin berhemanîn. Li gor polenkirina Baltimore, virus di heft koman de tên polenkirin.<ref>Mahmoudabadi G, Phillips R. A comprehensive and quantitative exploration of thousands of viral genomes. Elife. 2018 Apr 19;7:e31955. doi: 10.7554/eLife.31955. PMID: 29624169; PMCID: PMC5908442.</ref> Koma I, ji vîrusên bi genoma ADN-ya cotşerîdî (''dsDNA'') pêk tê. Di endamên vê komê de ARN-peyamber ji zincîra qalip a ADN-ya vîrusê tê çêkirin. Pêvajoya çêkirina ARN-pêyamber dişibe pêvajoya [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] ya di ADN-ya xaneyan de rû dide. Di vîrusên Koma II de genom ADN-ya tekşerîdî (''ssDNA'') ye. Berê ko libergirtina ARN-peyamber rû bide, genoma tekşerîdî tê guhertin bo genoma cot şerîdî ya navincî (bi înglîzî: ''intermediate''). ARN-peyamber bi pêvajoya libergirtinê, ji ADN-ya navincî tê berhemkirin. Genoma vîrusên Koma III, ARN-ya cotşerîdî (''dsRNA'') ye. Dema duhendebûnê, şerîd ji hev cihê dibin û yek ji şerîdan wekî şerîda qalib tê bikaranîn, bi hankirina ARN-polîmeraza vîrusê, ARN-peyamber tê berhemkirin. Vîrusên Koma IV, bi genoma ARN-ya tekşerîdî (''ssRNA(+)'') ya bi cemsergiriya pozîtîf in. Wateya cemsergiriya pozîtîf ev ko, ARN-ya genomê rasterast wekî ARN-peyamber tê bikaranîn. <ref>Eugene V. Koonin, Mart Krupovic, Vadim I. Agol. The Baltimore Classification of Viruses 50 Years Later: How Does It Stand in the Light of Virus Evolution?. Microbiology and Molecular Biology Reviews, 2021, 85 (3), pp.e0005321. ff10.1128/MMBR.00053-21ff. ffpasteur-03698244f</ref>Bi kopîkirina ARN-ya genomê, ARN-yên cotşerîdî yên navincî tên çêkirin. Ji ARN-ya cotşerîdî, şerîda ARN-ya bi cemsergiriya negatîf (temamkerê ARN-ya genomê ya bi cemsergiriya pozîtîf) tê bidestxistin. Paşê ev ARN wekî qalib tên bikaranîn, ARN-yên bi cemsergiriya pozîtîf en genomî û ARN-peyamberên vîrusê tên berhemanîn. Genoma vîrusên Koma V, ARN-ya tekşerîdî ya bi cemsergiriya negatîf e (''ssRNA(-)''). Ango rêzeya ARN-ya vîrusê, temamkerê ARN-peyamber e. Vîrusên Koma VI, du kopyayên ARN-ya tekşerîdî wekî genom lixwe digirin. ARN-yên tekşerîdî bi navbeynkariya enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') tên guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî tê guhaztin bo navika xaneya xanexwê û têkilê ADN-ya xaneyê dibe. Paşê ji ADN-ya vîrusê ya têkilê ADN-ya xaneya xanexwê bibû, bi libergirtinê, ARN-peyamber tê çêkirin. Di vîrusên Koma VII de genom bi qismî ADN-ya cotşerîdî ye, lê duhendebûna wan ne mîna vîrusên Koma I-ê ye. Genoma vîrusên Koma VII, ARN-ya tekşerîdî ya navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar dike. Herwiha ARN-ya tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. {| class="wikitable" |+ |- !II !ADN-ya tekşerîdî !Berê ko ARN-peyamber were libergirtin, ADN tê guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. !''Anelloviridae'', ''Circoviridae'' û ''Parvoviridae''. |- !III !ARN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !'''Vîrusa rota (rotavirus)''' |- !IV !ARN-ya tekşerîdî (+) !Genoma vîrusê wekî ARN-peyamber kar dike. !Vîrusa arsimê (''Pircornavirus'') |- !V !ARN-ya tekşerîdî (-) !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !Vîrusa hariyê (''Rhabdovirus'') |- !VI !Vîrusên ARN-ya tekşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !Bi navbeynkariya transkîptaza pêçewane, ji ARN-ya genomê ADN tê çêkirin. ADN têkilê genoma xaneya xanexwê dibe. ARN-peyamber ji beşa têkilbûyî tê libergirtin !vîrusa nemana bergiriya mirov ''(HIV)'' |- !VII !Vîrusên ADN-ya cotşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !ADN-ya genomê, ARN-yên tekşerîdî yên navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar bikin. Herwiha ARN-yên tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. !Vîrusa hepaptîta B (''Hepadnavirus'') |} == Duhendebûna vîrusan == Gava vîrus tûşî xaneya xanexwê dibe, [[derbirîna gen]]ên vîruse di xaneyê de dibe sedema destpêkirina rêzeçalakiyan ko wekî duhendebûna vîrusê tê navkirin. Bi duhendebûnê, vîrusên nû peyda dibin.<ref name="Biology"/> Di gavên duhendebüna virusên ajalan û yên bakteriyan de hin cudahî hebin jî, di piraniya vîrusan de çerxa duhendebûnê ji pênc gavên serekî pêk tê. 1.Pêvegirêbûn (''attachment''): Di vîrusan de glîkoproteînên bergê an jî proteînên taybet ên poşerê wekî proteînên girêdanê kar dikin. Proteînên girêdanê bi awayekî kîmyayî, wergirên taybet ên li ser [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] xanexwêyê nas dikin, û vîrusê bi xaneyê ve girê didin. Ango heke proteînên girêdanê yên vîrusê, li ser parzûna xaneyek de restê wergirên guncaw werin, vîrus bi navbeynkariya proteînên girêdanê, xwe bi wergirên xaneyê ve girê dide. Proteînên girêdanê yên vîrusê taybet e ji bo wergirên xaneya xanexwê, loma vîrus tenê hin corên xaneyan wekî xaneya xanexwê bi kar tînin.<ref name="Concepts and Applications" /> 2.Têketin (têkirina genomê) (''penetration''): Genoma vîrusê (ADN an jî ARN) ji parzûna xaneyê derbasî nav sîtoplazmaya xaneya xanexwêyê dibe. 3. Duhendebûn û berhemkirin (''synthesis''): ADN an jî ARN-ya vîrusê ji bo çêkirina asîdên nukleyî û proteînên vîrusê, kiryarên libergirtin û [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] ya xaneya xanexwêyê digirin bin kontrola xwe. Ji bo vîrusên nû genom û proteîn didin çêkirin. 4. Xwerêxistin (''assembly''): Hemû parçeyên nûçêbûyî (asîda nûkleyî, enzîm, poşer hwd.) bi hev re tên yekkirin û vîrusek nû peyda dibe. 5. Derpirandin (''release''): Xaneya xanexwê hildiweşe, vîrusên nû, ji xaneyê tên berdan, di vê qonaxa li derveyê xaneyê de, vîrus wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ji bo duhendebûn û kiryarên metabolî, pêdiviya hemû vîrusan bi xaneyên zindî heye. Vîrus bi tena serê xwe nikarin enzîmên ji bo duhendebûnê çêbikin. Vîrus di nav xaneya xanexwê de, ADN, ARN, [[rîbozom]] û hin beşên din ên xaneyê dikin bin kontrola xwe, bi xebata van beşan,vîrusên nû didin berhemkirin.<ref>Louten J. Virus Replication. Essential Human Virology. 2016:49–70. doi: 10.1016/B978-0-12-800947-5.00004-1. Epub 2016 May 6. PMCID: PMC7149683.</ref> === Taybetmendiyên gelemperî yên çerxên duhendebûnê bo vîrusan === Bi xaneya xanexwê ve xwe girêdana vîrusê û şandina genoma vîrusê bo nav xaneyê, tûşbûna vîrusê dide destpêkirin. Cora vîrusê û cora xaneya xanexwê awayê têperbûna genoma vîrusê bo nav xaneyê diyar dikin.Wekî mînak, vîrusên bakteriyofaj, kilikên xwe bi kar tînin ji bo şandina genoma xwe bo nav xaneya xanexwê. Vîrusên din bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibin. Di hin vîrusan de jî bergê virusê têkilê [[parzûna plazmayê]] ya xaneya xanexwê dibe, bi vî awayê genoma vîrusê derbasê nav xaneyê dibe. Gava genoma vîrusê di nav xaneya xanexwêyê de ye, deshilatdarîya xwe radigihîne. Ango li şûna ADN-ya xaneyê, genoma vîrusê karlêkên xaneya xanexwêyê digire bin kontrola xwe. Ji ber ko genoma vîrusê ji zanyariyên bo asîda nukleyî ya vîrusê û proteînên vîrusê pêk tê, nukleotîd, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], enzîm, rîbozom, ATP, ARN-yên guhêzer û pêkhateyên din ên xaneya xanexwê, ji bo çêkirina genom û proteînên vîrusê tên bikaranîn.<ref name="Campbell" /> Vîrusên ADN-yî, ADN-ya xwe wekî qalip bi kar tînin û bi navbenkariya ADN-polîmeraza xaneya xanexwêyê ADN-ya xwe duhende dikin, genomên nû didin berhemanîn. Vîrusên ARN-yî ji bo duhendekirina ARN-ya xwe, ARN-polîmeraz a vîrusê, û ARN ya vîrusê jî wekî qalip bi kar tînin. Piştî molekulên asîdên nukleyî yên vîrusê û molekulên poşerê proteînî hatin berhemkirin, ji bo çêkirina vîrusek nû xwe bixwe tên ba hev ev bûyer wekî xwerêxistin tê navkirin. Bi duhendebûnê, hejmara vîrusên nav xaneyê di demek kurt de gelek zêde dibin, bi gelemperî di nav xaneyê de bi berhevbûna sed hezaran vîrusan, xaneya xanexwê ziyan digire û diqelişe, vîrusên nû (vîrîon) yên ji xaneyê belavê hawirdorê dibin, tûşî xaneyên nû dibin û nexweşiyê belav dikin. Bakteriyofaj tenê di [[sîtoplazma]]ya bakteriya xanexwê de duhende dibin. Di xanexwêyên navikrasteqîn de, piraniya vîrusên ADN-yî di nav navikê de duhende dibin, tenê hin vîrusên ADN-yî yên gewre, wekî mînak, vîrusên xuriyê (bi înglîzî: ''poxviruses'') di sîtoplazmayê de duhende dibin. Vîrusên ARN-yê bi gelemperî di sîtoplazmayê de duhende dibin.<ref name="Microbiology"/> == Çerxên duhendebûnê di vîrusên bakteriyofaj de == Dema vîrusek tuşî xaneya xanexwê dibe, derbirîna genên vîrusê dibe sedema rêzek gavan, ko jê re çerxa duhendebûna vîrusê tê gotin û di encamê de vîrusên nû çêdibin. Bakteriyofaj bi gelemperî yek ji du çerxên duhendebûnê pir didibin; 1. Çerxa şîbûnê û 2.Çerxa têkilbûnê Di [[çerxa têkilbûnê]] (bi înglîzî: ''lysogenic cycle'') de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology"/>Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşî xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Vîrusên ko çerxa têkilbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temprate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell"/> Di [[çerxa şîbûnê]] de (bi înglîzî: ''lytic cycle''), piştî tûşbûnê, bakteriyofaj di nav xaneya xanexwê de tê duhendekirin, bi zêdebûna hejmara fajên nû, şîbûneya xaneya xanexwê rû dide, xane hildiweşe û vîrus belavê havirdorê dibin.<ref>Zhang M, Zhang T, Yu M, Chen YL, Jin M. The Life Cycle Transitions of Temperate Phages: Regulating Factors and Potential Ecological Implications. Viruses. 2022 Aug 28;14(9):1904. doi: 10.3390/v14091904. PMID: 36146712; PMCID: PMC9502458.</ref>Ango di çerxa şîbûnê de bakterî dimire. Bakteriyofajên ko tenê bi çerxa şîbûneyê duhende dibin (zêde dibin), wekî fajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phage'') tên navkirin. Çerxên duhendebûnê di bakteriyofajan de bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ji van gavan, qonaxa têkilbûnê, tenê ji bo bakteriyofajên bi çerxa têkilbûnê duhende dibin de rû dide. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa şîbûnê de piştî qonaxa têketinê, di qonaxa sentezê de genom û proteînên vîrusê tên çêkirin. Di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. === Pêvajoya çerxa duhendebûnê === [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|400x400px|Di [[çerxa têkilbûnê]] de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.]] Li vir gavên çerxa têkilbûnê, bi çerxa duhendebûna bakteriyofaja λ (lambda) tên nîşankirin. Bakteriyofaja lambda, vîrusek ADN-yî ya bêberg (bi înglîzî: ''non-enveloped'').<ref name="Campbell"/> Çerxa şîbûnê jî ji bilî qonaxa têkilbûnê, dişibe çerxa têkilbûnê Gava 1.: Pêvegirêdan (bi înglîzî: ''attachment'') Di vê qonaxê de proteînên vîrusê wergirên taybet ên li ser rûyê xaneya xanexwê nas dikin û li wir girê dibin. Di bakteriyofaja λ de rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî parzûna plazmayê ya bakteriya E.coli (Escherichia coli) ve girê dibin. Gava 2.: Têketin (bi înglîzî: ''entry-penetration'') Piştî girêdanê, genoma vîrusê dikeve nav xaneya xanexwê.Pêvegirêdana faj λ yê, dibe sedema hanbûna proteînên kalanê kilikê, kilik girj dibe û ADN ber bi nav sîtoplazmaya bakteriyê tê pladan. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir genên vîrusê tên derbîrandin. Derbîrîna van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name="Biology"/> Faja λ jî tê de, genoma hin vîrusan, bi kromozoma xaneya xanexwê ve yek dibin. Di van vîrusan de çerxa duhendebûnê bi qonaxa têkilbûnê didome. Lê vîrusên ko bi çerxa şîbûnê duhende dibin, beyî ko bikevin qonaxa têkilbûnê, bi qonaxa çarem, bi qonaxa sentezê çerxa duhendebûna şîbûnê didomînin û di demek kurt de vîrusên nû didin çêkirin. Gava 3.: Têkilbûn (bi înglîzî: ''integration'') Ev qonax tenê di çerxa têkilbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan de rû dide.Vîrusên ko tevlê çerxa tekilbûnê dibin, genek ji bo derbirîna enzîma întegrazê lixwe digirin. Enzîma întegraz (bi înglîzî: integrase enzyme) ADN-ya xaneya xanexwêyê jê dike û genoma vîrusê tevlê kromozomê dike.Di faja λ de ADN-ya cot şerîdî, bi ketina nav sîtoplazmayê ve, rasterast têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"/> Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê.Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna enzîma recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". Encyclopedia Britannica, 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus.] Accessed 4 December 2024.</ref> Gava 4.: Sentez (bi înglîzî: ''synthesis'') Di vê qonaxê de ji aliyê xaneya xanexwê ve duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Ji bo senteza beşên vîrusê, divê profaj ji ADN-ya xaneya xanexwê hatibe dûrxistin. Piştî cihêbûna ADN-ya vîrusê, enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-yê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. Rîbozomên xaneya xanexwê bi wergerana ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi derbirîna hin genên genoma vîrusê, ADN-ya kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Gava 5.: Xwerêxistin (''assembly'') Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus).Ji bo xwerêxistina bakteriyofaja λ, proteînên vîrusê yên ko ne beşek poşerê proteînî ne alîkarî dikin.Hinek ji van proteînan wekî enzîm kar dikin û proteînên poşerê rêk dixin. Hinek proteîn jî ji bo xwerêxistina poşerê kar dikin. Gava 6.: Derpirandin (bi înglîzî: ''release'') Ji ber ko bakterî li gel parzûna xaneyê, bi dîwerên xaneyê ve jî dorpêçî ne, ji bo derketina fajê, divê faj dîwerê xaneya bakteriyê hilweşîne û derkeve derveyî xaneyê. Fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. == Maweya bêdengiyê == Çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn, lê di hin vîrusên tûşî xaneyên navikrasteqîn dibin de jî rû dide. Hin vîrusên tûşî ajal an jî riwekan dibin jî beyî ko di nav xaneyê de bi duhendebûnê pir bibin, ji bo demek dirêj di nav xaneyê de bêdeng dimînin. Ev rewşa vîrusan wekî maweya bêdengî (bi înglîzî: ''latency period'') tê navkirin. Mînakek ji bo vîrusên ajalan, vîrusa herpes e (bi înglîzî: ''herpesviruses'' ). Vîrusa herpes tûşî xaneyên [[şaneya demarê]] dibe û di xaneya xanexwê de beyî ko duhende bibe, hebûna xwe ji bo demek dirêj didomîne û di nav xaneyê de bêdeng dimîne. Lê hin caran, ji ber hin bandorên hawirdorê duhendebûna vîrusê dest pê dike, vîrus li derdora devê mirov an jî di endamê zayendê yê mirov de dibin sedema çêbûna peqilkên piçûk ên bi şilemenî tijî ji van peqilkan re tê gotin tamîsk an jî pelepûçk.<ref name="Concepts and Applications" />Ne tene vîrusên ADN-yî lê di çerxa duhendebûna hin vîrusên ARN-yî de jî maweya bêdengiyê rû dide. Wekî mînak, vîrusa HIV-ê vîrusek ARN-yî ye ko di mirov de dibe sedema nexweşiya AIDS-ê. Lê ji ber ko di xanexwêyên navikrasteqîn de vîrusên ARN-yî di sîtoplazmaya xaneyê de duhende dibin, maweya bêdengiyê li cem vîrusên ARN-yî de ne gelemper e. Vîrusa HIV-ê de enzîma întegraz û enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') têkilbûna genoma vîrusê bi ADN-ya xaneya xanexwêyê ve rêk dixin. Çerxa têkilbûnê û maweya bêdengî dişibin hev, lê çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Genên vîrusê yên bo kodkirina proteînên vîrusê, di ADN-ya xaneya xanexwê de dibe ko ji bo demek dirêj bêdeng bîmînin. Hin hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên serbinefşî an jî tîrojên X-ê (bi înglîzî: ''x-rays'') dibin sedema dawîbûna bêdengiya virusê. == Çerxa duhendebûna vîrusên ajalan == [[Wêne:Duhendebûna vîrusa ajalan ku.png|thumb|400x400px|Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. ]] Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan û ji gavên; pêvegirêbûn, têketin, sentez, xwerixistin û derpirandinê pêk tê.Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. Piştê vîrusên ajalan bi wergirên xaneya xanexwê ve tên girêdan, tevahiya vîrusê bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibe. Ango vîrus ji aliyê xaneya xanexwê ve tê daqurtandin. Di hin vîrusan de jî, bergê vîrusê bi parzûna xaneyê ya xanexwê ve yek dibe, genom û enzîmên vîruse yên bi poşerê proteînî ve pêçayî, dikevin nav xaneyê. Vîrus tenê tûşî xanexwêya diyarkirî dibin. Ango di navbera vîrus û xanexwêyê de guncandinek taybet heye, bi gelemperî vîrus ji bilî xanexwêya taybet tûşî zîndeweran nabin. Piraniya vîrusan di laşê zîndewerê firexaneyî de, tenê tûşî xaneyên hinek [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] dibin. Ev rewş wekî meyldariya şaneyê (bi înglîzî: ''tissue tropism'') tê navkirin. Wekî mînak, hokara nexweşiya îflîca zarokan, ''Poliovirus'' di xaneyên [[Demaxê mirov|demax]] û dirkebetikê (bi înglîzî: ''spinal cord'') de cih dibin. Herwiha vîrusa influenza ya nexweşiya grîpê, tûşî xaneyên şaneyên coga henaseyê dibe. Ji ber taybetmendiya meyldariya şaneyê, tu vîrusên riwek û bakteriyan tûşî mirov nabin. Derbirîna genan di vîrusên ajalan de her tim bi şeweyê asayî ya ADN <chem> -> </chem> ARN <chem> -> </chem> Proteîn, rû nade. Genoma hinek vîrusan ADN-ya cotşerîdî ye, qonaxên derbirîna genan bi awayekî asayî rû dide. Li di vîrusên din de, dibe ko genom ADN-ya tekşerîdî, ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tekşerîdî be.Pêkhateya genomê, duhendebûna genomê û derbirîna genan bo çêkirina proteînên vîrusê diyar dike. Heke genoma vîrusê ADN-ya tekşerîdî be, enzîmên xaneya xanexwê ji bo zincîra temamker were çêkirin, tên bikaranîn. Bi vî awayê genoma vîrusê diguhere bo ADN-ya codşerîdî. ADN-ya cot şerî êdî mîna ADN-ya xanexwê dikare duhende bibe, were libergirtin û wergerandin.<ref name="Microbiology"/> Heke genoma vîrusê ARN be, vê gavê sê mekanîzmên cuda tên bikaranîn. Di vîrusên ARN-yî de genom yek ji sê coran e; ARN-ya cot şerîdî, ARN-ya tekşerîdî ya negatîf û ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf. Heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf (''+ssRNA'') be, rasterast bi wergeran a genomê proteînên vîrusê tên çêkirin. Ango genoma vîrusê mîna ARN-peyamber a xaneya xanexwê kar dike. Lê heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya negatîf be, divê genom were duhendekirin bo ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf. Duhendekirina genoma vîrusê ji aliyê ARN-polîmeraza jêrdestê ARN-ya vîrusê (bi înglîzî:''RNA-dependent RNA polymerase (RdRP)'') ve tê birêvebirin. RdRP di nav vîrusê de tê guhaztin nav xaneya xanexê û ji bo çekirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, ji ARN-ya tekşerîdî ya negatîf tê bikaranîn.<ref name="Microbiology" /> Herwiha enzîma RdRP duhendebûna vîrusên bi genoma ARN-ya cotşerîdî jî rêk dixe. Enzîma RdRP, şerîda negatîf a genoma cotşerîdî ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, wekî qalib bi kar tîne. ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf a nû çêbûyî, ji bo wergeranê, ji aliyê rîbozomên xanexwê ve tê bikaranîn. Herwiha ji bo çêkirina genomên nû yên cotşerîdî jî, ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf, ji aliyê RdRP ve tê duhendekirin.<ref>"Double-stranded RNA virus replication"[https://viralzone.expasy.org/1936]. ViralZone. Swiss Institute of Bioinformatics. Retrieved 6 August 2020.</ref> Retrovîrus (''retrovirus''),vîrusên ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf in. Di retrovîrusan de ji bo çêkirina asîda nukleyî ya vîrusên nû, mekanîzmek cuda tê bikaranin. Vîrusa HIV jî retrovîrusek e, li gel genoma ARN-ya tekşerîdî, HIV enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') jî di poşerê xwe de digire.Transkrîptaza pêçewane, genoma ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîf wekî qalip bi kar tîne û kopyayên temamkerê ADN-ya tekşerîdî berhem dike. Ji ADN-yên tekşerîdî, ADN-ya cotşerî tê çêkirin. ADN-ya cotşerîdî têkilê kromozoma xanexwêyê dibe û wekî beşek daîmî ya xaneyê kar dike. Beşa genoma vîrusê ya têkilê kromozomê bûye, wekî provîrus tê navkirin. Qonaxa provîrusê dişibe qonaxa profaja bakteriyofajê ko di dema çerxa têkilbûnê de peyda dibe,lê provîrus piştî têkilbûnê, ji kromozomê naqete. == Nexweşiyên vîrusî di laşê mirov de == Nexweşiyên ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin, wekî nexweşiyên vîrusî (bi înglîzî: ''viral diseases'') tên navkirin. Ango di nexweşiyên vîrusî de, hokara nexweşiyê vîrus e. Bi hin nexweşiyên vîrusî yên di temenê zaroktiyê de, piştî saxbûnê, bi gelemperî li dij wê vîrusê [[Bergiriya destketî|bergiriyek demdirêj]] ava dibe. Wekî mînak nexweşiya xuriya mirîşkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') nexweşiyek vîrusî ye, heke mirov di zaroktiya xwe de tûşî vê vîrusê bibe û sax bibe, li dij vîrusê di laş de bergirî ava dibe û bi gelemperî mirov êdî bi vê nexweşiyê nakeve.Lê di laş de, li dij hinek nexweşiyan, bergiriyek xurt ava nabe, loma piştî saxbûnê dibe ko mirov dîsa tûşî vîrusê bibe û bi nexweşiyê bikeve. Wekî mînak, dibe ko mirov di dirêjiya temenê xwe de çendan car tûşî nexweşiya arsimê (sermagirtin) dibe. Ji ber ko hokara nexweşiya arsimê ne yek, lê çendan cor vîrusên cuda ne, bergiriya li dij corek vîrusê avabûyî, li dij vîrusên din, bêbandor e. Loma her ko corek nû ya vîrusa arsimê tûşî mirov dibe, mirov dîsa bi nexweşiya arsimê dikeve. Herwiha di hin corên vîrusan de genoma vîrusê ji ber [[mutasyon]]an, zû diguhere. Di rewşek wiha de, piştî saxbûnê, heke rojek îcar vîrusa mutant tûşî mirov bibe, mirov dîsa bi nexweşiyê dikeve. Wekî mînak, vîrusa influenza, mirov tûşî nexweşiya grîpê (bi înglîzî:''flu'') dike. Influenza bi mutasyonê diguhere û vîrusên bi genoma cuda peyda dibe, li dij vîrusên nû yên mutant di laş de bergiriya avakirî tune, û mirov dîsa bi nexweşiya grîpê dikeve. Hokara hin corên pençeşêran vîrus in. Dermanên dijevîrus tenê li ser hin corên vîrusan bandor dikin. Dermanên dijevîrus, bi gelemperî rê li ber duhendebûna genomma vîrusê digirin. Dermanên dijezindeyî (bi înglîzî:''antibiotics'') li dij nexweşiyên vîrusî bêbandor in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "viral disease". Encyclopedia Britannica, [https://www.britannica.com/science/viral-disease]. Accessed 19 December 2024.</ref> Li jêr hinek ji nexweşiyên vîrusê bi awayekî kurt û sade hatine diyarkirin, lê ji bîlî van nexweşiyan hê gelek nexweşiyên vîrusê hene ko tûşî mirov dibin û mirov nexweş dikin. === Nexweşiya harî === Hokara neweşiya harî (bi înglîzî: ''rabies''), vîrusa Lyssavirus rabies e. Bi geztina mirov ji aliyê ajala tûşî vîrusa hariyê bûye û hilgirê nexweşiya hariyê ye, vîrusa harî tûşî mirov dibe. Ajalên wekî [[kûçik]], [[rovî]], pisîk, [[gur]] hilgirên nexweşiya hariyê ne. Li gor daneyên Rêxistina Tendirustiyê ya Cîhanê, nexweşiya harî bi rêjeya %99 ji kûçikan tûşî mirov dibe.<ref> World Health Organisation (WHO).Rabies [https://www.who.int/health-topics/rabies#tab=tab_1]</ref>Vîrusa harî di laşê mirov de bandor li ser xaneyên koendama demarê dike. Li dijî nexweşiya harî, [[Vaksîn|kutav]] (vaksîn) heye, lê divê hê ko vîrus di [[demarexane]]yan de cih nebûye, kutav were lêdan. === Grip === Grîp (bi înglîzî: ''influenza- flu'') nexweşiyek ji ber tûşbûna vîrusên grîbê ye. Hokara nexweşiyê ne yek, lê gelek cor vîrus in. Herwiha nexweşiya grîpê jî ne yek cor e. Wekî mînak, grîpa asayî, grîpa balîndeyan (bi înglîzî:''avian influenza''), grîpa berazan (bi înglîzî: ''swine influenza'') heye.Grîpa asayî bi gelemperî di demsala payiz û zivistanê de hê pirtir tûşî mirov dibe, loma ji vê gîpê re tê gotin grîpa demsalî (bi înglîzî: ''seasonal influenza''). Grîp bi rêya koendama hensasyê, ji hewayê tûşî mirov dibe. Ji nişkê ve bilindbûna asta [[Ta (biyolojî)|ta]] (bi înglîzî:''fever''), kuxik (kuxika ziwa), serêşî, di masûlkeyan û [[geh]]an de êş, êşa [[Qirrik|qirik]] û [[Gewriya mirov|gewriyê]], sistî û bêteqatiya laş, herika poz, nîşaneyên serekî ne bo nexweşiya grîpê. Bi gelemperî mirov di nav hefteyek de ji nexweşiyê sax dibe, lê dibe ko kuxik zêdetirê du hefteyan bidome.<ref>World Health Organisation (WHO). Influenza [https://www.who.int/health-topics/influenza-seasonal#tab=tab_2]</ref> === Arsim (sermagirtin) === Nexweşiya arsim (bi înglîzî: ''cold'',an jî ''common cold'') xwe bi herika poz an jî bi xitimbûna poz, serêşî, kuxik, bêhnijîn û êşa qirik û qewriyê nîşan dike. Bi qasî 200 cor vîrus hokarên arsimê ne. Nexweşiya arsim dişibe grîpê, lê di arsimê de bi gelemperî, taya laş bilind nabe. Vîrusên arsimê di koendama henaseyê de, di başa [[Coga henaseyê|jorê coga henaseyê]] de cih dibin. Dibe ko mirov di her demên salê de tûşî vîrusên arsimê bibe. Nexweşi bi gelemperî di nav hefteyek de baş dibe.<ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention. Common cold [https://www.cdc.gov/common-cold/about/index.html]</ref> === AIDS === {{Gotara bingehîn|AIDS}} [[Wêne:HIV ku.png|thumb|410x410px|Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.]] Nîşana Nemana Bergiriya Destketî (bi înglîzî: ''Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS)'') nexweşiyek ji ber tûşbûna bi Vîrusa Nemana Bergiriya Mirovan e (bi îngilîzî: ''Human Immunodeficiency'' ''Virus (HIV)''). Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye. Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.<ref>World Health Organisation (WHO). HIV [https://www.who.int/health-topics/hiv-aids#tab=tab_1]</ref>Li ser rûyê parzûna xaneyê yên xaneyên T-alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 hene. Vîrusa HIV-ê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayî tûşî [[Lîmfexane|xaneyên lîmfê]] dibe.Di nav [[xwîn]] û şileya laşê kesên bi nexweşiya AIDS-ê de vîrusa HIV-ê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrusa HIV-ê jî ji kesê nexweş diguhêze bo kesê sax.Bi kesên tûşbûyî ve peywendiya seksî (zayendî), rêya herî bingehîn e ji bo veguhêztina vîrusa HIV-ê. Bi awayek hewbeş bikaranîna derziyek, ji bo derzîdana madeyên hişbîr an jî ji bo tiştek din jî rê li ber veguhaztina HIV-ê ve dike. Heke dayik tûşî HIV-ê be, dema [[Ducanî|ducaniyê]], bi riya xwînê, piştê zayînê bi riya şîrê dayikê vîrusa HIV-ê ji dayik diguhaze derguşê.Heke kesek bi vîrusa HIV-ê tûşbûyî, wekî bexşîner, xwîna [[Xwînguhaztin|xwe bide]] mirovekî sax, ew mirovê xwînwergir jî tûşî vîrusa HIV-ê dibe. === Sorik === Sorik (bi înglîzî: ''measles'') nexweşiyek ji ber vîrusa ''Morbillivirus hominis'' e. Ev nexweşî bi gelemperî di temenê zaroktiyê de tûşî mirov dibe. Ji salên 1960yan vir ve li dij sorikê kutav (vaksîn) tê bikaranîn. Bi gelemperî kutava sorikê, bi kutava sorika almanî (bi îglîzî: ''rubella'') û kutava binguhikê (bi înglîzî: ''mumps'') re wekî “kutava têkil” tê kutandin. Ji bo dabînkirina bergiriya laş, zarok du caran tên vaksînkirin. Vîrusa sorikê bi dilopikên ji dev boz û girika kesên nexweş belavê hawirdorê dibe, bi hensagirtinê jî tûşî mirovê sax dibe. Bi gelemperî 10 heta 14 roj piştî tûşbûna vîrusê, nîşaneyên nexweşiyê peyda dibin. Di laş de taya bi asta bilind, herika poz, çavên bixwîn, li kêlekên nav dev de peydabûna xalên spî nîşaneyên serekî ne. Çendan roj şûn ve, di rû û jorê stû de sorayî xuya dibin, sorayiyên çerm hêdî-hêdî belavê laş dibin.<ref>World Health Organisation (WHO). Measles [https://www.who.int/health-topics/measles#tab=tab_2]</ref> === Îflîca zarokan (polîo) === Îflîca zarokan (bi înglîzî: ''poliomyelitis'' an jî bi kurtî ''polio'') bi vîrusa poliovirus tûşî mirov dibe. Îflîca zarokan nexweşiyek gelek vegir e (bi înglîzî: ''contagious''), pir zû belav dibe û tûşî mirovên sax dibe.Vîrusa nexweşiyê di xaneyên koendama demarê de cih dibin û dibe ko di nav çendan saetan de di hin masûlkeyan de rê li ber girjbûn û xavbûnê bigirin û îflîcbûn (bi înglîzî: ''paralysis'') rû bide. Hin caran dibe ko îflîcbûn di masûlkeyên koendama henaseyê de rû bide, di vê rewşê de mirin rû dide. Nexweşî herî zêde di nav zarokên ji 5 salan piçûktir de bi bandor e. Bi kutanê, rê li ber nexweşiyê hatiye girtin. Ji salên 1960yan vir ve li dijî nexweşiya îflîca zarokan kutav tê bikaranîn. Vîrus bi rêya dev, tûşî laşê mirov dibe. Poliovirus di linceperdeya gewriyê û ya [[rûviya zirav]] de cih dibin û di [[Lîmfegirê|limfegireyên]] wir de duhende dibin. %1 heta 2 yê van tûşbûnan de vîrus êrîşê demarexaneyên livînê (bi înglîzî: motor neurons) yên [[demarekoendama navendî]] dikin. Tûşbûna nexweşiyê ji mirovek ber bi mirovek din rû dide. Ji ber ko vîrus di rûviya zirav de cih dibin, riya sereke ya belavbûna vîrusê pîsayî (gû) ya mirovê nexweş e. Bi gelemperî bi rêya ava qirêj an jî destên qirêj û xurekên qirêj, vîrus tûşî mirovan dibe.Di despêka tûşbûnê de nexweşî, xwe wekî nexweşiya grîpê nîşan dike. Ta, bêhalî, serêşî û hin caran eşa gehan nîşaneyên serekî ne. Di 200 nexweşiyan de bi qasî kesek de, bi gelemperî di masûlkeyên ling û pê de îflîcbûn rû dide.<ref>The Institut Pasteur. Poliomyelitis [https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/poliomyelitis]</ref> === Hepatît (Kezebkulî, zerik) === Peyva hepatît (bi înglîzî: ''hepatitis'') ji bo rewşa kulbûna (bi înglîzî: ''inflammation'') [[kezeb]]ê tê bikaranîn. Li dewsa hepatîtê di, nav gel de peyvên “zerik” û “kezebkulî” jî tên bikaranîn. Kulbûna kezebê bi gelemperî ji ber tûşbûna vîrusan rû dide, lê dibe ko bakterî an jî madeyên kîmyayî yên wekî alkol jî bibin sedema kezebkuliyê. 5 corên hepatîtê hene ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin. Cora hepatîtê navê xwe ji cora vîrusê digire. Vîrusa A,Vîrusa B, Vîrusa C, Vîrusa D û Vîrusa E di kezeba mirov de dibin sedema çêbûna nexweşiyên Hepatîta A,B,C,D û E.<ref>NHS. Hepatitis[https://www.nhs.uk/conditions/hepatitis/]</ref> ==== Hin nîşaneyên hepatîtê: ==== Êşa masûlke û gehan, di laş de taya bi asta bilind, hestê bêteqatî û westiyayî, xwesteka xwarin û vexwarinê de kêmbûn (bêmadeyî), êşa zikê, [[mîz]]a bi rengê zer heta rengê qehweyî, pîsayî (gû) ya bi rengê gewr, di çavan û çerm de rengê zerokiyê. Vîrusa hepatîta A bi xwarin û vexwarinên tûşî pîsayî ya kesên bi nexweşiya hepatîta A bûne, tûşî mirov dibe. Li dijê nexweşiyê kutav heye. Nexweşiya hepatîta B bi rêya xwînê, ji kesên tûşbûyî belav dibe. Ango dibe ko ji dayika ducanî nexweşî derbasî pitika wê bibe. Herwiha bi reya têkiliya zayendî jî nexweşî ji kesek derbasî kesek din dibe. Ji bo avakirina bergiriyê, li dijî nexweşiyê, kutava hepatîta B tê bikaranîn. Vîrusa hepatîta C jî wekî mîna hebatîta B, bi rêya xwînê belav dibe. Kesên bi nexweşiya hepatîta C ketine, bi dermanan baş dibin. Lê ji bo avakirina bergiriyê li dijê vîrusên hepatîta C, kutav tune. Hepatîda D, ji aliyê vîrusa hepatîda D ve tûşî mirov dibe. Lê ev vîrus tenê tûşî kesên bi nexweşiya hepatîta B-yê ne dibe. Ango vîrusa hepatîta D, di hebûna vîrusa hepatîta B de duhende dibe. Nexweşî bi rêya xwînê an jî bi têkiliya zayendî tûşî mirov dibe. Li dijî hepatîta D-yê kutavek taybet tune, lê kutava hepatîta B, mirov ji tûşbûna vîrusa hepatîta D-yê jî diparêze. Vîrusên nexweşiya hepatîda E bi gelemperî ji goştên xav an jî kêmpijiyayî yên beraz û pezkûviyan tûşî mirov dibe. Ji bo avakirina bergiriyê li dijî vê nexweşiyê kutav tune. == Bandora vîrusan li ser çêbûna nexweşiya şêrpenceyê == Hin xebatên zanistî de hatiye nîşankirin ko piştî tûşbûna vîrusan dibe ko beşa laş a tûşbûyî de şêrpence peyda bibe. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya hepatîta B yê ne dibe ko bi şêrpenceya kezebê ve rû bi rû bimînin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Piştî tûşbûna hin corên vîrusa ''Human papillomaviruses'' (HPV) dibe ko di stûyê malzarokê (bi înglîzî: ''cervix'') de şêrpence peyda bibe.<ref>NHS. Human papillomavirus [https://www.nhs.uk/conditions/human-papilloma-virus-hpv/]</ref>Dibe ko %15 yê şêrpenceyên mirov ji ber hebûna vîrusan rû bide. Gava vîrus tûşî xaneyê dibe, dikare taybetmendiyên geşebûna xaneyê biguherine. Vîrus di xaneya xanexwê de [[derbirîna gen]]ên dibin sedema şêrpenceyê, han dikin, ji van genan re tê gotin onkogen (bi înglîzî: ''oncogenes''). Bi derbirîna van genan, çalakiya xaneyê jî diguhere û dibe ko şêrpence peyda bibe. Herwiha hin caran jî dibe ko vîrus bixwe onkogenan kod bikin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> Dibe ko têkilbûna genoma vîrusê bi kromozomên xaneya xanexwê ve, gena ji bo kontrolkirina dabeşbûna xaneyê xirab bike. Ev rewş jî dibe sedema çêbûna şêrpenceyê. Di sala 2006 de ji bo di mêyan de rê li ber şêrpenceyên ji ber HPV were girtin, kutav hat çêkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Bi kutana vê kutavê, egera çêbûna şêrpenceya stûyê malzarokê tê kêmkirin. == Li dij vîrusan berxwedana xanexwêyê == Tûşbûna vîrusan bergiriya laş han dike. Li dij vîrusan, di laşê mirov de [[bergiriya giştî]] û bergiriya taybet ([[bergiriya xaneyî]] û [[bergiriya derdanî]]) çalak dibe. Bergiriya giştî bi gelemperî rê li ber zêdebûna hejmara vîrusan digire. Wekî mînak, xaneya tûşbûyî proteînek taybet a bi navê [[înterferon]] berhem dike û der dide. Înterferon di xaneyên tûşbûyî de duhendebûna vîrusan asteng dike.<ref>British Society for Immunology “Immune responses to viruses”[https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/pathogens-disease/immune-responses-viruses]</ref> Herwiha interferon bi xaneyên cînar ên hê tûşî vîrusê nebûne ve tê girêdan û wan li dij tûşbûna vîrusê bihêz dike. Di laşê mirov de [[Xaneya B|lîmfexaneyên B]] wekî bersîva tûşbûnê, li dij vîrusan, bi bergiriya derdanî, [[dijeten]] berhem dikin. Lê gava virusek cara ewil tûşî laş dibe, xaneyên mirov nikarin bi lez dijeten berhem bikin, loma dibe ko bandora dijeten sinordar be.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Dijeten bandor li ser vîrîonên li derveyî xaneyan dike. Bergiriya xaneyî jî bi taybetî ji aliyê [[Xaneya T|Xaneyên T]] ve tê rêkxistin. Di bergiriya xaneyî de, vîrusên nav xaneya tûşbûyî jî tên armancgirtin. == Çandina vîrusan == [[Wêne:Cultivation of viruses ku.png|thumb|400x400px|Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê de, di nav şûşeya çandina xaneyê de an jî di nav firaqa Petri de tên çandin. ]] Ji bo naskirina (teşxîskirin) vîrusan, dîtina dermanan bo çareseriya nexweşiyên vîrusî, çêkirina kutavan (vaksîn) û ji bo lêkolînên zanistî pêdivî bi çandina vîrusan heye. Ji ber ko vîrus mişexwer in û nikarin bi tena serê xwe pir bibin, vîrus di laşê zîndeweran de an jî di xaneyek zindî de dikarin werin çandin û duhendekirin. Heke ji bo çandinê tevahiya laşê zindî were bikaranîn ev çandina vîrusê wekî çandina di vîvo de (bi înglîzî: in vivo) tê navkirin.Peyva “in vivo” di latînî de bi wateya “ di nav tişta zindî” de tê bikaranîn. Ne tenê ji bo çandina vîrusan lê ji bo hemû xebat û ezmûnên ko li ser laşê ajal û riwekan ve tên kirin jî ev peyv tê bikaranîn.<ref>“In vivo.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/in%20vivo.] Accessed 24 Dec. 2024.</ref> Di çandina di vîvo de xanexwê dibe ko embriyoyek be an jî heka pîtandî ya mirîşkan be. Hin caran jî dibe ko ajalek be. Wekî mînak her sal ji bo çêkirina piraniya kutavên grîbê (bi înglîzî: influenza vaccines), vîrusên grîbê di hêkên mirîşkan de tên çandin.<ref>Wadell G. Cultivation of viruses. Textbook of Medical Virology. 1983:38–44. doi: 10.1016/B978-0-407-00253-1.50010-4. Epub 2014 Jun 27. PMCID: PMC7173560.</ref> Ango embriyo an jî ajala xanexwê wekî kargeha çêkirina vîrusan kar dikin. Hin caran jî vîrus li derveyî laşê zîndewer lê di nav xaneyên zîndewerê de di hawirdorek destkarî de tên çandin, vê çandina vîrusan wekî çandina di vîtro de (bi înglîzî: ''in vitro'') tê navkirin. Peyva “in vitro” bi wateya “li derveyî laşê zindewerê” an jî “di şûşeyê de” tê bikaranîn. Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê (bi înglîzî: ''test tube'') de, di nav şûşeya çandina xaneyê (bi înglîzî: ''cell culture flask'') de an jî di nav firaqa Petri (bi înglîzî: ''Petri dish'') de tên çandin. Ji bo çandina bakteriyofajan, pêşî bakterî di firaqa Petrî de li ser tebeqaya agarê tên çandin, paşê, bakterî bi bakteriyofajan ve tên tûşkirin. Vîrus di nav bakteriyan de duhende dibin. Ji bo duhendebûnê, pêdiviya vîrusên ajalan bi ajala xanexwê an jî xaneyên ajalê heye. Ji bo xebatên bi çandina di vîtro de, xaneyên ajala xanexwê di şûşeyên çandinê de tên xwedîkirin, paşê bi vîrusan tên tûşkirin. Ji endam an jî şaneyên ajala xanexwê hinek xane tên derxistin. Di nav şûşeya çandinê de hinek şileya ji bo çandina xaneyan heye. Xane di nav vê şileyê de tên xwedîkirin. Bi dûhendebûnê, xaneyên nû çêdibin û xwe bi rûyê şûşeyê ve girê didin û geşe dibin. Paşê, bi tûşkirina vîrusan, vîrus dikevin nav xaneyan û duhende dibin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus| ]] tu8zduughfo0hhxs9dxi59g3c9jtr53 2100824 2100783 2026-10-27T19:36:27Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Çerxa duhendebûna vîrusên ajalan */ 2100824 wikitext text/x-wiki '''Vîrus''' an jî '''vayros''' pêkhateyeke nexaneyî û nezindî ye ko mişexwera neçar a navxaneyê ye.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> [[Wêne:Basic Scheme of Virus ku.svg|thumb|Vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne.]] Di [[zimanê latînî]] de peyva vîrus ji bo [[jehr]]ê an jî tiştên jehrî dihat bikaranîn.<ref name="BIOLOGY (the study of life) "/> Liqê [[Mîkrobiyolojî|mîkrobiyolojiyê]] ko li ser pêkhate, cor û duhendebûna vîrusan û nexweşiyên vîrusî xebat dike wekî ''vîruszanî'' ({{Bi-en|''virology''}}) tê navkirin. [[Zanistvan|Zanyarên]] ko li ser vîrusan xebat dikin jî wekî ''vîruszan'' ({{Bi-en|''virologist''}}) tên navkirin.<ref name="VILLEE"/> Xaneya ko vîrus tûşî wê dibe û di nav wê de duhende dibe, wekî ''xaneya xanexwê'' ({{Bi-en|''host cell''}}) tê navkirin. == Taybetmendiyên zîndeweran == Ji ber ko vîrus pêkhateyên nexaneyî û mişexwer (parazît) in, di nav ti cîhanek zîndeweran de nayên polenkirin. Berevajî zîndeweran, vîrus ti [[endamok]]ên xaneyî lixwe nagirin û nikarin bi tena serê xwe [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] bibin û pir bibin. Di şûna wê de,vîrus tûşî [[xane]]yekê dibe û dikeve nav xaneya xanexwê. Di nav xaneya xanexwê de, vîrus endamokên xaneyê, asîdên nukleyî û awêteyên endamî yên wê xaneyê ji bo pirbûna xwe bi kar tînin. Loma vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne ({{Bi-en|''obligate intracellular parasites''}}).<ref name="VILLEE" /> Vîrus dikarin tûşî xaneyên hemû cor zîndeweran; [[Heywan|ajal]], [[riwek]], [[Kuvark|karok]], [[protîst]] û [[Bakterî|bakteriyan]] bibin. Vîrus pêkhateyên zindî an jî nezindî nînin,<ref name="OpenStax, Biology" /> lê dikarin zîndeweran tûşî nexweşiyan bikin. Ji bo pêkhateyek wek zindî were hesibandin, divê xwediyê hin taybetmendiyan be. Hinek taybetmendiyên zîndeweran: [[Organîzm|Zîndewer]] herî kêm ji yek [[xane]]yê pêk tên û di xaneyên xwe de [[molekul]]a embarkirina zanyariyên [[Genetîk|bomaweyî]] lixwe digirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi xurek û xwedîbûnê heye. Hemû zîndewer xurekan [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û bi [[henaseya xaneyê]] xurekan diguherînin bo [[Enerjî|enerjiyê]]. Pêdiviya hemû zîndeweran bi deravêtina madeyên paşmayî heye. Hemû zîndewer geşe dibin, diperisin û dilivin. Hemû zîndewer ji bo berdewamiya nijada xwe [[Pirbûna zayendî|pir dibin]]. Hemû zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorên xwe re bertek nîşan didin. Hemû zîndewer li gor [[metabolîzm]]aya xwe di nav xaneyên xwe de hin molekulan çêdikin an ji hildiweşînin. Hemû zîndewer bi guncandinan ({{Bi-en|''adaptation''}}) li jingehê de derfetên jiyana xwe zêde dikin. Vîrus ji van taybetmendiyên zîndeweran tenê sê taybetmandî lixwe digirin. Vîrus xwediyê molekula bomaweyî ne, dikarin di nav xaneya xanexwê de pir bibin û vîrus bi [[mutasyon]]an tên guncandin. Bi van taybetmendiyên xwe, vîrus dişibin zîndeweran, lê ji ber ko hemû taybetmendiyên zîndeweran lixwe nagirin, vîrus wekî pêkhateyên zindî nayên hesibandin. Herwiha vîrus hebûneke nezindî jî nîn e. Ango vîrus, pêkhateyek li peravê zindîbûn û nezindîbûnê ye.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Keşifa vîrusan == Mirovahî cara pêşîn bi parzûna porselenî ji hebûna vîrusan agahdar bû. Parzûna porselenî wekî parzûna Chamberland- Pasteur tê navkirin. Di nav [[şile]]meniyê de hemû tiştên hûrik û bakteriyên ko tenê bi mîkroskobê dihatin dîtin, bi parzûna Chamberland- Pasteur ve dihatin parzûnkirin. Di sala 1886an de Adolph Meyer da nîşankirin ko nexweşiyeke riweka titûnê, nexweşiya mozaîka titûnê (bi înglîzî: ''tobacco mosaic disease'') dikare bi şilemeniya ko ji riweka nexweş hatiye derxistin, were guhaztin bo riwekeke sax.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di sala 1892an de [[Dmitri Ivanovsky]] da nîşankirin ko hokara nexweşiya mozaîka titûnê bi parzûna Chamberland- Pasteur, ji şilemeniyê ji riweka nexweş hatiye derxistin, cihê nabe û ji parzûnê derbas dibe. Ango hokara nexweşiyê ji bakteriyan piçûktir ê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Vîrus pêkhateyên evqas piçuk in ko bi mîkroskoba ronakî nayên dîtin. Loma herçiqas mirovahî ji salên 1890iyan şûn ve ji hebûna vîrusan agahdar bûn jî, heta salên 1930yan vîrus nehatin dîtin. Bi keşifa [[Mîkroskop|mîkroskoba elektronî]], zanyariyên derbarê hebûn û pêkhateya vîrusan jî zêde bûn.<ref name="Biology"/> == Pêkhateya vîrusan == [[Wêne:Non-enveloped and enveloped virions ku.png|thumb|400x400px|Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên [[proteîn]]î hene.]] [[Wêne:Qebareya vîrusan ku.png|thumb|401x401px|Vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in]] Vîrusa li derveyî xaneya xanexwêyê, wekî ''vîrîon'' tê navkirin. Bi eslê xwe beşa vîrusê ya ko di nav xaneya xanexwê de pir bûye, xaneyê terikandiye û dikare tûşî xaneyeke nû ya xanexwêyê bibe, wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="VILLEE" /> Vîrus bi şêwe û qebareyên corbicor in, lê di hemû vîrusan de pêkhate dişibe hev. Di hemû vîrusan de genoma ji yek an jî zêdetir asîda nukleyî ([[ADN]] an jî [[ARN]]) bi çîneke parêzger a proteînî dorpêçî ye. Ji vê çînê re tê gotin poşerê proteînî (bi înglîzî: ''capcid''). Dibe ko di hin vîrusan de li gel asîda nukleyî [[enzîm]] jî hebin. Poşer ji binebeşên proteînî yên bi navê kapsomer (bi înglîzî: ''capsomere'') pêk tê. Di hin vîrusan de poşer bi şeweyê gogî ya ji firerûyên (bi înglîzî: ''polyhedral'') sêgoşeyî ye, di hin vîrusan de poşer bi pêkhateya lûlpêçî ye.<ref name="Biology" /> Wekî mînak vîrusa mozaîka titûnê ji poşerê lûlpêçî pêk tê. Di hin vîrusan de, wekî mînak, di vîrusa grîpê (bi înglîzî: ''Influenza virus'') de poşer ji aliyê çînek ve dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg. Çavkaniya bergê vîrusê, parzûna xaneyê ya xaneya xanexwê ye. Berg [[fosolîpîd]] û proteînên parzûnê yên xaneya xanexwê lixwe digire. Herwisa berg proteîn û glîkoproteînên vîrusê jî lixwe digire.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref><ref name="Biology" /> Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên (bi înglîzî: ''spikes'') glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên proteînî hene û wekî wergirên vîrusî (bi înglîzî:''viral receptors'') tên navkirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhateya nûkê taybet e ji bo her cor vîrusek. Wekî mînak, du cor nûkên vîrusa gripê hene. Nûkên hemagglutînîn (H) (bi înglîzî: ''hemagglutinin spikes'') ji bo girêdana xaneya xanexwêyê û têperbûna ARN-yê kar dikin. Nûkên nêramînîdaz (N) (bi înglîzî: ''neuraminidase spikes'') vîrusê ji xaneya xanexwêyê cihê dikin ko vîrîon ji xaneyê dûr bikevin.Vîrusên grîpê bi gelemperî li gor nûkên N û H tên diyarkirin. Wekî mînak, Vîrusa grîpê ya H1N1 berpirsê [[Pandemî|pandemiyên]] di salên 1918 û 2009an e.<ref>J. Cohen. “What’s Old Is New: 1918 Virus Matches 2009 H1N1 Strain. Science 327, no. 5973 (2010): 1563–1564.</ref> Vîrusa H2N2 berpirsê pandemiya sala 1957an e, vîrusa H3N2 jî di sala 1968an de bi awayekî pandemî belav bû.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Qebareya vîrusan ne yek e, bi gelemperî, tîreya vîrusa herî piçûk bi qasî 20 nanometre, ya herî gewre jî bi qasî 400 nanometre ye. Ango vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in. Tîreya bakteriyek asayî bi qasî 1000 nanometre ye. Tîreya xaneyên zîndewerên navikrasteqînan jî 10 heta 1000 car ji ya bakteriyan mezintir e. Vîrusên bi navê adenovîrus, tûşî coga [[koendama henaseyê]] û coga [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisa mirov]] dibin û mirov nexweş dikin. Tîreya adenovîrusan bi qasî 75 nm ye. Bi qasî 50 mîlyon adenovîrus dikarin di yek xaneyek mirov de cih bibin.<ref name="Biology" /> Vîrus nikare bi tena serê xwe zêde bibe. Genên vîrusê, xaneya xanexwêyê ji bo çêkirina vîrusên nû çalak dike. Xaneya xanexwê, li gor zanyariyên bomaweyî yên vîrusa tûşî wê bûye, yekeyên vîrusê çêdike, yekeyan bi hev re girê dide û vîrusê peyda dike.<ref name="Concepts and Applications" /> == Polenkirina nefermî ya vîrusan == Li gel polenkirina zanistî, vîrus hin caran bi awayekî nefermî jî tên polenkirin. Di polenkirina nefermî de vîrus li gor şêwe, genom, pêkhate û xaneya xanexwê tên dabeşkirin. === Vîrus li gor cor û pêkhateya genomê === Madeya bomaweyî ya nav vîrusê, wekî genoma vîrusê (bi înglîzî:''viral genome'') tê navkirin. Ji ber ko vîrus bi tena serê xwe nikarin duhende bibin, pêdiviya genoma vîrusan tenê bi genên ji bo çêkirin û yekkirina beşên vîrusê heye. Di genoma vîrusan de ji bo rêkxistina çalakiyên xaneya xanexwê, genên bo kodkirina hin proteîn an jî [[enzîm]]an jî cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Cor û pêkhateya genoma vîrusê li cem vîrusan ne yek e. Asîda nukleyî ya hin vîrusan [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] ye û evan vîrusan wekî vîrusên ADN-yî tên navkirin. Lê di hin corên vîrusan de molekula bomaweyî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] ye, loma ew jî wekî vîrusên ARN-yî tên navkirin.<ref name="Biology"/>Ango berevajî hemû zîndeweran, di vîrusên ARN-yî de embara zanyariyên bomaweyî ne ADN, lê ARN ye. Di hin vîrusan de asîda ADN tek zincîrî ye, di hinekan de jî cot zincîrî ye. Herwiha di hin vîrusên ARN-yî de, ARN-ya vîrusê tek zincîrî ye, lê di hinek vîrusan de ARN cot zincîrî ye.<ref name="Campbell"/> === Genoma vîrusan li gor şêweyî wan === Genoma vîrusan li gor cora vîrusê dibe ko bi şeweyê xelekî (bazineyî) an jî xêzî be. Di hin vîrusan de ne yek lê zêdetir kopiyên genomê hene.<ref name="Campbell"/> Qebareya genoma vîrusî jî ji hev cuda ne. Dibe ko di vîrusek de genom tenê ji çend hezar nukleotîdan pêk hatibe, lê di vîruseke din de dibe ko hejmara nukleotîdên genomê ji sed hezaran zêdetir bin. Wekî mînak, genoma vîrusa mozaîka titûnê ji 6400 cotên nukleotîdan pêk tê û tenê şeş gen lixwe digire.<ref name="Biology"/> Lê di genoma vîrusên bakteriyofaj bi hejmara gelek zêde gen cih digirin. === Vîrus li gor şeweyê poşerê proteînî === Vîrus li gor şêweyê poşerê xwe bi sê koman de tên polenkirin: # Vîrusên bi poşerê lûlpêçî (bi inglîzî: ''helical''), # Vîrusên firerûyî (bi înglîzî: ''polyhedral''), # Vîrusên bi poşerê aloz (bi înglîzî: ''complex'')<ref name="Microbiology" /> Poşerê vîrusa mozaîka titûnê bêberg e û bi şeweyî lûlpêçî ye. Poşerê vîrusa ebola bi bergek dorpêçî ye û poşer bi şeweyî lûlpêçî ye. Di hin vîrusan de poşer ji firerûyên sêgoşeyî pêk tê. Bi gelemperî di vîrusên firerûyî de, poşer ji 20 rûyên sêgoşeyî pêk tê. Wekî mînak, vîrusa nexweşiya îflîca zarokan (bi înglîzî: ''polio'') û vîrusa herpes (bi tûşîbûna vîrusa ''Herpes simplex'' di dev û lêvên mirov de peqilkên hûrik peyda dibe), vîrusên bi poşerê bistrûyî (bi înglîzî:icosahedral) ne. Vîrusên lûlpêçî û vîrusên bîstrûyî dibe ko biberg an jî bêberg bin. Vîrusên bêberg wekî vîrusên rût (bi înglîzî: naked virus), vîrusên ko poşerê proteînî bi bergek fosfolîpîdî pêçayî ye jî wekî vîrusên biberg (bi înglîzî: ''enveloped vîrus'') tên navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> === Polenkirina vîrusan li gor xaneya xanexwê === Vîrus tûşkerê kîjan xaneyê be, bi navê wê xaneya xanexwê ve tê navkirin. Wekî mînak, vîrusa ajalan, vîrusa riwekan, vîrusa karokan û hwd. ==== Vîrusên riwekan ==== Vîrusên ko tûşî xaneya riwekan dibin û bi têkbirina geşe û peresînê, berhemdariya riwekê kêm dikin, wekî vîrusên riwekan tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology"/> Hema hemû vîrusên rivekan, virusên ARN-yî ne. Piraniya wan, wekî vîrusa moazika titûnê bi şeweyî çîlkeyî (bi înglîzî: ''rod-shaped'') ne.Ji bo tûşî riwekan bibe, divê vîrus pêşî ji şaneya poşêrê ya çîna derveyî ya riwekê derbas bibin. Riwekên ji ba û sermayê ziyan girtine û birîndar bûne, an jî yên ji aliyê ajal û karokan ve hatine birîndarkirin, riwekên herî guncaw in ji bo tûşbûnê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> ==== Vîrusên ajalan ==== Vîrusên tûşî xaneyên ajal dibin û dibin sedema nexweşiyan, wekî vîrusên ajalan tên navkirin. Vîrusa grîpê mînak e ji bo vîrusa ajalan. Di piraniya vîrusên ajalan de poşerê proteînî yê vîrusê bi çînek fosfolîpîdî dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg.Vîrus bi alîkariya bergê, xaneya xanexwêyê nas dike, dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Biology with Physiology"/> Dibe ko genoma vîrusên ajalan ADN an jî ARN be. Vîrusên nexweşiya grîpê, vîrusa îflica zarokan, vîrusa sorikê û vîrusa HIV a [[AIDS]]-ê jî tê de, gelek vîrusên ajalan, vîrusê ARN-yî ne. Vîrusên nexweşiya hepatîta B û xuriya mirişkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') mînak in bo vîrusên ADN-yî. ==== Vîrusên bakteriyan ==== {{Gotara bingehîn|Bakteriyofaj}} [[Wêne:Bakteriyofaj ku.png|thumb|Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz.]] Vîrusên ko tenê dikarin tûşî bakterî an jî arkebakteriyan bibin û di nav xaneya wan de duhende bibin, wekî bakteriyofaj (bi înglîzî:''bacteriophage'') an jî bi kurtî wekî faj (phage) tên navkirin.<ref>Kasman LM, Porter LD. Bacteriophages. [Updated 2022 Sep 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493185/]</ref> Peyva [[bakteriyofaj]], cara pêşîn di sala 1917yê de ji aliyê biyologê frensî Félix d’Hérelle ve hat bikaranîn. Di zimanê grekî de “phago” ji bo “xwarin” an jî ”a ko dixwe” tê bikaranîn. Ango bakteriyofaj bi wateya bakterixwer (a ko bakteriyê dixwe) tê bikaranîn.<ref>"Bacteriophage ." The Gale Encyclopedia of Science. . Encyclopedia.com. 3 Dec. 2024 [https://www.encyclopedia.com].</ref> Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz. Bakteriyofaj bi gelek cor û şêweyê ne. Lê di hemû bakteriyofajan de genoma asîda nukleyî di nav poşerê proteînî de cih digire. Poşer, genomê diparêze û guhaztina wê bo xaneya xanexwê rêk dixe. Di bin mikroskoba elektronî de di gelemperiya bakteriyofajan de sê beş xuya dibin; serî, kilik û rîşalên kilikê. Madeya bomaweyî ya nav bakteriyofajê, wekî genom tê navkirin. Genoma bakteriyofaja T4 û piraniya fajên din ADN-ya cotşerîdî ye, lê dibe ko genoma hin corên fajan ADN-ya tek şerîdî be. Herwiha genoma hin bakteriyofajan jî ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tek şerîdî ye. Di piraniya fajan de genom bi şêweyê xêzî ye, lê bakteriyofajên bi genoma xelekî jî hene. Wekî mînak, di bakteriyafaja bi navê ''Pseudoalteromonas virus PM2'' de genom ji ADN-ya xelekî pêk tê.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/report_9th/dsDNA/Corticoviridae]</ref> == Polenkirina zanistî ya vîrusan == Di sala 1966ê de “Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan” (bi înglîzî: ''International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)'') hat avakirin. Ji sala 1971ê vir vê polenkirina vîrusan bi awayek zanistî ji aliyê vê desteyê (komîteyê) ve tê rêvebirin.Komîte di sala 2020ê de bîryar da ko êdî di warê polenkirina vîrusan de, wê polenkirina dunav (binominal), were bikaranîn. Ango vîrus jî bi awayê ko zîndewer tên polenkirin wê bi du navan werin navkirin. Polenzaniya (taksonomî) vîrusan dişibe taksonomiya [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]], lê di navbera herdu taksonomiyan de hin cudahî jî hene. Vîrus di 15 astan de tên polenkirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee. The new scope of virus taxonomy: partitioning the virosphere into 15 hierarchical ranks. Nat Microbiol. 2020 May;5(5):668-674. doi: 10.1038/s41564-020-0709-x. Epub 2020 Apr 27. PMID: 32341570; PMCID: PMC7186216.</ref> Polenkirina vîrusan bi asta realm dest pê dike heta asta corê, bi 15 astan tê nîşankirin. Ji bilî asta corê, di her astek de paşgirek taybet tê bikaranîn. Heta niha vîrus di asta 7 realam de hatine polenkirin. Li taboya jêr de, astên polenkirina vîrusan hatiye nîşankirin û taksonomîya vîrusa hariyê (bi înglîzî: ''rabies'') jî wekî mînak hatiye ravekirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301733&taxon_name=Lyssavirus%20rabies]</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" | '''<big>Taksonomiya vîrusan a</big>''' '''<big>li gor</big>''' '''<big>"Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan”</big>''' |- !'''<big>Asta polenkirinê</big>''' !'''<big>Paşgira taybet</big>''' !'''<big>Mînak</big>''' |- |'''Realm''' (realm) |''(-viria)'' |''Riboviria'' |- |'''Jêrerealm''' (subrealm) |''(-vira)'' | |- |'''Cîhan''' (kingdom) |''(-virae)'' |''Orthornavirae'' |- |'''Jêrecîhan''' (subkingdom) |''(-virites)'' | |- |'''Liq''' (phylum) |''(-viricota)'' |''Negarnaviricota'' |- |'''Jêreliq''' (subphylum) |''(-viricotina)'' |''Haploviricotina'' |- |'''Pol''' (class) |''(-viricetes)'' |''Monjiviricetes'' |- |'''Jêrepol''' (subclass) |''(-viricetidae)'' | |- |'''Kom''' (order) |''(-virales)'' |''Mononegavirales'' |- |'''Jêrekom''' (suborder) |''(-virineae)'' | |- |'''Xêzan''' (family) |''(-viridae)'' |''Rhabdoviridae'' |- |'''Jêrexêzan''' (subfamily) |''(-virinae)'' |''Alpharhabdovirinae'' |- |'''Tuxm''' (genus) |''(-virus)'' |''Lyssavirus'' |- |'''Jêretuxm''' (subgenus) |''(-virus)'' | |- |'''Cor''' (species) |''(ne standard'' e'')'' |''Lyssavirus rabies'' <u>(vîrusa hariyê</u>) |} == Polenkirina Baltimor == Ev sîstem di destpêka salên 1970yan de ji aliyê biyolog David Baltimore ve hat pêşniyarkirin, loma wekî polenkirina Baltimore tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di xebatên zanistî de wekî alternatîfa polenkirina ICTV-yê herî zêde ev sîstema polenkirinê tê bikaranîn. Di polenkirina Baltimore de li gel şêwe û genoma vîrusê, ARN-peyamber a vîrusê ji bo polenkirinê wekî krîtera serekî tê bikaranîn. Bi kurtasî di sîstema polenkirina Baltimore de, polenkirina vîrusan li ser bingeha çêbûna ARN-peyamberê ava bûye.<ref>Šimičić P, Židovec-Lepej S. A Glimpse on the Evolution of RNA Viruses: Implications and Lessons from SARS-CoV-2. Viruses. 2022 Dec 20;15(1):1. doi: 10.3390/v15010001. PMID: 36680042; PMCID: PMC9866536.</ref> ARN-peyamber di dema çerxa duhendebûnê de tê çêkirin ko proteînên vîrusê werin berhemanîn. Li gor polenkirina Baltimore, virus di heft koman de tên polenkirin.<ref>Mahmoudabadi G, Phillips R. A comprehensive and quantitative exploration of thousands of viral genomes. Elife. 2018 Apr 19;7:e31955. doi: 10.7554/eLife.31955. PMID: 29624169; PMCID: PMC5908442.</ref> Koma I, ji vîrusên bi genoma ADN-ya cotşerîdî (''dsDNA'') pêk tê. Di endamên vê komê de ARN-peyamber ji zincîra qalip a ADN-ya vîrusê tê çêkirin. Pêvajoya çêkirina ARN-pêyamber dişibe pêvajoya [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] ya di ADN-ya xaneyan de rû dide. Di vîrusên Koma II de genom ADN-ya tekşerîdî (''ssDNA'') ye. Berê ko libergirtina ARN-peyamber rû bide, genoma tekşerîdî tê guhertin bo genoma cot şerîdî ya navincî (bi înglîzî: ''intermediate''). ARN-peyamber bi pêvajoya libergirtinê, ji ADN-ya navincî tê berhemkirin. Genoma vîrusên Koma III, ARN-ya cotşerîdî (''dsRNA'') ye. Dema duhendebûnê, şerîd ji hev cihê dibin û yek ji şerîdan wekî şerîda qalib tê bikaranîn, bi hankirina ARN-polîmeraza vîrusê, ARN-peyamber tê berhemkirin. Vîrusên Koma IV, bi genoma ARN-ya tekşerîdî (''ssRNA(+)'') ya bi cemsergiriya pozîtîv in. Wateya cemsergiriya pozîtîv ev ko, ARN-ya genomê rasterast wekî ARN-peyamber tê bikaranîn. <ref>Eugene V. Koonin, Mart Krupovic, Vadim I. Agol. The Baltimore Classification of Viruses 50 Years Later: How Does It Stand in the Light of Virus Evolution?. Microbiology and Molecular Biology Reviews, 2021, 85 (3), pp.e0005321. ff10.1128/MMBR.00053-21ff. ffpasteur-03698244f</ref>Bi kopîkirina ARN-ya genomê, ARN-yên cotşerîdî yên navincî tên çêkirin. Ji ARN-ya cotşerîdî, şerîda ARN-ya bi cemsergiriya negatîv (temamkerê ARN-ya genomê ya bi cemsergiriya pozîtîv) tê bidestxistin. Paşê ev ARN wekî qalib tên bikaranîn, ARN-yên bi cemsergiriya pozîtîv en genomî û ARN-peyamberên vîrusê tên berhemanîn. Genoma vîrusên Koma V, ARN-ya tekşerîdî ya bi cemsergiriya negatîv e (''ssRNA(-)''). Ango rêzeya ARN-ya vîrusê, temamkerê ARN-peyamber e. Vîrusên Koma VI, du kopyayên ARN-ya tekşerîdî wekî genom lixwe digirin. ARN-yên tekşerîdî bi navbeynkariya enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') tên guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî tê guhaztin bo navika xaneya xanexwê û têkilê ADN-ya xaneyê dibe. Paşê ji ADN-ya vîrusê ya têkilê ADN-ya xaneya xanexwê bibû, bi libergirtinê, ARN-peyamber tê çêkirin. Di vîrusên Koma VII de genom bi qismî ADN-ya cotşerîdî ye, lê duhendebûna wan ne mîna vîrusên Koma I-ê ye. Genoma vîrusên Koma VII, ARN-ya tekşerîdî ya navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar dike. Herwiha ARN-ya tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. {| class="wikitable" |+ |- !II !ADN-ya tekşerîdî !Berê ko ARN-peyamber were libergirtin, ADN tê guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. !''Anelloviridae'', ''Circoviridae'' û ''Parvoviridae''. |- !III !ARN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !'''Vîrusa rota (rotavirus)''' |- !IV !ARN-ya tekşerîdî (+) !Genoma vîrusê wekî ARN-peyamber kar dike. !Vîrusa arsimê (''Pircornavirus'') |- !V !ARN-ya tekşerîdî (-) !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !Vîrusa hariyê (''Rhabdovirus'') |- !VI !Vîrusên ARN-ya tekşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !Bi navbeynkariya transkîptaza pêçewane, ji ARN-ya genomê ADN tê çêkirin. ADN têkilê genoma xaneya xanexwê dibe. ARN-peyamber ji beşa têkilbûyî tê libergirtin !vîrusa nemana bergiriya mirov ''(HIV)'' |- !VII !Vîrusên ADN-ya cotşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !ADN-ya genomê, ARN-yên tekşerîdî yên navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar bikin. Herwiha ARN-yên tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. !Vîrusa hepaptîta B (''Hepadnavirus'') |} == Duhendebûna vîrusan == Gava vîrus tûşî xaneya xanexwê dibe, [[derbirîna gen]]ên vîruse di xaneyê de dibe sedema destpêkirina rêzeçalakiyan ko wekî duhendebûna vîrusê tê navkirin. Bi duhendebûnê, vîrusên nû peyda dibin.<ref name="Biology"/> Di gavên duhendebüna virusên ajalan û yên bakteriyan de hin cudahî hebin jî, di piraniya vîrusan de çerxa duhendebûnê ji pênc gavên serekî pêk tê. 1.Pêvegirêbûn (''attachment''): Di vîrusan de glîkoproteînên bergê an jî proteînên taybet ên poşerê wekî proteînên girêdanê kar dikin. Proteînên girêdanê bi awayekî kîmyayî, wergirên taybet ên li ser [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] xanexwêyê nas dikin, û vîrusê bi xaneyê ve girê didin. Ango heke proteînên girêdanê yên vîrusê, li ser parzûna xaneyek de restê wergirên guncaw werin, vîrus bi navbeynkariya proteînên girêdanê, xwe bi wergirên xaneyê ve girê dide. Proteînên girêdanê yên vîrusê taybet e ji bo wergirên xaneya xanexwê, loma vîrus tenê hin corên xaneyan wekî xaneya xanexwê bi kar tînin.<ref name="Concepts and Applications" /> 2.Têketin (têkirina genomê) (''penetration''): Genoma vîrusê (ADN an jî ARN) ji parzûna xaneyê derbasî nav sîtoplazmaya xaneya xanexwêyê dibe. 3. Duhendebûn û berhemkirin (''synthesis''): ADN an jî ARN-ya vîrusê ji bo çêkirina asîdên nukleyî û proteînên vîrusê, kiryarên libergirtin û [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] ya xaneya xanexwêyê digirin bin kontrola xwe. Ji bo vîrusên nû genom û proteîn didin çêkirin. 4. Xwerêxistin (''assembly''): Hemû parçeyên nûçêbûyî (asîda nûkleyî, enzîm, poşer hwd.) bi hev re tên yekkirin û vîrusek nû peyda dibe. 5. Derpirandin (''release''): Xaneya xanexwê hildiweşe, vîrusên nû, ji xaneyê tên berdan, di vê qonaxa li derveyê xaneyê de, vîrus wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ji bo duhendebûn û kiryarên metabolî, pêdiviya hemû vîrusan bi xaneyên zindî heye. Vîrus bi tena serê xwe nikarin enzîmên ji bo duhendebûnê çêbikin. Vîrus di nav xaneya xanexwê de, ADN, ARN, [[rîbozom]] û hin beşên din ên xaneyê dikin bin kontrola xwe, bi xebata van beşan,vîrusên nû didin berhemkirin.<ref>Louten J. Virus Replication. Essential Human Virology. 2016:49–70. doi: 10.1016/B978-0-12-800947-5.00004-1. Epub 2016 May 6. PMCID: PMC7149683.</ref> === Taybetmendiyên gelemperî yên çerxên duhendebûnê bo vîrusan === Bi xaneya xanexwê ve xwe girêdana vîrusê û şandina genoma vîrusê bo nav xaneyê, tûşbûna vîrusê dide destpêkirin. Cora vîrusê û cora xaneya xanexwê awayê têperbûna genoma vîrusê bo nav xaneyê diyar dikin.Wekî mînak, vîrusên bakteriyofaj, kilikên xwe bi kar tînin ji bo şandina genoma xwe bo nav xaneya xanexwê. Vîrusên din bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibin. Di hin vîrusan de jî bergê virusê têkilê [[parzûna plazmayê]] ya xaneya xanexwê dibe, bi vî awayê genoma vîrusê derbasê nav xaneyê dibe. Gava genoma vîrusê di nav xaneya xanexwêyê de ye, deshilatdarîya xwe radigihîne. Ango li şûna ADN-ya xaneyê, genoma vîrusê karlêkên xaneya xanexwêyê digire bin kontrola xwe. Ji ber ko genoma vîrusê ji zanyariyên bo asîda nukleyî ya vîrusê û proteînên vîrusê pêk tê, nukleotîd, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], enzîm, rîbozom, ATP, ARN-yên guhêzer û pêkhateyên din ên xaneya xanexwê, ji bo çêkirina genom û proteînên vîrusê tên bikaranîn.<ref name="Campbell" /> Vîrusên ADN-yî, ADN-ya xwe wekî qalip bi kar tînin û bi navbenkariya ADN-polîmeraza xaneya xanexwêyê ADN-ya xwe duhende dikin, genomên nû didin berhemanîn. Vîrusên ARN-yî ji bo duhendekirina ARN-ya xwe, ARN-polîmeraz a vîrusê, û ARN ya vîrusê jî wekî qalip bi kar tînin. Piştî molekulên asîdên nukleyî yên vîrusê û molekulên poşerê proteînî hatin berhemkirin, ji bo çêkirina vîrusek nû xwe bixwe tên ba hev ev bûyer wekî xwerêxistin tê navkirin. Bi duhendebûnê, hejmara vîrusên nav xaneyê di demek kurt de gelek zêde dibin, bi gelemperî di nav xaneyê de bi berhevbûna sed hezaran vîrusan, xaneya xanexwê ziyan digire û diqelişe, vîrusên nû (vîrîon) yên ji xaneyê belavê hawirdorê dibin, tûşî xaneyên nû dibin û nexweşiyê belav dikin. Bakteriyofaj tenê di [[sîtoplazma]]ya bakteriya xanexwê de duhende dibin. Di xanexwêyên navikrasteqîn de, piraniya vîrusên ADN-yî di nav navikê de duhende dibin, tenê hin vîrusên ADN-yî yên gewre, wekî mînak, vîrusên xuriyê (bi înglîzî: ''poxviruses'') di sîtoplazmayê de duhende dibin. Vîrusên ARN-yê bi gelemperî di sîtoplazmayê de duhende dibin.<ref name="Microbiology"/> == Çerxên duhendebûnê di vîrusên bakteriyofaj de == Dema vîrusek tuşî xaneya xanexwê dibe, derbirîna genên vîrusê dibe sedema rêzek gavan, ko jê re çerxa duhendebûna vîrusê tê gotin û di encamê de vîrusên nû çêdibin. Bakteriyofaj bi gelemperî yek ji du çerxên duhendebûnê pir didibin; 1. Çerxa şîbûnê û 2.Çerxa têkilbûnê Di [[çerxa têkilbûnê]] (bi înglîzî: ''lysogenic cycle'') de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology"/>Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşî xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Vîrusên ko çerxa têkilbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temprate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell"/> Di [[çerxa şîbûnê]] de (bi înglîzî: ''lytic cycle''), piştî tûşbûnê, bakteriyofaj di nav xaneya xanexwê de tê duhendekirin, bi zêdebûna hejmara fajên nû, şîbûneya xaneya xanexwê rû dide, xane hildiweşe û vîrus belavê havirdorê dibin.<ref>Zhang M, Zhang T, Yu M, Chen YL, Jin M. The Life Cycle Transitions of Temperate Phages: Regulating Factors and Potential Ecological Implications. Viruses. 2022 Aug 28;14(9):1904. doi: 10.3390/v14091904. PMID: 36146712; PMCID: PMC9502458.</ref>Ango di çerxa şîbûnê de bakterî dimire. Bakteriyofajên ko tenê bi çerxa şîbûneyê duhende dibin (zêde dibin), wekî fajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phage'') tên navkirin. Çerxên duhendebûnê di bakteriyofajan de bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ji van gavan, qonaxa têkilbûnê, tenê ji bo bakteriyofajên bi çerxa têkilbûnê duhende dibin de rû dide. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa şîbûnê de piştî qonaxa têketinê, di qonaxa sentezê de genom û proteînên vîrusê tên çêkirin. Di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. === Pêvajoya çerxa duhendebûnê === [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|400x400px|Di [[çerxa têkilbûnê]] de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.]] Li vir gavên çerxa têkilbûnê, bi çerxa duhendebûna bakteriyofaja λ (lambda) tên nîşankirin. Bakteriyofaja lambda, vîrusek ADN-yî ya bêberg (bi înglîzî: ''non-enveloped'').<ref name="Campbell"/> Çerxa şîbûnê jî ji bilî qonaxa têkilbûnê, dişibe çerxa têkilbûnê Gava 1.: Pêvegirêdan (bi înglîzî: ''attachment'') Di vê qonaxê de proteînên vîrusê wergirên taybet ên li ser rûyê xaneya xanexwê nas dikin û li wir girê dibin. Di bakteriyofaja λ de rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî parzûna plazmayê ya bakteriya E.coli (Escherichia coli) ve girê dibin. Gava 2.: Têketin (bi înglîzî: ''entry-penetration'') Piştî girêdanê, genoma vîrusê dikeve nav xaneya xanexwê.Pêvegirêdana faj λ yê, dibe sedema hanbûna proteînên kalanê kilikê, kilik girj dibe û ADN ber bi nav sîtoplazmaya bakteriyê tê pladan. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir genên vîrusê tên derbîrandin. Derbîrîna van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name="Biology"/> Faja λ jî tê de, genoma hin vîrusan, bi kromozoma xaneya xanexwê ve yek dibin. Di van vîrusan de çerxa duhendebûnê bi qonaxa têkilbûnê didome. Lê vîrusên ko bi çerxa şîbûnê duhende dibin, beyî ko bikevin qonaxa têkilbûnê, bi qonaxa çarem, bi qonaxa sentezê çerxa duhendebûna şîbûnê didomînin û di demek kurt de vîrusên nû didin çêkirin. Gava 3.: Têkilbûn (bi înglîzî: ''integration'') Ev qonax tenê di çerxa têkilbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan de rû dide.Vîrusên ko tevlê çerxa tekilbûnê dibin, genek ji bo derbirîna enzîma întegrazê lixwe digirin. Enzîma întegraz (bi înglîzî: integrase enzyme) ADN-ya xaneya xanexwêyê jê dike û genoma vîrusê tevlê kromozomê dike.Di faja λ de ADN-ya cot şerîdî, bi ketina nav sîtoplazmayê ve, rasterast têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"/> Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê.Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna enzîma recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". Encyclopedia Britannica, 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus.] Accessed 4 December 2024.</ref> Gava 4.: Sentez (bi înglîzî: ''synthesis'') Di vê qonaxê de ji aliyê xaneya xanexwê ve duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Ji bo senteza beşên vîrusê, divê profaj ji ADN-ya xaneya xanexwê hatibe dûrxistin. Piştî cihêbûna ADN-ya vîrusê, enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-yê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. Rîbozomên xaneya xanexwê bi wergerana ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi derbirîna hin genên genoma vîrusê, ADN-ya kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Gava 5.: Xwerêxistin (''assembly'') Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus).Ji bo xwerêxistina bakteriyofaja λ, proteînên vîrusê yên ko ne beşek poşerê proteînî ne alîkarî dikin.Hinek ji van proteînan wekî enzîm kar dikin û proteînên poşerê rêk dixin. Hinek proteîn jî ji bo xwerêxistina poşerê kar dikin. Gava 6.: Derpirandin (bi înglîzî: ''release'') Ji ber ko bakterî li gel parzûna xaneyê, bi dîwerên xaneyê ve jî dorpêçî ne, ji bo derketina fajê, divê faj dîwerê xaneya bakteriyê hilweşîne û derkeve derveyî xaneyê. Fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. == Maweya bêdengiyê == Çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn, lê di hin vîrusên tûşî xaneyên navikrasteqîn dibin de jî rû dide. Hin vîrusên tûşî ajal an jî riwekan dibin jî beyî ko di nav xaneyê de bi duhendebûnê pir bibin, ji bo demek dirêj di nav xaneyê de bêdeng dimînin. Ev rewşa vîrusan wekî maweya bêdengî (bi înglîzî: ''latency period'') tê navkirin. Mînakek ji bo vîrusên ajalan, vîrusa herpes e (bi înglîzî: ''herpesviruses'' ). Vîrusa herpes tûşî xaneyên [[şaneya demarê]] dibe û di xaneya xanexwê de beyî ko duhende bibe, hebûna xwe ji bo demek dirêj didomîne û di nav xaneyê de bêdeng dimîne. Lê hin caran, ji ber hin bandorên hawirdorê duhendebûna vîrusê dest pê dike, vîrus li derdora devê mirov an jî di endamê zayendê yê mirov de dibin sedema çêbûna peqilkên piçûk ên bi şilemenî tijî ji van peqilkan re tê gotin tamîsk an jî pelepûçk.<ref name="Concepts and Applications" />Ne tene vîrusên ADN-yî lê di çerxa duhendebûna hin vîrusên ARN-yî de jî maweya bêdengiyê rû dide. Wekî mînak, vîrusa HIV-ê vîrusek ARN-yî ye ko di mirov de dibe sedema nexweşiya AIDS-ê. Lê ji ber ko di xanexwêyên navikrasteqîn de vîrusên ARN-yî di sîtoplazmaya xaneyê de duhende dibin, maweya bêdengiyê li cem vîrusên ARN-yî de ne gelemper e. Vîrusa HIV-ê de enzîma întegraz û enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') têkilbûna genoma vîrusê bi ADN-ya xaneya xanexwêyê ve rêk dixin. Çerxa têkilbûnê û maweya bêdengî dişibin hev, lê çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Genên vîrusê yên bo kodkirina proteînên vîrusê, di ADN-ya xaneya xanexwê de dibe ko ji bo demek dirêj bêdeng bîmînin. Hin hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên serbinefşî an jî tîrojên X-ê (bi înglîzî: ''x-rays'') dibin sedema dawîbûna bêdengiya virusê. == Çerxa duhendebûna vîrusên ajalan == [[Wêne:Duhendebûna vîrusa ajalan ku.png|thumb|400x400px|Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. ]] Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan û ji gavên; pêvegirêbûn, têketin, sentez, xwerixistin û derpirandinê pêk tê. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. Piştî vîrusên ajalan bi wergirên xaneya xanexwê ve tên girêdan, tevahiya vîrusê bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibe. Ango vîrus ji aliyê xaneya xanexwê ve tê daqurtandin. Di hin vîrusan de jî, bergê vîrusê bi parzûna xaneyê ya xanexwê ve yek dibe, genom û enzîmên vîrusê yên bi poşerê proteînî ve pêçayî, dikevin nav xaneyê. Vîrus tenê tûşî xanexwêya diyarkirî dibin. Ango di navbera vîrus û xanexwêyê de guncandinek taybet heye, bi gelemperî vîrus ji bilî xanexwêya taybet tûşî zîndeweran nabin. Piraniya vîrusan di laşê zîndewerê firexaneyî de, tenê tûşî xaneyên hinek [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] dibin. Ev rewş wekî meyldariya şaneyê (bi înglîzî: ''tissue tropism'') tê navkirin. Wekî mînak, hokara nexweşiya îflîca zarokan, ''Poliovirus'' di xaneyên [[Demaxê mirov|demax]] û dirkepetikê (bi înglîzî: ''spinal cord'') de cih dibin. Herwiha vîrusa influenza ya nexweşiya grîpê, tûşî xaneyên şaneyên coga henaseyê dibe. Ji ber taybetmendiya meyldariya şaneyê, tu vîrusên riwek û bakteriyan tûşî mirov nabin. Derbirîna genan di vîrusên ajalan de her tim bi şeweyê asayî ya ADN <chem> -> </chem> ARN <chem> -> </chem> Proteîn, rû nade. Genoma hinek vîrusan ADN-ya cotşerîdî ye, qonaxên derbirîna genan bi awayekî asayî rû dide. Li di vîrusên din de, dibe ko genom ADN-ya tekşerîdî, ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tekşerîdî be.Pêkhateya genomê, duhendebûna genomê û derbirîna genan bo çêkirina proteînên vîrusê diyar dike. Heke genoma vîrusê ADN-ya tekşerîdî be, enzîmên xaneya xanexwê ji bo zincîra temamker were çêkirin, tên bikaranîn. Bi vî awayê genoma vîrusê diguhere bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî êdî mîna ADN-ya xanexwê dikare duhende bibe, were libergirtin û wergerandin.<ref name="Microbiology"/> Heke genoma vîrusê ARN be, vê gavê sê mekanîzmên cuda tên bikaranîn. Di vîrusên ARN-yî de genom yek ji sê coran e; ARN-ya cot şerîdî, ARN-ya tekşerîdî ya negatîv û ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv. Heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv (''+ssRNA'') be, rasterast bi wergeran a genomê proteînên vîrusê tên çêkirin. Ango genoma vîrusê mîna ARN-peyamber a xaneya xanexwê kar dike. Lê heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya negatîv be, divê genom were duhendekirin bo ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv. Duhendekirina genoma vîrusê ji aliyê ARN-polîmeraza jêrdestê ARN-ya vîrusê (bi înglîzî:''RNA-dependent RNA polymerase (RdRP)'') ve tê birêvebirin. RdRP di nav vîrusê de tê guhaztin nav xaneya xanexê û ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, ji ARN-ya tekşerîdî ya negatîv tê bikaranîn.<ref name="Microbiology" /> Herwiha enzîma RdRP duhendebûna vîrusên bi genoma ARN-ya cotşerîdî jî rêk dixe. Enzîma RdRP, şerîda negatîv a genoma cotşerîdî ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, wekî qalib bi kar tîne. ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv a nû çêbûyî, ji bo wergeranê, ji aliyê rîbozomên xanexwê ve tê bikaranîn. Herwiha ji bo çêkirina genomên nû yên cotşerîdî jî, ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, ji aliyê RdRP ve tê duhendekirin.<ref>"Double-stranded RNA virus replication"[https://viralzone.expasy.org/1936]. ViralZone. Swiss Institute of Bioinformatics. Retrieved 6 August 2020.</ref> Retrovîrus (''retrovirus''),vîrusên ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv in. Di retrovîrusan de ji bo çêkirina asîda nukleyî ya vîrusên nû, mekanîzmek cuda tê bikaranin. Vîrusa HIV jî retrovîrusek e, li gel genoma ARN-ya tekşerîdî, HIV enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') jî di poşerê xwe de digire.Transkrîptaza pêçewane, genoma ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv wekî qalip bi kar tîne û kopyayên temamkerê ADN-ya tekşerîdî berhem dike. Ji ADN-yên tekşerîdî, ADN-ya cotşerî tê çêkirin. ADN-ya cotşerîdî têkilê kromozoma xanexwêyê dibe û wekî beşek daîmî ya xaneyê kar dike. Beşa genoma vîrusê ya têkilê kromozomê bûye, wekî provîrus tê navkirin. Qonaxa provîrusê dişibe qonaxa profaja bakteriyofajê ko di dema çerxa têkilbûnê de peyda dibe,lê provîrus piştî têkilbûnê, ji kromozomê naqete. == Nexweşiyên vîrusî di laşê mirov de == Nexweşiyên ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin, wekî nexweşiyên vîrusî (bi înglîzî: ''viral diseases'') tên navkirin. Ango di nexweşiyên vîrusî de, hokara nexweşiyê vîrus e. Bi hin nexweşiyên vîrusî yên di temenê zaroktiyê de, piştî saxbûnê, bi gelemperî li dij wê vîrusê [[Bergiriya destketî|bergiriyek demdirêj]] ava dibe. Wekî mînak nexweşiya xuriya mirîşkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') nexweşiyek vîrusî ye, heke mirov di zaroktiya xwe de tûşî vê vîrusê bibe û sax bibe, li dij vîrusê di laş de bergirî ava dibe û bi gelemperî mirov êdî bi vê nexweşiyê nakeve.Lê di laş de, li dij hinek nexweşiyan, bergiriyek xurt ava nabe, loma piştî saxbûnê dibe ko mirov dîsa tûşî vîrusê bibe û bi nexweşiyê bikeve. Wekî mînak, dibe ko mirov di dirêjiya temenê xwe de çendan car tûşî nexweşiya arsimê (sermagirtin) dibe. Ji ber ko hokara nexweşiya arsimê ne yek, lê çendan cor vîrusên cuda ne, bergiriya li dij corek vîrusê avabûyî, li dij vîrusên din, bêbandor e. Loma her ko corek nû ya vîrusa arsimê tûşî mirov dibe, mirov dîsa bi nexweşiya arsimê dikeve. Herwiha di hin corên vîrusan de genoma vîrusê ji ber [[mutasyon]]an, zû diguhere. Di rewşek wiha de, piştî saxbûnê, heke rojek îcar vîrusa mutant tûşî mirov bibe, mirov dîsa bi nexweşiyê dikeve. Wekî mînak, vîrusa influenza, mirov tûşî nexweşiya grîpê (bi înglîzî:''flu'') dike. Influenza bi mutasyonê diguhere û vîrusên bi genoma cuda peyda dibe, li dij vîrusên nû yên mutant di laş de bergiriya avakirî tune, û mirov dîsa bi nexweşiya grîpê dikeve. Hokara hin corên pençeşêran vîrus in. Dermanên dijevîrus tenê li ser hin corên vîrusan bandor dikin. Dermanên dijevîrus, bi gelemperî rê li ber duhendebûna genomma vîrusê digirin. Dermanên dijezindeyî (bi înglîzî:''antibiotics'') li dij nexweşiyên vîrusî bêbandor in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "viral disease". Encyclopedia Britannica, [https://www.britannica.com/science/viral-disease]. Accessed 19 December 2024.</ref> Li jêr hinek ji nexweşiyên vîrusê bi awayekî kurt û sade hatine diyarkirin, lê ji bîlî van nexweşiyan hê gelek nexweşiyên vîrusê hene ko tûşî mirov dibin û mirov nexweş dikin. === Nexweşiya harî === Hokara neweşiya harî (bi înglîzî: ''rabies''), vîrusa Lyssavirus rabies e. Bi geztina mirov ji aliyê ajala tûşî vîrusa hariyê bûye û hilgirê nexweşiya hariyê ye, vîrusa harî tûşî mirov dibe. Ajalên wekî [[kûçik]], [[rovî]], pisîk, [[gur]] hilgirên nexweşiya hariyê ne. Li gor daneyên Rêxistina Tendirustiyê ya Cîhanê, nexweşiya harî bi rêjeya %99 ji kûçikan tûşî mirov dibe.<ref> World Health Organisation (WHO).Rabies [https://www.who.int/health-topics/rabies#tab=tab_1]</ref>Vîrusa harî di laşê mirov de bandor li ser xaneyên koendama demarê dike. Li dijî nexweşiya harî, [[Vaksîn|kutav]] (vaksîn) heye, lê divê hê ko vîrus di [[demarexane]]yan de cih nebûye, kutav were lêdan. === Grip === Grîp (bi înglîzî: ''influenza- flu'') nexweşiyek ji ber tûşbûna vîrusên grîbê ye. Hokara nexweşiyê ne yek, lê gelek cor vîrus in. Herwiha nexweşiya grîpê jî ne yek cor e. Wekî mînak, grîpa asayî, grîpa balîndeyan (bi înglîzî:''avian influenza''), grîpa berazan (bi înglîzî: ''swine influenza'') heye.Grîpa asayî bi gelemperî di demsala payiz û zivistanê de hê pirtir tûşî mirov dibe, loma ji vê gîpê re tê gotin grîpa demsalî (bi înglîzî: ''seasonal influenza''). Grîp bi rêya koendama hensasyê, ji hewayê tûşî mirov dibe. Ji nişkê ve bilindbûna asta [[Ta (biyolojî)|ta]] (bi înglîzî:''fever''), kuxik (kuxika ziwa), serêşî, di masûlkeyan û [[geh]]an de êş, êşa [[Qirrik|qirik]] û [[Gewriya mirov|gewriyê]], sistî û bêteqatiya laş, herika poz, nîşaneyên serekî ne bo nexweşiya grîpê. Bi gelemperî mirov di nav hefteyek de ji nexweşiyê sax dibe, lê dibe ko kuxik zêdetirê du hefteyan bidome.<ref>World Health Organisation (WHO). Influenza [https://www.who.int/health-topics/influenza-seasonal#tab=tab_2]</ref> === Arsim (sermagirtin) === Nexweşiya arsim (bi înglîzî: ''cold'',an jî ''common cold'') xwe bi herika poz an jî bi xitimbûna poz, serêşî, kuxik, bêhnijîn û êşa qirik û qewriyê nîşan dike. Bi qasî 200 cor vîrus hokarên arsimê ne. Nexweşiya arsim dişibe grîpê, lê di arsimê de bi gelemperî, taya laş bilind nabe. Vîrusên arsimê di koendama henaseyê de, di başa [[Coga henaseyê|jorê coga henaseyê]] de cih dibin. Dibe ko mirov di her demên salê de tûşî vîrusên arsimê bibe. Nexweşi bi gelemperî di nav hefteyek de baş dibe.<ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention. Common cold [https://www.cdc.gov/common-cold/about/index.html]</ref> === AIDS === {{Gotara bingehîn|AIDS}} [[Wêne:HIV ku.png|thumb|410x410px|Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.]] Nîşana Nemana Bergiriya Destketî (bi înglîzî: ''Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS)'') nexweşiyek ji ber tûşbûna bi Vîrusa Nemana Bergiriya Mirovan e (bi îngilîzî: ''Human Immunodeficiency'' ''Virus (HIV)''). Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye. Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.<ref>World Health Organisation (WHO). HIV [https://www.who.int/health-topics/hiv-aids#tab=tab_1]</ref>Li ser rûyê parzûna xaneyê yên xaneyên T-alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 hene. Vîrusa HIV-ê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayî tûşî [[Lîmfexane|xaneyên lîmfê]] dibe.Di nav [[xwîn]] û şileya laşê kesên bi nexweşiya AIDS-ê de vîrusa HIV-ê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrusa HIV-ê jî ji kesê nexweş diguhêze bo kesê sax.Bi kesên tûşbûyî ve peywendiya seksî (zayendî), rêya herî bingehîn e ji bo veguhêztina vîrusa HIV-ê. Bi awayek hewbeş bikaranîna derziyek, ji bo derzîdana madeyên hişbîr an jî ji bo tiştek din jî rê li ber veguhaztina HIV-ê ve dike. Heke dayik tûşî HIV-ê be, dema [[Ducanî|ducaniyê]], bi riya xwînê, piştê zayînê bi riya şîrê dayikê vîrusa HIV-ê ji dayik diguhaze derguşê.Heke kesek bi vîrusa HIV-ê tûşbûyî, wekî bexşîner, xwîna [[Xwînguhaztin|xwe bide]] mirovekî sax, ew mirovê xwînwergir jî tûşî vîrusa HIV-ê dibe. === Sorik === Sorik (bi înglîzî: ''measles'') nexweşiyek ji ber vîrusa ''Morbillivirus hominis'' e. Ev nexweşî bi gelemperî di temenê zaroktiyê de tûşî mirov dibe. Ji salên 1960yan vir ve li dij sorikê kutav (vaksîn) tê bikaranîn. Bi gelemperî kutava sorikê, bi kutava sorika almanî (bi îglîzî: ''rubella'') û kutava binguhikê (bi înglîzî: ''mumps'') re wekî “kutava têkil” tê kutandin. Ji bo dabînkirina bergiriya laş, zarok du caran tên vaksînkirin. Vîrusa sorikê bi dilopikên ji dev boz û girika kesên nexweş belavê hawirdorê dibe, bi hensagirtinê jî tûşî mirovê sax dibe. Bi gelemperî 10 heta 14 roj piştî tûşbûna vîrusê, nîşaneyên nexweşiyê peyda dibin. Di laş de taya bi asta bilind, herika poz, çavên bixwîn, li kêlekên nav dev de peydabûna xalên spî nîşaneyên serekî ne. Çendan roj şûn ve, di rû û jorê stû de sorayî xuya dibin, sorayiyên çerm hêdî-hêdî belavê laş dibin.<ref>World Health Organisation (WHO). Measles [https://www.who.int/health-topics/measles#tab=tab_2]</ref> === Îflîca zarokan (polîo) === Îflîca zarokan (bi înglîzî: ''poliomyelitis'' an jî bi kurtî ''polio'') bi vîrusa poliovirus tûşî mirov dibe. Îflîca zarokan nexweşiyek gelek vegir e (bi înglîzî: ''contagious''), pir zû belav dibe û tûşî mirovên sax dibe.Vîrusa nexweşiyê di xaneyên koendama demarê de cih dibin û dibe ko di nav çendan saetan de di hin masûlkeyan de rê li ber girjbûn û xavbûnê bigirin û îflîcbûn (bi înglîzî: ''paralysis'') rû bide. Hin caran dibe ko îflîcbûn di masûlkeyên koendama henaseyê de rû bide, di vê rewşê de mirin rû dide. Nexweşî herî zêde di nav zarokên ji 5 salan piçûktir de bi bandor e. Bi kutanê, rê li ber nexweşiyê hatiye girtin. Ji salên 1960yan vir ve li dijî nexweşiya îflîca zarokan kutav tê bikaranîn. Vîrus bi rêya dev, tûşî laşê mirov dibe. Poliovirus di linceperdeya gewriyê û ya [[rûviya zirav]] de cih dibin û di [[Lîmfegirê|limfegireyên]] wir de duhende dibin. %1 heta 2 yê van tûşbûnan de vîrus êrîşê demarexaneyên livînê (bi înglîzî: motor neurons) yên [[demarekoendama navendî]] dikin. Tûşbûna nexweşiyê ji mirovek ber bi mirovek din rû dide. Ji ber ko vîrus di rûviya zirav de cih dibin, riya sereke ya belavbûna vîrusê pîsayî (gû) ya mirovê nexweş e. Bi gelemperî bi rêya ava qirêj an jî destên qirêj û xurekên qirêj, vîrus tûşî mirovan dibe.Di despêka tûşbûnê de nexweşî, xwe wekî nexweşiya grîpê nîşan dike. Ta, bêhalî, serêşî û hin caran eşa gehan nîşaneyên serekî ne. Di 200 nexweşiyan de bi qasî kesek de, bi gelemperî di masûlkeyên ling û pê de îflîcbûn rû dide.<ref>The Institut Pasteur. Poliomyelitis [https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/poliomyelitis]</ref> === Hepatît (Kezebkulî, zerik) === Peyva hepatît (bi înglîzî: ''hepatitis'') ji bo rewşa kulbûna (bi înglîzî: ''inflammation'') [[kezeb]]ê tê bikaranîn. Li dewsa hepatîtê di, nav gel de peyvên “zerik” û “kezebkulî” jî tên bikaranîn. Kulbûna kezebê bi gelemperî ji ber tûşbûna vîrusan rû dide, lê dibe ko bakterî an jî madeyên kîmyayî yên wekî alkol jî bibin sedema kezebkuliyê. 5 corên hepatîtê hene ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin. Cora hepatîtê navê xwe ji cora vîrusê digire. Vîrusa A,Vîrusa B, Vîrusa C, Vîrusa D û Vîrusa E di kezeba mirov de dibin sedema çêbûna nexweşiyên Hepatîta A,B,C,D û E.<ref>NHS. Hepatitis[https://www.nhs.uk/conditions/hepatitis/]</ref> ==== Hin nîşaneyên hepatîtê: ==== Êşa masûlke û gehan, di laş de taya bi asta bilind, hestê bêteqatî û westiyayî, xwesteka xwarin û vexwarinê de kêmbûn (bêmadeyî), êşa zikê, [[mîz]]a bi rengê zer heta rengê qehweyî, pîsayî (gû) ya bi rengê gewr, di çavan û çerm de rengê zerokiyê. Vîrusa hepatîta A bi xwarin û vexwarinên tûşî pîsayî ya kesên bi nexweşiya hepatîta A bûne, tûşî mirov dibe. Li dijê nexweşiyê kutav heye. Nexweşiya hepatîta B bi rêya xwînê, ji kesên tûşbûyî belav dibe. Ango dibe ko ji dayika ducanî nexweşî derbasî pitika wê bibe. Herwiha bi reya têkiliya zayendî jî nexweşî ji kesek derbasî kesek din dibe. Ji bo avakirina bergiriyê, li dijî nexweşiyê, kutava hepatîta B tê bikaranîn. Vîrusa hepatîta C jî wekî mîna hebatîta B, bi rêya xwînê belav dibe. Kesên bi nexweşiya hepatîta C ketine, bi dermanan baş dibin. Lê ji bo avakirina bergiriyê li dijê vîrusên hepatîta C, kutav tune. Hepatîda D, ji aliyê vîrusa hepatîda D ve tûşî mirov dibe. Lê ev vîrus tenê tûşî kesên bi nexweşiya hepatîta B-yê ne dibe. Ango vîrusa hepatîta D, di hebûna vîrusa hepatîta B de duhende dibe. Nexweşî bi rêya xwînê an jî bi têkiliya zayendî tûşî mirov dibe. Li dijî hepatîta D-yê kutavek taybet tune, lê kutava hepatîta B, mirov ji tûşbûna vîrusa hepatîta D-yê jî diparêze. Vîrusên nexweşiya hepatîda E bi gelemperî ji goştên xav an jî kêmpijiyayî yên beraz û pezkûviyan tûşî mirov dibe. Ji bo avakirina bergiriyê li dijî vê nexweşiyê kutav tune. == Bandora vîrusan li ser çêbûna nexweşiya şêrpenceyê == Hin xebatên zanistî de hatiye nîşankirin ko piştî tûşbûna vîrusan dibe ko beşa laş a tûşbûyî de şêrpence peyda bibe. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya hepatîta B yê ne dibe ko bi şêrpenceya kezebê ve rû bi rû bimînin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Piştî tûşbûna hin corên vîrusa ''Human papillomaviruses'' (HPV) dibe ko di stûyê malzarokê (bi înglîzî: ''cervix'') de şêrpence peyda bibe.<ref>NHS. Human papillomavirus [https://www.nhs.uk/conditions/human-papilloma-virus-hpv/]</ref>Dibe ko %15 yê şêrpenceyên mirov ji ber hebûna vîrusan rû bide. Gava vîrus tûşî xaneyê dibe, dikare taybetmendiyên geşebûna xaneyê biguherine. Vîrus di xaneya xanexwê de [[derbirîna gen]]ên dibin sedema şêrpenceyê, han dikin, ji van genan re tê gotin onkogen (bi înglîzî: ''oncogenes''). Bi derbirîna van genan, çalakiya xaneyê jî diguhere û dibe ko şêrpence peyda bibe. Herwiha hin caran jî dibe ko vîrus bixwe onkogenan kod bikin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> Dibe ko têkilbûna genoma vîrusê bi kromozomên xaneya xanexwê ve, gena ji bo kontrolkirina dabeşbûna xaneyê xirab bike. Ev rewş jî dibe sedema çêbûna şêrpenceyê. Di sala 2006 de ji bo di mêyan de rê li ber şêrpenceyên ji ber HPV were girtin, kutav hat çêkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Bi kutana vê kutavê, egera çêbûna şêrpenceya stûyê malzarokê tê kêmkirin. == Li dij vîrusan berxwedana xanexwêyê == Tûşbûna vîrusan bergiriya laş han dike. Li dij vîrusan, di laşê mirov de [[bergiriya giştî]] û bergiriya taybet ([[bergiriya xaneyî]] û [[bergiriya derdanî]]) çalak dibe. Bergiriya giştî bi gelemperî rê li ber zêdebûna hejmara vîrusan digire. Wekî mînak, xaneya tûşbûyî proteînek taybet a bi navê [[înterferon]] berhem dike û der dide. Înterferon di xaneyên tûşbûyî de duhendebûna vîrusan asteng dike.<ref>British Society for Immunology “Immune responses to viruses”[https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/pathogens-disease/immune-responses-viruses]</ref> Herwiha interferon bi xaneyên cînar ên hê tûşî vîrusê nebûne ve tê girêdan û wan li dij tûşbûna vîrusê bihêz dike. Di laşê mirov de [[Xaneya B|lîmfexaneyên B]] wekî bersîva tûşbûnê, li dij vîrusan, bi bergiriya derdanî, [[dijeten]] berhem dikin. Lê gava virusek cara ewil tûşî laş dibe, xaneyên mirov nikarin bi lez dijeten berhem bikin, loma dibe ko bandora dijeten sinordar be.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Dijeten bandor li ser vîrîonên li derveyî xaneyan dike. Bergiriya xaneyî jî bi taybetî ji aliyê [[Xaneya T|Xaneyên T]] ve tê rêkxistin. Di bergiriya xaneyî de, vîrusên nav xaneya tûşbûyî jî tên armancgirtin. == Çandina vîrusan == [[Wêne:Cultivation of viruses ku.png|thumb|400x400px|Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê de, di nav şûşeya çandina xaneyê de an jî di nav firaqa Petri de tên çandin. ]] Ji bo naskirina (teşxîskirin) vîrusan, dîtina dermanan bo çareseriya nexweşiyên vîrusî, çêkirina kutavan (vaksîn) û ji bo lêkolînên zanistî pêdivî bi çandina vîrusan heye. Ji ber ko vîrus mişexwer in û nikarin bi tena serê xwe pir bibin, vîrus di laşê zîndeweran de an jî di xaneyek zindî de dikarin werin çandin û duhendekirin. Heke ji bo çandinê tevahiya laşê zindî were bikaranîn ev çandina vîrusê wekî çandina di vîvo de (bi înglîzî: in vivo) tê navkirin.Peyva “in vivo” di latînî de bi wateya “ di nav tişta zindî” de tê bikaranîn. Ne tenê ji bo çandina vîrusan lê ji bo hemû xebat û ezmûnên ko li ser laşê ajal û riwekan ve tên kirin jî ev peyv tê bikaranîn.<ref>“In vivo.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/in%20vivo.] Accessed 24 Dec. 2024.</ref> Di çandina di vîvo de xanexwê dibe ko embriyoyek be an jî heka pîtandî ya mirîşkan be. Hin caran jî dibe ko ajalek be. Wekî mînak her sal ji bo çêkirina piraniya kutavên grîbê (bi înglîzî: influenza vaccines), vîrusên grîbê di hêkên mirîşkan de tên çandin.<ref>Wadell G. Cultivation of viruses. Textbook of Medical Virology. 1983:38–44. doi: 10.1016/B978-0-407-00253-1.50010-4. Epub 2014 Jun 27. PMCID: PMC7173560.</ref> Ango embriyo an jî ajala xanexwê wekî kargeha çêkirina vîrusan kar dikin. Hin caran jî vîrus li derveyî laşê zîndewer lê di nav xaneyên zîndewerê de di hawirdorek destkarî de tên çandin, vê çandina vîrusan wekî çandina di vîtro de (bi înglîzî: ''in vitro'') tê navkirin. Peyva “in vitro” bi wateya “li derveyî laşê zindewerê” an jî “di şûşeyê de” tê bikaranîn. Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê (bi înglîzî: ''test tube'') de, di nav şûşeya çandina xaneyê (bi înglîzî: ''cell culture flask'') de an jî di nav firaqa Petri (bi înglîzî: ''Petri dish'') de tên çandin. Ji bo çandina bakteriyofajan, pêşî bakterî di firaqa Petrî de li ser tebeqaya agarê tên çandin, paşê, bakterî bi bakteriyofajan ve tên tûşkirin. Vîrus di nav bakteriyan de duhende dibin. Ji bo duhendebûnê, pêdiviya vîrusên ajalan bi ajala xanexwê an jî xaneyên ajalê heye. Ji bo xebatên bi çandina di vîtro de, xaneyên ajala xanexwê di şûşeyên çandinê de tên xwedîkirin, paşê bi vîrusan tên tûşkirin. Ji endam an jî şaneyên ajala xanexwê hinek xane tên derxistin. Di nav şûşeya çandinê de hinek şileya ji bo çandina xaneyan heye. Xane di nav vê şileyê de tên xwedîkirin. Bi dûhendebûnê, xaneyên nû çêdibin û xwe bi rûyê şûşeyê ve girê didin û geşe dibin. Paşê, bi tûşkirina vîrusan, vîrus dikevin nav xaneyan û duhende dibin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus| ]] 6twqk0dmndrkcnooy53wum6n1ouujiv 2100825 2100824 2026-10-27T20:00:03Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Nexweşiyên vîrusî di laşê mirov de */ 2100825 wikitext text/x-wiki '''Vîrus''' an jî '''vayros''' pêkhateyeke nexaneyî û nezindî ye ko mişexwera neçar a navxaneyê ye.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> [[Wêne:Basic Scheme of Virus ku.svg|thumb|Vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne.]] Di [[zimanê latînî]] de peyva vîrus ji bo [[jehr]]ê an jî tiştên jehrî dihat bikaranîn.<ref name="BIOLOGY (the study of life) "/> Liqê [[Mîkrobiyolojî|mîkrobiyolojiyê]] ko li ser pêkhate, cor û duhendebûna vîrusan û nexweşiyên vîrusî xebat dike wekî ''vîruszanî'' ({{Bi-en|''virology''}}) tê navkirin. [[Zanistvan|Zanyarên]] ko li ser vîrusan xebat dikin jî wekî ''vîruszan'' ({{Bi-en|''virologist''}}) tên navkirin.<ref name="VILLEE"/> Xaneya ko vîrus tûşî wê dibe û di nav wê de duhende dibe, wekî ''xaneya xanexwê'' ({{Bi-en|''host cell''}}) tê navkirin. == Taybetmendiyên zîndeweran == Ji ber ko vîrus pêkhateyên nexaneyî û mişexwer (parazît) in, di nav ti cîhanek zîndeweran de nayên polenkirin. Berevajî zîndeweran, vîrus ti [[endamok]]ên xaneyî lixwe nagirin û nikarin bi tena serê xwe [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] bibin û pir bibin. Di şûna wê de,vîrus tûşî [[xane]]yekê dibe û dikeve nav xaneya xanexwê. Di nav xaneya xanexwê de, vîrus endamokên xaneyê, asîdên nukleyî û awêteyên endamî yên wê xaneyê ji bo pirbûna xwe bi kar tînin. Loma vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne ({{Bi-en|''obligate intracellular parasites''}}).<ref name="VILLEE" /> Vîrus dikarin tûşî xaneyên hemû cor zîndeweran; [[Heywan|ajal]], [[riwek]], [[Kuvark|karok]], [[protîst]] û [[Bakterî|bakteriyan]] bibin. Vîrus pêkhateyên zindî an jî nezindî nînin,<ref name="OpenStax, Biology" /> lê dikarin zîndeweran tûşî nexweşiyan bikin. Ji bo pêkhateyek wek zindî were hesibandin, divê xwediyê hin taybetmendiyan be. Hinek taybetmendiyên zîndeweran: [[Organîzm|Zîndewer]] herî kêm ji yek [[xane]]yê pêk tên û di xaneyên xwe de [[molekul]]a embarkirina zanyariyên [[Genetîk|bomaweyî]] lixwe digirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi xurek û xwedîbûnê heye. Hemû zîndewer xurekan [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û bi [[henaseya xaneyê]] xurekan diguherînin bo [[Enerjî|enerjiyê]]. Pêdiviya hemû zîndeweran bi deravêtina madeyên paşmayî heye. Hemû zîndewer geşe dibin, diperisin û dilivin. Hemû zîndewer ji bo berdewamiya nijada xwe [[Pirbûna zayendî|pir dibin]]. Hemû zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorên xwe re bertek nîşan didin. Hemû zîndewer li gor [[metabolîzm]]aya xwe di nav xaneyên xwe de hin molekulan çêdikin an ji hildiweşînin. Hemû zîndewer bi guncandinan ({{Bi-en|''adaptation''}}) li jingehê de derfetên jiyana xwe zêde dikin. Vîrus ji van taybetmendiyên zîndeweran tenê sê taybetmandî lixwe digirin. Vîrus xwediyê molekula bomaweyî ne, dikarin di nav xaneya xanexwê de pir bibin û vîrus bi [[mutasyon]]an tên guncandin. Bi van taybetmendiyên xwe, vîrus dişibin zîndeweran, lê ji ber ko hemû taybetmendiyên zîndeweran lixwe nagirin, vîrus wekî pêkhateyên zindî nayên hesibandin. Herwiha vîrus hebûneke nezindî jî nîn e. Ango vîrus, pêkhateyek li peravê zindîbûn û nezindîbûnê ye.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Keşifa vîrusan == Mirovahî cara pêşîn bi parzûna porselenî ji hebûna vîrusan agahdar bû. Parzûna porselenî wekî parzûna Chamberland- Pasteur tê navkirin. Di nav [[şile]]meniyê de hemû tiştên hûrik û bakteriyên ko tenê bi mîkroskobê dihatin dîtin, bi parzûna Chamberland- Pasteur ve dihatin parzûnkirin. Di sala 1886an de Adolph Meyer da nîşankirin ko nexweşiyeke riweka titûnê, nexweşiya mozaîka titûnê (bi înglîzî: ''tobacco mosaic disease'') dikare bi şilemeniya ko ji riweka nexweş hatiye derxistin, were guhaztin bo riwekeke sax.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di sala 1892an de [[Dmitri Ivanovsky]] da nîşankirin ko hokara nexweşiya mozaîka titûnê bi parzûna Chamberland- Pasteur, ji şilemeniyê ji riweka nexweş hatiye derxistin, cihê nabe û ji parzûnê derbas dibe. Ango hokara nexweşiyê ji bakteriyan piçûktir ê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Vîrus pêkhateyên evqas piçuk in ko bi mîkroskoba ronakî nayên dîtin. Loma herçiqas mirovahî ji salên 1890iyan şûn ve ji hebûna vîrusan agahdar bûn jî, heta salên 1930yan vîrus nehatin dîtin. Bi keşifa [[Mîkroskop|mîkroskoba elektronî]], zanyariyên derbarê hebûn û pêkhateya vîrusan jî zêde bûn.<ref name="Biology"/> == Pêkhateya vîrusan == [[Wêne:Non-enveloped and enveloped virions ku.png|thumb|400x400px|Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên [[proteîn]]î hene.]] [[Wêne:Qebareya vîrusan ku.png|thumb|401x401px|Vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in]] Vîrusa li derveyî xaneya xanexwêyê, wekî ''vîrîon'' tê navkirin. Bi eslê xwe beşa vîrusê ya ko di nav xaneya xanexwê de pir bûye, xaneyê terikandiye û dikare tûşî xaneyeke nû ya xanexwêyê bibe, wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="VILLEE" /> Vîrus bi şêwe û qebareyên corbicor in, lê di hemû vîrusan de pêkhate dişibe hev. Di hemû vîrusan de genoma ji yek an jî zêdetir asîda nukleyî ([[ADN]] an jî [[ARN]]) bi çîneke parêzger a proteînî dorpêçî ye. Ji vê çînê re tê gotin poşerê proteînî (bi înglîzî: ''capcid''). Dibe ko di hin vîrusan de li gel asîda nukleyî [[enzîm]] jî hebin. Poşer ji binebeşên proteînî yên bi navê kapsomer (bi înglîzî: ''capsomere'') pêk tê. Di hin vîrusan de poşer bi şeweyê gogî ya ji firerûyên (bi înglîzî: ''polyhedral'') sêgoşeyî ye, di hin vîrusan de poşer bi pêkhateya lûlpêçî ye.<ref name="Biology" /> Wekî mînak vîrusa mozaîka titûnê ji poşerê lûlpêçî pêk tê. Di hin vîrusan de, wekî mînak, di vîrusa grîpê (bi înglîzî: ''Influenza virus'') de poşer ji aliyê çînek ve dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg. Çavkaniya bergê vîrusê, parzûna xaneyê ya xaneya xanexwê ye. Berg [[fosolîpîd]] û proteînên parzûnê yên xaneya xanexwê lixwe digire. Herwisa berg proteîn û glîkoproteînên vîrusê jî lixwe digire.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref><ref name="Biology" /> Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên (bi înglîzî: ''spikes'') glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên proteînî hene û wekî wergirên vîrusî (bi înglîzî:''viral receptors'') tên navkirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhateya nûkê taybet e ji bo her cor vîrusek. Wekî mînak, du cor nûkên vîrusa gripê hene. Nûkên hemagglutînîn (H) (bi înglîzî: ''hemagglutinin spikes'') ji bo girêdana xaneya xanexwêyê û têperbûna ARN-yê kar dikin. Nûkên nêramînîdaz (N) (bi înglîzî: ''neuraminidase spikes'') vîrusê ji xaneya xanexwêyê cihê dikin ko vîrîon ji xaneyê dûr bikevin.Vîrusên grîpê bi gelemperî li gor nûkên N û H tên diyarkirin. Wekî mînak, Vîrusa grîpê ya H1N1 berpirsê [[Pandemî|pandemiyên]] di salên 1918 û 2009an e.<ref>J. Cohen. “What’s Old Is New: 1918 Virus Matches 2009 H1N1 Strain. Science 327, no. 5973 (2010): 1563–1564.</ref> Vîrusa H2N2 berpirsê pandemiya sala 1957an e, vîrusa H3N2 jî di sala 1968an de bi awayekî pandemî belav bû.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Qebareya vîrusan ne yek e, bi gelemperî, tîreya vîrusa herî piçûk bi qasî 20 nanometre, ya herî gewre jî bi qasî 400 nanometre ye. Ango vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in. Tîreya bakteriyek asayî bi qasî 1000 nanometre ye. Tîreya xaneyên zîndewerên navikrasteqînan jî 10 heta 1000 car ji ya bakteriyan mezintir e. Vîrusên bi navê adenovîrus, tûşî coga [[koendama henaseyê]] û coga [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisa mirov]] dibin û mirov nexweş dikin. Tîreya adenovîrusan bi qasî 75 nm ye. Bi qasî 50 mîlyon adenovîrus dikarin di yek xaneyek mirov de cih bibin.<ref name="Biology" /> Vîrus nikare bi tena serê xwe zêde bibe. Genên vîrusê, xaneya xanexwêyê ji bo çêkirina vîrusên nû çalak dike. Xaneya xanexwê, li gor zanyariyên bomaweyî yên vîrusa tûşî wê bûye, yekeyên vîrusê çêdike, yekeyan bi hev re girê dide û vîrusê peyda dike.<ref name="Concepts and Applications" /> == Polenkirina nefermî ya vîrusan == Li gel polenkirina zanistî, vîrus hin caran bi awayekî nefermî jî tên polenkirin. Di polenkirina nefermî de vîrus li gor şêwe, genom, pêkhate û xaneya xanexwê tên dabeşkirin. === Vîrus li gor cor û pêkhateya genomê === Madeya bomaweyî ya nav vîrusê, wekî genoma vîrusê (bi înglîzî:''viral genome'') tê navkirin. Ji ber ko vîrus bi tena serê xwe nikarin duhende bibin, pêdiviya genoma vîrusan tenê bi genên ji bo çêkirin û yekkirina beşên vîrusê heye. Di genoma vîrusan de ji bo rêkxistina çalakiyên xaneya xanexwê, genên bo kodkirina hin proteîn an jî [[enzîm]]an jî cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Cor û pêkhateya genoma vîrusê li cem vîrusan ne yek e. Asîda nukleyî ya hin vîrusan [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] ye û evan vîrusan wekî vîrusên ADN-yî tên navkirin. Lê di hin corên vîrusan de molekula bomaweyî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] ye, loma ew jî wekî vîrusên ARN-yî tên navkirin.<ref name="Biology"/>Ango berevajî hemû zîndeweran, di vîrusên ARN-yî de embara zanyariyên bomaweyî ne ADN, lê ARN ye. Di hin vîrusan de asîda ADN tek zincîrî ye, di hinekan de jî cot zincîrî ye. Herwiha di hin vîrusên ARN-yî de, ARN-ya vîrusê tek zincîrî ye, lê di hinek vîrusan de ARN cot zincîrî ye.<ref name="Campbell"/> === Genoma vîrusan li gor şêweyî wan === Genoma vîrusan li gor cora vîrusê dibe ko bi şeweyê xelekî (bazineyî) an jî xêzî be. Di hin vîrusan de ne yek lê zêdetir kopiyên genomê hene.<ref name="Campbell"/> Qebareya genoma vîrusî jî ji hev cuda ne. Dibe ko di vîrusek de genom tenê ji çend hezar nukleotîdan pêk hatibe, lê di vîruseke din de dibe ko hejmara nukleotîdên genomê ji sed hezaran zêdetir bin. Wekî mînak, genoma vîrusa mozaîka titûnê ji 6400 cotên nukleotîdan pêk tê û tenê şeş gen lixwe digire.<ref name="Biology"/> Lê di genoma vîrusên bakteriyofaj bi hejmara gelek zêde gen cih digirin. === Vîrus li gor şeweyê poşerê proteînî === Vîrus li gor şêweyê poşerê xwe bi sê koman de tên polenkirin: # Vîrusên bi poşerê lûlpêçî (bi inglîzî: ''helical''), # Vîrusên firerûyî (bi înglîzî: ''polyhedral''), # Vîrusên bi poşerê aloz (bi înglîzî: ''complex'')<ref name="Microbiology" /> Poşerê vîrusa mozaîka titûnê bêberg e û bi şeweyî lûlpêçî ye. Poşerê vîrusa ebola bi bergek dorpêçî ye û poşer bi şeweyî lûlpêçî ye. Di hin vîrusan de poşer ji firerûyên sêgoşeyî pêk tê. Bi gelemperî di vîrusên firerûyî de, poşer ji 20 rûyên sêgoşeyî pêk tê. Wekî mînak, vîrusa nexweşiya îflîca zarokan (bi înglîzî: ''polio'') û vîrusa herpes (bi tûşîbûna vîrusa ''Herpes simplex'' di dev û lêvên mirov de peqilkên hûrik peyda dibe), vîrusên bi poşerê bistrûyî (bi înglîzî:icosahedral) ne. Vîrusên lûlpêçî û vîrusên bîstrûyî dibe ko biberg an jî bêberg bin. Vîrusên bêberg wekî vîrusên rût (bi înglîzî: naked virus), vîrusên ko poşerê proteînî bi bergek fosfolîpîdî pêçayî ye jî wekî vîrusên biberg (bi înglîzî: ''enveloped vîrus'') tên navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> === Polenkirina vîrusan li gor xaneya xanexwê === Vîrus tûşkerê kîjan xaneyê be, bi navê wê xaneya xanexwê ve tê navkirin. Wekî mînak, vîrusa ajalan, vîrusa riwekan, vîrusa karokan û hwd. ==== Vîrusên riwekan ==== Vîrusên ko tûşî xaneya riwekan dibin û bi têkbirina geşe û peresînê, berhemdariya riwekê kêm dikin, wekî vîrusên riwekan tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology"/> Hema hemû vîrusên rivekan, virusên ARN-yî ne. Piraniya wan, wekî vîrusa moazika titûnê bi şeweyî çîlkeyî (bi înglîzî: ''rod-shaped'') ne.Ji bo tûşî riwekan bibe, divê vîrus pêşî ji şaneya poşêrê ya çîna derveyî ya riwekê derbas bibin. Riwekên ji ba û sermayê ziyan girtine û birîndar bûne, an jî yên ji aliyê ajal û karokan ve hatine birîndarkirin, riwekên herî guncaw in ji bo tûşbûnê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> ==== Vîrusên ajalan ==== Vîrusên tûşî xaneyên ajal dibin û dibin sedema nexweşiyan, wekî vîrusên ajalan tên navkirin. Vîrusa grîpê mînak e ji bo vîrusa ajalan. Di piraniya vîrusên ajalan de poşerê proteînî yê vîrusê bi çînek fosfolîpîdî dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg.Vîrus bi alîkariya bergê, xaneya xanexwêyê nas dike, dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Biology with Physiology"/> Dibe ko genoma vîrusên ajalan ADN an jî ARN be. Vîrusên nexweşiya grîpê, vîrusa îflica zarokan, vîrusa sorikê û vîrusa HIV a [[AIDS]]-ê jî tê de, gelek vîrusên ajalan, vîrusê ARN-yî ne. Vîrusên nexweşiya hepatîta B û xuriya mirişkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') mînak in bo vîrusên ADN-yî. ==== Vîrusên bakteriyan ==== {{Gotara bingehîn|Bakteriyofaj}} [[Wêne:Bakteriyofaj ku.png|thumb|Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz.]] Vîrusên ko tenê dikarin tûşî bakterî an jî arkebakteriyan bibin û di nav xaneya wan de duhende bibin, wekî bakteriyofaj (bi înglîzî:''bacteriophage'') an jî bi kurtî wekî faj (phage) tên navkirin.<ref>Kasman LM, Porter LD. Bacteriophages. [Updated 2022 Sep 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493185/]</ref> Peyva [[bakteriyofaj]], cara pêşîn di sala 1917yê de ji aliyê biyologê frensî Félix d’Hérelle ve hat bikaranîn. Di zimanê grekî de “phago” ji bo “xwarin” an jî ”a ko dixwe” tê bikaranîn. Ango bakteriyofaj bi wateya bakterixwer (a ko bakteriyê dixwe) tê bikaranîn.<ref>"Bacteriophage ." The Gale Encyclopedia of Science. . Encyclopedia.com. 3 Dec. 2024 [https://www.encyclopedia.com].</ref> Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz. Bakteriyofaj bi gelek cor û şêweyê ne. Lê di hemû bakteriyofajan de genoma asîda nukleyî di nav poşerê proteînî de cih digire. Poşer, genomê diparêze û guhaztina wê bo xaneya xanexwê rêk dixe. Di bin mikroskoba elektronî de di gelemperiya bakteriyofajan de sê beş xuya dibin; serî, kilik û rîşalên kilikê. Madeya bomaweyî ya nav bakteriyofajê, wekî genom tê navkirin. Genoma bakteriyofaja T4 û piraniya fajên din ADN-ya cotşerîdî ye, lê dibe ko genoma hin corên fajan ADN-ya tek şerîdî be. Herwiha genoma hin bakteriyofajan jî ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tek şerîdî ye. Di piraniya fajan de genom bi şêweyê xêzî ye, lê bakteriyofajên bi genoma xelekî jî hene. Wekî mînak, di bakteriyafaja bi navê ''Pseudoalteromonas virus PM2'' de genom ji ADN-ya xelekî pêk tê.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/report_9th/dsDNA/Corticoviridae]</ref> == Polenkirina zanistî ya vîrusan == Di sala 1966ê de “Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan” (bi înglîzî: ''International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)'') hat avakirin. Ji sala 1971ê vir vê polenkirina vîrusan bi awayek zanistî ji aliyê vê desteyê (komîteyê) ve tê rêvebirin.Komîte di sala 2020ê de bîryar da ko êdî di warê polenkirina vîrusan de, wê polenkirina dunav (binominal), were bikaranîn. Ango vîrus jî bi awayê ko zîndewer tên polenkirin wê bi du navan werin navkirin. Polenzaniya (taksonomî) vîrusan dişibe taksonomiya [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]], lê di navbera herdu taksonomiyan de hin cudahî jî hene. Vîrus di 15 astan de tên polenkirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee. The new scope of virus taxonomy: partitioning the virosphere into 15 hierarchical ranks. Nat Microbiol. 2020 May;5(5):668-674. doi: 10.1038/s41564-020-0709-x. Epub 2020 Apr 27. PMID: 32341570; PMCID: PMC7186216.</ref> Polenkirina vîrusan bi asta realm dest pê dike heta asta corê, bi 15 astan tê nîşankirin. Ji bilî asta corê, di her astek de paşgirek taybet tê bikaranîn. Heta niha vîrus di asta 7 realam de hatine polenkirin. Li taboya jêr de, astên polenkirina vîrusan hatiye nîşankirin û taksonomîya vîrusa hariyê (bi înglîzî: ''rabies'') jî wekî mînak hatiye ravekirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301733&taxon_name=Lyssavirus%20rabies]</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" | '''<big>Taksonomiya vîrusan a</big>''' '''<big>li gor</big>''' '''<big>"Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan”</big>''' |- !'''<big>Asta polenkirinê</big>''' !'''<big>Paşgira taybet</big>''' !'''<big>Mînak</big>''' |- |'''Realm''' (realm) |''(-viria)'' |''Riboviria'' |- |'''Jêrerealm''' (subrealm) |''(-vira)'' | |- |'''Cîhan''' (kingdom) |''(-virae)'' |''Orthornavirae'' |- |'''Jêrecîhan''' (subkingdom) |''(-virites)'' | |- |'''Liq''' (phylum) |''(-viricota)'' |''Negarnaviricota'' |- |'''Jêreliq''' (subphylum) |''(-viricotina)'' |''Haploviricotina'' |- |'''Pol''' (class) |''(-viricetes)'' |''Monjiviricetes'' |- |'''Jêrepol''' (subclass) |''(-viricetidae)'' | |- |'''Kom''' (order) |''(-virales)'' |''Mononegavirales'' |- |'''Jêrekom''' (suborder) |''(-virineae)'' | |- |'''Xêzan''' (family) |''(-viridae)'' |''Rhabdoviridae'' |- |'''Jêrexêzan''' (subfamily) |''(-virinae)'' |''Alpharhabdovirinae'' |- |'''Tuxm''' (genus) |''(-virus)'' |''Lyssavirus'' |- |'''Jêretuxm''' (subgenus) |''(-virus)'' | |- |'''Cor''' (species) |''(ne standard'' e'')'' |''Lyssavirus rabies'' <u>(vîrusa hariyê</u>) |} == Polenkirina Baltimor == Ev sîstem di destpêka salên 1970yan de ji aliyê biyolog David Baltimore ve hat pêşniyarkirin, loma wekî polenkirina Baltimore tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di xebatên zanistî de wekî alternatîfa polenkirina ICTV-yê herî zêde ev sîstema polenkirinê tê bikaranîn. Di polenkirina Baltimore de li gel şêwe û genoma vîrusê, ARN-peyamber a vîrusê ji bo polenkirinê wekî krîtera serekî tê bikaranîn. Bi kurtasî di sîstema polenkirina Baltimore de, polenkirina vîrusan li ser bingeha çêbûna ARN-peyamberê ava bûye.<ref>Šimičić P, Židovec-Lepej S. A Glimpse on the Evolution of RNA Viruses: Implications and Lessons from SARS-CoV-2. Viruses. 2022 Dec 20;15(1):1. doi: 10.3390/v15010001. PMID: 36680042; PMCID: PMC9866536.</ref> ARN-peyamber di dema çerxa duhendebûnê de tê çêkirin ko proteînên vîrusê werin berhemanîn. Li gor polenkirina Baltimore, virus di heft koman de tên polenkirin.<ref>Mahmoudabadi G, Phillips R. A comprehensive and quantitative exploration of thousands of viral genomes. Elife. 2018 Apr 19;7:e31955. doi: 10.7554/eLife.31955. PMID: 29624169; PMCID: PMC5908442.</ref> Koma I, ji vîrusên bi genoma ADN-ya cotşerîdî (''dsDNA'') pêk tê. Di endamên vê komê de ARN-peyamber ji zincîra qalip a ADN-ya vîrusê tê çêkirin. Pêvajoya çêkirina ARN-pêyamber dişibe pêvajoya [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] ya di ADN-ya xaneyan de rû dide. Di vîrusên Koma II de genom ADN-ya tekşerîdî (''ssDNA'') ye. Berê ko libergirtina ARN-peyamber rû bide, genoma tekşerîdî tê guhertin bo genoma cot şerîdî ya navincî (bi înglîzî: ''intermediate''). ARN-peyamber bi pêvajoya libergirtinê, ji ADN-ya navincî tê berhemkirin. Genoma vîrusên Koma III, ARN-ya cotşerîdî (''dsRNA'') ye. Dema duhendebûnê, şerîd ji hev cihê dibin û yek ji şerîdan wekî şerîda qalib tê bikaranîn, bi hankirina ARN-polîmeraza vîrusê, ARN-peyamber tê berhemkirin. Vîrusên Koma IV, bi genoma ARN-ya tekşerîdî (''ssRNA(+)'') ya bi cemsergiriya pozîtîv in. Wateya cemsergiriya pozîtîv ev ko, ARN-ya genomê rasterast wekî ARN-peyamber tê bikaranîn. <ref>Eugene V. Koonin, Mart Krupovic, Vadim I. Agol. The Baltimore Classification of Viruses 50 Years Later: How Does It Stand in the Light of Virus Evolution?. Microbiology and Molecular Biology Reviews, 2021, 85 (3), pp.e0005321. ff10.1128/MMBR.00053-21ff. ffpasteur-03698244f</ref>Bi kopîkirina ARN-ya genomê, ARN-yên cotşerîdî yên navincî tên çêkirin. Ji ARN-ya cotşerîdî, şerîda ARN-ya bi cemsergiriya negatîv (temamkerê ARN-ya genomê ya bi cemsergiriya pozîtîv) tê bidestxistin. Paşê ev ARN wekî qalib tên bikaranîn, ARN-yên bi cemsergiriya pozîtîv en genomî û ARN-peyamberên vîrusê tên berhemanîn. Genoma vîrusên Koma V, ARN-ya tekşerîdî ya bi cemsergiriya negatîv e (''ssRNA(-)''). Ango rêzeya ARN-ya vîrusê, temamkerê ARN-peyamber e. Vîrusên Koma VI, du kopyayên ARN-ya tekşerîdî wekî genom lixwe digirin. ARN-yên tekşerîdî bi navbeynkariya enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') tên guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî tê guhaztin bo navika xaneya xanexwê û têkilê ADN-ya xaneyê dibe. Paşê ji ADN-ya vîrusê ya têkilê ADN-ya xaneya xanexwê bibû, bi libergirtinê, ARN-peyamber tê çêkirin. Di vîrusên Koma VII de genom bi qismî ADN-ya cotşerîdî ye, lê duhendebûna wan ne mîna vîrusên Koma I-ê ye. Genoma vîrusên Koma VII, ARN-ya tekşerîdî ya navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar dike. Herwiha ARN-ya tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. {| class="wikitable" |+ |- !II !ADN-ya tekşerîdî !Berê ko ARN-peyamber were libergirtin, ADN tê guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. !''Anelloviridae'', ''Circoviridae'' û ''Parvoviridae''. |- !III !ARN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !'''Vîrusa rota (rotavirus)''' |- !IV !ARN-ya tekşerîdî (+) !Genoma vîrusê wekî ARN-peyamber kar dike. !Vîrusa arsimê (''Pircornavirus'') |- !V !ARN-ya tekşerîdî (-) !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !Vîrusa hariyê (''Rhabdovirus'') |- !VI !Vîrusên ARN-ya tekşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !Bi navbeynkariya transkîptaza pêçewane, ji ARN-ya genomê ADN tê çêkirin. ADN têkilê genoma xaneya xanexwê dibe. ARN-peyamber ji beşa têkilbûyî tê libergirtin !vîrusa nemana bergiriya mirov ''(HIV)'' |- !VII !Vîrusên ADN-ya cotşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !ADN-ya genomê, ARN-yên tekşerîdî yên navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar bikin. Herwiha ARN-yên tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. !Vîrusa hepaptîta B (''Hepadnavirus'') |} == Duhendebûna vîrusan == Gava vîrus tûşî xaneya xanexwê dibe, [[derbirîna gen]]ên vîruse di xaneyê de dibe sedema destpêkirina rêzeçalakiyan ko wekî duhendebûna vîrusê tê navkirin. Bi duhendebûnê, vîrusên nû peyda dibin.<ref name="Biology"/> Di gavên duhendebüna virusên ajalan û yên bakteriyan de hin cudahî hebin jî, di piraniya vîrusan de çerxa duhendebûnê ji pênc gavên serekî pêk tê. 1.Pêvegirêbûn (''attachment''): Di vîrusan de glîkoproteînên bergê an jî proteînên taybet ên poşerê wekî proteînên girêdanê kar dikin. Proteînên girêdanê bi awayekî kîmyayî, wergirên taybet ên li ser [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] xanexwêyê nas dikin, û vîrusê bi xaneyê ve girê didin. Ango heke proteînên girêdanê yên vîrusê, li ser parzûna xaneyek de restê wergirên guncaw werin, vîrus bi navbeynkariya proteînên girêdanê, xwe bi wergirên xaneyê ve girê dide. Proteînên girêdanê yên vîrusê taybet e ji bo wergirên xaneya xanexwê, loma vîrus tenê hin corên xaneyan wekî xaneya xanexwê bi kar tînin.<ref name="Concepts and Applications" /> 2.Têketin (têkirina genomê) (''penetration''): Genoma vîrusê (ADN an jî ARN) ji parzûna xaneyê derbasî nav sîtoplazmaya xaneya xanexwêyê dibe. 3. Duhendebûn û berhemkirin (''synthesis''): ADN an jî ARN-ya vîrusê ji bo çêkirina asîdên nukleyî û proteînên vîrusê, kiryarên libergirtin û [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] ya xaneya xanexwêyê digirin bin kontrola xwe. Ji bo vîrusên nû genom û proteîn didin çêkirin. 4. Xwerêxistin (''assembly''): Hemû parçeyên nûçêbûyî (asîda nûkleyî, enzîm, poşer hwd.) bi hev re tên yekkirin û vîrusek nû peyda dibe. 5. Derpirandin (''release''): Xaneya xanexwê hildiweşe, vîrusên nû, ji xaneyê tên berdan, di vê qonaxa li derveyê xaneyê de, vîrus wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ji bo duhendebûn û kiryarên metabolî, pêdiviya hemû vîrusan bi xaneyên zindî heye. Vîrus bi tena serê xwe nikarin enzîmên ji bo duhendebûnê çêbikin. Vîrus di nav xaneya xanexwê de, ADN, ARN, [[rîbozom]] û hin beşên din ên xaneyê dikin bin kontrola xwe, bi xebata van beşan,vîrusên nû didin berhemkirin.<ref>Louten J. Virus Replication. Essential Human Virology. 2016:49–70. doi: 10.1016/B978-0-12-800947-5.00004-1. Epub 2016 May 6. PMCID: PMC7149683.</ref> === Taybetmendiyên gelemperî yên çerxên duhendebûnê bo vîrusan === Bi xaneya xanexwê ve xwe girêdana vîrusê û şandina genoma vîrusê bo nav xaneyê, tûşbûna vîrusê dide destpêkirin. Cora vîrusê û cora xaneya xanexwê awayê têperbûna genoma vîrusê bo nav xaneyê diyar dikin.Wekî mînak, vîrusên bakteriyofaj, kilikên xwe bi kar tînin ji bo şandina genoma xwe bo nav xaneya xanexwê. Vîrusên din bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibin. Di hin vîrusan de jî bergê virusê têkilê [[parzûna plazmayê]] ya xaneya xanexwê dibe, bi vî awayê genoma vîrusê derbasê nav xaneyê dibe. Gava genoma vîrusê di nav xaneya xanexwêyê de ye, deshilatdarîya xwe radigihîne. Ango li şûna ADN-ya xaneyê, genoma vîrusê karlêkên xaneya xanexwêyê digire bin kontrola xwe. Ji ber ko genoma vîrusê ji zanyariyên bo asîda nukleyî ya vîrusê û proteînên vîrusê pêk tê, nukleotîd, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], enzîm, rîbozom, ATP, ARN-yên guhêzer û pêkhateyên din ên xaneya xanexwê, ji bo çêkirina genom û proteînên vîrusê tên bikaranîn.<ref name="Campbell" /> Vîrusên ADN-yî, ADN-ya xwe wekî qalip bi kar tînin û bi navbenkariya ADN-polîmeraza xaneya xanexwêyê ADN-ya xwe duhende dikin, genomên nû didin berhemanîn. Vîrusên ARN-yî ji bo duhendekirina ARN-ya xwe, ARN-polîmeraz a vîrusê, û ARN ya vîrusê jî wekî qalip bi kar tînin. Piştî molekulên asîdên nukleyî yên vîrusê û molekulên poşerê proteînî hatin berhemkirin, ji bo çêkirina vîrusek nû xwe bixwe tên ba hev ev bûyer wekî xwerêxistin tê navkirin. Bi duhendebûnê, hejmara vîrusên nav xaneyê di demek kurt de gelek zêde dibin, bi gelemperî di nav xaneyê de bi berhevbûna sed hezaran vîrusan, xaneya xanexwê ziyan digire û diqelişe, vîrusên nû (vîrîon) yên ji xaneyê belavê hawirdorê dibin, tûşî xaneyên nû dibin û nexweşiyê belav dikin. Bakteriyofaj tenê di [[sîtoplazma]]ya bakteriya xanexwê de duhende dibin. Di xanexwêyên navikrasteqîn de, piraniya vîrusên ADN-yî di nav navikê de duhende dibin, tenê hin vîrusên ADN-yî yên gewre, wekî mînak, vîrusên xuriyê (bi înglîzî: ''poxviruses'') di sîtoplazmayê de duhende dibin. Vîrusên ARN-yê bi gelemperî di sîtoplazmayê de duhende dibin.<ref name="Microbiology"/> == Çerxên duhendebûnê di vîrusên bakteriyofaj de == Dema vîrusek tuşî xaneya xanexwê dibe, derbirîna genên vîrusê dibe sedema rêzek gavan, ko jê re çerxa duhendebûna vîrusê tê gotin û di encamê de vîrusên nû çêdibin. Bakteriyofaj bi gelemperî yek ji du çerxên duhendebûnê pir didibin; 1. Çerxa şîbûnê û 2.Çerxa têkilbûnê Di [[çerxa têkilbûnê]] (bi înglîzî: ''lysogenic cycle'') de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology"/>Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşî xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Vîrusên ko çerxa têkilbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temprate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell"/> Di [[çerxa şîbûnê]] de (bi înglîzî: ''lytic cycle''), piştî tûşbûnê, bakteriyofaj di nav xaneya xanexwê de tê duhendekirin, bi zêdebûna hejmara fajên nû, şîbûneya xaneya xanexwê rû dide, xane hildiweşe û vîrus belavê havirdorê dibin.<ref>Zhang M, Zhang T, Yu M, Chen YL, Jin M. The Life Cycle Transitions of Temperate Phages: Regulating Factors and Potential Ecological Implications. Viruses. 2022 Aug 28;14(9):1904. doi: 10.3390/v14091904. PMID: 36146712; PMCID: PMC9502458.</ref>Ango di çerxa şîbûnê de bakterî dimire. Bakteriyofajên ko tenê bi çerxa şîbûneyê duhende dibin (zêde dibin), wekî fajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phage'') tên navkirin. Çerxên duhendebûnê di bakteriyofajan de bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ji van gavan, qonaxa têkilbûnê, tenê ji bo bakteriyofajên bi çerxa têkilbûnê duhende dibin de rû dide. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa şîbûnê de piştî qonaxa têketinê, di qonaxa sentezê de genom û proteînên vîrusê tên çêkirin. Di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. === Pêvajoya çerxa duhendebûnê === [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|400x400px|Di [[çerxa têkilbûnê]] de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.]] Li vir gavên çerxa têkilbûnê, bi çerxa duhendebûna bakteriyofaja λ (lambda) tên nîşankirin. Bakteriyofaja lambda, vîrusek ADN-yî ya bêberg (bi înglîzî: ''non-enveloped'').<ref name="Campbell"/> Çerxa şîbûnê jî ji bilî qonaxa têkilbûnê, dişibe çerxa têkilbûnê Gava 1.: Pêvegirêdan (bi înglîzî: ''attachment'') Di vê qonaxê de proteînên vîrusê wergirên taybet ên li ser rûyê xaneya xanexwê nas dikin û li wir girê dibin. Di bakteriyofaja λ de rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî parzûna plazmayê ya bakteriya E.coli (Escherichia coli) ve girê dibin. Gava 2.: Têketin (bi înglîzî: ''entry-penetration'') Piştî girêdanê, genoma vîrusê dikeve nav xaneya xanexwê.Pêvegirêdana faj λ yê, dibe sedema hanbûna proteînên kalanê kilikê, kilik girj dibe û ADN ber bi nav sîtoplazmaya bakteriyê tê pladan. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir genên vîrusê tên derbîrandin. Derbîrîna van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name="Biology"/> Faja λ jî tê de, genoma hin vîrusan, bi kromozoma xaneya xanexwê ve yek dibin. Di van vîrusan de çerxa duhendebûnê bi qonaxa têkilbûnê didome. Lê vîrusên ko bi çerxa şîbûnê duhende dibin, beyî ko bikevin qonaxa têkilbûnê, bi qonaxa çarem, bi qonaxa sentezê çerxa duhendebûna şîbûnê didomînin û di demek kurt de vîrusên nû didin çêkirin. Gava 3.: Têkilbûn (bi înglîzî: ''integration'') Ev qonax tenê di çerxa têkilbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan de rû dide.Vîrusên ko tevlê çerxa tekilbûnê dibin, genek ji bo derbirîna enzîma întegrazê lixwe digirin. Enzîma întegraz (bi înglîzî: integrase enzyme) ADN-ya xaneya xanexwêyê jê dike û genoma vîrusê tevlê kromozomê dike.Di faja λ de ADN-ya cot şerîdî, bi ketina nav sîtoplazmayê ve, rasterast têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"/> Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê.Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna enzîma recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". Encyclopedia Britannica, 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus.] Accessed 4 December 2024.</ref> Gava 4.: Sentez (bi înglîzî: ''synthesis'') Di vê qonaxê de ji aliyê xaneya xanexwê ve duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Ji bo senteza beşên vîrusê, divê profaj ji ADN-ya xaneya xanexwê hatibe dûrxistin. Piştî cihêbûna ADN-ya vîrusê, enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-yê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. Rîbozomên xaneya xanexwê bi wergerana ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi derbirîna hin genên genoma vîrusê, ADN-ya kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Gava 5.: Xwerêxistin (''assembly'') Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus).Ji bo xwerêxistina bakteriyofaja λ, proteînên vîrusê yên ko ne beşek poşerê proteînî ne alîkarî dikin.Hinek ji van proteînan wekî enzîm kar dikin û proteînên poşerê rêk dixin. Hinek proteîn jî ji bo xwerêxistina poşerê kar dikin. Gava 6.: Derpirandin (bi înglîzî: ''release'') Ji ber ko bakterî li gel parzûna xaneyê, bi dîwerên xaneyê ve jî dorpêçî ne, ji bo derketina fajê, divê faj dîwerê xaneya bakteriyê hilweşîne û derkeve derveyî xaneyê. Fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. == Maweya bêdengiyê == Çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn, lê di hin vîrusên tûşî xaneyên navikrasteqîn dibin de jî rû dide. Hin vîrusên tûşî ajal an jî riwekan dibin jî beyî ko di nav xaneyê de bi duhendebûnê pir bibin, ji bo demek dirêj di nav xaneyê de bêdeng dimînin. Ev rewşa vîrusan wekî maweya bêdengî (bi înglîzî: ''latency period'') tê navkirin. Mînakek ji bo vîrusên ajalan, vîrusa herpes e (bi înglîzî: ''herpesviruses'' ). Vîrusa herpes tûşî xaneyên [[şaneya demarê]] dibe û di xaneya xanexwê de beyî ko duhende bibe, hebûna xwe ji bo demek dirêj didomîne û di nav xaneyê de bêdeng dimîne. Lê hin caran, ji ber hin bandorên hawirdorê duhendebûna vîrusê dest pê dike, vîrus li derdora devê mirov an jî di endamê zayendê yê mirov de dibin sedema çêbûna peqilkên piçûk ên bi şilemenî tijî ji van peqilkan re tê gotin tamîsk an jî pelepûçk.<ref name="Concepts and Applications" />Ne tene vîrusên ADN-yî lê di çerxa duhendebûna hin vîrusên ARN-yî de jî maweya bêdengiyê rû dide. Wekî mînak, vîrusa HIV-ê vîrusek ARN-yî ye ko di mirov de dibe sedema nexweşiya AIDS-ê. Lê ji ber ko di xanexwêyên navikrasteqîn de vîrusên ARN-yî di sîtoplazmaya xaneyê de duhende dibin, maweya bêdengiyê li cem vîrusên ARN-yî de ne gelemper e. Vîrusa HIV-ê de enzîma întegraz û enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') têkilbûna genoma vîrusê bi ADN-ya xaneya xanexwêyê ve rêk dixin. Çerxa têkilbûnê û maweya bêdengî dişibin hev, lê çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Genên vîrusê yên bo kodkirina proteînên vîrusê, di ADN-ya xaneya xanexwê de dibe ko ji bo demek dirêj bêdeng bîmînin. Hin hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên serbinefşî an jî tîrojên X-ê (bi înglîzî: ''x-rays'') dibin sedema dawîbûna bêdengiya virusê. == Çerxa duhendebûna vîrusên ajalan == [[Wêne:Duhendebûna vîrusa ajalan ku.png|thumb|400x400px|Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. ]] Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan û ji gavên; pêvegirêbûn, têketin, sentez, xwerixistin û derpirandinê pêk tê. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. Piştî vîrusên ajalan bi wergirên xaneya xanexwê ve tên girêdan, tevahiya vîrusê bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibe. Ango vîrus ji aliyê xaneya xanexwê ve tê daqurtandin. Di hin vîrusan de jî, bergê vîrusê bi parzûna xaneyê ya xanexwê ve yek dibe, genom û enzîmên vîrusê yên bi poşerê proteînî ve pêçayî, dikevin nav xaneyê. Vîrus tenê tûşî xanexwêya diyarkirî dibin. Ango di navbera vîrus û xanexwêyê de guncandinek taybet heye, bi gelemperî vîrus ji bilî xanexwêya taybet tûşî zîndeweran nabin. Piraniya vîrusan di laşê zîndewerê firexaneyî de, tenê tûşî xaneyên hinek [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] dibin. Ev rewş wekî meyldariya şaneyê (bi înglîzî: ''tissue tropism'') tê navkirin. Wekî mînak, hokara nexweşiya îflîca zarokan, ''Poliovirus'' di xaneyên [[Demaxê mirov|demax]] û dirkepetikê (bi înglîzî: ''spinal cord'') de cih dibin. Herwiha vîrusa influenza ya nexweşiya grîpê, tûşî xaneyên şaneyên coga henaseyê dibe. Ji ber taybetmendiya meyldariya şaneyê, tu vîrusên riwek û bakteriyan tûşî mirov nabin. Derbirîna genan di vîrusên ajalan de her tim bi şeweyê asayî ya ADN <chem> -> </chem> ARN <chem> -> </chem> Proteîn, rû nade. Genoma hinek vîrusan ADN-ya cotşerîdî ye, qonaxên derbirîna genan bi awayekî asayî rû dide. Li di vîrusên din de, dibe ko genom ADN-ya tekşerîdî, ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tekşerîdî be.Pêkhateya genomê, duhendebûna genomê û derbirîna genan bo çêkirina proteînên vîrusê diyar dike. Heke genoma vîrusê ADN-ya tekşerîdî be, enzîmên xaneya xanexwê ji bo zincîra temamker were çêkirin, tên bikaranîn. Bi vî awayê genoma vîrusê diguhere bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî êdî mîna ADN-ya xanexwê dikare duhende bibe, were libergirtin û wergerandin.<ref name="Microbiology"/> Heke genoma vîrusê ARN be, vê gavê sê mekanîzmên cuda tên bikaranîn. Di vîrusên ARN-yî de genom yek ji sê coran e; ARN-ya cot şerîdî, ARN-ya tekşerîdî ya negatîv û ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv. Heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv (''+ssRNA'') be, rasterast bi wergeran a genomê proteînên vîrusê tên çêkirin. Ango genoma vîrusê mîna ARN-peyamber a xaneya xanexwê kar dike. Lê heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya negatîv be, divê genom were duhendekirin bo ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv. Duhendekirina genoma vîrusê ji aliyê ARN-polîmeraza jêrdestê ARN-ya vîrusê (bi înglîzî:''RNA-dependent RNA polymerase (RdRP)'') ve tê birêvebirin. RdRP di nav vîrusê de tê guhaztin nav xaneya xanexê û ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, ji ARN-ya tekşerîdî ya negatîv tê bikaranîn.<ref name="Microbiology" /> Herwiha enzîma RdRP duhendebûna vîrusên bi genoma ARN-ya cotşerîdî jî rêk dixe. Enzîma RdRP, şerîda negatîv a genoma cotşerîdî ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, wekî qalib bi kar tîne. ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv a nû çêbûyî, ji bo wergeranê, ji aliyê rîbozomên xanexwê ve tê bikaranîn. Herwiha ji bo çêkirina genomên nû yên cotşerîdî jî, ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, ji aliyê RdRP ve tê duhendekirin.<ref>"Double-stranded RNA virus replication"[https://viralzone.expasy.org/1936]. ViralZone. Swiss Institute of Bioinformatics. Retrieved 6 August 2020.</ref> Retrovîrus (''retrovirus''),vîrusên ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv in. Di retrovîrusan de ji bo çêkirina asîda nukleyî ya vîrusên nû, mekanîzmek cuda tê bikaranin. Vîrusa HIV jî retrovîrusek e, li gel genoma ARN-ya tekşerîdî, HIV enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') jî di poşerê xwe de digire.Transkrîptaza pêçewane, genoma ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv wekî qalip bi kar tîne û kopyayên temamkerê ADN-ya tekşerîdî berhem dike. Ji ADN-yên tekşerîdî, ADN-ya cotşerî tê çêkirin. ADN-ya cotşerîdî têkilê kromozoma xanexwêyê dibe û wekî beşek daîmî ya xaneyê kar dike. Beşa genoma vîrusê ya têkilê kromozomê bûye, wekî provîrus tê navkirin. Qonaxa provîrusê dişibe qonaxa profaja bakteriyofajê ko di dema çerxa têkilbûnê de peyda dibe,lê provîrus piştî têkilbûnê, ji kromozomê naqete. == Nexweşiyên vîrusî di laşê mirov de == Nexweşiyên ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin, wekî nexweşiyên vîrusî (bi înglîzî: ''viral diseases'') tên navkirin. Ango di nexweşiyên vîrusî de, hokara nexweşiyê vîrus e. Bi hin nexweşiyên vîrusî yên di temenê zaroktiyê de, piştî saxbûnê, bi gelemperî li dij wê vîrusê [[Bergiriya destketî|bergiriyek demdirêj]] ava dibe. Wekî mînak, nexweşiya xuriya mirîşkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') nexweşiyek vîrusî ye, heke mirov di zaroktiya xwe de tûşî vê vîrusê bibe û sax bibe, li dij vîrusê di laş de bergirî ava dibe û bi gelemperî mirov êdî bi vê nexweşiyê nakeve.Lê di laş de, li dij hinek nexweşiyan, bergiriyek xurt ava nabe, loma piştî saxbûnê dibe ko mirov dîsa tûşî vîrusê bibe û bi nexweşiyê bikeve. Wekî mînak, dibe ko mirov di dirêjiya temenê xwe de çendan car tûşî nexweşiya arsimê (sermagirtin) dibe. Ji ber ko hokara nexweşiya arsimê ne yek, lê çendan cor vîrusên cuda ne, bergiriya li dij corek vîrusê avabûyî, li dij vîrusên din, bêbandor e. Loma her ko corek nû ya vîrusa arsimê tûşî mirov dibe, mirov dîsa bi nexweşiya arsimê dikeve. Herwiha di hin corên vîrusan de genoma vîrusê ji ber [[mutasyon]]an, zû diguhere. Di rewşek wiha de, piştî saxbûnê, heke rojek îcar vîrusa mutant tûşî mirov bibe, mirov dîsa bi nexweşiyê dikeve. Wekî mînak, vîrusa influenza, mirov tûşî nexweşiya grîpê (bi înglîzî:''flu'') dike. Influenza bi mutasyonê diguhere û vîrusên bi genoma cuda peyda dibe, li dij vîrusên nû yên mutant di laş de bergiriya avakirî tune, û mirov dîsa bi nexweşiya grîpê dikeve. Hokara hin corên pençeşêran vîrus in. Dermanên dijevîrus tenê li ser hin corên vîrusan bandor dikin. Dermanên dijevîrus, bi gelemperî rê li ber duhendebûna genomma vîrusê digirin. Dermanên dijezindeyî (bi înglîzî:''antibiotics'') li dij nexweşiyên vîrusî bêbandor in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "viral disease". Encyclopedia Britannica, [https://www.britannica.com/science/viral-disease]. Accessed 19 December 2024.</ref> Li jêr hinek ji nexweşiyên vîrusê bi awayekî kurt û sade hatine diyarkirin, lê ji bîlî van nexweşiyan hê gelek nexweşiyên vîrusê hene ko tûşî mirov dibin û mirov nexweş dikin. === Nexweşiya harî === Hokara neweşiya harî (bi înglîzî: ''rabies''), vîrusa Lyssavirus rabies e. Bi geztina mirov ji aliyê ajala tûşî vîrusa hariyê bûye û hilgirê nexweşiya hariyê ye, vîrusa harî tûşî mirov dibe. Ajalên wekî [[kûçik]], [[rovî]], pisîk, [[gur]] hilgirên nexweşiya hariyê ne. Li gor daneyên Rêxistina Tendirustiyê ya Cîhanê, nexweşiya harî bi rêjeya %99 ji kûçikan tûşî mirov dibe.<ref> World Health Organisation (WHO).Rabies [https://www.who.int/health-topics/rabies#tab=tab_1]</ref>Vîrusa harî di laşê mirov de bandor li ser xaneyên koendama demarê dike. Li dijî nexweşiya harî, [[Vaksîn|kutav]] (vaksîn) heye, lê divê hê ko vîrus di [[demarexane]]yan de cih nebûye, kutav were lêdan. === Grip === Grîp (bi înglîzî: ''influenza- flu'') nexweşiyek ji ber tûşbûna vîrusên grîbê ye. Hokara nexweşiyê ne yek, lê gelek cor vîrus in. Herwiha nexweşiya grîpê jî ne yek cor e. Wekî mînak, grîpa asayî, grîpa balîndeyan (bi înglîzî:''avian influenza''), grîpa berazan (bi înglîzî: ''swine influenza'') heye.Grîpa asayî bi gelemperî di demsala payiz û zivistanê de hê pirtir tûşî mirov dibe, loma ji vê gîpê re tê gotin grîpa demsalî (bi înglîzî: ''seasonal influenza''). Grîp bi rêya koendama hensasyê, ji hewayê tûşî mirov dibe. Ji nişkê ve bilindbûna asta [[Ta (biyolojî)|ta]] (bi înglîzî:''fever''), kuxik (kuxika ziwa), serêşî, di masûlkeyan û [[geh]]an de êş, êşa [[Qirrik|qirik]] û [[Gewriya mirov|gewriyê]], sistî û bêteqatiya laş, herika poz, nîşaneyên serekî ne bo nexweşiya grîpê. Bi gelemperî mirov di nav hefteyek de ji nexweşiyê sax dibe, lê dibe ko kuxik zêdetirê du hefteyan bidome.<ref>World Health Organisation (WHO). Influenza [https://www.who.int/health-topics/influenza-seasonal#tab=tab_2]</ref> === Arsim (sermagirtin) === Nexweşiya arsim (bi înglîzî: ''cold'',an jî ''common cold'') xwe bi herika poz an jî bi xitimbûna poz, serêşî, kuxik, bêhnijîn û êşa qirik û qewriyê nîşan dike. Bi qasî 200 cor vîrus hokarên arsimê ne. Nexweşiya arsim dişibe grîpê, lê di arsimê de bi gelemperî, taya laş bilind nabe. Vîrusên arsimê di koendama henaseyê de, di başa [[Coga henaseyê|jorê coga henaseyê]] de cih dibin. Dibe ko mirov di her demên salê de tûşî vîrusên arsimê bibe. Nexweşi bi gelemperî di nav hefteyek de baş dibe.<ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention. Common cold [https://www.cdc.gov/common-cold/about/index.html]</ref> === AIDS === {{Gotara bingehîn|AIDS}} [[Wêne:HIV ku.png|thumb|410x410px|Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.]] Nîşana Nemana Bergiriya Destketî (bi înglîzî: ''Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS)'') nexweşiyek ji ber tûşbûna bi Vîrusa Nemana Bergiriya Mirovan e (bi îngilîzî: ''Human Immunodeficiency'' ''Virus (HIV)''). Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye. Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.<ref>World Health Organisation (WHO). HIV [https://www.who.int/health-topics/hiv-aids#tab=tab_1]</ref>Li ser rûyê parzûna xaneyê yên xaneyên T-alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 hene. Vîrusa HIV-ê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayî tûşî [[Lîmfexane|xaneyên lîmfê]] dibe.Di nav [[xwîn]] û şileya laşê kesên bi nexweşiya AIDS-ê de vîrusa HIV-ê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrusa HIV-ê jî ji kesê nexweş diguhêze bo kesê sax.Bi kesên tûşbûyî ve peywendiya seksî (zayendî), rêya herî bingehîn e ji bo veguhêztina vîrusa HIV-ê. Bi awayek hewbeş bikaranîna derziyek, ji bo derzîdana madeyên hişbîr an jî ji bo tiştek din jî rê li ber veguhaztina HIV-ê ve dike. Heke dayik tûşî HIV-ê be, dema [[Ducanî|ducaniyê]], bi riya xwînê, piştê zayînê bi riya şîrê dayikê vîrusa HIV-ê ji dayik diguhaze derguşê.Heke kesek bi vîrusa HIV-ê tûşbûyî, wekî bexşîner, xwîna [[Xwînguhaztin|xwe bide]] mirovekî sax, ew mirovê xwînwergir jî tûşî vîrusa HIV-ê dibe. === Sorik === Sorik (bi înglîzî: ''measles'') nexweşiyek ji ber vîrusa ''Morbillivirus hominis'' e. Ev nexweşî bi gelemperî di temenê zaroktiyê de tûşî mirov dibe. Ji salên 1960yan vir ve li dij sorikê kutav (vaksîn) tê bikaranîn. Bi gelemperî kutava sorikê, bi kutava sorika almanî (bi îglîzî: ''rubella'') û kutava binguhikê (bi înglîzî: ''mumps'') re wekî “kutava têkil” tê kutandin. Ji bo dabînkirina bergiriya laş, zarok du caran tên vaksînkirin. Vîrusa sorikê bi dilopikên ji dev boz û girika kesên nexweş belavê hawirdorê dibe, bi hensagirtinê jî tûşî mirovê sax dibe. Bi gelemperî 10 heta 14 roj piştî tûşbûna vîrusê, nîşaneyên nexweşiyê peyda dibin. Di laş de taya bi asta bilind, herika poz, çavên bixwîn, li kêlekên nav dev de peydabûna xalên spî nîşaneyên serekî ne. Çendan roj şûn ve, di rû û jorê stû de sorayî xuya dibin, sorayiyên çerm hêdî-hêdî belavê laş dibin.<ref>World Health Organisation (WHO). Measles [https://www.who.int/health-topics/measles#tab=tab_2]</ref> === Îflîca zarokan (polîo) === Îflîca zarokan (bi înglîzî: ''poliomyelitis'' an jî bi kurtî ''polio'') bi vîrusa poliovirus tûşî mirov dibe. Îflîca zarokan nexweşiyek gelek vegir e (bi înglîzî: ''contagious''), pir zû belav dibe û tûşî mirovên sax dibe.Vîrusa nexweşiyê di xaneyên koendama demarê de cih dibin û dibe ko di nav çendan saetan de di hin masûlkeyan de rê li ber girjbûn û xavbûnê bigirin û îflîcbûn (bi înglîzî: ''paralysis'') rû bide. Hin caran dibe ko îflîcbûn di masûlkeyên koendama henaseyê de rû bide, di vê rewşê de mirin rû dide. Nexweşî herî zêde di nav zarokên ji 5 salan piçûktir de bi bandor e. Bi kutanê, rê li ber nexweşiyê hatiye girtin. Ji salên 1960yan vir ve li dijî nexweşiya îflîca zarokan kutav tê bikaranîn. Vîrus bi rêya dev, tûşî laşê mirov dibe. Poliovirus di linceperdeya gewriyê û ya [[rûviya zirav]] de cih dibin û di [[Lîmfegirê|limfegireyên]] wir de duhende dibin. %1 heta 2 yê van tûşbûnan de vîrus êrîşê demarexaneyên livînê (bi înglîzî: motor neurons) yên [[demarekoendama navendî]] dikin. Tûşbûna nexweşiyê ji mirovek ber bi mirovek din rû dide. Ji ber ko vîrus di rûviya zirav de cih dibin, riya sereke ya belavbûna vîrusê pîsayî (gû) ya mirovê nexweş e. Bi gelemperî bi rêya ava qirêj an jî destên qirêj û xurekên qirêj, vîrus tûşî mirovan dibe.Di despêka tûşbûnê de nexweşî, xwe wekî nexweşiya grîpê nîşan dike. Ta, bêhalî, serêşî û hin caran eşa gehan nîşaneyên serekî ne. Di 200 nexweşiyan de bi qasî kesek de, bi gelemperî di masûlkeyên ling û pê de îflîcbûn rû dide.<ref>The Institut Pasteur. Poliomyelitis [https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/poliomyelitis]</ref> === Hepatît (Kezebkulî, zerik) === Peyva hepatît (bi înglîzî: ''hepatitis'') ji bo rewşa kulbûna (bi înglîzî: ''inflammation'') [[kezeb]]ê tê bikaranîn. Li dewsa hepatîtê di, nav gel de peyvên “zerik” û “kezebkulî” jî tên bikaranîn. Kulbûna kezebê bi gelemperî ji ber tûşbûna vîrusan rû dide, lê dibe ko bakterî an jî madeyên kîmyayî yên wekî alkol jî bibin sedema kezebkuliyê. 5 corên hepatîtê hene ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin. Cora hepatîtê navê xwe ji cora vîrusê digire. Vîrusa A,Vîrusa B, Vîrusa C, Vîrusa D û Vîrusa E di kezeba mirov de dibin sedema çêbûna nexweşiyên Hepatîta A,B,C,D û E.<ref>NHS. Hepatitis[https://www.nhs.uk/conditions/hepatitis/]</ref> ==== Hin nîşaneyên hepatîtê: ==== Êşa masûlke û gehan, di laş de taya bi asta bilind, hestê bêteqatî û westiyayî, xwesteka xwarin û vexwarinê de kêmbûn (bêmadeyî), êşa zikê, [[mîz]]a bi rengê zer heta rengê qehweyî, pîsayî (gû) ya bi rengê gewr, di çavan û çerm de rengê zerokiyê. Vîrusa hepatîta A bi xwarin û vexwarinên tûşî pîsayî ya kesên bi nexweşiya hepatîta A bûne, tûşî mirov dibe. Li dijê nexweşiyê kutav heye. Nexweşiya hepatîta B bi rêya xwînê, ji kesên tûşbûyî belav dibe. Ango dibe ko ji dayika ducanî nexweşî derbasî pitika wê bibe. Herwiha bi reya têkiliya zayendî jî nexweşî ji kesek derbasî kesek din dibe. Ji bo avakirina bergiriyê, li dijî nexweşiyê, kutava hepatîta B tê bikaranîn. Vîrusa hepatîta C jî wekî mîna hebatîta B, bi rêya xwînê belav dibe. Kesên bi nexweşiya hepatîta C ketine, bi dermanan baş dibin. Lê ji bo avakirina bergiriyê li dijê vîrusên hepatîta C, kutav tune. Hepatîda D, ji aliyê vîrusa hepatîda D ve tûşî mirov dibe. Lê ev vîrus tenê tûşî kesên bi nexweşiya hepatîta B-yê ne dibe. Ango vîrusa hepatîta D, di hebûna vîrusa hepatîta B de duhende dibe. Nexweşî bi rêya xwînê an jî bi têkiliya zayendî tûşî mirov dibe. Li dijî hepatîta D-yê kutavek taybet tune, lê kutava hepatîta B, mirov ji tûşbûna vîrusa hepatîta D-yê jî diparêze. Vîrusên nexweşiya hepatîda E bi gelemperî ji goştên xav an jî kêmpijiyayî yên beraz û pezkûviyan tûşî mirov dibe. Ji bo avakirina bergiriyê li dijî vê nexweşiyê kutav tune. == Bandora vîrusan li ser çêbûna nexweşiya şêrpenceyê == Hin xebatên zanistî de hatiye nîşankirin ko piştî tûşbûna vîrusan dibe ko beşa laş a tûşbûyî de şêrpence peyda bibe. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya hepatîta B yê ne dibe ko bi şêrpenceya kezebê ve rû bi rû bimînin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Piştî tûşbûna hin corên vîrusa ''Human papillomaviruses'' (HPV) dibe ko di stûyê malzarokê (bi înglîzî: ''cervix'') de şêrpence peyda bibe.<ref>NHS. Human papillomavirus [https://www.nhs.uk/conditions/human-papilloma-virus-hpv/]</ref>Dibe ko %15 yê şêrpenceyên mirov ji ber hebûna vîrusan rû bide. Gava vîrus tûşî xaneyê dibe, dikare taybetmendiyên geşebûna xaneyê biguherine. Vîrus di xaneya xanexwê de [[derbirîna gen]]ên dibin sedema şêrpenceyê, han dikin, ji van genan re tê gotin onkogen (bi înglîzî: ''oncogenes''). Bi derbirîna van genan, çalakiya xaneyê jî diguhere û dibe ko şêrpence peyda bibe. Herwiha hin caran jî dibe ko vîrus bixwe onkogenan kod bikin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> Dibe ko têkilbûna genoma vîrusê bi kromozomên xaneya xanexwê ve, gena ji bo kontrolkirina dabeşbûna xaneyê xirab bike. Ev rewş jî dibe sedema çêbûna şêrpenceyê. Di sala 2006 de ji bo di mêyan de rê li ber şêrpenceyên ji ber HPV were girtin, kutav hat çêkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Bi kutana vê kutavê, egera çêbûna şêrpenceya stûyê malzarokê tê kêmkirin. == Li dij vîrusan berxwedana xanexwêyê == Tûşbûna vîrusan bergiriya laş han dike. Li dij vîrusan, di laşê mirov de [[bergiriya giştî]] û bergiriya taybet ([[bergiriya xaneyî]] û [[bergiriya derdanî]]) çalak dibe. Bergiriya giştî bi gelemperî rê li ber zêdebûna hejmara vîrusan digire. Wekî mînak, xaneya tûşbûyî proteînek taybet a bi navê [[înterferon]] berhem dike û der dide. Înterferon di xaneyên tûşbûyî de duhendebûna vîrusan asteng dike.<ref>British Society for Immunology “Immune responses to viruses”[https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/pathogens-disease/immune-responses-viruses]</ref> Herwiha interferon bi xaneyên cînar ên hê tûşî vîrusê nebûne ve tê girêdan û wan li dij tûşbûna vîrusê bihêz dike. Di laşê mirov de [[Xaneya B|lîmfexaneyên B]] wekî bersîva tûşbûnê, li dij vîrusan, bi bergiriya derdanî, [[dijeten]] berhem dikin. Lê gava virusek cara ewil tûşî laş dibe, xaneyên mirov nikarin bi lez dijeten berhem bikin, loma dibe ko bandora dijeten sinordar be.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Dijeten bandor li ser vîrîonên li derveyî xaneyan dike. Bergiriya xaneyî jî bi taybetî ji aliyê [[Xaneya T|Xaneyên T]] ve tê rêkxistin. Di bergiriya xaneyî de, vîrusên nav xaneya tûşbûyî jî tên armancgirtin. == Çandina vîrusan == [[Wêne:Cultivation of viruses ku.png|thumb|400x400px|Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê de, di nav şûşeya çandina xaneyê de an jî di nav firaqa Petri de tên çandin. ]] Ji bo naskirina (teşxîskirin) vîrusan, dîtina dermanan bo çareseriya nexweşiyên vîrusî, çêkirina kutavan (vaksîn) û ji bo lêkolînên zanistî pêdivî bi çandina vîrusan heye. Ji ber ko vîrus mişexwer in û nikarin bi tena serê xwe pir bibin, vîrus di laşê zîndeweran de an jî di xaneyek zindî de dikarin werin çandin û duhendekirin. Heke ji bo çandinê tevahiya laşê zindî were bikaranîn ev çandina vîrusê wekî çandina di vîvo de (bi înglîzî: in vivo) tê navkirin.Peyva “in vivo” di latînî de bi wateya “ di nav tişta zindî” de tê bikaranîn. Ne tenê ji bo çandina vîrusan lê ji bo hemû xebat û ezmûnên ko li ser laşê ajal û riwekan ve tên kirin jî ev peyv tê bikaranîn.<ref>“In vivo.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/in%20vivo.] Accessed 24 Dec. 2024.</ref> Di çandina di vîvo de xanexwê dibe ko embriyoyek be an jî heka pîtandî ya mirîşkan be. Hin caran jî dibe ko ajalek be. Wekî mînak her sal ji bo çêkirina piraniya kutavên grîbê (bi înglîzî: influenza vaccines), vîrusên grîbê di hêkên mirîşkan de tên çandin.<ref>Wadell G. Cultivation of viruses. Textbook of Medical Virology. 1983:38–44. doi: 10.1016/B978-0-407-00253-1.50010-4. Epub 2014 Jun 27. PMCID: PMC7173560.</ref> Ango embriyo an jî ajala xanexwê wekî kargeha çêkirina vîrusan kar dikin. Hin caran jî vîrus li derveyî laşê zîndewer lê di nav xaneyên zîndewerê de di hawirdorek destkarî de tên çandin, vê çandina vîrusan wekî çandina di vîtro de (bi înglîzî: ''in vitro'') tê navkirin. Peyva “in vitro” bi wateya “li derveyî laşê zindewerê” an jî “di şûşeyê de” tê bikaranîn. Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê (bi înglîzî: ''test tube'') de, di nav şûşeya çandina xaneyê (bi înglîzî: ''cell culture flask'') de an jî di nav firaqa Petri (bi înglîzî: ''Petri dish'') de tên çandin. Ji bo çandina bakteriyofajan, pêşî bakterî di firaqa Petrî de li ser tebeqaya agarê tên çandin, paşê, bakterî bi bakteriyofajan ve tên tûşkirin. Vîrus di nav bakteriyan de duhende dibin. Ji bo duhendebûnê, pêdiviya vîrusên ajalan bi ajala xanexwê an jî xaneyên ajalê heye. Ji bo xebatên bi çandina di vîtro de, xaneyên ajala xanexwê di şûşeyên çandinê de tên xwedîkirin, paşê bi vîrusan tên tûşkirin. Ji endam an jî şaneyên ajala xanexwê hinek xane tên derxistin. Di nav şûşeya çandinê de hinek şileya ji bo çandina xaneyan heye. Xane di nav vê şileyê de tên xwedîkirin. Bi dûhendebûnê, xaneyên nû çêdibin û xwe bi rûyê şûşeyê ve girê didin û geşe dibin. Paşê, bi tûşkirina vîrusan, vîrus dikevin nav xaneyan û duhende dibin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus| ]] kxzt1b7x66ekful5i8ssp5nc46e9d4s 2100826 2100825 2026-10-27T20:53:59Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Sorik */ 2100826 wikitext text/x-wiki '''Vîrus''' an jî '''vayros''' pêkhateyeke nexaneyî û nezindî ye ko mişexwera neçar a navxaneyê ye.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> [[Wêne:Basic Scheme of Virus ku.svg|thumb|Vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne.]] Di [[zimanê latînî]] de peyva vîrus ji bo [[jehr]]ê an jî tiştên jehrî dihat bikaranîn.<ref name="BIOLOGY (the study of life) "/> Liqê [[Mîkrobiyolojî|mîkrobiyolojiyê]] ko li ser pêkhate, cor û duhendebûna vîrusan û nexweşiyên vîrusî xebat dike wekî ''vîruszanî'' ({{Bi-en|''virology''}}) tê navkirin. [[Zanistvan|Zanyarên]] ko li ser vîrusan xebat dikin jî wekî ''vîruszan'' ({{Bi-en|''virologist''}}) tên navkirin.<ref name="VILLEE"/> Xaneya ko vîrus tûşî wê dibe û di nav wê de duhende dibe, wekî ''xaneya xanexwê'' ({{Bi-en|''host cell''}}) tê navkirin. == Taybetmendiyên zîndeweran == Ji ber ko vîrus pêkhateyên nexaneyî û mişexwer (parazît) in, di nav ti cîhanek zîndeweran de nayên polenkirin. Berevajî zîndeweran, vîrus ti [[endamok]]ên xaneyî lixwe nagirin û nikarin bi tena serê xwe [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] bibin û pir bibin. Di şûna wê de,vîrus tûşî [[xane]]yekê dibe û dikeve nav xaneya xanexwê. Di nav xaneya xanexwê de, vîrus endamokên xaneyê, asîdên nukleyî û awêteyên endamî yên wê xaneyê ji bo pirbûna xwe bi kar tînin. Loma vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne ({{Bi-en|''obligate intracellular parasites''}}).<ref name="VILLEE" /> Vîrus dikarin tûşî xaneyên hemû cor zîndeweran; [[Heywan|ajal]], [[riwek]], [[Kuvark|karok]], [[protîst]] û [[Bakterî|bakteriyan]] bibin. Vîrus pêkhateyên zindî an jî nezindî nînin,<ref name="OpenStax, Biology" /> lê dikarin zîndeweran tûşî nexweşiyan bikin. Ji bo pêkhateyek wek zindî were hesibandin, divê xwediyê hin taybetmendiyan be. Hinek taybetmendiyên zîndeweran: [[Organîzm|Zîndewer]] herî kêm ji yek [[xane]]yê pêk tên û di xaneyên xwe de [[molekul]]a embarkirina zanyariyên [[Genetîk|bomaweyî]] lixwe digirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi xurek û xwedîbûnê heye. Hemû zîndewer xurekan [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û bi [[henaseya xaneyê]] xurekan diguherînin bo [[Enerjî|enerjiyê]]. Pêdiviya hemû zîndeweran bi deravêtina madeyên paşmayî heye. Hemû zîndewer geşe dibin, diperisin û dilivin. Hemû zîndewer ji bo berdewamiya nijada xwe [[Pirbûna zayendî|pir dibin]]. Hemû zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorên xwe re bertek nîşan didin. Hemû zîndewer li gor [[metabolîzm]]aya xwe di nav xaneyên xwe de hin molekulan çêdikin an ji hildiweşînin. Hemû zîndewer bi guncandinan ({{Bi-en|''adaptation''}}) li jingehê de derfetên jiyana xwe zêde dikin. Vîrus ji van taybetmendiyên zîndeweran tenê sê taybetmandî lixwe digirin. Vîrus xwediyê molekula bomaweyî ne, dikarin di nav xaneya xanexwê de pir bibin û vîrus bi [[mutasyon]]an tên guncandin. Bi van taybetmendiyên xwe, vîrus dişibin zîndeweran, lê ji ber ko hemû taybetmendiyên zîndeweran lixwe nagirin, vîrus wekî pêkhateyên zindî nayên hesibandin. Herwiha vîrus hebûneke nezindî jî nîn e. Ango vîrus, pêkhateyek li peravê zindîbûn û nezindîbûnê ye.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Keşifa vîrusan == Mirovahî cara pêşîn bi parzûna porselenî ji hebûna vîrusan agahdar bû. Parzûna porselenî wekî parzûna Chamberland- Pasteur tê navkirin. Di nav [[şile]]meniyê de hemû tiştên hûrik û bakteriyên ko tenê bi mîkroskobê dihatin dîtin, bi parzûna Chamberland- Pasteur ve dihatin parzûnkirin. Di sala 1886an de Adolph Meyer da nîşankirin ko nexweşiyeke riweka titûnê, nexweşiya mozaîka titûnê (bi înglîzî: ''tobacco mosaic disease'') dikare bi şilemeniya ko ji riweka nexweş hatiye derxistin, were guhaztin bo riwekeke sax.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di sala 1892an de [[Dmitri Ivanovsky]] da nîşankirin ko hokara nexweşiya mozaîka titûnê bi parzûna Chamberland- Pasteur, ji şilemeniyê ji riweka nexweş hatiye derxistin, cihê nabe û ji parzûnê derbas dibe. Ango hokara nexweşiyê ji bakteriyan piçûktir ê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Vîrus pêkhateyên evqas piçuk in ko bi mîkroskoba ronakî nayên dîtin. Loma herçiqas mirovahî ji salên 1890iyan şûn ve ji hebûna vîrusan agahdar bûn jî, heta salên 1930yan vîrus nehatin dîtin. Bi keşifa [[Mîkroskop|mîkroskoba elektronî]], zanyariyên derbarê hebûn û pêkhateya vîrusan jî zêde bûn.<ref name="Biology"/> == Pêkhateya vîrusan == [[Wêne:Non-enveloped and enveloped virions ku.png|thumb|400x400px|Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên [[proteîn]]î hene.]] [[Wêne:Qebareya vîrusan ku.png|thumb|401x401px|Vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in]] Vîrusa li derveyî xaneya xanexwêyê, wekî ''vîrîon'' tê navkirin. Bi eslê xwe beşa vîrusê ya ko di nav xaneya xanexwê de pir bûye, xaneyê terikandiye û dikare tûşî xaneyeke nû ya xanexwêyê bibe, wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="VILLEE" /> Vîrus bi şêwe û qebareyên corbicor in, lê di hemû vîrusan de pêkhate dişibe hev. Di hemû vîrusan de genoma ji yek an jî zêdetir asîda nukleyî ([[ADN]] an jî [[ARN]]) bi çîneke parêzger a proteînî dorpêçî ye. Ji vê çînê re tê gotin poşerê proteînî (bi înglîzî: ''capcid''). Dibe ko di hin vîrusan de li gel asîda nukleyî [[enzîm]] jî hebin. Poşer ji binebeşên proteînî yên bi navê kapsomer (bi înglîzî: ''capsomere'') pêk tê. Di hin vîrusan de poşer bi şeweyê gogî ya ji firerûyên (bi înglîzî: ''polyhedral'') sêgoşeyî ye, di hin vîrusan de poşer bi pêkhateya lûlpêçî ye.<ref name="Biology" /> Wekî mînak vîrusa mozaîka titûnê ji poşerê lûlpêçî pêk tê. Di hin vîrusan de, wekî mînak, di vîrusa grîpê (bi înglîzî: ''Influenza virus'') de poşer ji aliyê çînek ve dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg. Çavkaniya bergê vîrusê, parzûna xaneyê ya xaneya xanexwê ye. Berg [[fosolîpîd]] û proteînên parzûnê yên xaneya xanexwê lixwe digire. Herwisa berg proteîn û glîkoproteînên vîrusê jî lixwe digire.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref><ref name="Biology" /> Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên (bi înglîzî: ''spikes'') glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên proteînî hene û wekî wergirên vîrusî (bi înglîzî:''viral receptors'') tên navkirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhateya nûkê taybet e ji bo her cor vîrusek. Wekî mînak, du cor nûkên vîrusa gripê hene. Nûkên hemagglutînîn (H) (bi înglîzî: ''hemagglutinin spikes'') ji bo girêdana xaneya xanexwêyê û têperbûna ARN-yê kar dikin. Nûkên nêramînîdaz (N) (bi înglîzî: ''neuraminidase spikes'') vîrusê ji xaneya xanexwêyê cihê dikin ko vîrîon ji xaneyê dûr bikevin.Vîrusên grîpê bi gelemperî li gor nûkên N û H tên diyarkirin. Wekî mînak, Vîrusa grîpê ya H1N1 berpirsê [[Pandemî|pandemiyên]] di salên 1918 û 2009an e.<ref>J. Cohen. “What’s Old Is New: 1918 Virus Matches 2009 H1N1 Strain. Science 327, no. 5973 (2010): 1563–1564.</ref> Vîrusa H2N2 berpirsê pandemiya sala 1957an e, vîrusa H3N2 jî di sala 1968an de bi awayekî pandemî belav bû.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Qebareya vîrusan ne yek e, bi gelemperî, tîreya vîrusa herî piçûk bi qasî 20 nanometre, ya herî gewre jî bi qasî 400 nanometre ye. Ango vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in. Tîreya bakteriyek asayî bi qasî 1000 nanometre ye. Tîreya xaneyên zîndewerên navikrasteqînan jî 10 heta 1000 car ji ya bakteriyan mezintir e. Vîrusên bi navê adenovîrus, tûşî coga [[koendama henaseyê]] û coga [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisa mirov]] dibin û mirov nexweş dikin. Tîreya adenovîrusan bi qasî 75 nm ye. Bi qasî 50 mîlyon adenovîrus dikarin di yek xaneyek mirov de cih bibin.<ref name="Biology" /> Vîrus nikare bi tena serê xwe zêde bibe. Genên vîrusê, xaneya xanexwêyê ji bo çêkirina vîrusên nû çalak dike. Xaneya xanexwê, li gor zanyariyên bomaweyî yên vîrusa tûşî wê bûye, yekeyên vîrusê çêdike, yekeyan bi hev re girê dide û vîrusê peyda dike.<ref name="Concepts and Applications" /> == Polenkirina nefermî ya vîrusan == Li gel polenkirina zanistî, vîrus hin caran bi awayekî nefermî jî tên polenkirin. Di polenkirina nefermî de vîrus li gor şêwe, genom, pêkhate û xaneya xanexwê tên dabeşkirin. === Vîrus li gor cor û pêkhateya genomê === Madeya bomaweyî ya nav vîrusê, wekî genoma vîrusê (bi înglîzî:''viral genome'') tê navkirin. Ji ber ko vîrus bi tena serê xwe nikarin duhende bibin, pêdiviya genoma vîrusan tenê bi genên ji bo çêkirin û yekkirina beşên vîrusê heye. Di genoma vîrusan de ji bo rêkxistina çalakiyên xaneya xanexwê, genên bo kodkirina hin proteîn an jî [[enzîm]]an jî cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Cor û pêkhateya genoma vîrusê li cem vîrusan ne yek e. Asîda nukleyî ya hin vîrusan [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] ye û evan vîrusan wekî vîrusên ADN-yî tên navkirin. Lê di hin corên vîrusan de molekula bomaweyî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] ye, loma ew jî wekî vîrusên ARN-yî tên navkirin.<ref name="Biology"/>Ango berevajî hemû zîndeweran, di vîrusên ARN-yî de embara zanyariyên bomaweyî ne ADN, lê ARN ye. Di hin vîrusan de asîda ADN tek zincîrî ye, di hinekan de jî cot zincîrî ye. Herwiha di hin vîrusên ARN-yî de, ARN-ya vîrusê tek zincîrî ye, lê di hinek vîrusan de ARN cot zincîrî ye.<ref name="Campbell"/> === Genoma vîrusan li gor şêweyî wan === Genoma vîrusan li gor cora vîrusê dibe ko bi şeweyê xelekî (bazineyî) an jî xêzî be. Di hin vîrusan de ne yek lê zêdetir kopiyên genomê hene.<ref name="Campbell"/> Qebareya genoma vîrusî jî ji hev cuda ne. Dibe ko di vîrusek de genom tenê ji çend hezar nukleotîdan pêk hatibe, lê di vîruseke din de dibe ko hejmara nukleotîdên genomê ji sed hezaran zêdetir bin. Wekî mînak, genoma vîrusa mozaîka titûnê ji 6400 cotên nukleotîdan pêk tê û tenê şeş gen lixwe digire.<ref name="Biology"/> Lê di genoma vîrusên bakteriyofaj bi hejmara gelek zêde gen cih digirin. === Vîrus li gor şeweyê poşerê proteînî === Vîrus li gor şêweyê poşerê xwe bi sê koman de tên polenkirin: # Vîrusên bi poşerê lûlpêçî (bi inglîzî: ''helical''), # Vîrusên firerûyî (bi înglîzî: ''polyhedral''), # Vîrusên bi poşerê aloz (bi înglîzî: ''complex'')<ref name="Microbiology" /> Poşerê vîrusa mozaîka titûnê bêberg e û bi şeweyî lûlpêçî ye. Poşerê vîrusa ebola bi bergek dorpêçî ye û poşer bi şeweyî lûlpêçî ye. Di hin vîrusan de poşer ji firerûyên sêgoşeyî pêk tê. Bi gelemperî di vîrusên firerûyî de, poşer ji 20 rûyên sêgoşeyî pêk tê. Wekî mînak, vîrusa nexweşiya îflîca zarokan (bi înglîzî: ''polio'') û vîrusa herpes (bi tûşîbûna vîrusa ''Herpes simplex'' di dev û lêvên mirov de peqilkên hûrik peyda dibe), vîrusên bi poşerê bistrûyî (bi înglîzî:icosahedral) ne. Vîrusên lûlpêçî û vîrusên bîstrûyî dibe ko biberg an jî bêberg bin. Vîrusên bêberg wekî vîrusên rût (bi înglîzî: naked virus), vîrusên ko poşerê proteînî bi bergek fosfolîpîdî pêçayî ye jî wekî vîrusên biberg (bi înglîzî: ''enveloped vîrus'') tên navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> === Polenkirina vîrusan li gor xaneya xanexwê === Vîrus tûşkerê kîjan xaneyê be, bi navê wê xaneya xanexwê ve tê navkirin. Wekî mînak, vîrusa ajalan, vîrusa riwekan, vîrusa karokan û hwd. ==== Vîrusên riwekan ==== Vîrusên ko tûşî xaneya riwekan dibin û bi têkbirina geşe û peresînê, berhemdariya riwekê kêm dikin, wekî vîrusên riwekan tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology"/> Hema hemû vîrusên rivekan, virusên ARN-yî ne. Piraniya wan, wekî vîrusa moazika titûnê bi şeweyî çîlkeyî (bi înglîzî: ''rod-shaped'') ne.Ji bo tûşî riwekan bibe, divê vîrus pêşî ji şaneya poşêrê ya çîna derveyî ya riwekê derbas bibin. Riwekên ji ba û sermayê ziyan girtine û birîndar bûne, an jî yên ji aliyê ajal û karokan ve hatine birîndarkirin, riwekên herî guncaw in ji bo tûşbûnê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> ==== Vîrusên ajalan ==== Vîrusên tûşî xaneyên ajal dibin û dibin sedema nexweşiyan, wekî vîrusên ajalan tên navkirin. Vîrusa grîpê mînak e ji bo vîrusa ajalan. Di piraniya vîrusên ajalan de poşerê proteînî yê vîrusê bi çînek fosfolîpîdî dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg.Vîrus bi alîkariya bergê, xaneya xanexwêyê nas dike, dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Biology with Physiology"/> Dibe ko genoma vîrusên ajalan ADN an jî ARN be. Vîrusên nexweşiya grîpê, vîrusa îflica zarokan, vîrusa sorikê û vîrusa HIV a [[AIDS]]-ê jî tê de, gelek vîrusên ajalan, vîrusê ARN-yî ne. Vîrusên nexweşiya hepatîta B û xuriya mirişkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') mînak in bo vîrusên ADN-yî. ==== Vîrusên bakteriyan ==== {{Gotara bingehîn|Bakteriyofaj}} [[Wêne:Bakteriyofaj ku.png|thumb|Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz.]] Vîrusên ko tenê dikarin tûşî bakterî an jî arkebakteriyan bibin û di nav xaneya wan de duhende bibin, wekî bakteriyofaj (bi înglîzî:''bacteriophage'') an jî bi kurtî wekî faj (phage) tên navkirin.<ref>Kasman LM, Porter LD. Bacteriophages. [Updated 2022 Sep 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493185/]</ref> Peyva [[bakteriyofaj]], cara pêşîn di sala 1917yê de ji aliyê biyologê frensî Félix d’Hérelle ve hat bikaranîn. Di zimanê grekî de “phago” ji bo “xwarin” an jî ”a ko dixwe” tê bikaranîn. Ango bakteriyofaj bi wateya bakterixwer (a ko bakteriyê dixwe) tê bikaranîn.<ref>"Bacteriophage ." The Gale Encyclopedia of Science. . Encyclopedia.com. 3 Dec. 2024 [https://www.encyclopedia.com].</ref> Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz. Bakteriyofaj bi gelek cor û şêweyê ne. Lê di hemû bakteriyofajan de genoma asîda nukleyî di nav poşerê proteînî de cih digire. Poşer, genomê diparêze û guhaztina wê bo xaneya xanexwê rêk dixe. Di bin mikroskoba elektronî de di gelemperiya bakteriyofajan de sê beş xuya dibin; serî, kilik û rîşalên kilikê. Madeya bomaweyî ya nav bakteriyofajê, wekî genom tê navkirin. Genoma bakteriyofaja T4 û piraniya fajên din ADN-ya cotşerîdî ye, lê dibe ko genoma hin corên fajan ADN-ya tek şerîdî be. Herwiha genoma hin bakteriyofajan jî ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tek şerîdî ye. Di piraniya fajan de genom bi şêweyê xêzî ye, lê bakteriyofajên bi genoma xelekî jî hene. Wekî mînak, di bakteriyafaja bi navê ''Pseudoalteromonas virus PM2'' de genom ji ADN-ya xelekî pêk tê.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/report_9th/dsDNA/Corticoviridae]</ref> == Polenkirina zanistî ya vîrusan == Di sala 1966ê de “Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan” (bi înglîzî: ''International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)'') hat avakirin. Ji sala 1971ê vir vê polenkirina vîrusan bi awayek zanistî ji aliyê vê desteyê (komîteyê) ve tê rêvebirin.Komîte di sala 2020ê de bîryar da ko êdî di warê polenkirina vîrusan de, wê polenkirina dunav (binominal), were bikaranîn. Ango vîrus jî bi awayê ko zîndewer tên polenkirin wê bi du navan werin navkirin. Polenzaniya (taksonomî) vîrusan dişibe taksonomiya [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]], lê di navbera herdu taksonomiyan de hin cudahî jî hene. Vîrus di 15 astan de tên polenkirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee. The new scope of virus taxonomy: partitioning the virosphere into 15 hierarchical ranks. Nat Microbiol. 2020 May;5(5):668-674. doi: 10.1038/s41564-020-0709-x. Epub 2020 Apr 27. PMID: 32341570; PMCID: PMC7186216.</ref> Polenkirina vîrusan bi asta realm dest pê dike heta asta corê, bi 15 astan tê nîşankirin. Ji bilî asta corê, di her astek de paşgirek taybet tê bikaranîn. Heta niha vîrus di asta 7 realam de hatine polenkirin. Li taboya jêr de, astên polenkirina vîrusan hatiye nîşankirin û taksonomîya vîrusa hariyê (bi înglîzî: ''rabies'') jî wekî mînak hatiye ravekirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301733&taxon_name=Lyssavirus%20rabies]</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" | '''<big>Taksonomiya vîrusan a</big>''' '''<big>li gor</big>''' '''<big>"Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan”</big>''' |- !'''<big>Asta polenkirinê</big>''' !'''<big>Paşgira taybet</big>''' !'''<big>Mînak</big>''' |- |'''Realm''' (realm) |''(-viria)'' |''Riboviria'' |- |'''Jêrerealm''' (subrealm) |''(-vira)'' | |- |'''Cîhan''' (kingdom) |''(-virae)'' |''Orthornavirae'' |- |'''Jêrecîhan''' (subkingdom) |''(-virites)'' | |- |'''Liq''' (phylum) |''(-viricota)'' |''Negarnaviricota'' |- |'''Jêreliq''' (subphylum) |''(-viricotina)'' |''Haploviricotina'' |- |'''Pol''' (class) |''(-viricetes)'' |''Monjiviricetes'' |- |'''Jêrepol''' (subclass) |''(-viricetidae)'' | |- |'''Kom''' (order) |''(-virales)'' |''Mononegavirales'' |- |'''Jêrekom''' (suborder) |''(-virineae)'' | |- |'''Xêzan''' (family) |''(-viridae)'' |''Rhabdoviridae'' |- |'''Jêrexêzan''' (subfamily) |''(-virinae)'' |''Alpharhabdovirinae'' |- |'''Tuxm''' (genus) |''(-virus)'' |''Lyssavirus'' |- |'''Jêretuxm''' (subgenus) |''(-virus)'' | |- |'''Cor''' (species) |''(ne standard'' e'')'' |''Lyssavirus rabies'' <u>(vîrusa hariyê</u>) |} == Polenkirina Baltimor == Ev sîstem di destpêka salên 1970yan de ji aliyê biyolog David Baltimore ve hat pêşniyarkirin, loma wekî polenkirina Baltimore tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di xebatên zanistî de wekî alternatîfa polenkirina ICTV-yê herî zêde ev sîstema polenkirinê tê bikaranîn. Di polenkirina Baltimore de li gel şêwe û genoma vîrusê, ARN-peyamber a vîrusê ji bo polenkirinê wekî krîtera serekî tê bikaranîn. Bi kurtasî di sîstema polenkirina Baltimore de, polenkirina vîrusan li ser bingeha çêbûna ARN-peyamberê ava bûye.<ref>Šimičić P, Židovec-Lepej S. A Glimpse on the Evolution of RNA Viruses: Implications and Lessons from SARS-CoV-2. Viruses. 2022 Dec 20;15(1):1. doi: 10.3390/v15010001. PMID: 36680042; PMCID: PMC9866536.</ref> ARN-peyamber di dema çerxa duhendebûnê de tê çêkirin ko proteînên vîrusê werin berhemanîn. Li gor polenkirina Baltimore, virus di heft koman de tên polenkirin.<ref>Mahmoudabadi G, Phillips R. A comprehensive and quantitative exploration of thousands of viral genomes. Elife. 2018 Apr 19;7:e31955. doi: 10.7554/eLife.31955. PMID: 29624169; PMCID: PMC5908442.</ref> Koma I, ji vîrusên bi genoma ADN-ya cotşerîdî (''dsDNA'') pêk tê. Di endamên vê komê de ARN-peyamber ji zincîra qalip a ADN-ya vîrusê tê çêkirin. Pêvajoya çêkirina ARN-pêyamber dişibe pêvajoya [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] ya di ADN-ya xaneyan de rû dide. Di vîrusên Koma II de genom ADN-ya tekşerîdî (''ssDNA'') ye. Berê ko libergirtina ARN-peyamber rû bide, genoma tekşerîdî tê guhertin bo genoma cot şerîdî ya navincî (bi înglîzî: ''intermediate''). ARN-peyamber bi pêvajoya libergirtinê, ji ADN-ya navincî tê berhemkirin. Genoma vîrusên Koma III, ARN-ya cotşerîdî (''dsRNA'') ye. Dema duhendebûnê, şerîd ji hev cihê dibin û yek ji şerîdan wekî şerîda qalib tê bikaranîn, bi hankirina ARN-polîmeraza vîrusê, ARN-peyamber tê berhemkirin. Vîrusên Koma IV, bi genoma ARN-ya tekşerîdî (''ssRNA(+)'') ya bi cemsergiriya pozîtîv in. Wateya cemsergiriya pozîtîv ev ko, ARN-ya genomê rasterast wekî ARN-peyamber tê bikaranîn. <ref>Eugene V. Koonin, Mart Krupovic, Vadim I. Agol. The Baltimore Classification of Viruses 50 Years Later: How Does It Stand in the Light of Virus Evolution?. Microbiology and Molecular Biology Reviews, 2021, 85 (3), pp.e0005321. ff10.1128/MMBR.00053-21ff. ffpasteur-03698244f</ref>Bi kopîkirina ARN-ya genomê, ARN-yên cotşerîdî yên navincî tên çêkirin. Ji ARN-ya cotşerîdî, şerîda ARN-ya bi cemsergiriya negatîv (temamkerê ARN-ya genomê ya bi cemsergiriya pozîtîv) tê bidestxistin. Paşê ev ARN wekî qalib tên bikaranîn, ARN-yên bi cemsergiriya pozîtîv en genomî û ARN-peyamberên vîrusê tên berhemanîn. Genoma vîrusên Koma V, ARN-ya tekşerîdî ya bi cemsergiriya negatîv e (''ssRNA(-)''). Ango rêzeya ARN-ya vîrusê, temamkerê ARN-peyamber e. Vîrusên Koma VI, du kopyayên ARN-ya tekşerîdî wekî genom lixwe digirin. ARN-yên tekşerîdî bi navbeynkariya enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') tên guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî tê guhaztin bo navika xaneya xanexwê û têkilê ADN-ya xaneyê dibe. Paşê ji ADN-ya vîrusê ya têkilê ADN-ya xaneya xanexwê bibû, bi libergirtinê, ARN-peyamber tê çêkirin. Di vîrusên Koma VII de genom bi qismî ADN-ya cotşerîdî ye, lê duhendebûna wan ne mîna vîrusên Koma I-ê ye. Genoma vîrusên Koma VII, ARN-ya tekşerîdî ya navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar dike. Herwiha ARN-ya tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. {| class="wikitable" |+ |- !II !ADN-ya tekşerîdî !Berê ko ARN-peyamber were libergirtin, ADN tê guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. !''Anelloviridae'', ''Circoviridae'' û ''Parvoviridae''. |- !III !ARN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !'''Vîrusa rota (rotavirus)''' |- !IV !ARN-ya tekşerîdî (+) !Genoma vîrusê wekî ARN-peyamber kar dike. !Vîrusa arsimê (''Pircornavirus'') |- !V !ARN-ya tekşerîdî (-) !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !Vîrusa hariyê (''Rhabdovirus'') |- !VI !Vîrusên ARN-ya tekşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !Bi navbeynkariya transkîptaza pêçewane, ji ARN-ya genomê ADN tê çêkirin. ADN têkilê genoma xaneya xanexwê dibe. ARN-peyamber ji beşa têkilbûyî tê libergirtin !vîrusa nemana bergiriya mirov ''(HIV)'' |- !VII !Vîrusên ADN-ya cotşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !ADN-ya genomê, ARN-yên tekşerîdî yên navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar bikin. Herwiha ARN-yên tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. !Vîrusa hepaptîta B (''Hepadnavirus'') |} == Duhendebûna vîrusan == Gava vîrus tûşî xaneya xanexwê dibe, [[derbirîna gen]]ên vîruse di xaneyê de dibe sedema destpêkirina rêzeçalakiyan ko wekî duhendebûna vîrusê tê navkirin. Bi duhendebûnê, vîrusên nû peyda dibin.<ref name="Biology"/> Di gavên duhendebüna virusên ajalan û yên bakteriyan de hin cudahî hebin jî, di piraniya vîrusan de çerxa duhendebûnê ji pênc gavên serekî pêk tê. 1.Pêvegirêbûn (''attachment''): Di vîrusan de glîkoproteînên bergê an jî proteînên taybet ên poşerê wekî proteînên girêdanê kar dikin. Proteînên girêdanê bi awayekî kîmyayî, wergirên taybet ên li ser [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] xanexwêyê nas dikin, û vîrusê bi xaneyê ve girê didin. Ango heke proteînên girêdanê yên vîrusê, li ser parzûna xaneyek de restê wergirên guncaw werin, vîrus bi navbeynkariya proteînên girêdanê, xwe bi wergirên xaneyê ve girê dide. Proteînên girêdanê yên vîrusê taybet e ji bo wergirên xaneya xanexwê, loma vîrus tenê hin corên xaneyan wekî xaneya xanexwê bi kar tînin.<ref name="Concepts and Applications" /> 2.Têketin (têkirina genomê) (''penetration''): Genoma vîrusê (ADN an jî ARN) ji parzûna xaneyê derbasî nav sîtoplazmaya xaneya xanexwêyê dibe. 3. Duhendebûn û berhemkirin (''synthesis''): ADN an jî ARN-ya vîrusê ji bo çêkirina asîdên nukleyî û proteînên vîrusê, kiryarên libergirtin û [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] ya xaneya xanexwêyê digirin bin kontrola xwe. Ji bo vîrusên nû genom û proteîn didin çêkirin. 4. Xwerêxistin (''assembly''): Hemû parçeyên nûçêbûyî (asîda nûkleyî, enzîm, poşer hwd.) bi hev re tên yekkirin û vîrusek nû peyda dibe. 5. Derpirandin (''release''): Xaneya xanexwê hildiweşe, vîrusên nû, ji xaneyê tên berdan, di vê qonaxa li derveyê xaneyê de, vîrus wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ji bo duhendebûn û kiryarên metabolî, pêdiviya hemû vîrusan bi xaneyên zindî heye. Vîrus bi tena serê xwe nikarin enzîmên ji bo duhendebûnê çêbikin. Vîrus di nav xaneya xanexwê de, ADN, ARN, [[rîbozom]] û hin beşên din ên xaneyê dikin bin kontrola xwe, bi xebata van beşan,vîrusên nû didin berhemkirin.<ref>Louten J. Virus Replication. Essential Human Virology. 2016:49–70. doi: 10.1016/B978-0-12-800947-5.00004-1. Epub 2016 May 6. PMCID: PMC7149683.</ref> === Taybetmendiyên gelemperî yên çerxên duhendebûnê bo vîrusan === Bi xaneya xanexwê ve xwe girêdana vîrusê û şandina genoma vîrusê bo nav xaneyê, tûşbûna vîrusê dide destpêkirin. Cora vîrusê û cora xaneya xanexwê awayê têperbûna genoma vîrusê bo nav xaneyê diyar dikin.Wekî mînak, vîrusên bakteriyofaj, kilikên xwe bi kar tînin ji bo şandina genoma xwe bo nav xaneya xanexwê. Vîrusên din bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibin. Di hin vîrusan de jî bergê virusê têkilê [[parzûna plazmayê]] ya xaneya xanexwê dibe, bi vî awayê genoma vîrusê derbasê nav xaneyê dibe. Gava genoma vîrusê di nav xaneya xanexwêyê de ye, deshilatdarîya xwe radigihîne. Ango li şûna ADN-ya xaneyê, genoma vîrusê karlêkên xaneya xanexwêyê digire bin kontrola xwe. Ji ber ko genoma vîrusê ji zanyariyên bo asîda nukleyî ya vîrusê û proteînên vîrusê pêk tê, nukleotîd, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], enzîm, rîbozom, ATP, ARN-yên guhêzer û pêkhateyên din ên xaneya xanexwê, ji bo çêkirina genom û proteînên vîrusê tên bikaranîn.<ref name="Campbell" /> Vîrusên ADN-yî, ADN-ya xwe wekî qalip bi kar tînin û bi navbenkariya ADN-polîmeraza xaneya xanexwêyê ADN-ya xwe duhende dikin, genomên nû didin berhemanîn. Vîrusên ARN-yî ji bo duhendekirina ARN-ya xwe, ARN-polîmeraz a vîrusê, û ARN ya vîrusê jî wekî qalip bi kar tînin. Piştî molekulên asîdên nukleyî yên vîrusê û molekulên poşerê proteînî hatin berhemkirin, ji bo çêkirina vîrusek nû xwe bixwe tên ba hev ev bûyer wekî xwerêxistin tê navkirin. Bi duhendebûnê, hejmara vîrusên nav xaneyê di demek kurt de gelek zêde dibin, bi gelemperî di nav xaneyê de bi berhevbûna sed hezaran vîrusan, xaneya xanexwê ziyan digire û diqelişe, vîrusên nû (vîrîon) yên ji xaneyê belavê hawirdorê dibin, tûşî xaneyên nû dibin û nexweşiyê belav dikin. Bakteriyofaj tenê di [[sîtoplazma]]ya bakteriya xanexwê de duhende dibin. Di xanexwêyên navikrasteqîn de, piraniya vîrusên ADN-yî di nav navikê de duhende dibin, tenê hin vîrusên ADN-yî yên gewre, wekî mînak, vîrusên xuriyê (bi înglîzî: ''poxviruses'') di sîtoplazmayê de duhende dibin. Vîrusên ARN-yê bi gelemperî di sîtoplazmayê de duhende dibin.<ref name="Microbiology"/> == Çerxên duhendebûnê di vîrusên bakteriyofaj de == Dema vîrusek tuşî xaneya xanexwê dibe, derbirîna genên vîrusê dibe sedema rêzek gavan, ko jê re çerxa duhendebûna vîrusê tê gotin û di encamê de vîrusên nû çêdibin. Bakteriyofaj bi gelemperî yek ji du çerxên duhendebûnê pir didibin; 1. Çerxa şîbûnê û 2.Çerxa têkilbûnê Di [[çerxa têkilbûnê]] (bi înglîzî: ''lysogenic cycle'') de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology"/>Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşî xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Vîrusên ko çerxa têkilbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temprate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell"/> Di [[çerxa şîbûnê]] de (bi înglîzî: ''lytic cycle''), piştî tûşbûnê, bakteriyofaj di nav xaneya xanexwê de tê duhendekirin, bi zêdebûna hejmara fajên nû, şîbûneya xaneya xanexwê rû dide, xane hildiweşe û vîrus belavê havirdorê dibin.<ref>Zhang M, Zhang T, Yu M, Chen YL, Jin M. The Life Cycle Transitions of Temperate Phages: Regulating Factors and Potential Ecological Implications. Viruses. 2022 Aug 28;14(9):1904. doi: 10.3390/v14091904. PMID: 36146712; PMCID: PMC9502458.</ref>Ango di çerxa şîbûnê de bakterî dimire. Bakteriyofajên ko tenê bi çerxa şîbûneyê duhende dibin (zêde dibin), wekî fajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phage'') tên navkirin. Çerxên duhendebûnê di bakteriyofajan de bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ji van gavan, qonaxa têkilbûnê, tenê ji bo bakteriyofajên bi çerxa têkilbûnê duhende dibin de rû dide. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa şîbûnê de piştî qonaxa têketinê, di qonaxa sentezê de genom û proteînên vîrusê tên çêkirin. Di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. === Pêvajoya çerxa duhendebûnê === [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|400x400px|Di [[çerxa têkilbûnê]] de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.]] Li vir gavên çerxa têkilbûnê, bi çerxa duhendebûna bakteriyofaja λ (lambda) tên nîşankirin. Bakteriyofaja lambda, vîrusek ADN-yî ya bêberg (bi înglîzî: ''non-enveloped'').<ref name="Campbell"/> Çerxa şîbûnê jî ji bilî qonaxa têkilbûnê, dişibe çerxa têkilbûnê Gava 1.: Pêvegirêdan (bi înglîzî: ''attachment'') Di vê qonaxê de proteînên vîrusê wergirên taybet ên li ser rûyê xaneya xanexwê nas dikin û li wir girê dibin. Di bakteriyofaja λ de rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî parzûna plazmayê ya bakteriya E.coli (Escherichia coli) ve girê dibin. Gava 2.: Têketin (bi înglîzî: ''entry-penetration'') Piştî girêdanê, genoma vîrusê dikeve nav xaneya xanexwê.Pêvegirêdana faj λ yê, dibe sedema hanbûna proteînên kalanê kilikê, kilik girj dibe û ADN ber bi nav sîtoplazmaya bakteriyê tê pladan. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir genên vîrusê tên derbîrandin. Derbîrîna van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name="Biology"/> Faja λ jî tê de, genoma hin vîrusan, bi kromozoma xaneya xanexwê ve yek dibin. Di van vîrusan de çerxa duhendebûnê bi qonaxa têkilbûnê didome. Lê vîrusên ko bi çerxa şîbûnê duhende dibin, beyî ko bikevin qonaxa têkilbûnê, bi qonaxa çarem, bi qonaxa sentezê çerxa duhendebûna şîbûnê didomînin û di demek kurt de vîrusên nû didin çêkirin. Gava 3.: Têkilbûn (bi înglîzî: ''integration'') Ev qonax tenê di çerxa têkilbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan de rû dide.Vîrusên ko tevlê çerxa tekilbûnê dibin, genek ji bo derbirîna enzîma întegrazê lixwe digirin. Enzîma întegraz (bi înglîzî: integrase enzyme) ADN-ya xaneya xanexwêyê jê dike û genoma vîrusê tevlê kromozomê dike.Di faja λ de ADN-ya cot şerîdî, bi ketina nav sîtoplazmayê ve, rasterast têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"/> Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê.Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna enzîma recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". Encyclopedia Britannica, 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus.] Accessed 4 December 2024.</ref> Gava 4.: Sentez (bi înglîzî: ''synthesis'') Di vê qonaxê de ji aliyê xaneya xanexwê ve duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Ji bo senteza beşên vîrusê, divê profaj ji ADN-ya xaneya xanexwê hatibe dûrxistin. Piştî cihêbûna ADN-ya vîrusê, enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-yê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. Rîbozomên xaneya xanexwê bi wergerana ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi derbirîna hin genên genoma vîrusê, ADN-ya kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Gava 5.: Xwerêxistin (''assembly'') Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus).Ji bo xwerêxistina bakteriyofaja λ, proteînên vîrusê yên ko ne beşek poşerê proteînî ne alîkarî dikin.Hinek ji van proteînan wekî enzîm kar dikin û proteînên poşerê rêk dixin. Hinek proteîn jî ji bo xwerêxistina poşerê kar dikin. Gava 6.: Derpirandin (bi înglîzî: ''release'') Ji ber ko bakterî li gel parzûna xaneyê, bi dîwerên xaneyê ve jî dorpêçî ne, ji bo derketina fajê, divê faj dîwerê xaneya bakteriyê hilweşîne û derkeve derveyî xaneyê. Fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. == Maweya bêdengiyê == Çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn, lê di hin vîrusên tûşî xaneyên navikrasteqîn dibin de jî rû dide. Hin vîrusên tûşî ajal an jî riwekan dibin jî beyî ko di nav xaneyê de bi duhendebûnê pir bibin, ji bo demek dirêj di nav xaneyê de bêdeng dimînin. Ev rewşa vîrusan wekî maweya bêdengî (bi înglîzî: ''latency period'') tê navkirin. Mînakek ji bo vîrusên ajalan, vîrusa herpes e (bi înglîzî: ''herpesviruses'' ). Vîrusa herpes tûşî xaneyên [[şaneya demarê]] dibe û di xaneya xanexwê de beyî ko duhende bibe, hebûna xwe ji bo demek dirêj didomîne û di nav xaneyê de bêdeng dimîne. Lê hin caran, ji ber hin bandorên hawirdorê duhendebûna vîrusê dest pê dike, vîrus li derdora devê mirov an jî di endamê zayendê yê mirov de dibin sedema çêbûna peqilkên piçûk ên bi şilemenî tijî ji van peqilkan re tê gotin tamîsk an jî pelepûçk.<ref name="Concepts and Applications" />Ne tene vîrusên ADN-yî lê di çerxa duhendebûna hin vîrusên ARN-yî de jî maweya bêdengiyê rû dide. Wekî mînak, vîrusa HIV-ê vîrusek ARN-yî ye ko di mirov de dibe sedema nexweşiya AIDS-ê. Lê ji ber ko di xanexwêyên navikrasteqîn de vîrusên ARN-yî di sîtoplazmaya xaneyê de duhende dibin, maweya bêdengiyê li cem vîrusên ARN-yî de ne gelemper e. Vîrusa HIV-ê de enzîma întegraz û enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') têkilbûna genoma vîrusê bi ADN-ya xaneya xanexwêyê ve rêk dixin. Çerxa têkilbûnê û maweya bêdengî dişibin hev, lê çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Genên vîrusê yên bo kodkirina proteînên vîrusê, di ADN-ya xaneya xanexwê de dibe ko ji bo demek dirêj bêdeng bîmînin. Hin hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên serbinefşî an jî tîrojên X-ê (bi înglîzî: ''x-rays'') dibin sedema dawîbûna bêdengiya virusê. == Çerxa duhendebûna vîrusên ajalan == [[Wêne:Duhendebûna vîrusa ajalan ku.png|thumb|400x400px|Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. ]] Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan û ji gavên; pêvegirêbûn, têketin, sentez, xwerixistin û derpirandinê pêk tê. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. Piştî vîrusên ajalan bi wergirên xaneya xanexwê ve tên girêdan, tevahiya vîrusê bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibe. Ango vîrus ji aliyê xaneya xanexwê ve tê daqurtandin. Di hin vîrusan de jî, bergê vîrusê bi parzûna xaneyê ya xanexwê ve yek dibe, genom û enzîmên vîrusê yên bi poşerê proteînî ve pêçayî, dikevin nav xaneyê. Vîrus tenê tûşî xanexwêya diyarkirî dibin. Ango di navbera vîrus û xanexwêyê de guncandinek taybet heye, bi gelemperî vîrus ji bilî xanexwêya taybet tûşî zîndeweran nabin. Piraniya vîrusan di laşê zîndewerê firexaneyî de, tenê tûşî xaneyên hinek [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] dibin. Ev rewş wekî meyldariya şaneyê (bi înglîzî: ''tissue tropism'') tê navkirin. Wekî mînak, hokara nexweşiya îflîca zarokan, ''Poliovirus'' di xaneyên [[Demaxê mirov|demax]] û dirkepetikê (bi înglîzî: ''spinal cord'') de cih dibin. Herwiha vîrusa influenza ya nexweşiya grîpê, tûşî xaneyên şaneyên coga henaseyê dibe. Ji ber taybetmendiya meyldariya şaneyê, tu vîrusên riwek û bakteriyan tûşî mirov nabin. Derbirîna genan di vîrusên ajalan de her tim bi şeweyê asayî ya ADN <chem> -> </chem> ARN <chem> -> </chem> Proteîn, rû nade. Genoma hinek vîrusan ADN-ya cotşerîdî ye, qonaxên derbirîna genan bi awayekî asayî rû dide. Li di vîrusên din de, dibe ko genom ADN-ya tekşerîdî, ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tekşerîdî be.Pêkhateya genomê, duhendebûna genomê û derbirîna genan bo çêkirina proteînên vîrusê diyar dike. Heke genoma vîrusê ADN-ya tekşerîdî be, enzîmên xaneya xanexwê ji bo zincîra temamker were çêkirin, tên bikaranîn. Bi vî awayê genoma vîrusê diguhere bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî êdî mîna ADN-ya xanexwê dikare duhende bibe, were libergirtin û wergerandin.<ref name="Microbiology"/> Heke genoma vîrusê ARN be, vê gavê sê mekanîzmên cuda tên bikaranîn. Di vîrusên ARN-yî de genom yek ji sê coran e; ARN-ya cot şerîdî, ARN-ya tekşerîdî ya negatîv û ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv. Heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv (''+ssRNA'') be, rasterast bi wergeran a genomê proteînên vîrusê tên çêkirin. Ango genoma vîrusê mîna ARN-peyamber a xaneya xanexwê kar dike. Lê heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya negatîv be, divê genom were duhendekirin bo ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv. Duhendekirina genoma vîrusê ji aliyê ARN-polîmeraza jêrdestê ARN-ya vîrusê (bi înglîzî:''RNA-dependent RNA polymerase (RdRP)'') ve tê birêvebirin. RdRP di nav vîrusê de tê guhaztin nav xaneya xanexê û ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, ji ARN-ya tekşerîdî ya negatîv tê bikaranîn.<ref name="Microbiology" /> Herwiha enzîma RdRP duhendebûna vîrusên bi genoma ARN-ya cotşerîdî jî rêk dixe. Enzîma RdRP, şerîda negatîv a genoma cotşerîdî ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, wekî qalib bi kar tîne. ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv a nû çêbûyî, ji bo wergeranê, ji aliyê rîbozomên xanexwê ve tê bikaranîn. Herwiha ji bo çêkirina genomên nû yên cotşerîdî jî, ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, ji aliyê RdRP ve tê duhendekirin.<ref>"Double-stranded RNA virus replication"[https://viralzone.expasy.org/1936]. ViralZone. Swiss Institute of Bioinformatics. Retrieved 6 August 2020.</ref> Retrovîrus (''retrovirus''),vîrusên ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv in. Di retrovîrusan de ji bo çêkirina asîda nukleyî ya vîrusên nû, mekanîzmek cuda tê bikaranin. Vîrusa HIV jî retrovîrusek e, li gel genoma ARN-ya tekşerîdî, HIV enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') jî di poşerê xwe de digire.Transkrîptaza pêçewane, genoma ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv wekî qalip bi kar tîne û kopyayên temamkerê ADN-ya tekşerîdî berhem dike. Ji ADN-yên tekşerîdî, ADN-ya cotşerî tê çêkirin. ADN-ya cotşerîdî têkilê kromozoma xanexwêyê dibe û wekî beşek daîmî ya xaneyê kar dike. Beşa genoma vîrusê ya têkilê kromozomê bûye, wekî provîrus tê navkirin. Qonaxa provîrusê dişibe qonaxa profaja bakteriyofajê ko di dema çerxa têkilbûnê de peyda dibe,lê provîrus piştî têkilbûnê, ji kromozomê naqete. == Nexweşiyên vîrusî di laşê mirov de == Nexweşiyên ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin, wekî nexweşiyên vîrusî (bi înglîzî: ''viral diseases'') tên navkirin. Ango di nexweşiyên vîrusî de, hokara nexweşiyê vîrus e. Bi hin nexweşiyên vîrusî yên di temenê zaroktiyê de, piştî saxbûnê, bi gelemperî li dij wê vîrusê [[Bergiriya destketî|bergiriyek demdirêj]] ava dibe. Wekî mînak, nexweşiya xuriya mirîşkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') nexweşiyek vîrusî ye, heke mirov di zaroktiya xwe de tûşî vê vîrusê bibe û sax bibe, li dij vîrusê di laş de bergirî ava dibe û bi gelemperî mirov êdî bi vê nexweşiyê nakeve.Lê di laş de, li dij hinek nexweşiyan, bergiriyek xurt ava nabe, loma piştî saxbûnê dibe ko mirov dîsa tûşî vîrusê bibe û bi nexweşiyê bikeve. Wekî mînak, dibe ko mirov di dirêjiya temenê xwe de çendan car tûşî nexweşiya arsimê (sermagirtin) dibe. Ji ber ko hokara nexweşiya arsimê ne yek, lê çendan cor vîrusên cuda ne, bergiriya li dij corek vîrusê avabûyî, li dij vîrusên din, bêbandor e. Loma her ko corek nû ya vîrusa arsimê tûşî mirov dibe, mirov dîsa bi nexweşiya arsimê dikeve. Herwiha di hin corên vîrusan de genoma vîrusê ji ber [[mutasyon]]an, zû diguhere. Di rewşek wiha de, piştî saxbûnê, heke rojek îcar vîrusa mutant tûşî mirov bibe, mirov dîsa bi nexweşiyê dikeve. Wekî mînak, vîrusa influenza, mirov tûşî nexweşiya grîpê (bi înglîzî:''flu'') dike. Influenza bi mutasyonê diguhere û vîrusên bi genoma cuda peyda dibe, li dij vîrusên nû yên mutant di laş de bergiriya avakirî tune, û mirov dîsa bi nexweşiya grîpê dikeve. Hokara hin corên pençeşêran vîrus in. Dermanên dijevîrus tenê li ser hin corên vîrusan bandor dikin. Dermanên dijevîrus, bi gelemperî rê li ber duhendebûna genomma vîrusê digirin. Dermanên dijezindeyî (bi înglîzî:''antibiotics'') li dij nexweşiyên vîrusî bêbandor in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "viral disease". Encyclopedia Britannica, [https://www.britannica.com/science/viral-disease]. Accessed 19 December 2024.</ref> Li jêr hinek ji nexweşiyên vîrusê bi awayekî kurt û sade hatine diyarkirin, lê ji bîlî van nexweşiyan hê gelek nexweşiyên vîrusê hene ko tûşî mirov dibin û mirov nexweş dikin. === Nexweşiya harî === Hokara neweşiya harî (bi înglîzî: ''rabies''), vîrusa Lyssavirus rabies e. Bi geztina mirov ji aliyê ajala tûşî vîrusa hariyê bûye û hilgirê nexweşiya hariyê ye, vîrusa harî tûşî mirov dibe. Ajalên wekî [[kûçik]], [[rovî]], pisîk, [[gur]] hilgirên nexweşiya hariyê ne. Li gor daneyên Rêxistina Tendirustiyê ya Cîhanê, nexweşiya harî bi rêjeya %99 ji kûçikan tûşî mirov dibe.<ref> World Health Organisation (WHO).Rabies [https://www.who.int/health-topics/rabies#tab=tab_1]</ref>Vîrusa harî di laşê mirov de bandor li ser xaneyên koendama demarê dike. Li dijî nexweşiya harî, [[Vaksîn|kutav]] (vaksîn) heye, lê divê hê ko vîrus di [[demarexane]]yan de cih nebûye, kutav were lêdan. === Grip === Grîp (bi înglîzî: ''influenza- flu'') nexweşiyek ji ber tûşbûna vîrusên grîbê ye. Hokara nexweşiyê ne yek, lê gelek cor vîrus in. Herwiha nexweşiya grîpê jî ne yek cor e. Wekî mînak, grîpa asayî, grîpa balîndeyan (bi înglîzî:''avian influenza''), grîpa berazan (bi înglîzî: ''swine influenza'') heye.Grîpa asayî bi gelemperî di demsala payiz û zivistanê de hê pirtir tûşî mirov dibe, loma ji vê gîpê re tê gotin grîpa demsalî (bi înglîzî: ''seasonal influenza''). Grîp bi rêya koendama hensasyê, ji hewayê tûşî mirov dibe. Ji nişkê ve bilindbûna asta [[Ta (biyolojî)|ta]] (bi înglîzî:''fever''), kuxik (kuxika ziwa), serêşî, di masûlkeyan û [[geh]]an de êş, êşa [[Qirrik|qirik]] û [[Gewriya mirov|gewriyê]], sistî û bêteqatiya laş, herika poz, nîşaneyên serekî ne bo nexweşiya grîpê. Bi gelemperî mirov di nav hefteyek de ji nexweşiyê sax dibe, lê dibe ko kuxik zêdetirê du hefteyan bidome.<ref>World Health Organisation (WHO). Influenza [https://www.who.int/health-topics/influenza-seasonal#tab=tab_2]</ref> === Arsim (sermagirtin) === Nexweşiya arsim (bi înglîzî: ''cold'',an jî ''common cold'') xwe bi herika poz an jî bi xitimbûna poz, serêşî, kuxik, bêhnijîn û êşa qirik û qewriyê nîşan dike. Bi qasî 200 cor vîrus hokarên arsimê ne. Nexweşiya arsim dişibe grîpê, lê di arsimê de bi gelemperî, taya laş bilind nabe. Vîrusên arsimê di koendama henaseyê de, di başa [[Coga henaseyê|jorê coga henaseyê]] de cih dibin. Dibe ko mirov di her demên salê de tûşî vîrusên arsimê bibe. Nexweşi bi gelemperî di nav hefteyek de baş dibe.<ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention. Common cold [https://www.cdc.gov/common-cold/about/index.html]</ref> === AIDS === {{Gotara bingehîn|AIDS}} [[Wêne:HIV ku.png|thumb|410x410px|Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.]] Nîşana Nemana Bergiriya Destketî (bi înglîzî: ''Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS)'') nexweşiyek ji ber tûşbûna bi Vîrusa Nemana Bergiriya Mirovan e (bi îngilîzî: ''Human Immunodeficiency'' ''Virus (HIV)''). Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye. Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.<ref>World Health Organisation (WHO). HIV [https://www.who.int/health-topics/hiv-aids#tab=tab_1]</ref>Li ser rûyê parzûna xaneyê yên xaneyên T-alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 hene. Vîrusa HIV-ê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayî tûşî [[Lîmfexane|xaneyên lîmfê]] dibe.Di nav [[xwîn]] û şileya laşê kesên bi nexweşiya AIDS-ê de vîrusa HIV-ê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrusa HIV-ê jî ji kesê nexweş diguhêze bo kesê sax.Bi kesên tûşbûyî ve peywendiya seksî (zayendî), rêya herî bingehîn e ji bo veguhêztina vîrusa HIV-ê. Bi awayek hewbeş bikaranîna derziyek, ji bo derzîdana madeyên hişbîr an jî ji bo tiştek din jî rê li ber veguhaztina HIV-ê ve dike. Heke dayik tûşî HIV-ê be, dema [[Ducanî|ducaniyê]], bi riya xwînê, piştê zayînê bi riya şîrê dayikê vîrusa HIV-ê ji dayik diguhaze derguşê.Heke kesek bi vîrusa HIV-ê tûşbûyî, wekî bexşîner, xwîna [[Xwînguhaztin|xwe bide]] mirovekî sax, ew mirovê xwînwergir jî tûşî vîrusa HIV-ê dibe. === Sorik === Sorik (bi înglîzî: ''measles'') nexweşiyek ji ber vîrusa ''Morbillivirus hominis'' e. Ev nexweşî bi gelemperî di temenê zaroktiyê de tûşî mirov dibe. Ji salên 1960yan vir ve li dij sorikê kutav (vaksîn) tê bikaranîn. Bi gelemperî kutava sorikê, bi kutava sorika almanî (bi îglîzî: ''rubella'') û kutava binguhikê (bi înglîzî: ''mumps'') re wekî “kutava têkil” tê kutandin. Ji bo dabînkirina bergiriya laş, zarok du caran tên vaksînkirin. Vîrusa sorikê bi dilopikên ji dev boz û qirika kesên nexweş belavê hawirdorê dibe, bi hensagirtinê jî tûşî mirovê sax dibe. Bi gelemperî 10 heta 14 roj piştî tûşbûna vîrusê, nîşaneyên nexweşiyê peyda dibin. Di laş de taya bi asta bilind, herika poz, çavên bixwîn, li kêlekên nav dev de peydabûna xalên spî nîşaneyên serekî ne. Çendan roj şûn ve, di rû û jorê stû de sorayî xuya dibin, sorayiyên çerm hêdî-hêdî belavê laş dibin.<ref>World Health Organisation (WHO). Measles [https://www.who.int/health-topics/measles#tab=tab_2]</ref> === Îflîca zarokan (polîo) === Îflîca zarokan (bi înglîzî: ''poliomyelitis'' an jî bi kurtî ''polio'') bi vîrusa poliovirus tûşî mirov dibe. Îflîca zarokan nexweşiyek gelek vegir e (bi înglîzî: ''contagious''), pir zû belav dibe û tûşî mirovên sax dibe.Vîrusa nexweşiyê di xaneyên koendama demarê de cih dibin û dibe ko di nav çendan saetan de di hin masûlkeyan de rê li ber girjbûn û xavbûnê bigirin û îflîcbûn (bi înglîzî: ''paralysis'') rû bide. Hin caran dibe ko îflîcbûn di masûlkeyên koendama henaseyê de rû bide, di vê rewşê de mirin rû dide. Nexweşî herî zêde di nav zarokên ji 5 salan piçûktir de bi bandor e. Bi kutanê, rê li ber nexweşiyê hatiye girtin. Ji salên 1960yan vir ve li dijî nexweşiya îflîca zarokan kutav tê bikaranîn. Vîrus bi rêya dev, tûşî laşê mirov dibe. Poliovirus di linceperdeya gewriyê û ya [[rûviya zirav]] de cih dibin û di [[Lîmfegirê|limfegireyên]] wir de duhende dibin. %1 heta 2 yê van tûşbûnan de vîrus êrîşê demarexaneyên livînê (bi înglîzî: motor neurons) yên [[demarekoendama navendî]] dikin. Tûşbûna nexweşiyê ji mirovek ber bi mirovek din rû dide. Ji ber ko vîrus di rûviya zirav de cih dibin, riya sereke ya belavbûna vîrusê pîsayî (gû) ya mirovê nexweş e. Bi gelemperî bi rêya ava qirêj an jî destên qirêj û xurekên qirêj, vîrus tûşî mirovan dibe.Di despêka tûşbûnê de nexweşî, xwe wekî nexweşiya grîpê nîşan dike. Ta, bêhalî, serêşî û hin caran eşa gehan nîşaneyên serekî ne. Di 200 nexweşiyan de bi qasî kesek de, bi gelemperî di masûlkeyên ling û pê de îflîcbûn rû dide.<ref>The Institut Pasteur. Poliomyelitis [https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/poliomyelitis]</ref> === Hepatît (Kezebkulî, zerik) === Peyva hepatît (bi înglîzî: ''hepatitis'') ji bo rewşa kulbûna (bi înglîzî: ''inflammation'') [[kezeb]]ê tê bikaranîn. Li dewsa hepatîtê di, nav gel de peyvên “zerik” û “kezebkulî” jî tên bikaranîn. Kulbûna kezebê bi gelemperî ji ber tûşbûna vîrusan rû dide, lê dibe ko bakterî an jî madeyên kîmyayî yên wekî alkol jî bibin sedema kezebkuliyê. 5 corên hepatîtê hene ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin. Cora hepatîtê navê xwe ji cora vîrusê digire. Vîrusa A,Vîrusa B, Vîrusa C, Vîrusa D û Vîrusa E di kezeba mirov de dibin sedema çêbûna nexweşiyên Hepatîta A,B,C,D û E.<ref>NHS. Hepatitis[https://www.nhs.uk/conditions/hepatitis/]</ref> ==== Hin nîşaneyên hepatîtê: ==== Êşa masûlke û gehan, di laş de taya bi asta bilind, hestê bêteqatî û westiyayî, xwesteka xwarin û vexwarinê de kêmbûn (bêmadeyî), êşa zikê, [[mîz]]a bi rengê zer heta rengê qehweyî, pîsayî (gû) ya bi rengê gewr, di çavan û çerm de rengê zerokiyê. Vîrusa hepatîta A bi xwarin û vexwarinên tûşî pîsayî ya kesên bi nexweşiya hepatîta A bûne, tûşî mirov dibe. Li dijê nexweşiyê kutav heye. Nexweşiya hepatîta B bi rêya xwînê, ji kesên tûşbûyî belav dibe. Ango dibe ko ji dayika ducanî nexweşî derbasî pitika wê bibe. Herwiha bi reya têkiliya zayendî jî nexweşî ji kesek derbasî kesek din dibe. Ji bo avakirina bergiriyê, li dijî nexweşiyê, kutava hepatîta B tê bikaranîn. Vîrusa hepatîta C jî wekî mîna hebatîta B, bi rêya xwînê belav dibe. Kesên bi nexweşiya hepatîta C ketine, bi dermanan baş dibin. Lê ji bo avakirina bergiriyê li dijê vîrusên hepatîta C, kutav tune. Hepatîda D, ji aliyê vîrusa hepatîda D ve tûşî mirov dibe. Lê ev vîrus tenê tûşî kesên bi nexweşiya hepatîta B-yê ne dibe. Ango vîrusa hepatîta D, di hebûna vîrusa hepatîta B de duhende dibe. Nexweşî bi rêya xwînê an jî bi têkiliya zayendî tûşî mirov dibe. Li dijî hepatîta D-yê kutavek taybet tune, lê kutava hepatîta B, mirov ji tûşbûna vîrusa hepatîta D-yê jî diparêze. Vîrusên nexweşiya hepatîda E bi gelemperî ji goştên xav an jî kêmpijiyayî yên beraz û pezkûviyan tûşî mirov dibe. Ji bo avakirina bergiriyê li dijî vê nexweşiyê kutav tune. == Bandora vîrusan li ser çêbûna nexweşiya şêrpenceyê == Hin xebatên zanistî de hatiye nîşankirin ko piştî tûşbûna vîrusan dibe ko beşa laş a tûşbûyî de şêrpence peyda bibe. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya hepatîta B yê ne dibe ko bi şêrpenceya kezebê ve rû bi rû bimînin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Piştî tûşbûna hin corên vîrusa ''Human papillomaviruses'' (HPV) dibe ko di stûyê malzarokê (bi înglîzî: ''cervix'') de şêrpence peyda bibe.<ref>NHS. Human papillomavirus [https://www.nhs.uk/conditions/human-papilloma-virus-hpv/]</ref>Dibe ko %15 yê şêrpenceyên mirov ji ber hebûna vîrusan rû bide. Gava vîrus tûşî xaneyê dibe, dikare taybetmendiyên geşebûna xaneyê biguherine. Vîrus di xaneya xanexwê de [[derbirîna gen]]ên dibin sedema şêrpenceyê, han dikin, ji van genan re tê gotin onkogen (bi înglîzî: ''oncogenes''). Bi derbirîna van genan, çalakiya xaneyê jî diguhere û dibe ko şêrpence peyda bibe. Herwiha hin caran jî dibe ko vîrus bixwe onkogenan kod bikin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> Dibe ko têkilbûna genoma vîrusê bi kromozomên xaneya xanexwê ve, gena ji bo kontrolkirina dabeşbûna xaneyê xirab bike. Ev rewş jî dibe sedema çêbûna şêrpenceyê. Di sala 2006 de ji bo di mêyan de rê li ber şêrpenceyên ji ber HPV were girtin, kutav hat çêkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Bi kutana vê kutavê, egera çêbûna şêrpenceya stûyê malzarokê tê kêmkirin. == Li dij vîrusan berxwedana xanexwêyê == Tûşbûna vîrusan bergiriya laş han dike. Li dij vîrusan, di laşê mirov de [[bergiriya giştî]] û bergiriya taybet ([[bergiriya xaneyî]] û [[bergiriya derdanî]]) çalak dibe. Bergiriya giştî bi gelemperî rê li ber zêdebûna hejmara vîrusan digire. Wekî mînak, xaneya tûşbûyî proteînek taybet a bi navê [[înterferon]] berhem dike û der dide. Înterferon di xaneyên tûşbûyî de duhendebûna vîrusan asteng dike.<ref>British Society for Immunology “Immune responses to viruses”[https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/pathogens-disease/immune-responses-viruses]</ref> Herwiha interferon bi xaneyên cînar ên hê tûşî vîrusê nebûne ve tê girêdan û wan li dij tûşbûna vîrusê bihêz dike. Di laşê mirov de [[Xaneya B|lîmfexaneyên B]] wekî bersîva tûşbûnê, li dij vîrusan, bi bergiriya derdanî, [[dijeten]] berhem dikin. Lê gava virusek cara ewil tûşî laş dibe, xaneyên mirov nikarin bi lez dijeten berhem bikin, loma dibe ko bandora dijeten sinordar be.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Dijeten bandor li ser vîrîonên li derveyî xaneyan dike. Bergiriya xaneyî jî bi taybetî ji aliyê [[Xaneya T|Xaneyên T]] ve tê rêkxistin. Di bergiriya xaneyî de, vîrusên nav xaneya tûşbûyî jî tên armancgirtin. == Çandina vîrusan == [[Wêne:Cultivation of viruses ku.png|thumb|400x400px|Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê de, di nav şûşeya çandina xaneyê de an jî di nav firaqa Petri de tên çandin. ]] Ji bo naskirina (teşxîskirin) vîrusan, dîtina dermanan bo çareseriya nexweşiyên vîrusî, çêkirina kutavan (vaksîn) û ji bo lêkolînên zanistî pêdivî bi çandina vîrusan heye. Ji ber ko vîrus mişexwer in û nikarin bi tena serê xwe pir bibin, vîrus di laşê zîndeweran de an jî di xaneyek zindî de dikarin werin çandin û duhendekirin. Heke ji bo çandinê tevahiya laşê zindî were bikaranîn ev çandina vîrusê wekî çandina di vîvo de (bi înglîzî: in vivo) tê navkirin.Peyva “in vivo” di latînî de bi wateya “ di nav tişta zindî” de tê bikaranîn. Ne tenê ji bo çandina vîrusan lê ji bo hemû xebat û ezmûnên ko li ser laşê ajal û riwekan ve tên kirin jî ev peyv tê bikaranîn.<ref>“In vivo.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/in%20vivo.] Accessed 24 Dec. 2024.</ref> Di çandina di vîvo de xanexwê dibe ko embriyoyek be an jî heka pîtandî ya mirîşkan be. Hin caran jî dibe ko ajalek be. Wekî mînak her sal ji bo çêkirina piraniya kutavên grîbê (bi înglîzî: influenza vaccines), vîrusên grîbê di hêkên mirîşkan de tên çandin.<ref>Wadell G. Cultivation of viruses. Textbook of Medical Virology. 1983:38–44. doi: 10.1016/B978-0-407-00253-1.50010-4. Epub 2014 Jun 27. PMCID: PMC7173560.</ref> Ango embriyo an jî ajala xanexwê wekî kargeha çêkirina vîrusan kar dikin. Hin caran jî vîrus li derveyî laşê zîndewer lê di nav xaneyên zîndewerê de di hawirdorek destkarî de tên çandin, vê çandina vîrusan wekî çandina di vîtro de (bi înglîzî: ''in vitro'') tê navkirin. Peyva “in vitro” bi wateya “li derveyî laşê zindewerê” an jî “di şûşeyê de” tê bikaranîn. Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê (bi înglîzî: ''test tube'') de, di nav şûşeya çandina xaneyê (bi înglîzî: ''cell culture flask'') de an jî di nav firaqa Petri (bi înglîzî: ''Petri dish'') de tên çandin. Ji bo çandina bakteriyofajan, pêşî bakterî di firaqa Petrî de li ser tebeqaya agarê tên çandin, paşê, bakterî bi bakteriyofajan ve tên tûşkirin. Vîrus di nav bakteriyan de duhende dibin. Ji bo duhendebûnê, pêdiviya vîrusên ajalan bi ajala xanexwê an jî xaneyên ajalê heye. Ji bo xebatên bi çandina di vîtro de, xaneyên ajala xanexwê di şûşeyên çandinê de tên xwedîkirin, paşê bi vîrusan tên tûşkirin. Ji endam an jî şaneyên ajala xanexwê hinek xane tên derxistin. Di nav şûşeya çandinê de hinek şileya ji bo çandina xaneyan heye. Xane di nav vê şileyê de tên xwedîkirin. Bi dûhendebûnê, xaneyên nû çêdibin û xwe bi rûyê şûşeyê ve girê didin û geşe dibin. Paşê, bi tûşkirina vîrusan, vîrus dikevin nav xaneyan û duhende dibin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus| ]] hx5ajq88ok43u7vvdv0ryxh1mhml2rw 0 97161 2100831 1798380 2026-10-28T06:20:42Z Hamid Hassani 22490 Reformkirina "ي" ya erebî bo "ی" ya Soranî û Farisî 2100831 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Yênigce Ocan''' ({{bi-fa|ینگجه}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] tad3uln1svi2xd623s9trj9plbfc20o 828 156721 2100827 2097999 2026-10-27T22:16:23Z Grufo 63923 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 2100827 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest` local function copy_table_maxn (dest, src, len) local idx = 1 for key, val in pairs(src) do dest[key], idx = val, idx + 1 if idx > len then break end end return dest end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_sorted_key_list (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 1, 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nums[nn], nn = key, nn + 1 else words[nw], nw = key, nw + 1 end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn - 1, nw - 1 end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_param_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_param_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Possible modes for the `reassigning` modifier local a_modes = { transfer = 0, clone = 1, rename = 2, copy = 3, sacrifice = 4, provide = 5, spare = 7 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`, -- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue` -- `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, keeping_at_most = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, shifting = true, splicing = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame, first_fn_name) local main_frame, tpipe = child_frame:getParent(), { first_fn_name } for key, val in pairs(child_frame.args) do if type(key) == 'number' and key > 0 then tpipe[key + 1] = val else tpipe[key] = val end end return { frame = main_frame, pipe = tpipe, oparams = main_frame.args, firstposonly = static_iface, iterfunc = pairs, fnpos = 1, sorttype = 0, n_parents = 0, n_children = 0, n_available = maxfill } end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, next_fn_pos, trimmed_fname) local fname = trimmed_fname or ctx.pipe[next_fn_pos] and ctx.pipe[next_fn_pos]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[fname] == nil then if ctx.firstposonly[fname] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. fname .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end ctx.fnpos = next_fn_pos return library[fname] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings_from_opts (dest, opts, offs) local cmd if opts[offs] == nil then return offs - 1 end cmd = opts[offs]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/'):match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return offs end local vname, chr local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), offs + 1 for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val], amap[key] = opts[argc], nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {} if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) local trarg if raw_arg ~= nil then trarg = raw_arg:match'^%s*(.*%S)' end if trarg == nil then return nil, 1, false, nil end if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, nil end local tmp = sortfunctions[trarg] if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end return tmp or nil, 2, true, nil end -- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]| -- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params) local tnamed, tmp1, tmp2 local pin, tbl, mem = start_from, {}, {} while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)' if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_param_name(src[pin + 1]) tbl[tmp1], pin = src[pin + 2], pin + 3 --[[ elseif tmp1 == 'expose' then tmp1 = get_param_name(src[pin + 1]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2 ]]-- elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_param_name(src[pin + 2]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[get_param_name(src[pin + 1])], pin = tmp2, tmp2, pin + 3 else break end end local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil) for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end tmp1 = tonumber(src[pin]) if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then if tmp1 < 0 then tmp1 = -1 end tmp2 = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end pin = pin + tmp1 + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin, tnew, mem end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, start_from, default_style, params) local style, shf local tmp = src[start_from + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, start_from - 1 else shf = start_from end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end tmp = style[1] local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist, params) if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, offs, whoami) if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local tn, flg local ptn, repl, nmax, argc = opts[offs + 1], opts[offs + 2], tonumber(opts[offs + 3]), 3 if nmax ~= nil then argc = 4 elseif opts[offs + 3] ~= nil then tn = opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)' if tn == nil then argc = 4 end end if tn == nil and opts[offs + argc] ~= nil then tn = opts[offs + argc]:match'^%s*(.*%S)' end if tn ~= nil then flg = mkeywords[tn] if flg ~= nil then tn = nil end end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, offs + argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl), tn end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, offs, whoami) local tn, kwid local ptns, arg, state, nptns, idx = {}, opts[offs + 1], 0, 0, offs + 2 while arg ~= nil do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { arg, false, false } else tn = arg:match'^%s*(.*%S)' kwid = tn and mkeywords[tn] if kwid == nil or (state > 0 and kwid > 0) then break else state = kwid if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end arg, idx = opts[idx], idx + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, idx - 1, kwid == nil and tn or nil end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, offs, isp, psp) local tn, tmp local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain = { true, true, true }, 3, offs, true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] tn = tmp and tmp:match'^%s*(.*%S)' if tn == nil then break end if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tn] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tn] trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tn] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tn], opts[argc], nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tn] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tn], opts[argc], nil else break end argc, tn = argc + 1, nil until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc, tn end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg], margs[varg] = key, val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg], rargs[varg] = key, val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix, gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix, gid = '', key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local skel, canvas, idx, s_pos, e_pos = {}, {}, 1, 1, string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx], skel[idx + 1] = target:sub(s_pos, e_pos - 1), target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx, s_pos = idx + 2, e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2 local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end else key = get_param_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx], idx = val, idx + 1 until pos2 == nil return end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_param_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return end -- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering` local function make_child (ctx, src, whoami) local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len == 0 then local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end return len == nil and 1 or 2 end if len < 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len) return 2 end -- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values` local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end local currsnap = ctx.n_children local stack = ctx.children[currsnap] for key, val in pairs(memoryslots) do if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local argc local tbl, vars = ctx.params, {} local sortfn, ivar0, dosort, tmp = load_sort_opt(opts[offs + 2]) if ivar0 == 2 then tmp = opts[offs + 3] ~= nil and opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)' end ivar0 = ivar0 + offs if tmp == 'with_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1) set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami) else if tmp == 'without_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 end argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1) end if argc < ivar0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc + 1 end local cache, len if dosort then local words cache, words, len, tmp = get_sorted_key_list(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else cache, len = {}, 1 for key in pairs(tbl) do cache[len], len = key, len + 1 end len = len - 1 end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = table.concat(pmap) } return argc + 1 end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx, offs) local tbl, retval, cache, nmax = ctx.params, {}, {}, 0 for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then if key < 1 then cache[key] = val elseif key > offs then cache[key - offs] = val end if key > nmax then nmax = key end else cache[key] = val end end nmax = nmax - offs if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(cache) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tmp local tbl = ctx.params if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end elseif ctx.subset == 1 then if ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end tmp = {} for key, val in ipairs(tbl) do tmp[key] = val end tbl = tmp end if ctx.pins ~= nil then local marker = ctx.sorttype < 1 and ctx.subset ~= -1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tbl[tmp] ~= nil then fn(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = marker end end if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end return end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_sorted_key_list(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset == -1 or ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end return end for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then flush_params(ctx, fn_seq) return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.pins == nil and ctx.sorttype < 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end return end local tseq = {} for key, val in ipairs(tbl) do tseq[key] = val end if ctx.pins ~= nil then local tmp local marker = ctx.sorttype < 1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tseq[tmp] ~= nil then fn_seq(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp], tseq[tmp] = nil, marker elseif tbl[tmp] ~= nil then fn_oth(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = nil end end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_sorted_key_list(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if tseq[nums[idx]] ~= nil then fn_seq(nums[idx], tseq[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tseq) do if val ~= true then fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|pinned_until|sentinel|[parameter name 1]|[parameter -- name 2]|...|parameter name N|sentinel|pipe to library.pinned_until = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No sentinel was provided', 0) end local tmp, bucket, curr, ncurr local sntl, idx = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', 2 if ctx.pin_bucket == nil then bucket, curr, ncurr = {}, {}, 0 ctx.pin_bucket, ctx.pins = bucket, curr else bucket, curr, ncurr = ctx.pin_bucket, ctx.pins, ctx.npins end while opts[offs + idx] ~= nil do tmp = opts[offs + idx]:match'^%s*(.-)%s*$' if tmp == sntl then if idx == 2 then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No parameters to pin were provided', 0) end ctx.npins = ncurr + idx - 2 return context_iterate(ctx, offs + idx + 1) end if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end if bucket[tmp] then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Duplicate pinned parameter ‘' .. tostring(tmp) .. '’', 0) end curr[ncurr + idx - 1], bucket[tmp], idx = tmp, true, idx + 1 end error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Missing sentinel in position #' .. tostring(idx), 0) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local new_offs = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, ctx.fnpos + 1) if new_offs - ctx.fnpos < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, new_offs + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) local opts, offs, retval = ctx.pipe, ctx.fnpos, 0 if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end local tn = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if tn == 'in_substack' then new_substack(ctx)[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, offs + 3) end ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval) return tn == 'here' and context_iterate(ctx, offs + 3) or context_iterate(ctx, offs + 2, tn) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1], ctx.params, {}, 1, nil, -1 if newval == nil then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end tmp[key], nnums = val, nnums + 1 end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax do tbl[idx] = newval end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local lcut = tonumber(opts[offs + 1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(opts[offs + 2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local lcut = tonumber(opts[offs + 1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(opts[offs + 2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin, nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax do tbl[idx - lshift], tbl[idx] = tbl[idx], nil end end end end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local idx = tonumber(opts[offs + 1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, offs + 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local last = tonumber(opts[offs + 1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, offs + 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, offs + 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local tmp = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in pairs(tmp) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local nmax, nmin local tbl, tmp = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(tmp) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tmp local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 1 for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then cache[nsize], nsize = key, nsize + 1 end end table.sort(cache) for idx = math.floor((nsize - 1) / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx] ] tbl[cache[nsize - idx] ] = tmp end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tn = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tn ~= nil then sortfn = sortfunctions[tn] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, offs + 1, tn) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp2, argc, pos, refp local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp1 = opts[offs + 1] if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, offs + 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end local insn = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (insn == nil or insn < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to write cannot be zero', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl if insn == nil or insn < 0 or math.floor(insn) ~= insn then return context_iterate(ctx, argc) end tmp1 = argc - offs - pos + 1 for key = pos, pos + insn - 1 do tbl[key] = opts[offs + key + tmp1] end return context_iterate(ctx, argc + insn + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = opts[offs + 2] return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_param_name(opts[offs + 1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = opts[offs + 2] end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to library.reassigning = function (ctx) local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end local mode, argc local src, tn = get_param_name(opts[offs + 1]), opts[offs + 3] ~= nil and opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)' local val = tbl[src] if tn ~= nil then mode = a_modes[tn] end if mode == nil then mode, argc = 0, offs + 3 else argc, tn = offs + 4, nil end if val == nil and mode > 1 then return context_iterate(ctx, argc, tn) end local dest = get_param_name(opts[offs + 2]) local tmp = tbl[dest] == nil if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end if tmp or mode < 4 then tbl[dest] = val end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil then ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = nil return context_iterate(ctx, offs + 2) end local key = tonumber(opts[offs + 1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, ptn local tbl, newparams, opts, offs = ctx.params, {}, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_name_matching') for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_name_not_matching') if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc, tn) end local yesmatch, ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local nomatch, ptn local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_value_matching') for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local yesmatch, ptn local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_value_not_matching') for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to library.keeping_at_most = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die, tn = load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc, tn) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local tbl, mix = ctx.params, opts[offs + 1] if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache, len local tbl = ctx.params local sortfn, argc, dosort, tn = load_sort_opt(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if dosort then local words, wl cache, words, len, wl = get_sorted_key_list(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else cache, len = {}, 1 for _, val in pairs(tbl) do cache[len], len = val, len + 1 end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of -- additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument -- N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die, tn = load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc, tn) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_param_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn], tbl[get_param_name(repl)] = nil, val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mix = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] if mix == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local cache = {} mix = mix:match'^%s*(.-)%s*$' if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_param_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(opts, offs + 2, 0, ctx.params) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end tmp = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local groups = make_groups(tbl) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0], model.args = gid, group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc, tn = load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[offs + 1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc, tn = load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_param_name(opts[offs + 1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, repos, tn = load_parse_opts(opts, offs + 2, '!', ':') if opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then remove_numeric_keys(opts, offs, repos - offs) return context_iterate(ctx, offs, tn) end local new_opts, cache = {}, {} parse_parameter_string(cache, opts[offs + 1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) local shift = #cache + offs - repos + 1 for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < offs then new_opts[key] = val elseif key >= repos then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val else new_opts[key + offs] = val end end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, offs + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local tmp local cache, mix_k, mix_v = {}, opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', opts[offs + 2] if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_param_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' )) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' )) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if opts[offs + 3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, offs + 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to library.snapshotting = function (ctx) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting')) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to library.remembering = function (ctx) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering')) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl, opts, offs, ncurrparent = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos, ctx.n_parents + 1 local tn = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if tn == 'new' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, offs + 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children = ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, offs + 1, tn) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local tmp = ctx.n_parents local parent = tmp < 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp] tmp = get_param_name(opts[offs + 1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to library.recalling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end local arg = get_param_name(opts[offs + 1]) if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|finding|parameter name|pipe to --[[ library.finding = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end local arg = get_param_name(opts[offs + 1]) local parent for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do parent = ctx.parents[idx] if parent[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = parent[arg] return context_iterate(ctx, offs + 2) end end if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, offs + 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to --[[ library.picking = function (ctx) local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end if ctx.n_parents < 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len) else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substacks have been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substacks have been created', 0) end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substacks have been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil, ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to library.setting_by_flushing = function (ctx) set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing') return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]| -- [...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx, offs + 1) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx, offs + 2) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx, offs + 1)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params(ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2 ret[nss] = table.concat(cnv) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]| -- [...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local cargs = copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1) local model, ret, nss, ccs = { title = tname, args = cargs }, {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]| -- [named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs } local mfunc, ret, nss, ccs = require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or '' if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end flush_params(ctx, function (key, val) iargs[1], iargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs, cargs = {}, 0, ctx.itersep or '', copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1) flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local cargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs) local model = { title = tname, args = cargs } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs + 1) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs } local mfunc, ret, nss, ccs = require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or '' if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end flush_params(ctx, function (key, val) iargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]| -- [append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local cargs, ret, nss, ccs = copy_table_reduced(opts, 1, offs), {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local bargs, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' then bargs[key] = val elseif key > offs then bargs[key - offs - 1] = val elseif key < 1 then bargs[key - 1] = val end end ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params(ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(bargs) do group[key] = val end group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame, 'new') ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 2)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (child_frame) return child_frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame, fname) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) ed6uj3jkl9sb18ckis1vsieht07yb7c 0 285689 2100803 1887157 2026-10-27T19:14:56Z Biyolojiyabikurdi 31567 2100803 wikitext text/x-wiki '''Çerxa şîbûnê''' (bi înglîzî: ''lytic cycle'') yek ji du corên çerxa duhendebûna vîrusan e (a din [[çerxa têkilbûnê]] ye) ko li dawiya çerxê de xaneya xanexwê hildiweşe û dimire. Ji ber ko di qonaxa dawî ya çerxê de xaneya xanexwê bi şîbûnê parçe dibe (dihele) û [[vîrus]] (vîrîon) bi carek ve belavê hawirdorê dibin, ev çerx wekî çerxa şîbûnê tê navkirin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.].9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Çerxa şîbûne bi gelemperî ji bo pirbûna [[bakteriyofaj]]an (vîrusên tenê tûşî bakteriyan dibin) tê bikaranîn, lê hin vîrusên din jî bi çerxa şîbûnê duhende dibin. Wekî mînak vîrusa îflîca mindalan (bi înglîzî: ''poliovirus'').<ref>Daley JK, Gechman LA, Skipworth J, Rall GF. Poliovirus replication and spread in primary neuron cultures. Virology. 2005 Sep 15;340(1):10-20. doi: 10.1016/j.virol.2005.05.032. PMID: 16009390.</ref> == Qonaxên çerxa duhendebûna vîrusan == [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lytic cycle ku.png|thumb|499x499px|<small>Piştî tûşbûnê, bakteriyofaj di nav xaneya xanexwê de tê duhendekirin, bi zêdebûna hejmara fajên nû, şîbûneya xaneya xanexwê rû dide, xane hildiweşe û vîrus belavê havirdorê dibin.</small>]] Di piraniya vîrusan de çerxa duhendebûnê ji pênc gavên serekî pêk tê.<ref name="Concepts and Applications"/> === Pêvegirêbûn (''attachment'') === Di vîrusan de glîkoproteînên bergê an jî proteînên taybet ên poşerê wekî proteînên girêdanê kar dikin. Proteînên girêdanê bi awayekî kîmyayî, wergirên taybet ên li ser [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] xanexwêyê nas dikin, û vîrusê bi xaneyê ve girê didin. Ango heke [[proteîn]]ên girêdanê yên vîrusê, li ser parzûna xaneyek de restê wergirên guncav werin, vîrus bi navbeynkariya proteînên girêdanê, xwe bi wergirên xaneyê ve girê dide. Proteînên girêdanê yên vîrusê taybet e ji bo wergirên xaneya xanexwê, loma vîrus tenê hin corên xaneyan wekî xaneya xanexwê bi kar tînin. === Têketin (''penetration'') === Genoma vîrusê ([[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] an jî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]) ji parzûna xaneyê derbasî nav [[sîtoplazma]]ya xaneya xanexwêyê dibe. === Duhendebûn û sentez (''replication and synthesis'') === [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] an jî ARN-ya vîrusê, ji bo çêkirina asîdên nukleyî û proteînên vîrusê, kiryarên [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtin]] û [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] ya xaneya xanexwêyê digirin bin kontrola xwe. === Xwerêxistin (''assembly'') === Hemû parçeyên nûçêbûyî (asîda nûkleyî, [[enzîm]], poşer hwd) bi hev re tên yekkirin û vîrusek nû peyda dibe. === Derpirandin (''release'') === Xaneya xanexwê hildiweşe, vîrusên nû duhendebûne, ji xaneyê tên berdan, di vê qonaxa li derveyê xaneyê de, vîrus wekî vîrîon tê navkirin.<ref name=" Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> == Çerxa şîbûnê di bakteriyofajan de == Vîrusên ko tenê dikarin tûşê bakteriyan bibin û di nav xaneya bakteriyê de duhende bibin, wekî [[bakteriyofaj]] (bi înglîzî:''bacteriophage'') an jî bi kurtî wekî faj (''phage'') tên navkirin.<ref>Kasman LM, Porter LD. Bacteriophages. [Updated 2022 Sep 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493185]</ref> Piştî tûşbûnê, bakteriyofaj di nav xaneya xanexwê de tê duhendekirin, bi zêdebûna hejmara fajên nû, şîbûneya xaneya xanexwê rû dide, xane hildiweşe û vîrus belavê havirdorê dibin.<ref>Zhang M, Zhang T, Yu M, Chen YL, Jin M. The Life Cycle Transitions of Temperate Phages: Regulating Factors and Potential Ecological Implications. Viruses. 2022 Aug 28;14(9):1904. doi: 10.3390/v14091904. PMID: 36146712; PMCID: PMC9502458.</ref> [[Wêne:Bakteriyofaj ku.png|thumb|262x262px|Pêkhateya faj T4ê]] Ango di çerxa şîbûnê de bakterî dimire. Bakteriyofajên ko tenê bi çerxa şîbûneyê duhende dibin (zêde dibin), wekî fajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phage'') tên navkirin. === Pêkhateya bakteriyofajê === Di nav bakteriyofajan de herî zêde li ser bakteriyofaja T4ê de xebatên zanistî hatiye kirin. Loma li vir bakteriyofaja T4 wekî mînak tê nîşankirin. Faj T4 tûşê bakteriya ya ''Escherichia coli'' dibe. Faj T4 taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî (bi inglîzî: ''helical'') û firerûyî (bi înglîzî: ''polyhedral'') lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz. Serê van vîrusên aloz dişibe vîrusên bîstrûyî (bi înglîzî: ''icosahedral''), kilikên wan jî dişibe vîrusên lûlpêçî.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Faj T4 ji sê beşên serekî; ji serî, stû û kilikê pêk tê. Di baktriyofaja T4ê de genoma vîrusê, ango ADN di nav serê firerûyî de cih digire. Kilik bi kalanê kilikê ve pêçayî ye. Kalanê kilikî girjok e û bi şeweyî lûlpêçî ye. Li kotahiya kilikê de binik cih digire. Rîşalên kilikê bi binikê ve girêdayî ne. Di faj T4ê de şeş heb rîşalên kilîkê hene û ji bo naskirina xaneya xanexwê wekî wergir kar dikin.<ref>ap ML, Rossmann MG. Structure and function of bacteriophage T4. Future Microbiol. 2014;9(12):1319-27. doi: 10.2217/fmb.14.91. PMID: 25517898; PMCID: PMC4275845.</ref> === Pêvajoya çerxa şîbûnê === Çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajê bi nasîna xaneya xanexwê dest pê dike. Bakteriyofaj bi rîşalên kilikê, bakteriyê (xaneya xanexwê) nas dike û xwe bi wergirên ser rûyê xaneyê ve girê dide. Piştê pêvegirêbûnê, têketina genomê dest pê dike.Kilika fajê di nav dîwar û parzûna bakteriyê de derbas dibe, hin enzîm û ADN-ya fajê, bi girjbûnên kalanê kilikê, ber bi sîtoplazmaya bakteriyê tên paldan.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Ango kilik wekî cogek kar dike, ADN-ya di beşa serîyê vîrusê de ye, diguhazîne nav xaneya xanexwêyê.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref>Rîşalên kilikê, kilik û poşerê fajê nakeve nav bakteriyê. Li gel ADN-yê, vîrus enzîma endonukleaz jî dişîne nav xaneyê. Ev enzîm ADN-ya bakteriyê hûr dike. ADN-ya fajê, bakteriyê dike bin kontrola xwe û qonaxa duhendebûn û sentez dest pê dike. Di vê qonaxê de genoma bakteriyofajê, xaneya bakteriyê ji bo berhemkirina beşên vîrusên nû (kapsomer, ADN, kalan, rîşalên kilikê,enzîmên fajê) bi kar tîne.<ref name="Microbiology"/> Di qonaxa xwerêxistinê de, beşên vîrusê bi hev re tên girêdan û vîrusên nû peyda dibin. Di qonaxa derpirandinê de, enzîmên şîbûnê (bi înglîzî: ''lytic enzymes'') yên ji aliyê fajê ve hatibûn çêkirin, parzûna xaneya bakteriyê hildiweşînin. Bi hilweşîna parzûn û dîwarê xaneyê, vîrusên nû (vîrîon) bi nişka ve û carekê de ji xaneya bakteriyê tên derpirandin.Vîrusên hatine derpirandin, tûşê xaneyên din dibin û çerx ji nû ve dest pê dike. Çerxa duhendebûna vîrusê ji qonaxa pêvegirêdanê heta qonaxa derpirandinê di nav 20 heta 60 xulekan de rû dide.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus]] 1uuzuydf8uuzc882h06mr5isfhfllrj 0 286540 2100785 1887156 2026-10-27T17:07:04Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Gava 1. Pêvegirêdan (bi înglîzî:attachment) */ 2100785 wikitext text/x-wiki '''Çerxa têkilbûnê''' (bi înglîzî: ''lysogenic cycle''), corek çerxa duhendebûna [[vîrus]]an e ko genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Dema vîrusek tûşê xaneya xanexwê dibe, derbirîna genên vîrusê dibe sedema rêzegavan, ko jê re çerxa duhendebûna vîrusê tê gotin û di encamê de vîrusên nû çêdibin.<ref name="Biology" />Çerxa duhendebûna vîrusan du cor in, [[çerxa şîbûnê]] û çerxa têkilbûnê. Çerxa şîbûnê di pênc gavan de rû dide; pêvegirêdan, têketin, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Çerxa têkilbûnê bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa şîbûnê de piştî qonaxa têketinê, di qonaxa sentezê de genom û proteînên vîrusê tên çêkirin. Di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşê xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> == Duhendebûna bi çerxa têkilbûnê == Li vir gavên çerxa têkilbûnê, bi çerxa duhendebûna [[bakteriyofaj]]a λ (lambda) û [[vîrusa HIV]]-ê tên nîşankirin. Herwiha di kiryara duhendebûnê de hin cudahiyên di navbera herdu vîrusan de jî tên ronîkirin. Bakteriyofaja lambda, vîrusek [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yî ya bêberg (bi înglîzî: ''non-enveloped''), vîrusa HIV jî vîrusek [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yî û biberg (bi înglîzî: ''enveloped'') e.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di faja lambda de ADN cot şerîd e, di vîrusa HIV-ê de ARN tek şerîd e. === Gava 1. Pêvegirêdan (bi înglîzî:''attachment'') === [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|501x501px|<small>Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşê xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.</small>]] Di vê qonaxê de [[proteîn]]ên vîrusê wergirên taybet ên li ser rûyê xaneya xanexwê nas dikin û li wir girê dibin. Di bakteriyofaja λ de rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî [[parzûna plazmayê]] ya bakteriya ''E.coli'' (''Escherichia coli'') ve girê dibin. Di vîrusa HIV-ê de nûkên glîkoproteînî yên bergê vîrusê bi proteînên wergir ên li ser rûyê parzûna plazmayê ya [[Xaneya T|xaneya t-alîkar]] (bi înglîzî: ''t-helper cell'') ve tên girêdan.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Xaneyên t-alîkar corek ji [[Xiroka spî|xirokên spî]] yên [[Xwîn|xaneyên xwînê]] ne. === Gava 2. Têketin (bi înglîzî: ''entry-penetration'') === Piştî girêdanê, genoma vîrusê dikeve nav xaneya xanexwê.Pêvegirêdana faj λ yê, dibe sedema hanbûna proteînên kalanê kilikê, kilik girj dibe û ADN ber bi nav [[sîtoplazma]]ya bakteriyê tê pladan. Di vîrusa HIV-ê de piştî pêvegirêdanê, bergê vîrusê bi parzûna plazmayê ya xaneya xanexwê ve yek dibe, genom di nav poşera proteînî de dikeve nav sîtoplazmayê. Di nav sîtoplazmaya xaneya t-alîkar de, hinek ji proteînên poşerê ji aliyê [[enzîm]]ên xaneya xanexwê ve tên dûrxistin.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Bi vî awayê du kopyayên ARN-ya vîrusê, molekulên enzîma întegraz û transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî:''reverse transcriptase'') tên berdan nav sîtoplazmayê. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir [[gen]]ên vîrusê tên derbîrandin. [[Derbirîna gen|Derbîrîna]] van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name="Biology" /> Vîrusa HIV û faja λ jî tê de, genoma hin vîrusan, bi [[kromozom]]a xaneya xanexwê ve yek dibin. Di van vîrusan de çerxa duhendebûnê bi qonaxa têkilbûnê didome. Lê vîrusên ko bi çerxa şîbûnê duhende dibin, beyî ko bikevin qonaxa têkilbûnê, bi qonaxa çarem, bi qonaxa sentezê, çerxa duhendebûna şîbûnê didomînin û di demek kurt de vîrusên nû didin çêkirin.Vîrusên ko tenê bi çerxa şîbûnê duhende dibin, wekî vîrusên tundrew (bi înglîzî:''virulent viruses'') tên navkirin. Vîrusên ko bi çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell"/> === Gava 3. Têkilbûn (bi înglîzî: ''integration'') === Vîrusên ko tevlê çerxa tekilbûnê dibin, genek ji bo derbirîna enzîma întegrazê lixwe digirin. Enzîma întegraz (bi înglîzî: ''integrase enzyme'') ADN-ya xaneya xanexwêyê jê dike û genoma vîrusê tevlê kromozomê dike. Di faja λ de ADN-ya cot şerîdî, bi ketina nav sîtoplazmayê ve, rasterast têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê. Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna enzîma recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref>Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". Encyclopedia Britannica, 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus.] Accessed 4 December 2024.</ref> Gelo vîrusên ARN-yî genoma xwe çawa têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dikin?. Ji bo rûdana têkilbûnê, divê genoma vîrusê were kopîkirin bo ADN-yê. Vîrusa HIV-ê vê karê bi navbeynkariya enzîma transkrîptaza pêçewane ko di nav poşerê proteînî de xistibû nav sîtoplazmayê pêk tîne.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Bi [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtina]] pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcription''), şerîda ARN-ya vîrusê wekî kalib tê bikaranîn, şerîdek temamkerên wê tê çêkirin. Şerîda nû ya temamker û ARN-ya qalip ji bo çêkirina ADN-ya vîrusê wekî zincîrên qalib kar dikin. Bi vî awayê ADN-ya cot şerîdî ya vîrusê tê bidestxistin. Ji ber ko ev kiryar berevajiyê libergirtina asayî ye, ev karlêka enzîma transkrîptaza pêçewanê wekî libergirtina pêçewane tê navkirin. ADN-ya cotşerîdî ya vîrusê tê guhaztin bo [[Navik|navika xaneya]] xanexwê û bi navbeynkariya enzîma întegraz, têkilê kromozoma wê dibe. Bi têkilbûnê, êdî ADN-ya vîrusê wekî provîrus tê navkirin. Vîrusên ko bi vê awayê duhende dibin jî wekî retrovîrus tên navkirin.<ref name="VILLEE"/> === Gava 4. Sentez (bi înglîzî: synthesis) === [[Wêne:HIV ku.png|thumb|513x513px|<small>Bi [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtina]] pêçewane , şerîda ARN-ya vîrusê wekî kalib tê bikaranîn, şerîdek temamkerên wê tê çêkirin. Şerîda nû ya temamker û ARN-ya qalip ji bo çêkirina ADN-ya vîrusê wekî zincîrên qalib kar dikin.</small>]] Di vê qonaxê de ji aliyê xaneya xanexwê ve duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Ji bo senteza beşên vîrusê, divê profaj ji ADN-ya xaneya xanexwê hatibe dûrxistin. Piştî cihêbûna ADN-ya vîrusê, enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-yê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. [[Rîbozom]]ên xaneya xanexwê bi [[Wergeran (biyolojî)|wergerana]] ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi derbirîna hin genên genoma vîrusê, ADN-yê, kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Di vîrusa HIV-ê de provîrus, ji kromozoma xaneya xanexwê naqete, di navikê de tê libergirtin bo çêkirina gelek kopyayên ARN-ya vîrusê. Ev molekulên ARN-ya vîrusê tên guhaztin bo sîtoplazmayê û li wir ji bo çêkirina proteînên vîrusê tên bikaranîn. Piraniya, ARN-yên vîrusê ji bo vîrusên nû wekî genom kar dikin. === Gava 5. Xwerêxistin (assembly) === Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus). Ji bo xwerêxistina bakteriyofaja λ, proteînên vîrusê yên ko ne beşek poşerê proteînî ne, alîkarî dikin. Hinek ji van proteînan wekî enzîm kar dikin û proteînên poşerê rêk dixin. Hinek proteîn jî ji bo xwerêxistina poşerê kar dikin. Xwerêxistina HIV-ê bi du qonaxan rû dide. Pêşî, li derdora du molekulên ARN-ya vîrusê û enzîmên întegraz û transkrîptazê, proteînên poşerê rêz dibin. Di qonaxa duyem de poşerê proteînî ya nûçebûyî, bi bergek a ji parzûna xaneyê ya xaneya xanexwê ve hatiye bidestxistin, tê dorpêçkirin. Qonaxa duyem, di gava derpirandinê de rû dide. === Gava 6. Derpirandin (bi înglîzî: release) === Ji ber ko bakterî li gel parzûna xaneyê, bi dîwerên xaneyê ve jî dorpêçî ne, ji bo derketina fajê, divê faj dîwerê xaneya bakteriyê hilweşîne û derkeve derveyî xaneyê. Fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. Derketina HIV-ê ji xaneya t-alîkar (xaneya xanexwê) bi gopikkirinê (bi înglîzî: ''budding'') rû dide. Bi vê rêçeyê, şîbûna xaneyê rû nade, xane namire.Vîrusên nû ji parzûna xaneyê ya t-alîkar, bi şêweyê gopikan derbas dibin. Di asta derpirînê de hinek ji parzûna xaneyê, poşerê proteînê yê vîrusê dipêçîne û bergê vîrusê peyda dibe. Ango bergê vîrusê û nûkên glîkoproteînî yên vîrusa HIV-ê ji xaneya xanexwê ve peyda dibin. == Maweya bêdengiyê == Çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn, lê di hin vîrusên tûşê xaneyên navikrasteqîn dibin de jî rû dide. Hin vîrusên tûşê ajal an jî riwekan dibin jî beyî ko di nav xaneyê de bi duhendebûnê pir bibin, ji bo demek dirêj di nav xaneyê de bêdeng dimînin. Ev rewşa vîrusan wekî maweya bêdengî (bi înglîzî: ''latency period'') tê navkirin. Mînakek ji bo vîrusên ajalan, vîrusa herpes e (bi înglîzî: ''herpesviruses'' ). Vîrusa herpes tûşê xaneyên [[şaneya demarê]] dibe û di xaneya xanexwê de beyî ko duhende bibe, hebûna xwe ji bo demek dirêj didomîne û di nav xaneyê de bêdeng dimîne. Lê hin caran, ji ber hin bandorên hawirdorê duhendebûna vîrusê dest pê dike, vîrus li derdora devê mirov an jî di endamê zayendê yê mirov de dibin sedema çêbûna peqilkên piçûk ên bi şilemenî tijî ji van peqilkan re tê gotin tamîsk an jî pelepûçk.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ne tene vîrusên ADN-yî lê di çerxa duhendebûna hin vîrusên ARN-yî de jî maweya bêdengiyê rû dide. Wekî mînak, vîrusa HIV-ê vîrusek ARN-yî ye ko di mirov de dibe sedema nexweşiya AIDS-ê. Lê ji ber ko di xanexwêyên navikrasteqîn de vîrusên ARN-yî di sîtoplazmaya xaneyê de duhende dibin, maweya bêdengiyê li cem vîrusên ARN-yî de ne gelemper e. Vîrusa HIV-ê de enzîma întegraz û enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî:''reverse transcriptase'') têkilbûna genoma vîrusê bi ADN-ya xaneya xanexwêyê ve rêk dixin. Çerxa têkilbûnê û maweya bêdengî dişibin hev, lê çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref>Genên vîrusê yên bo kodkirina proteînên vîrusê, di ADN-ya xaneya xanexwê de dibe ko ji bo demek dirêj bêdeng bîmînin. Hin hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên serbinefşî an jî tîrojên X-ê (bi înglîzî: ''x-rays'') dibin sedema guherîna vîrusê, == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus]] dfbeuwp8tftokxkpzkkmmxhhqfdneuf 2100792 2100785 2026-10-27T18:58:12Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Gava 3. Têkilbûn (bi înglîzî: integration) */ 2100792 wikitext text/x-wiki '''Çerxa têkilbûnê''' (bi înglîzî: ''lysogenic cycle''), corek çerxa duhendebûna [[vîrus]]an e ko genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Dema vîrusek tûşê xaneya xanexwê dibe, derbirîna genên vîrusê dibe sedema rêzegavan, ko jê re çerxa duhendebûna vîrusê tê gotin û di encamê de vîrusên nû çêdibin.<ref name="Biology" />Çerxa duhendebûna vîrusan du cor in, [[çerxa şîbûnê]] û çerxa têkilbûnê. Çerxa şîbûnê di pênc gavan de rû dide; pêvegirêdan, têketin, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Çerxa têkilbûnê bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa şîbûnê de piştî qonaxa têketinê, di qonaxa sentezê de genom û proteînên vîrusê tên çêkirin. Di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşê xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> == Duhendebûna bi çerxa têkilbûnê == Li vir gavên çerxa têkilbûnê, bi çerxa duhendebûna [[bakteriyofaj]]a λ (lambda) û [[vîrusa HIV]]-ê tên nîşankirin. Herwiha di kiryara duhendebûnê de hin cudahiyên di navbera herdu vîrusan de jî tên ronîkirin. Bakteriyofaja lambda, vîrusek [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yî ya bêberg (bi înglîzî: ''non-enveloped''), vîrusa HIV jî vîrusek [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yî û biberg (bi înglîzî: ''enveloped'') e.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Di faja lambda de ADN cot şerîd e, di vîrusa HIV-ê de ARN tek şerîd e. === Gava 1. Pêvegirêdan (bi înglîzî:''attachment'') === [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|501x501px|<small>Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşê xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.</small>]] Di vê qonaxê de [[proteîn]]ên vîrusê wergirên taybet ên li ser rûyê xaneya xanexwê nas dikin û li wir girê dibin. Di bakteriyofaja λ de rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî [[parzûna plazmayê]] ya bakteriya ''E.coli'' (''Escherichia coli'') ve girê dibin. Di vîrusa HIV-ê de nûkên glîkoproteînî yên bergê vîrusê bi proteînên wergir ên li ser rûyê parzûna plazmayê ya [[Xaneya T|xaneya t-alîkar]] (bi înglîzî: ''t-helper cell'') ve tên girêdan.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Xaneyên t-alîkar corek ji [[Xiroka spî|xirokên spî]] yên [[Xwîn|xaneyên xwînê]] ne. === Gava 2. Têketin (bi înglîzî: ''entry-penetration'') === Piştî girêdanê, genoma vîrusê dikeve nav xaneya xanexwê.Pêvegirêdana faj λ yê, dibe sedema hanbûna proteînên kalanê kilikê, kilik girj dibe û ADN ber bi nav [[sîtoplazma]]ya bakteriyê tê pladan. Di vîrusa HIV-ê de piştî pêvegirêdanê, bergê vîrusê bi parzûna plazmayê ya xaneya xanexwê ve yek dibe, genom di nav poşera proteînî de dikeve nav sîtoplazmayê. Di nav sîtoplazmaya xaneya t-alîkar de, hinek ji proteînên poşerê ji aliyê [[enzîm]]ên xaneya xanexwê ve tên dûrxistin.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Bi vî awayê du kopyayên ARN-ya vîrusê, molekulên enzîma întegraz û transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî:''reverse transcriptase'') tên berdan nav sîtoplazmayê. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir [[gen]]ên vîrusê tên derbîrandin. [[Derbirîna gen|Derbîrîna]] van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name="Biology" /> Vîrusa HIV û faja λ jî tê de, genoma hin vîrusan, bi [[kromozom]]a xaneya xanexwê ve yek dibin. Di van vîrusan de çerxa duhendebûnê bi qonaxa têkilbûnê didome. Lê vîrusên ko bi çerxa şîbûnê duhende dibin, beyî ko bikevin qonaxa têkilbûnê, bi qonaxa çarem, bi qonaxa sentezê, çerxa duhendebûna şîbûnê didomînin û di demek kurt de vîrusên nû didin çêkirin.Vîrusên ko tenê bi çerxa şîbûnê duhende dibin, wekî vîrusên tundrew (bi înglîzî:''virulent viruses'') tên navkirin. Vîrusên ko bi çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell"/> === Gava 3. Têkilbûn (bi înglîzî: ''integration'') === Vîrusên ko tevlê çerxa têkilbûnê dibin, genek ji bo derbirîna enzîma întegrazê lixwe digirin. Enzîma întegraz (bi înglîzî: ''integrase enzyme'') ADN-ya xaneya xanexwêyê jê dike û genoma vîrusê tevlê kromozomê dike. Di faja λ de ADN-ya cot şerîdî, bi ketina nav sîtoplazmayê ve, rasterast têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê. Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna enzîma recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref>Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". Encyclopedia Britannica, 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus.] Accessed 4 December 2024.</ref> Gelo vîrusên ARN-yî genoma xwe çawa têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dikin?. Ji bo rûdana têkilbûnê, divê genoma vîrusê were kopîkirin bo ADN-yê. Vîrusa HIV-ê vê karê bi navbeynkariya enzîma transkrîptaza pêçewane ko di nav poşerê proteînî de xistibû nav sîtoplazmayê pêk tîne.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Bi [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtina]] pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcription''), şerîda ARN-ya vîrusê wekî kalib tê bikaranîn, şerîdek temamkerên wê tê çêkirin. Şerîda nû ya temamker û ARN-ya qalip ji bo çêkirina ADN-ya vîrusê wekî zincîrên qalib kar dikin. Bi vî awayê ADN-ya cot şerîdî ya vîrusê tê bidestxistin. Ji ber ko ev kiryar berevajiyê libergirtina asayî ye, ev karlêka enzîma transkrîptaza pêçewanê wekî libergirtina pêçewane tê navkirin. ADN-ya cotşerîdî ya vîrusê tê guhaztin bo [[Navik|navika xaneya]] xanexwê û bi navbeynkariya enzîma întegraz, têkilê kromozoma wê dibe. Bi têkilbûnê, êdî ADN-ya vîrusê wekî provîrus tê navkirin. Vîrusên ko bi vê awayê duhende dibin jî wekî retrovîrus tên navkirin.<ref name="VILLEE"/> === Gava 4. Sentez (bi înglîzî: synthesis) === [[Wêne:HIV ku.png|thumb|513x513px|<small>Bi [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtina]] pêçewane , şerîda ARN-ya vîrusê wekî kalib tê bikaranîn, şerîdek temamkerên wê tê çêkirin. Şerîda nû ya temamker û ARN-ya qalip ji bo çêkirina ADN-ya vîrusê wekî zincîrên qalib kar dikin.</small>]] Di vê qonaxê de ji aliyê xaneya xanexwê ve duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Ji bo senteza beşên vîrusê, divê profaj ji ADN-ya xaneya xanexwê hatibe dûrxistin. Piştî cihêbûna ADN-ya vîrusê, enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-yê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. [[Rîbozom]]ên xaneya xanexwê bi [[Wergeran (biyolojî)|wergerana]] ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi derbirîna hin genên genoma vîrusê, ADN-ya, kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Di vîrusa HIV-ê de provîrus, ji kromozoma xaneya xanexwê naqete, di navikê de tê libergirtin bo çêkirina gelek kopyayên ARN-ya vîrusê. Ev molekulên ARN-ya vîrusê tên guhaztin bo sîtoplazmayê û li wir ji bo çêkirina proteînên vîrusê tên bikaranîn. Piraniya, ARN-yên vîrusê ji bo vîrusên nû wekî genom kar dikin. === Gava 5. Xwerêxistin (assembly) === Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus). Ji bo xwerêxistina bakteriyofaja λ, proteînên vîrusê yên ko ne beşek poşerê proteînî ne, alîkarî dikin. Hinek ji van proteînan wekî enzîm kar dikin û proteînên poşerê rêk dixin. Hinek proteîn jî ji bo xwerêxistina poşerê kar dikin. Xwerêxistina HIV-ê bi du qonaxan rû dide. Pêşî, li derdora du molekulên ARN-ya vîrusê û enzîmên întegraz û transkrîptazê, proteînên poşerê rêz dibin. Di qonaxa duyem de poşerê proteînî ya nûçebûyî, bi bergek a ji parzûna xaneyê ya xaneya xanexwê ve hatiye bidestxistin, tê dorpêçkirin. Qonaxa duyem, di gava derpirandinê de rû dide. === Gava 6. Derpirandin (bi înglîzî: release) === Ji ber ko bakterî li gel parzûna xaneyê, bi dîwarê xaneyê ve jî dorpêçî ne, ji bo derketina fajê, divê faj dîwarê xaneya bakteriyê hilweşîne û derkeve derveyî xaneyê. Fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. Derketina HIV-ê ji xaneya t-alîkar (xaneya xanexwê) bi gopikkirinê (bi înglîzî: ''budding'') rû dide. Bi vê rêçeyê, şîbûna xaneyê rû nade, xane namire.Vîrusên nû ji parzûna xaneyê ya t-alîkar, bi şêweyê gopikan derbas dibin. Di asta derpirînê de hinek ji parzûna xaneyê, poşerê proteînê yê vîrusê dipêçîne û bergê vîrusê peyda dibe. Ango bergê vîrusê û nûkên glîkoproteînî yên vîrusa HIV-ê ji xaneya xanexwê ve peyda dibin. == Maweya bêdengiyê == Çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn, lê di hin vîrusên tûşê xaneyên navikrasteqîn dibin de jî rû dide. Hin vîrusên tûşê ajal an jî riwekan dibin jî beyî ko di nav xaneyê de bi duhendebûnê pir bibin, ji bo demek dirêj di nav xaneyê de bêdeng dimînin. Ev rewşa vîrusan wekî maweya bêdengî (bi înglîzî: ''latency period'') tê navkirin. Mînakek ji bo vîrusên ajalan, vîrusa herpes e (bi înglîzî: ''herpesviruses'' ). Vîrusa herpes tûşê xaneyên [[şaneya demarê]] dibe û di xaneya xanexwê de beyî ko duhende bibe, hebûna xwe ji bo demek dirêj didomîne û di nav xaneyê de bêdeng dimîne. Lê hin caran, ji ber hin bandorên hawirdorê duhendebûna vîrusê dest pê dike, vîrus li derdora devê mirov an jî di endamê zayendê yê mirov de dibin sedema çêbûna peqilkên piçûk ên bi şilemenî tijî ji van peqilkan re tê gotin tamîsk an jî pelepûçk.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ne tene vîrusên ADN-yî lê di çerxa duhendebûna hin vîrusên ARN-yî de jî maweya bêdengiyê rû dide. Wekî mînak, vîrusa HIV-ê vîrusek ARN-yî ye ko di mirov de dibe sedema nexweşiya AIDS-ê. Lê ji ber ko di xanexwêyên navikrasteqîn de vîrusên ARN-yî di sîtoplazmaya xaneyê de duhende dibin, maweya bêdengiyê li cem vîrusên ARN-yî de ne gelemper e. Vîrusa HIV-ê de enzîma întegraz û enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî:''reverse transcriptase'') têkilbûna genoma vîrusê bi ADN-ya xaneya xanexwêyê ve rêk dixin. Çerxa têkilbûnê û maweya bêdengî dişibin hev, lê çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref>Genên vîrusê yên bo kodkirina proteînên vîrusê, di ADN-ya xaneya xanexwê de dibe ko ji bo demek dirêj bêdeng bîmînin. Hin hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên serbinefşî an jî tîrojên X-ê (bi înglîzî: ''x-rays'') dibin sedema guherîna vîrusê, == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus]] i0kkyr68o5o00dlrpee0d7e6v5wc2ll 4 330511 2100828 2100736 2026-10-28T06:02:02Z Kurdistanov 175167 2100828 wikitext text/x-wiki {{zazakî}} '''Tirk''' (bî [[Wîkîpediya:Zazakî/Ziwanê tirkî|tirkî]]: Türkler) yew grûba etnîkiya ke zaf şarê xo Anatolîye, Trakya Rocvetişî û Kiprisê Vakurî de ciwiyenê. Nifûsê pêroyî yo şarê Tirkiya yo ke teberê welatî de yo, 6,5 mîlyon ra vêreno ra; nê ra pey 5,5 mîlyon welatanê Ewropaya Rocawanî de ciwiyenê. Tirkê ke teberê Tirkiya de, erde İmperatoriya Usmanice yo ke verê de bî, uca de mende û ewro zî mabenê kêmneteweyan de asenê. Tirk eslê xo ra Asya Miyanî ra yê û bî şaranê tirkî ra sey Azerî, Turkmen, Teterê Qirimî, Ozbek, Ûygûr, Yaqût û ê bînan ra girey danê. Tirkê "Muhacirî" sey 10 mîlyon kesê misilmanê dewleta Ûsmanican biyê, û neviyê xo ke pey ra hûna zerrotişê İmperatoriya Ûsmanican dima biyê, zafê xo Tirk ê, lê Alban, Bosnak, Yûnanê misilmanî, Çerkez, Teterê Qirimî, Bulgarê misilmanî, Pomak û Romayê misilmanî zî estê ke seserra 18îne ra heta seserra 20îne şeran ra xelesiyayişî ra ameyê Trakya Rocvetişî û Anatolîye de ca girewto. Ewro çaryeg ra heta hûray nifûsê Tirkiya yo 85 mîlyon ra yew leteyê xo eslê xo ra nê Muhaciran ra yê. [[Kategorî:Gotara bi zazakî]] l7bqro133ilwr8v2ukwgnca9t3fz1u0 1 330515 2100754 2100753 2026-10-27T12:08:29Z Kawa63 105128 /* Hesabên sexte */ Bersiv 2100754 wikitext text/x-wiki == Hesabên sexte == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Li ser Wîkîpediyaya bi kurdî, bi hesabên sexte gotarên xirab bi peyvên biyanî tên çêkirin; wekî mînak, peyva '''gazete''' li şûna peyva [[rojname]] tê bi kar anîn. Li gorî rêzikên Wîkîpediyayê, mirov tenê dikare hesabekî bi kar bîne. Ji kerema xwe re van hesaban kontrol bikin û asteng bikin.Heke ev manîpulasyon berdewam bibe, ez ê dev ji nivîsandinê berdim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:44, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :P.S. @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:45, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez Kurê Acemî me, min navê xwe guherî. Hesabên sexte? Manîpulasyon rasterast mesajeke wiha ye. Bi kerema xwe diqat bike. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:08, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) f6r2w19hu1uhzmmnncrggx972p635ar 2100755 2100754 2026-10-27T12:10:26Z Kawa63 105128 /* Hesabên sexte */ Bersiv 2100755 wikitext text/x-wiki == Hesabên sexte == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Li ser Wîkîpediyaya bi kurdî, bi hesabên sexte gotarên xirab bi peyvên biyanî tên çêkirin; wekî mînak, peyva '''gazete''' li şûna peyva [[rojname]] tê bi kar anîn. Li gorî rêzikên Wîkîpediyayê, mirov tenê dikare hesabekî bi kar bîne. Ji kerema xwe re van hesaban kontrol bikin û asteng bikin.Heke ev manîpulasyon berdewam bibe, ez ê dev ji nivîsandinê berdim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:44, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :P.S. @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:45, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez Kurê Acemî me, min navê xwe guherî. Hesabên sexte? Manîpulasyon rasterast mesajeke wiha ye. Bi kerema xwe diqat bike. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:08, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Ez ne xwediyê du hesaban me, dîsa ji tê re, berî ku tu mesajeke wiha dinivîsî, ka binêre wa @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] kî ye, ne kî ye. Min navê xwe li vir guherî, ew jî heqê min e, lê di Dunyayê de ez nizanî bûm ku ez heqareta ti kesî dibim, kesek ku nikare lêkolîn bike ka ew kî ye… [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:10, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) chbzsfgcis89cdabmr68tqmcx16xexp 2100756 2100755 2026-10-27T12:12:13Z Kurdistanov 175167 /* Hesabên sexte */ Bersiv 2100756 wikitext text/x-wiki == Hesabên sexte == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Li ser Wîkîpediyaya bi kurdî, bi hesabên sexte gotarên xirab bi peyvên biyanî tên çêkirin; wekî mînak, peyva '''gazete''' li şûna peyva [[rojname]] tê bi kar anîn. Li gorî rêzikên Wîkîpediyayê, mirov tenê dikare hesabekî bi kar bîne. Ji kerema xwe re van hesaban kontrol bikin û asteng bikin.Heke ev manîpulasyon berdewam bibe, ez ê dev ji nivîsandinê berdim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:44, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :P.S. @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:45, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez Kurê Acemî me, min navê xwe guherî. Hesabên sexte? Manîpulasyon rasterast mesajeke wiha ye. Bi kerema xwe diqat bike. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:08, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Ez ne xwediyê du hesaban me, dîsa ji tê re, berî ku tu mesajeke wiha dinivîsî, ka binêre wa @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] kî ye, ne kî ye. Min navê xwe li vir guherî, ew jî heqê min e, lê di Dunyayê de ez nizanî bûm ku ez heqareta ti kesî dibim, kesek ku nikare lêkolîn bike ka ew kî ye… [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:10, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Ji kerema xwe dev ji nivîsandinê bernede, lê ez weke bikarhênerekî nû dikarim çi bikim? Ez bi xwe hîn her roj fêrî tiştekî nû li ser wîkîpediya dibim. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:12, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) j5k1g2k1oqp04wunhdfd736nnzikjp2 2100757 2100756 2026-10-27T12:17:04Z Kawa63 105128 /* Hesabên sexte */ Bersiv 2100757 wikitext text/x-wiki == Hesabên sexte == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Li ser Wîkîpediyaya bi kurdî, bi hesabên sexte gotarên xirab bi peyvên biyanî tên çêkirin; wekî mînak, peyva '''gazete''' li şûna peyva [[rojname]] tê bi kar anîn. Li gorî rêzikên Wîkîpediyayê, mirov tenê dikare hesabekî bi kar bîne. Ji kerema xwe re van hesaban kontrol bikin û asteng bikin.Heke ev manîpulasyon berdewam bibe, ez ê dev ji nivîsandinê berdim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:44, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :P.S. @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:45, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez Kurê Acemî me, min navê xwe guherî. Hesabên sexte? Manîpulasyon rasterast mesajeke wiha ye. Bi kerema xwe diqat bike. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:08, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Ez ne xwediyê du hesaban me, dîsa ji tê re, berî ku tu mesajeke wiha dinivîsî, ka binêre wa @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] kî ye, ne kî ye. Min navê xwe li vir guherî, ew jî heqê min e, lê di Dunyayê de ez nizanî bûm ku ez heqareta ti kesî dibim, kesek ku nikare lêkolîn bike ka ew kî ye… [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:10, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], nizanim tu behsa kî dikî, ew meqele ji hêla min hatibû çêkirin. Ez Kurê Acemî me. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:17, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Ji kerema xwe dev ji nivîsandinê bernede, lê ez weke bikarhênerekî nû dikarim çi bikim? Ez bi xwe hîn her roj fêrî tiştekî nû li ser wîkîpediya dibim. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:12, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) iirrhprwa2ez6qcuj9hciqbqa26yhzl 2100848 2100757 2026-10-28T11:34:44Z Guherto 41494 /* Hesabên sexte */ Bersiv 2100848 wikitext text/x-wiki == Hesabên sexte == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Li ser Wîkîpediyaya bi kurdî, bi hesabên sexte gotarên xirab bi peyvên biyanî tên çêkirin; wekî mînak, peyva '''gazete''' li şûna peyva [[rojname]] tê bi kar anîn. Li gorî rêzikên Wîkîpediyayê, mirov tenê dikare hesabekî bi kar bîne. Ji kerema xwe re van hesaban kontrol bikin û asteng bikin.Heke ev manîpulasyon berdewam bibe, ez ê dev ji nivîsandinê berdim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:44, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :P.S. @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:45, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez Kurê Acemî me, min navê xwe guherî. Hesabên sexte? Manîpulasyon rasterast mesajeke wiha ye. Bi kerema xwe diqat bike. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:08, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Ez ne xwediyê du hesaban me, dîsa ji tê re, berî ku tu mesajeke wiha dinivîsî, ka binêre wa @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] kî ye, ne kî ye. Min navê xwe li vir guherî, ew jî heqê min e, lê di Dunyayê de ez nizanî bûm ku ez heqareta ti kesî dibim, kesek ku nikare lêkolîn bike ka ew kî ye… [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:10, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], nizanim tu behsa kî dikî, ew meqele ji hêla min hatibû çêkirin. Ez Kurê Acemî me. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:17, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], Avestaboy ji wextê ku Kawa63/Kurê Acemî dîtiye ve bela xwe lê dide. Niha jî jê re dibêje ku hesabekî sixte ye. Her kesê ko wekî Avestaboy nafikire, Avestaboy nikare halo bela xwe li wan bide! Ew ê hemû endamên nû bitirsîne (alienation), bi xêra xwe tiştekî bike, ti qayde nînin? Ev hinekî dişibe mobbingê!! Ev ne wîkîpediyaya Avestaboy tenê ye, ya me hemûkan e! [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 11:34, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Ji kerema xwe dev ji nivîsandinê bernede, lê ez weke bikarhênerekî nû dikarim çi bikim? Ez bi xwe hîn her roj fêrî tiştekî nû li ser wîkîpediya dibim. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:12, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) q3f60y1msu65c0dc9uxvsris9w6kr32 2100849 2100848 2026-10-28T11:38:19Z Guherto 41494 2100849 wikitext text/x-wiki == Hesabên sexte == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Li ser Wîkîpediyaya bi kurdî, bi hesabên sexte gotarên xirab bi peyvên biyanî tên çêkirin; wekî mînak, peyva '''gazete''' li şûna peyva [[rojname]] tê bi kar anîn. Li gorî rêzikên Wîkîpediyayê, mirov tenê dikare hesabekî bi kar bîne. Ji kerema xwe re van hesaban kontrol bikin û asteng bikin.Heke ev manîpulasyon berdewam bibe, ez ê dev ji nivîsandinê berdim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:44, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :P.S. @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:45, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez Kurê Acemî me, min navê xwe guherî. Hesabên sexte? Manîpulasyon rasterast mesajeke wiha ye. Bi kerema xwe diqat bike. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:08, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Ez ne xwediyê du hesaban me, dîsa ji tê re, berî ku tu mesajeke wiha dinivîsî, ka binêre wa @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] kî ye, ne kî ye. Min navê xwe li vir guherî, ew jî heqê min e, lê di Dunyayê de ez nizanî bûm ku ez heqareta ti kesî dibim, kesek ku nikare lêkolîn bike ka ew kî ye… [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:10, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], nizanim tu behsa kî dikî, ew meqele ji hêla min hatibû çêkirin. Ez Kurê Acemî me. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:17, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]: Avestaboy ji wextê ku Kawa63/Kurê Acemî dîtiye ve bela xwe lê dide. Niha jî jê re dibêje ku hesabekî sixte ye. Her kesê ko wekî Avestaboy nafikire, Avestaboy nikare halo bela xwe li wan bide! Ew ê hemû endamên nû bitirsîne (alienation), bi xêra xwe tiştekî bike, ti qayde nînin? Ev hinekî dişibe mobbingê!! Ev ne wîkîpediyaya Avestaboy tenê ye, ya me hemûkan e! [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 11:34, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Ji kerema xwe dev ji nivîsandinê bernede, lê ez weke bikarhênerekî nû dikarim çi bikim? Ez bi xwe hîn her roj fêrî tiştekî nû li ser wîkîpediya dibim. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:12, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) bgjzc5sisltljglyvjxczazmvw69us8 0 330516 2100758 2026-10-27T13:27:24Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Leila Lois''' nivîskar, koreograf û hunermenda dansê ya nûzelendî ye ku bi eslê xwe kurd û keltîk e. == Biyografî == Lois li [[Aotearoa]] ([[Zelenda Nû]]) mezin bûye.<ref>https://rightnow.org.au/authors/leila-lois/</ref> Dîplomaya wê ya [[Lîsansa Bilind]] (''Postgraduate'') di Dans û Perwerdehiyê de heye û mamosteya dansê li Melbourne ye.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Wekî din Lois di kovarên ''[[Artshub]]''..." hat çêkirin 2100758 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Leila Lois''' nivîskar, koreograf û hunermenda dansê ya nûzelendî ye ku bi eslê xwe kurd û keltîk e. == Biyografî == Lois li [[Aotearoa]] ([[Zelenda Nû]]) mezin bûye.<ref>https://rightnow.org.au/authors/leila-lois/</ref> Dîplomaya wê ya [[Lîsansa Bilind]] (''Postgraduate'') di Dans û Perwerdehiyê de heye û mamosteya dansê li Melbourne ye.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Wekî din Lois di kovarên ''[[Artshub]]'' û ''[[Delving into Dance]]'' de rexne û danasîna li ser dans û hunera dansê dinivîse. Çendîn helbestên xwe jî di kovarên ''[[Cordite Poetry]]'' û ''[[Southerly Journal]]'' de weşandin.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Îro (2026) Lois li [[Melbourne]], [[Awistralya]], dimîne.<ref>https://nykcc.org/leila-lois/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] d4x8b1cp6aczkfs1jwcb9ml1yufqrxt 2100759 2100758 2026-10-27T13:28:43Z MikaelF 935 2100759 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Leila Lois''' nivîskar, koreograf û hunermenda dansê ya nûzelendî ye ku bi eslê xwe kurd û keltîk e. == Biyografî == Lois li [[Aotearoa]] ([[Zelendaya Nû]]) mezin bûye.<ref>https://rightnow.org.au/authors/leila-lois/</ref> Dîplomaya wê ya [[Lîsansa Bilind]] (''Postgraduate'') di Dans û Perwerdehiyê de heye û mamosteya dansê li Melbourne ye.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Wekî din Lois di kovarên ''[[Artshub]]'' û ''[[Delving into Dance]]'' de rexne û danasîna li ser dans û hunera dansê dinivîse. Çendîn helbestên xwe jî di kovarên ''[[Cordite Poetry]]'' û ''[[Southerly Journal]]'' de weşandin.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Îro (2026) Lois li [[Melbourne]], [[Awistralya]], dimîne.<ref>https://nykcc.org/leila-lois/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] hvfsv23gt6j1uei30etxus2h45fyg21 2100761 2100759 2026-10-27T13:50:44Z MikaelF 935 2100761 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Leila Lois''' nivîskar, koreograf û hunermenda dansê ya nûzelendî ye ku bi eslê xwe kurd û keltîk e. == Biyografî == Lois li [[Aotearoa]] ([[Zelendaya Nû]]) mezin bûye.<ref>https://rightnow.org.au/authors/leila-lois/</ref> Bawernameya wê ya [[Lîsansa Bilind]] (''Postgraduate'') di Dans û Perwerdehiyê de heye û mamosteya dansê li [[Melbourne|Melbournê]] ye.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Wekî din Lois di kovarên ''[[Artshub]]'' û ''[[Delving into Dance]]'' de rexne û danasîna li ser hunera dansê dinivîse. Çendîn helbestên xwe jî di kovarên ''[[Cordite Poetry]]'' û ''[[Southerly Journal]]'' de weşandin.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Îro (2026) Lois li Melbourne, [[Awistralya]]yê, dimîne.<ref>https://nykcc.org/leila-lois/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] 8qqfovbfuub1cv5dgdsat5ktfayj67j 2100762 2100761 2026-10-27T13:53:48Z MikaelF 935 2100762 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Leila Lois''' nivîskar, koreograf û hunermenda dansê ya nûzelendî ye ku bi eslê xwe kurd û keltîk e. == Biyografî == Lois li [[Aotearoa]] ([[Zelendaya Nû]]) mezin bûye.<ref>https://rightnow.org.au/authors/leila-lois/</ref> Bawernameya wê ya [[Lîsansa Bilind]] (''Postgraduate'') di Dans û Perwerdehiyê de heye û mamosteya dansê li bajarê [[Melbourne|Melbournê]] ye.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Wekî din Lois di kovarên ''[[Artshub]]'' û ''[[Delving into Dance]]'' de rexne û danasîna li ser hunera dansê dinivîse. Çendîn helbestên xwe jî di kovarên ''[[Cordite Poetry]]'' û ''[[Southerly Journal]]'' de weşandin.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Îro (2026) Lois li Melbourne, [[Awistralya]]yê, dimîne.<ref>https://nykcc.org/leila-lois/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] d04v7olrsek1ah69ngyja08lim86v0n 2100763 2100762 2026-10-27T13:54:12Z MikaelF 935 2100763 wikitext text/x-wiki '''Leila Lois''' nivîskar, koreograf û hunermenda dansê ya nûzelendî ye ku bi eslê xwe kurd û keltîk e. == Biyografî == Lois li [[Aotearoa]] ([[Zelendaya Nû]]) mezin bûye.<ref>https://rightnow.org.au/authors/leila-lois/</ref> Bawernameya wê ya [[Lîsansa Bilind]] (''Postgraduate'') di Dans û Perwerdehiyê de heye û mamosteya dansê li bajarê [[Melbourne|Melbournê]] ye.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Wekî din Lois di kovarên ''[[Artshub]]'' û ''[[Delving into Dance]]'' de rexne û danasîna li ser hunera dansê dinivîse. Çendîn helbestên xwe jî di kovarên ''[[Cordite Poetry]]'' û ''[[Southerly Journal]]'' de weşandin.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Îro (2026) Lois li Melbourne, [[Awistralya]]yê, dimîne.<ref>https://nykcc.org/leila-lois/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] 3l39xzftvzj9v12jvypqu4bu23cs4w6 2100765 2100763 2026-10-27T14:01:17Z MikaelF 935 2100765 wikitext text/x-wiki '''Leila Lois''' nivîskar, koreograf û hunermenda dansê ya nûzelendî ye ku bi eslê xwe kurd û keltîk e. == Biyografî == Lois li [[Aotearoa]] ([[Zelendaya Nû]]) mezin bûye.<ref>https://rightnow.org.au/authors/leila-lois/</ref> Bawernameya wê ya [[Lîsansa Bilind]] (''Postgraduate'') di Dans û Perwerdehiyê de heye û mamosteya dansê li bajarê [[Melbourne|Melbournê]] ye.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Her wiha Lois di kovarên ''[[Artshub]]'' û ''[[Delving into Dance]]'' de rexne û danasîna li ser hunera dansê dinivîse. Çendîn helbestên xwe jî di kovarên ''[[Cordite Poetry]]'' û ''[[Southerly Journal]]'' de weşandin.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Îro (2026) Lois li Melbourne, [[Awistralya]]yê, dimîne.<ref>https://nykcc.org/leila-lois/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] ow9whedc9t1mnm0m6epww9csh1bcpk4 2100766 2100765 2026-10-27T14:07:48Z MikaelF 935 /* Biyografî */ 2100766 wikitext text/x-wiki '''Leila Lois''' nivîskar, koreograf û hunermenda dansê ya nûzelendî ye ku bi eslê xwe kurd û keltîk e. == Biyografî == Lois li Brîtanyayê ji dayika xwe bûye û dûre li [[Aotearoa]] ([[Zelendaya Nû]]) mezin bûye.<ref>https://rightnow.org.au/authors/leila-lois/</ref> Bawernameya wê ya [[Lîsansa Bilind]] (''Postgraduate'') di Dans û Perwerdehiyê de heye û mamosteya dansê li bajarê [[Melbourne|Melbournê]] ye.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Her wiha Lois di kovarên ''[[Artshub]]'' û ''[[Delving into Dance]]'' de rexne û danasîna li ser hunera dansê dinivîse. Çendîn helbestên xwe jî di kovarên ''[[Cordite Poetry]]'' û ''[[Southerly Journal]]'' de weşandin.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Îro (2026) Lois li Melbourne, [[Awistralya]]yê, dimîne.<ref>https://nykcc.org/leila-lois/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] lsrizrduqmctz0odi07omjcc8vkaai9 2100767 2100766 2026-10-27T14:11:16Z MikaelF 935 2100767 wikitext text/x-wiki '''Leila Lois''' nivîskar, koreograf û hunermenda dansê ya [[brîtanî]]-[[wêlsî]]-[[nûzelendî]] ye ku bi eslê xwe [[kurd]] û [[kelt]] e. == Biyografî == Lois li Brîtanyayê ji dayika xwe bûye û dûre li [[Aotearoa]] ([[Zelendaya Nû]]) mezin bûye.<ref>https://rightnow.org.au/authors/leila-lois/</ref> Bawernameya wê ya [[Lîsansa Bilind]] (''Postgraduate'') di Dans û Perwerdehiyê de heye û mamosteya dansê li bajarê [[Melbourne|Melbournê]] ye.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Her wiha Lois di kovarên ''[[Artshub]]'' û ''[[Delving into Dance]]'' de rexne û danasîna li ser hunera dansê dinivîse. Çendîn helbestên xwe jî di kovarên ''[[Cordite Poetry]]'' û ''[[Southerly Journal]]'' de weşandin.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Îro (2026) Lois li Melbourne, [[Awistralya]]yê, dimîne.<ref>https://nykcc.org/leila-lois/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] 0t6kkea3ujbbu62e0sjclhu9tkdi7ex 2100768 2100767 2026-10-27T15:29:35Z MikaelF 935 2100768 wikitext text/x-wiki '''Leila Lois''' nivîskar, koreograf û hunermenda dansê ya [[brîtanî]]-[[wêlsî]]-[[nûzelendî]] ye ku bi eslê xwe [[kurd]] û [[kelt]] e. == Biyografî == Lois li Brîtanyayê ji dayika xwe bûye. Dûre malbata wê li [[Aotearoa]] ([[Zelendaya Nû]] bi cih dibe û Lois li wir mezin bûye.<ref>https://rightnow.org.au/authors/leila-lois/</ref> Bawernameya wê ya [[Lîsansa Bilind]] (''Postgraduate'') di Dans û Perwerdehiyê de heye û mamosteya dansê li bajarê [[Melbourne|Melbournê]] ye.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Her wiha Lois di kovarên ''[[Artshub]]'' û ''[[Delving into Dance]]'' de rexne û danasîna li ser hunera dansê dinivîse. Çendîn helbestên xwe jî di kovarên ''[[Cordite Poetry]]'' û ''[[Southerly Journal]]'' de weşandin.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Îro (2026) Lois li Melbourne, [[Awistralya]]yê, dimîne.<ref>https://nykcc.org/leila-lois/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] 506tngqzxg4pyk70rncjm151s1c996o 2100769 2100768 2026-10-27T15:30:02Z Kawa63 105128 /* */ 2100769 wikitext text/x-wiki '''Leila Lois''' nivîskar, koreograf û hunermenda dansê ya [[brîtanî]]-[[Wêls|wêlsî]]-[[Zelendaya Nû|nûzelendî]] ye ku bi eslê xwe [[kurd]] û [[kelt]] e. == Biyografî == Lois li Brîtanyayê ji dayika xwe bûye. Dûre malbata wê li [[Aotearoa]] ([[Zelendaya Nû]] bi cih dibe û Lois li wir mezin bûye.<ref>https://rightnow.org.au/authors/leila-lois/</ref> Bawernameya wê ya [[Lîsansa Bilind]] (''Postgraduate'') di Dans û Perwerdehiyê de heye û mamosteya dansê li bajarê [[Melbourne|Melbournê]] ye.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Her wiha Lois di kovarên ''[[Artshub]]'' û ''[[Delving into Dance]]'' de rexne û danasîna li ser hunera dansê dinivîse. Çendîn helbestên xwe jî di kovarên ''[[Cordite Poetry]]'' û ''[[Southerly Journal]]'' de weşandin.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Îro (2026) Lois li Melbourne, [[Awistralya]]yê, dimîne.<ref>https://nykcc.org/leila-lois/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] cv040ibomeuh0f7pypo528bqxo8sqzd 2100770 2100769 2026-10-27T15:30:26Z Kawa63 105128 /* Biyografî */ 2100770 wikitext text/x-wiki '''Leila Lois''' nivîskar, koreograf û hunermenda dansê ya [[brîtanî]]-[[Wêls|wêlsî]]-[[Zelendaya Nû|nûzelendî]] ye ku bi eslê xwe [[kurd]] û [[kelt]] e. == Biyografî == Lois li Brîtanyayê ji dayika xwe bûye. Dûre malbata wê li [[Aotearoa]], [[Zelendaya Nû]] bi cih dibe û Lois li wir mezin bûye.<ref>https://rightnow.org.au/authors/leila-lois/</ref> Bawernameya wê ya [[Lîsansa Bilind]] (''Postgraduate'') di Dans û Perwerdehiyê de heye û mamosteya dansê li bajarê [[Melbourne|Melbournê]] ye.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Her wiha Lois di kovarên ''[[Artshub]]'' û ''[[Delving into Dance]]'' de rexne û danasîna li ser hunera dansê dinivîse. Çendîn helbestên xwe jî di kovarên ''[[Cordite Poetry]]'' û ''[[Southerly Journal]]'' de weşandin.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Îro (2026) Lois li Melbourne, [[Awistralya]]yê, dimîne.<ref>https://nykcc.org/leila-lois/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] fb04u7lkxj1pr466chmkcxhke6jvsig 2100772 2100770 2026-10-27T15:33:30Z MikaelF 935 2100772 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Leila Lois''' nivîskar, koreograf û hunermenda dansê ya [[brîtanî]]-[[wêlsî]]-[[nûzelendî]] ye ku bi eslê xwe [[kurd]] û [[kelt]] e. == Biyografî == Lois li Brîtanyayê ji dayika xwe bûye. Dûre malbata wê li [[Aotearoa]] ([[Zelendaya Nû]]) bi cih dibe û Lois li wir mezin bûye.<ref>https://rightnow.org.au/authors/leila-lois/</ref> Bawernameya wê ya [[Lîsansa Bilind]] (''Postgraduate'') di Dans û Perwerdehiyê de heye û mamosteya dansê li bajarê [[Melbourne|Melbournê]] ([[Awistralya]]) ye.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Her wiha Lois di kovarên ''[[Artshub]]'' û ''[[Delving into Dance]]'' de rexne û danasîna li ser hunera dansê dinivîse. Çendîn helbestên xwe jî di kovarên ''[[Cordite Poetry]]'' û ''[[Southerly Journal]]'' de weşandin.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Îro (2026) Lois li Melbournê dimîne.<ref>https://nykcc.org/leila-lois/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] tqv2blorhi2n66x16vkfeqeavdqvuul 2100773 2100772 2026-10-27T15:39:29Z MikaelF 935 2100773 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Leila Lois''' nivîskar, koreograf û hunermenda dansê ya [[brîtanî]]-[[Wêls|wêlsî]]-[[Zelendaya Nû|nûzelendî]] ye ku bi eslê xwe [[kurd]] û [[kelt]] e. == Biyografî == Lois li Brîtanyayê ji dayika xwe bûye. Dûre malbata wê li [[Aotearoa]] ([[Zelendaya Nû]]) bi cih dibe û Lois li wir mezin bûye.<ref>https://rightnow.org.au/authors/leila-lois/</ref> Bawernameya wê ya [[Lîsansa Bilind]] (''Postgraduate'') di Dans û Perwerdehiyê de heye û mamosteya dansê li bajarê [[Melbourne|Melbournê]] ([[Awistralya]]) ye.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Her wiha Lois di kovarên ''[[Artshub]]'' û ''[[Delving into Dance]]'' de rexne û danasîna li ser hunera dansê dinivîse. Çendîn helbestên xwe jî di kovarên ''[[Cordite Poetry]]'' û ''[[Southerly Journal]]'' de weşandin.<ref>https://dance-teacher.com/author/llois/</ref> Îro (2026) Lois li Melbournê dimîne.<ref>https://nykcc.org/leila-lois/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Hunermendên dansê yên kurd]] cwekc45vse7ts70930shxmvyd4denlk 0 330517 2100760 2026-10-27T13:29:06Z MikaelF 935 Ji bo [[Zelendaya Nû]] hat beralîkirin 2100760 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Zelendaya Nû]] iorz7yia2q9wpuqep87opvwb77tw243 0 330518 2100778 2026-10-27T16:34:42Z Sheida04 146702 Rûpel bi "Minas Gerais yek ji 27 yekîtîyên federatîfên komara [[Brezîl]] e." hat çêkirin 2100778 wikitext text/x-wiki Minas Gerais yek ji 27 yekîtîyên federatîfên komara [[Brezîl]] e. e97vbupzfz9dvkpzmxgxgwoays9nbag 2100779 2100778 2026-10-27T16:39:32Z Sheida04 146702 agahî hat zêde kirin 2100779 wikitext text/x-wiki Minas Gerais yek ji 27 yekîtîyên federatîfên komara [[Brezîl]] e. Alîyê rûbere ve eyaleta çarem a herî mezin e û ji aliyê hejmara rûnişevanan ve jî eyaleta duyem a herî mezin e. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mg.gov.br/ |sernav=Portal MG |malper=www.mg.gov.br |tarîx=2026-10-27 |roja-gihiştinê=2026-10-27 |ziman=pt-br}}</ref> 997dz84y9u83oe9xalsprxwz8gkclil 2100780 2100779 2026-10-27T17:03:12Z Kawa63 105128 /* */ 2100780 wikitext text/x-wiki Minas Gerais yek ji 27 eyaletên Komara [[Brezîl|Brezîlê]] ye. Ji rûberê ve eyaleta çarê a herî mezin e û ji aliyê hejmara nifûsê ve jî eyaleta duyê a herî mezin e. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mg.gov.br/ |sernav=Portal MG |malper=www.mg.gov.br |tarîx=2026-10-27 |roja-gihiştinê=2026-10-27 |ziman=pt-br}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} dw8icbdk6j6zqdzoapbdyl233hbv55l 2100781 2100780 2026-10-27T17:05:37Z Kawa63 105128 /* */ 2100781 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} Minas Gerais yek ji 27 eyaletên Komara [[Brezîl|Brezîlê]] ye. Ji rûberê ve eyaleta çarê a herî mezin e û ji aliyê hejmara nifûsê ve jî eyaleta duyê a herî mezin e. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mg.gov.br/ |sernav=Portal MG |malper=www.mg.gov.br |tarîx=2026-10-27 |roja-gihiştinê=2026-10-27 |ziman=pt-br}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 6k59waid0tl9triydlvxanl6ewi3q47 2100782 2100781 2026-10-27T17:06:15Z Kawa63 105128 /* */ 2100782 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Minas Gerais''' yek ji 27 eyaletên Komara [[Brezîl|Brezîlê]] ye. Ji rûberê ve eyaleta çarê a herî mezin e û ji aliyê hejmara nifûsê ve jî eyaleta duyê a herî mezin e. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mg.gov.br/ |sernav=Portal MG |malper=www.mg.gov.br |tarîx=2026-10-27 |roja-gihiştinê=2026-10-27 |ziman=pt-br}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} lvsyl5vlk9rjxvhesh5l9ctkeqxbjg2 2100784 2100782 2026-10-27T17:06:44Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Brezîl]] 2100784 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Minas Gerais''' yek ji 27 eyaletên Komara [[Brezîl|Brezîlê]] ye. Ji rûberê ve eyaleta çarê a herî mezin e û ji aliyê hejmara nifûsê ve jî eyaleta duyê a herî mezin e. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mg.gov.br/ |sernav=Portal MG |malper=www.mg.gov.br |tarîx=2026-10-27 |roja-gihiştinê=2026-10-27 |ziman=pt-br}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Brezîl]] mfj72bf7cxz6gmgf26uv19onpgqpvd2 2100786 2100784 2026-10-27T17:12:02Z Kawa63 105128 /* */ 2100786 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Minas Gerais''' yek ji 27 eyaletên Komara [[Brezîl|Brezîlê]] ye. Ji rûberê ve eyaleta çarê a herî mezin e û ji aliyê hejmara nifûsê ve jî eyaleta duyê a herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mg.gov.br/ |sernav=Portal MG |malper=www.mg.gov.br |tarîx=2026-10-27 |roja-gihiştinê=2026-10-27 |ziman=pt-br}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Brezîl]] 7vo0jozztb3ibgh76bocys1zn6fci2b 2100787 2100786 2026-10-27T18:49:48Z MikaelF 935 2100787 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Minas Gerais''' ({{IPA-pt|ˈminɐz ʒeˈɾajs}}) yek ji 27 eyaletên Komara [[Brezîl|Brezîlê]] ye. Ji rûberê ve eyaleta çarê a herî mezin e û ji aliyê hejmara nifûsê ve jî eyaleta duyê a herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mg.gov.br/ |sernav=Portal MG |malper=www.mg.gov.br |tarîx=2026-10-27 |roja-gihiştinê=2026-10-27 |ziman=pt-br}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Brezîl]] bdil6c85sokd8xx2quzocmhi388njf4 2100788 2100787 2026-10-27T18:51:13Z MikaelF 935 2100788 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Minas Gerais''' ({{IPA-pt|ˈminɐz ʒeˈɾajs}}) yek ji 27 eyaletên Komara [[Brezîl|Brezîlê]] ye. Ji rûberê ve eyaleta çarê a herî mezin e û ji aliyê hejmara nifûsê ve jî eyaleta duyem a herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mg.gov.br/ |sernav=Portal MG |malper=www.mg.gov.br |tarîx=2026-10-27 |roja-gihiştinê=2026-10-27 |ziman=pt-br}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Brezîl]] r1nl49ny75n8n0g0fb5qos9thvwciae 2100789 2100788 2026-10-27T18:53:31Z MikaelF 935 2100789 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Minas Gerais''' ({{IPA-pt-br|ˈminɐz ʒeˈɾajs}}) yek ji 27 eyaletên Komara [[Brezîl|Brezîlê]] ye. Ji rûberê ve eyaleta çarê a herî mezin e û ji aliyê hejmara nifûsê ve jî eyaleta duyem a herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mg.gov.br/ |sernav=Portal MG |malper=www.mg.gov.br |tarîx=2026-10-27 |roja-gihiştinê=2026-10-27 |ziman=pt-br}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Brezîl]] 1ukudxcijal109sdrk5730aqnt9ecz6 0 330519 2100790 2026-10-27T18:56:42Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2100790 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2100793 2100790 2026-10-27T19:01:37Z Kawa63 105128 /* */ 2100793 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed-Emîn Riyahî (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû. Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. n5zx93uzmdiioib0vpe7wyiya3m5h7m 2100794 2100793 2026-10-27T19:06:13Z Kawa63 105128 /* */ 2100794 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed-Emîn Riyahî (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû. Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. 4ogiyyhrvhg9ul6we4hxty2quwqs2gp 2100795 2100794 2026-10-27T19:07:45Z Kawa63 105128 /* */ 2100795 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed-Emîn Riyahî (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû. Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû. 38rpeciljxpbcdlxxo6fi0tpn0uzl2w 2100796 2100795 2026-10-27T19:08:08Z Kawa63 105128 /* */ 2100796 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed-Emîn Riyahî (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû. Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû. == Bîbliyografiya bijartî == lbbzwacmu6cldv2sqnqjcbbg196c3sz 2100797 2100796 2026-10-27T19:08:37Z Kawa63 105128 /* Bîbliyografiya bijartî */ 2100797 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed-Emîn Riyahî (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû. Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû. == Bîbliyografiya bijartî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} byhwmsxui8jzuja6v7m4ku75pv9rofp 2100798 2100797 2026-10-27T19:09:46Z Kawa63 105128 /* Bîbliyografiya bijartî */ 2100798 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed-Emîn Riyahî (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû. Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû. == Bîbliyografiya bijartî == <big>''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:''</big> == Çavkanî == {{Çavkanî}} pkldsvhx6qhjnzxgdpvn1r6sr2lev76 2100799 2100798 2026-10-27T19:10:01Z Kawa63 105128 /* Bîbliyografiya bijartî */ 2100799 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed-Emîn Riyahî (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû. Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû. == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} 9z9dg3i45fw0s4oocekt92e7sbc4yme 2100800 2100799 2026-10-27T19:11:22Z Kawa63 105128 /* Bîbliyografiya bijartî */ 2100800 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed-Emîn Riyahî (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû. Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû. == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) == Çavkanî == {{Çavkanî}} ddd6rt2us6wmn6o2z3nf3ucj6l5lqqt 2100801 2100800 2026-10-27T19:12:02Z Kawa63 105128 /* Bîbliyografiya bijartî */ 2100801 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed-Emîn Riyahî (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû. Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû. == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) Kitêbên lêkolînên edebî û tarîxî: == Çavkanî == {{Çavkanî}} cqaliy181o8vajpcja75nokt52xgfb0 2100804 2100801 2026-10-27T19:15:01Z Kawa63 105128 /* Bîbliyografiya bijartî */ 2100804 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mihemed-Emîn Riyahî (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû. Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû. == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) ''Kitêbên lêkolînên edebî û tarîxî:'' * Kîsaî Merwazî, heyat û şairên wî (1988) * Şair û fikrên Hafiz (1988) * Zimanê farisî û edebiyat di axa Osmaniyan de (1990) * Tarîxa Xoyê (1993) * Çavkaniyên destpêkê ji Ferdewsî û Şahnameyê (1993) * Ferdewsî, heyata wî, fikrên wî û şair (1996) * Çil meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê (2000) == Çavkanî == {{Çavkanî}} i5mx2fzc7pw96milkz9qwl3efo9x2pc 2100806 2100804 2026-10-27T19:16:45Z Kawa63 105128 /* */ 2100806 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Muhammad Amin Riahi - 1980s.jpg|thumb|180px]] Mihemed-Emîn Riyahî (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû. Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû. == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) ''Kitêbên lêkolînên edebî û tarîxî:'' * Kîsaî Merwazî, heyat û şairên wî (1988) * Şair û fikrên Hafiz (1988) * Zimanê farisî û edebiyat di axa Osmaniyan de (1990) * Tarîxa Xoyê (1993) * Çavkaniyên destpêkê ji Ferdewsî û Şahnameyê (1993) * Ferdewsî, heyata wî, fikrên wî û şair (1996) * Çil meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê (2000) == Çavkanî == {{Çavkanî}} 0lkgm5b078ubh78xj103807cnce9c37 2100807 2100806 2026-10-27T19:17:14Z Kawa63 105128 /* */ 2100807 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Muhammad Amin Riahi - 1980s.jpg|thumb|180px|Mihemed Riyahî di 1980î de]] Mihemed-Emîn Riyahî (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû. Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû. == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) ''Kitêbên lêkolînên edebî û tarîxî:'' * Kîsaî Merwazî, heyat û şairên wî (1988) * Şair û fikrên Hafiz (1988) * Zimanê farisî û edebiyat di axa Osmaniyan de (1990) * Tarîxa Xoyê (1993) * Çavkaniyên destpêkê ji Ferdewsî û Şahnameyê (1993) * Ferdewsî, heyata wî, fikrên wî û şair (1996) * Çil meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê (2000) == Çavkanî == {{Çavkanî}} 22s9kwk7oyzqcj3oiqneh27flg9c4p8 2100808 2100807 2026-10-27T19:17:32Z Kawa63 105128 /* */ 2100808 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Muhammad Amin Riahi - 1980s.jpg|thumb|180px|Mihemed Riyahî di 1980î de]] '''Mihemed-Emîn Riyahî''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû. Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû. == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) ''Kitêbên lêkolînên edebî û tarîxî:'' * Kîsaî Merwazî, heyat û şairên wî (1988) * Şair û fikrên Hafiz (1988) * Zimanê farisî û edebiyat di axa Osmaniyan de (1990) * Tarîxa Xoyê (1993) * Çavkaniyên destpêkê ji Ferdewsî û Şahnameyê (1993) * Ferdewsî, heyata wî, fikrên wî û şair (1996) * Çil meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê (2000) == Çavkanî == {{Çavkanî}} 845tdooy0r97cgxqtytl42i66kqrq20 2100809 2100808 2026-10-27T19:18:26Z Kawa63 105128 /* */ 2100809 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Muhammad Amin Riahi - 1980s.jpg|thumb|180px|Mihemed Riyahî di 1980î de]] '''Mihemed-Emîn Riyahî''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/riahi-mohammad-amin/ |title=Riahi, Mohammed-Amin |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû. == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) ''Kitêbên lêkolînên edebî û tarîxî:'' * Kîsaî Merwazî, heyat û şairên wî (1988) * Şair û fikrên Hafiz (1988) * Zimanê farisî û edebiyat di axa Osmaniyan de (1990) * Tarîxa Xoyê (1993) * Çavkaniyên destpêkê ji Ferdewsî û Şahnameyê (1993) * Ferdewsî, heyata wî, fikrên wî û şair (1996) * Çil meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê (2000) == Çavkanî == {{Çavkanî}} 9xoh6grlhkhhrvgubp55sjtyhbgq1ep 2100810 2100809 2026-10-27T19:18:46Z Kawa63 105128 /* */ 2100810 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Muhammad Amin Riahi - 1980s.jpg|thumb|180px|Mihemed Riyahî di 1980î de]] '''Mihemed-Emîn Riyahî''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/riahi-mohammad-amin/ |title=Riahi, Mohammed-Amin |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû.<ref>{{cite news |date=2009-05-17 |title=Literary Scholar Riahi Dies |url=http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090520171558/http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |archivedate=2009-05-20 |work=Iran Daily}}</ref> == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) ''Kitêbên lêkolînên edebî û tarîxî:'' * Kîsaî Merwazî, heyat û şairên wî (1988) * Şair û fikrên Hafiz (1988) * Zimanê farisî û edebiyat di axa Osmaniyan de (1990) * Tarîxa Xoyê (1993) * Çavkaniyên destpêkê ji Ferdewsî û Şahnameyê (1993) * Ferdewsî, heyata wî, fikrên wî û şair (1996) * Çil meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê (2000) == Çavkanî == {{Çavkanî}} my42t1idjdl5tsx3gdf6o3opw7n7j0i 2100811 2100810 2026-10-27T19:18:59Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] 2100811 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Muhammad Amin Riahi - 1980s.jpg|thumb|180px|Mihemed Riyahî di 1980î de]] '''Mihemed-Emîn Riyahî''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/riahi-mohammad-amin/ |title=Riahi, Mohammed-Amin |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû.<ref>{{cite news |date=2009-05-17 |title=Literary Scholar Riahi Dies |url=http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090520171558/http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |archivedate=2009-05-20 |work=Iran Daily}}</ref> == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) ''Kitêbên lêkolînên edebî û tarîxî:'' * Kîsaî Merwazî, heyat û şairên wî (1988) * Şair û fikrên Hafiz (1988) * Zimanê farisî û edebiyat di axa Osmaniyan de (1990) * Tarîxa Xoyê (1993) * Çavkaniyên destpêkê ji Ferdewsî û Şahnameyê (1993) * Ferdewsî, heyata wî, fikrên wî û şair (1996) * Çil meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê (2000) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] mxws5neoclrxfwskz98xpvvuv9ktagy 2100812 2100811 2026-10-27T19:19:08Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 2009]] 2100812 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Muhammad Amin Riahi - 1980s.jpg|thumb|180px|Mihemed Riyahî di 1980î de]] '''Mihemed-Emîn Riyahî''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/riahi-mohammad-amin/ |title=Riahi, Mohammed-Amin |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû.<ref>{{cite news |date=2009-05-17 |title=Literary Scholar Riahi Dies |url=http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090520171558/http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |archivedate=2009-05-20 |work=Iran Daily}}</ref> == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) ''Kitêbên lêkolînên edebî û tarîxî:'' * Kîsaî Merwazî, heyat û şairên wî (1988) * Şair û fikrên Hafiz (1988) * Zimanê farisî û edebiyat di axa Osmaniyan de (1990) * Tarîxa Xoyê (1993) * Çavkaniyên destpêkê ji Ferdewsî û Şahnameyê (1993) * Ferdewsî, heyata wî, fikrên wî û şair (1996) * Çil meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê (2000) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] [[Kategorî:Mirin 2009]] lldm53v4312k3z2bw6f09q5urlcon8l 2100813 2100812 2026-10-27T19:19:24Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] 2100813 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Muhammad Amin Riahi - 1980s.jpg|thumb|180px|Mihemed Riyahî di 1980î de]] '''Mihemed-Emîn Riyahî''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/riahi-mohammad-amin/ |title=Riahi, Mohammed-Amin |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû.<ref>{{cite news |date=2009-05-17 |title=Literary Scholar Riahi Dies |url=http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090520171558/http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |archivedate=2009-05-20 |work=Iran Daily}}</ref> == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) ''Kitêbên lêkolînên edebî û tarîxî:'' * Kîsaî Merwazî, heyat û şairên wî (1988) * Şair û fikrên Hafiz (1988) * Zimanê farisî û edebiyat di axa Osmaniyan de (1990) * Tarîxa Xoyê (1993) * Çavkaniyên destpêkê ji Ferdewsî û Şahnameyê (1993) * Ferdewsî, heyata wî, fikrên wî û şair (1996) * Çil meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê (2000) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] [[Kategorî:Mirin 2009]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] efgnjefmyxoj56ovzr3z8wi1ue9bo9i 2100814 2100813 2026-10-27T19:19:38Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Siyasetmedarên Îranê]] 2100814 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Muhammad Amin Riahi - 1980s.jpg|thumb|180px|Mihemed Riyahî di 1980î de]] '''Mihemed-Emîn Riyahî''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/riahi-mohammad-amin/ |title=Riahi, Mohammed-Amin |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû.<ref>{{cite news |date=2009-05-17 |title=Literary Scholar Riahi Dies |url=http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090520171558/http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |archivedate=2009-05-20 |work=Iran Daily}}</ref> == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) ''Kitêbên lêkolînên edebî û tarîxî:'' * Kîsaî Merwazî, heyat û şairên wî (1988) * Şair û fikrên Hafiz (1988) * Zimanê farisî û edebiyat di axa Osmaniyan de (1990) * Tarîxa Xoyê (1993) * Çavkaniyên destpêkê ji Ferdewsî û Şahnameyê (1993) * Ferdewsî, heyata wî, fikrên wî û şair (1996) * Çil meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê (2000) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] [[Kategorî:Mirin 2009]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Îranê]] mphl8ozsvuhnh6ndbowcqerxjazoise 2100815 2100814 2026-10-27T19:19:50Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Xoyê (navçe)]] 2100815 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Muhammad Amin Riahi - 1980s.jpg|thumb|180px|Mihemed Riyahî di 1980î de]] '''Mihemed-Emîn Riyahî''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/riahi-mohammad-amin/ |title=Riahi, Mohammed-Amin |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû.<ref>{{cite news |date=2009-05-17 |title=Literary Scholar Riahi Dies |url=http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090520171558/http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |archivedate=2009-05-20 |work=Iran Daily}}</ref> == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) ''Kitêbên lêkolînên edebî û tarîxî:'' * Kîsaî Merwazî, heyat û şairên wî (1988) * Şair û fikrên Hafiz (1988) * Zimanê farisî û edebiyat di axa Osmaniyan de (1990) * Tarîxa Xoyê (1993) * Çavkaniyên destpêkê ji Ferdewsî û Şahnameyê (1993) * Ferdewsî, heyata wî, fikrên wî û şair (1996) * Çil meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê (2000) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] [[Kategorî:Mirin 2009]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Îranê]] [[Kategorî:Kesên ji Xoyê (navçe)]] dgyp2khqa5sklo9vamjpv381xjibvbw 2100816 2100815 2026-10-27T19:20:04Z Kawa63 105128 /* */ 2100816 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Muhammad Amin Riahi - 1980s.jpg|thumb|180px|Mihemed Riyahî di 1980î de]] '''Mihemed-Emîn Riyahî''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/riahi-mohammad-amin/ |title=Riahi, Mohammed-Amin |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû.<ref>{{cite news |date=2009-05-17 |title=Literary Scholar Riahi Dies |url=http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090520171558/http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |archivedate=2009-05-20 |work=Iran Daily}}</ref> == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) ''Kitêbên lêkolînên edebî û tarîxî:'' * Kîsaî Merwazî, heyat û şairên wî (1988) * Şair û fikrên Hafiz (1988) * Zimanê farisî û edebiyat di axa Osmaniyan de (1990) * Tarîxa Xoyê (1993) * Çavkaniyên destpêkê ji Ferdewsî û Şahnameyê (1993) * Ferdewsî, heyata wî, fikrên wî û şair (1996) * Çil meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê (2000) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] [[Kategorî:Mirin 2009]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Îranê]] [[Kategorî:Kesên ji Xoyê (navçe)]] bzjmaaahmgb6a8r1udk31gapwj6kw1l 2100817 2100816 2026-10-27T19:21:20Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Nivîskarên ji Xoyê (navçe)]] 2100817 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Muhammad Amin Riahi - 1980s.jpg|thumb|180px|Mihemed Riyahî di 1980î de]] '''Mihemed-Emîn Riyahî''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: محمدامین ریاحی; jdb. 1ê hezîrana 1923yê li [[Xoy]] - m. 15ê gulana 2009ê li [[Tehran]]) lêkolînerê edebî yê bi nav û deng ê [[Îran|îranî]] di warê [[Wêjeya farisî|edebiyata farisî]] de, herwiha tarîxnas, nivîskar û dewletmedar bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/riahi-mohammad-amin/ |title=Riahi, Mohammed-Amin |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Ew, ji bilî ku yek ji nivîskarên ''[[Ferhenga Dehxûda]]'' û ''[[Encyclopædia Iranica]]'' bû, nivîskar û edîtorê çend kitêbên zanistî yên navdar jî bû. Mihemed-Emîn Riyahî, di warê edebiyata farisî de, li [[Zanîngeha Tehranê]] û di bin çavdêriya [[Bedîezeman Firûzanfer]] de, bawernameya doktorayê (PhD) wergirt. Riyahî bi taybetî bi eserên wî yên lêkolînî yên derbarê [[Şahname]] û [[Firdewsî]], [[Hafizê Şîrazî]] û zimanên kevnar ên îranî (bi taybetî [[Zimanê azerî yê kevn|zimanê azarî]]) tê zanin. Wî çapa rexneyî ya hin eserên giring yên klasîk a farisî, wekî ''Mersad-el-îbad'' û ''Nuzhet-el-mecalis'', hazir kiriye. Di nava 60 salan de, wî gelek meqeleyên zanistî û lêkolînî weşand; hinek ji wan meqeleyan di kitêbeke de bi sernavê ''Çil'' ''meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê'' de hatine komkirin. Di nav gelek erkên kulturî de ku wî di dirêjahiya kariyera xwe de girtiya ser xwe, Riyahî pirofesorê Zanîngeha Tehranê, endamê damezrîner û piştre serokê Weqfa Şahnameyê (1971–1979), cîgirê serokê Akademiya Edebiyat û Hunerê ya Îranê û Wezîrê Perwerdehiyê yê Îranê (1979) bû.<ref>{{cite news |date=2009-05-17 |title=Literary Scholar Riahi Dies |url=http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090520171558/http://www.iran-daily.com/1388/3401/html/art.htm |archivedate=2009-05-20 |work=Iran Daily}}</ref> == Bîbliyografiya bijartî == ''Çapên rexneyî yên kitêbên kevn ên farisî:'' * ''Jahan-Nameh'', Mihemed îbn Necîb Bakran (1963) * ''Meftah-al-Moamelat'', Mihemed îbn Eyûb Teberî (1970) * ''Mersad-al-ebad'', Necmedîn Razî (1973) * ''Alamaraye Naderi'', Mihemed-Qazim Merwî (1983) * ''Nozhat-al-majalis'', Cemal Xelîl Şerwanî (1996) ''Kitêbên lêkolînên edebî û tarîxî:'' * Kîsaî Merwazî, heyat û şairên wî (1988) * Şair û fikrên Hafiz (1988) * Zimanê farisî û edebiyat di axa Osmaniyan de (1990) * Tarîxa Xoyê (1993) * Çavkaniyên destpêkê ji Ferdewsî û Şahnameyê (1993) * Ferdewsî, heyata wî, fikrên wî û şair (1996) * Çil meqele derbarê zimên, edebiyat û tarîxa Îranê (2000) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] [[Kategorî:Mirin 2009]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Îranê]] [[Kategorî:Kesên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Xoyê (navçe)]] 8gipgjju3twtlz8z9esaz0jdxdg1vqi 10 330520 2100791 2026-10-27T18:57:29Z MikaelF 935 Rûpel bi "<onlyinclude><small>{{#switch: {{{2}}} |IPA=IPA:&#32; |lang=portûgaliya brezîlî:&#32; |pron=bilêvkirin:&#32; |= |bilêvkirina portûgaliya brezîlî:&#32; }}</small>{{IPA|[[Alîkarî:IPA/portûgaliya brezîlî|[{{{1}}}]]]}}{{#if:{{{3|}}} |{{IPA audio link|{{{3}}} }} }}</onlyinclude><noinclude> {{Documentation}} </noinclude>" hat çêkirin 2100791 wikitext text/x-wiki <onlyinclude><small>{{#switch: {{{2}}} |IPA=IPA:&#32; |lang=portûgaliya brezîlî:&#32; |pron=bilêvkirin:&#32; |= |bilêvkirina portûgaliya brezîlî:&#32; }}</small>{{IPA|[[Alîkarî:IPA/portûgaliya brezîlî|[{{{1}}}]]]}}{{#if:{{{3|}}} |{{IPA audio link|{{{3}}} }} }}</onlyinclude><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 5gb89ot8yyhjdpgb5jpabfnpuxfmze4 0 330521 2100818 2026-10-27T19:23:12Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2100818 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2100819 2100818 2026-10-27T19:25:07Z Kawa63 105128 /* */ 2100819 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. kvxqs0h4bk2bjvrveuhfbyt5qug2bat 2100820 2100819 2026-10-27T19:25:52Z Kawa63 105128 /* */ 2100820 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == 4kdklei0461v1jnjgn6vwfu7i7mb56p 2100821 2100820 2026-10-27T19:27:01Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100821 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand. Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. q01e3cg1qqfupwrrs9kxjmrvnifzizv 2100822 2100821 2026-10-27T19:30:18Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100822 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand. Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin. n86gwqh874n5mpvkk906e87gvcete0a 2100823 2100822 2026-10-27T19:32:52Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100823 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand. Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin. Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine. kbfng0meat2wq2u8kq83aixyjznodhx 2100832 2100823 2026-10-28T08:38:25Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100832 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand. Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin. Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine. Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. 26sg88ctxxays6uphknxjhz0nu4pbhj 2100833 2100832 2026-10-28T08:41:28Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100833 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand. Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin. Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine. Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. 93nek03otven11b5uy8l1m9usj0vnm8 2100834 2100833 2026-10-28T08:42:22Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100834 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand. Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin. Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine. Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin. kh4vh0bxqntsgjejtbjur4kz1pzi37r 2100835 2100834 2026-10-28T08:42:41Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100835 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand. Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin. Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine. Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 4qu1i9enfizskex1ow7mm12adardbja 2100836 2100835 2026-10-28T08:43:39Z Kawa63 105128 /* */ 2100836 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dr. M Shams.jpg|thumb|Morteza Şams, 1941]] Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand. Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin. Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine. Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 2wazb9icpyyapl4iw9ly4ku4a1c5u89 2100837 2100836 2026-10-28T08:44:51Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100837 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dr. M Shams.jpg|thumb|Morteza Şams, 1941]] Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand.<ref>{{Cite web |url=https://membersearch.irimc.org/member/profile?id=fc2066d5-903c-4ed7-b6b1-1b765eb09b52 |title=The late Dr. Morteza Shams: Professional Doctor of Medicine. |website=Medical Council of Iran |language=Fa |last=}}</ref> Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3114461 |title=Shams, Morteza. (Selections from The Flowers of Evil) |date=Spring 1956 |last=National Archives and Library of Iran.}}</ref> Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine.<ref>{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1010695 |title=Articles from the journal: (Latest Medical Information) |website=National Archives and Library of Iran |date=Spring 1952 |language=Fa |last=Shams |first=Morteza}}</ref> Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/80521822/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%AD%D9%82-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D9%8A%D8%AF |title=Morteza Shams, physician and poet from Khoy, has passed away to the mercy of God |website=Islamic Republic News Agency (IRNA)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 73bys58fol0h0cwhs7dxtr39mpuxxw4 2100838 2100837 2026-10-28T08:46:18Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên îranî]] 2100838 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dr. M Shams.jpg|thumb|Morteza Şams, 1941]] Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand.<ref>{{Cite web |url=https://membersearch.irimc.org/member/profile?id=fc2066d5-903c-4ed7-b6b1-1b765eb09b52 |title=The late Dr. Morteza Shams: Professional Doctor of Medicine. |website=Medical Council of Iran |language=Fa |last=}}</ref> Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3114461 |title=Shams, Morteza. (Selections from The Flowers of Evil) |date=Spring 1956 |last=National Archives and Library of Iran.}}</ref> Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine.<ref>{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1010695 |title=Articles from the journal: (Latest Medical Information) |website=National Archives and Library of Iran |date=Spring 1952 |language=Fa |last=Shams |first=Morteza}}</ref> Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/80521822/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%AD%D9%82-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D9%8A%D8%AF |title=Morteza Shams, physician and poet from Khoy, has passed away to the mercy of God |website=Islamic Republic News Agency (IRNA)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên îranî]] 7lykubop8gsihn49h9p4i84ivcq9ur0 2100839 2100838 2026-10-28T08:46:30Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] 2100839 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dr. M Shams.jpg|thumb|Morteza Şams, 1941]] Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand.<ref>{{Cite web |url=https://membersearch.irimc.org/member/profile?id=fc2066d5-903c-4ed7-b6b1-1b765eb09b52 |title=The late Dr. Morteza Shams: Professional Doctor of Medicine. |website=Medical Council of Iran |language=Fa |last=}}</ref> Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3114461 |title=Shams, Morteza. (Selections from The Flowers of Evil) |date=Spring 1956 |last=National Archives and Library of Iran.}}</ref> Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine.<ref>{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1010695 |title=Articles from the journal: (Latest Medical Information) |website=National Archives and Library of Iran |date=Spring 1952 |language=Fa |last=Shams |first=Morteza}}</ref> Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/80521822/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%AD%D9%82-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D9%8A%D8%AF |title=Morteza Shams, physician and poet from Khoy, has passed away to the mercy of God |website=Islamic Republic News Agency (IRNA)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên îranî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] 8scb7xy4ffzyxhts5e8ov98363jucce 2100840 2100839 2026-10-28T08:46:53Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Xoyê (navçe)]] 2100840 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dr. M Shams.jpg|thumb|Morteza Şams, 1941]] Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand.<ref>{{Cite web |url=https://membersearch.irimc.org/member/profile?id=fc2066d5-903c-4ed7-b6b1-1b765eb09b52 |title=The late Dr. Morteza Shams: Professional Doctor of Medicine. |website=Medical Council of Iran |language=Fa |last=}}</ref> Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3114461 |title=Shams, Morteza. (Selections from The Flowers of Evil) |date=Spring 1956 |last=National Archives and Library of Iran.}}</ref> Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine.<ref>{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1010695 |title=Articles from the journal: (Latest Medical Information) |website=National Archives and Library of Iran |date=Spring 1952 |language=Fa |last=Shams |first=Morteza}}</ref> Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/80521822/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%AD%D9%82-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D9%8A%D8%AF |title=Morteza Shams, physician and poet from Khoy, has passed away to the mercy of God |website=Islamic Republic News Agency (IRNA)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên îranî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Kesên ji Xoyê (navçe)]] k8vlfps9gpqdqkks1byg3n4towfw1gn 2100841 2100840 2026-10-28T08:47:08Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Nivîskarên ji Xoyê (navçe)]] 2100841 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dr. M Shams.jpg|thumb|Morteza Şams, 1941]] Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand.<ref>{{Cite web |url=https://membersearch.irimc.org/member/profile?id=fc2066d5-903c-4ed7-b6b1-1b765eb09b52 |title=The late Dr. Morteza Shams: Professional Doctor of Medicine. |website=Medical Council of Iran |language=Fa |last=}}</ref> Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3114461 |title=Shams, Morteza. (Selections from The Flowers of Evil) |date=Spring 1956 |last=National Archives and Library of Iran.}}</ref> Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine.<ref>{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1010695 |title=Articles from the journal: (Latest Medical Information) |website=National Archives and Library of Iran |date=Spring 1952 |language=Fa |last=Shams |first=Morteza}}</ref> Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/80521822/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%AD%D9%82-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D9%8A%D8%AF |title=Morteza Shams, physician and poet from Khoy, has passed away to the mercy of God |website=Islamic Republic News Agency (IRNA)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên îranî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Kesên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Xoyê (navçe)]] h4iiumreu9ueypaggnhl17tlgownos9 2100842 2100841 2026-10-28T08:47:18Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] 2100842 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dr. M Shams.jpg|thumb|Morteza Şams, 1941]] Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand.<ref>{{Cite web |url=https://membersearch.irimc.org/member/profile?id=fc2066d5-903c-4ed7-b6b1-1b765eb09b52 |title=The late Dr. Morteza Shams: Professional Doctor of Medicine. |website=Medical Council of Iran |language=Fa |last=}}</ref> Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3114461 |title=Shams, Morteza. (Selections from The Flowers of Evil) |date=Spring 1956 |last=National Archives and Library of Iran.}}</ref> Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine.<ref>{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1010695 |title=Articles from the journal: (Latest Medical Information) |website=National Archives and Library of Iran |date=Spring 1952 |language=Fa |last=Shams |first=Morteza}}</ref> Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/80521822/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%AD%D9%82-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D9%8A%D8%AF |title=Morteza Shams, physician and poet from Khoy, has passed away to the mercy of God |website=Islamic Republic News Agency (IRNA)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên îranî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Kesên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] jbv050opvisqw09d6fplsr0iwtpkequ 2100843 2100842 2026-10-28T08:47:27Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 2013]] 2100843 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dr. M Shams.jpg|thumb|Morteza Şams, 1941]] Morteza Şams (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand.<ref>{{Cite web |url=https://membersearch.irimc.org/member/profile?id=fc2066d5-903c-4ed7-b6b1-1b765eb09b52 |title=The late Dr. Morteza Shams: Professional Doctor of Medicine. |website=Medical Council of Iran |language=Fa |last=}}</ref> Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3114461 |title=Shams, Morteza. (Selections from The Flowers of Evil) |date=Spring 1956 |last=National Archives and Library of Iran.}}</ref> Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine.<ref>{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1010695 |title=Articles from the journal: (Latest Medical Information) |website=National Archives and Library of Iran |date=Spring 1952 |language=Fa |last=Shams |first=Morteza}}</ref> Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/80521822/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%AD%D9%82-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D9%8A%D8%AF |title=Morteza Shams, physician and poet from Khoy, has passed away to the mercy of God |website=Islamic Republic News Agency (IRNA)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên îranî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Kesên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 2013]] km4zkn2ocbj7thdivjjj12w526g4blg 2100844 2100843 2026-10-28T08:47:49Z Kawa63 105128 /* */ 2100844 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dr. M Shams.jpg|thumb|Morteza Şams, 1941]] '''Morteza Şams''' (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand.<ref>{{Cite web |url=https://membersearch.irimc.org/member/profile?id=fc2066d5-903c-4ed7-b6b1-1b765eb09b52 |title=The late Dr. Morteza Shams: Professional Doctor of Medicine. |website=Medical Council of Iran |language=Fa |last=}}</ref> Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3114461 |title=Shams, Morteza. (Selections from The Flowers of Evil) |date=Spring 1956 |last=National Archives and Library of Iran.}}</ref> Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine.<ref>{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1010695 |title=Articles from the journal: (Latest Medical Information) |website=National Archives and Library of Iran |date=Spring 1952 |language=Fa |last=Shams |first=Morteza}}</ref> Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/80521822/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%AD%D9%82-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D9%8A%D8%AF |title=Morteza Shams, physician and poet from Khoy, has passed away to the mercy of God |website=Islamic Republic News Agency (IRNA)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên îranî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Kesên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 2013]] jqu2ifosmr3q3bo372ofm6h0tczoiq0 2100845 2100844 2026-10-28T08:48:01Z Kawa63 105128 /* */ 2100845 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dr. M Shams.jpg|thumb|Morteza Şams, 1941]] '''Morteza Şams''' (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand.<ref>{{Cite web |url=https://membersearch.irimc.org/member/profile?id=fc2066d5-903c-4ed7-b6b1-1b765eb09b52 |title=The late Dr. Morteza Shams: Professional Doctor of Medicine. |website=Medical Council of Iran |language=Fa |last=}}</ref> Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3114461 |title=Shams, Morteza. (Selections from The Flowers of Evil) |date=Spring 1956 |last=National Archives and Library of Iran.}}</ref> Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine.<ref>{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1010695 |title=Articles from the journal: (Latest Medical Information) |website=National Archives and Library of Iran |date=Spring 1952 |language=Fa |last=Shams |first=Morteza}}</ref> Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/80521822/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%AD%D9%82-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D9%8A%D8%AF |title=Morteza Shams, physician and poet from Khoy, has passed away to the mercy of God |website=Islamic Republic News Agency (IRNA)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên îranî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Kesên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 2013]] nou0xv23i6ntxsqvuo093gv8szkdvmd 2100846 2100845 2026-10-28T08:48:12Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2100846 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dr. M Shams.jpg|thumb|Morteza Şams, 1941]] '''Morteza Şams''' (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyata wî == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand.<ref>{{Cite web |url=https://membersearch.irimc.org/member/profile?id=fc2066d5-903c-4ed7-b6b1-1b765eb09b52 |title=The late Dr. Morteza Shams: Professional Doctor of Medicine. |website=Medical Council of Iran |language=Fa |last=}}</ref> Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3114461 |title=Shams, Morteza. (Selections from The Flowers of Evil) |date=Spring 1956 |last=National Archives and Library of Iran.}}</ref> Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine.<ref>{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1010695 |title=Articles from the journal: (Latest Medical Information) |website=National Archives and Library of Iran |date=Spring 1952 |language=Fa |last=Shams |first=Morteza}}</ref> Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/80521822/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%AD%D9%82-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D9%8A%D8%AF |title=Morteza Shams, physician and poet from Khoy, has passed away to the mercy of God |website=Islamic Republic News Agency (IRNA)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên îranî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Kesên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 2013]] 8uj79yrewj4y8bavrzail62b67udcq7 2100847 2100846 2026-10-28T10:27:30Z MikaelF 935 /* Heyata wî */ 2100847 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dr. M Shams.jpg|thumb|Morteza Şams, 1941]] '''Morteza Şams''' (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand.<ref>{{Cite web |url=https://membersearch.irimc.org/member/profile?id=fc2066d5-903c-4ed7-b6b1-1b765eb09b52 |title=The late Dr. Morteza Shams: Professional Doctor of Medicine. |website=Medical Council of Iran |language=Fa |last=}}</ref> Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3114461 |title=Shams, Morteza. (Selections from The Flowers of Evil) |date=Spring 1956 |last=National Archives and Library of Iran.}}</ref> Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine.<ref>{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1010695 |title=Articles from the journal: (Latest Medical Information) |website=National Archives and Library of Iran |date=Spring 1952 |language=Fa |last=Shams |first=Morteza}}</ref> Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/80521822/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%AD%D9%82-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D9%8A%D8%AF |title=Morteza Shams, physician and poet from Khoy, has passed away to the mercy of God |website=Islamic Republic News Agency (IRNA)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên îranî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Kesên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 2013]] nou0xv23i6ntxsqvuo093gv8szkdvmd